Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk Афганістан 0 1382 5143447 5118079 2026-05-19T11:56:49Z DBatura 73587 5143447 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон = Афганістана |Назва гімна = ملی سرود |Форма кіравання = [[Ісламская рэспубліка]] (дэ-юрэ)<br/>[[Ісламскі эмірат]] (дэ-факта) |Дзяржаўная рэлігія = [[Іслам]] ([[сунізм]]) |lat_dir = N |lat_deg = 33 |lat_min = 56 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 66 |lon_min = 11 |lon_sec = 0 |region = AF |Найбуйнейшыя гарады = [[Кабул]], [[Кандагар]], [[Мазары-Шарыф]], [[Герат (горад)|Герат]], [[Джэлалабад]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Афганістана|Прэзідэнт]]/[[Эмір Афганістана|Эмір]]<br/>Кіраўнік пераходнага<br/>ўраду |Кіраўнікі = вакантна; [[Амрула Салех]]{{efn|Самаабвешчаны.}}<ref>[https://newsua.one/news-world/viceprezident-afganistanu-ogolosiv--52879.html Віцепрезидент Афганістану оголосив себе главою країни і закликав чинити опір талібам // Newsua]</ref><ref>[https://twitter.com/AmrullahSaleh2/status/1427020144606433283 Заява Амрулы Салеха ў сацыяльнай сетцы Twitter]; [https://web.archive.org/web/20210817161055/https://mobile.twitter.com/AmrullahSaleh2/status/1427631191545589772 Копія ў WaybackMachine]</ref><br/><br/>[[Ахмад Джалалі]] |Месца па плошчы = 41 |Плошча = 652.864 |Этнахаронім = [[Афганцы]] |Насельніцтва = 38.822.848 |Год ацэнкі = 2020 |Насельніцтва па перапісу = 15,5 млн |Год перапісу = 1979 |Шчыльнасць насельніцтва = 43,5 |Месца па шчыльнасці = 150 |ВУП (ППЗ) = 83,370 млрд |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2021 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 2.474 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 167 |ВУП (намінал) = 21,747 млрд |Год разліку ВУП (намінал) = 2014 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 695 |ІРЧП = {{стабільна}}0,511 |Год разліку ІРЧП = 2013 |Месца па ІРЧП = 169 |Узровень ІРЧП = нізкі }} '''Афганіста́н''' ({{Lang-ps|افغانستان}}, {{Lang-prs|افغانستان}}) — [[дзяржава]] на [[Сярэдні Усход|Сярэднім Усходзе]]. Мяжуе з [[Туркменістан]]ам, [[Узбекістан]]ам і [[Таджыкістан]]ам на поўначы, [[Іран]]ам на захадзе, [[Кітай|Кітаем]] на паўночным усходзе, з [[Пакістан]]ам на поўдні і паўднёвым усходзе. Плошча тэрыторыі 652,2 тыс. км². Працягласць межаў складае 5421 км. Выхаду да мора не мае. Афганістан мае магутны цывілізацыйны падмурак — гісторыя краіны сягае на шмат тысячагоддзяў у мінулае. У рэлігійна-цывілізацыйным ракурсе ў ёй можна выдзеліць чатыры значныя перыяды: зараастрыйскі, эліністычны, будысцкі, мусульманскі. У ХІХ стагоддзі Афганістан апынуўся на мяжы расійскай і брытанскай сфер інтарэсаў, але трывалай калоніяй ніводнай з гэтых дзяржаў так і не стаў. У 1919 годзе Афганістан канчаткова пазбыўся замежных уплываў і ператварыўся ў цалкам незалежную манархію. Перыяд з 1979 года стаў найтрагічнейшым у гісторыі краіны і адзначыўся [[Афганская вайна (1979—1989)|савецкай акупацыяй]], міжусобнай вайной, таталітарным фундаменталісцкім рэжымам [[Талібан|талібаў]]. У 2001 годзе ў час амерыканскага ўварвання ісламістаў адхілілі ад улады. 15 жніўня 2021 года талібы ўзялі сталічны Кабул, скінулі праамерыканскі ўрад і абвясцілі пра стварэнне Ісламскага Эмірата Афганістан. Адміністрацыйна Афганістан падзяляецца на 34 правінцыі і 366 паветаў. Сталіца — [[Кабул]]. Афганістан з’яўляецца членам [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыі ісламскага супрацоўніцтва]], рэгіянальнай арганізацыі СААРК (South Asian Association for Regional Cooperation), [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]], [[Група 77|Групы 77]]. Для насельніцтва Афганістана характэрны вельмі высокія тэмпы росту. Шматнацыянальная краіна, у этнічным складзе пераважаюць пуштуны і таджыкі, афіцыйныя мовы — пушту і дары адпаведна. 99 % насельніцтва вызнаюць [[іслам]]: 74-89 % — [[сунізм|суніты]] і 9-25 % — [[шыізм|шыіты]]. Тры чвэрці афганцаў жывуць у сельскай мясцовасці. Буйныя гарады: Кабул, [[Кандагар]], [[Мазары-Шарыф]], [[Герат (горад)|Герат]], Джэлалабад. Найбяднейшая краіна Азіі, адна з найгорш развітых краін свету. У Афганістане адны з найвышэйшых у свеце паказчыкі ўзроўню тэрарызму, дзіцячай смяротнасці, беднасці, насельніцтва, якое галадае. Індэкс чалавечага развіцця, хоць у 2013—2019 гадах і вырас на 50 тысячных, так і не скрануўся са 169 месца<ref>http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf</ref>. Грашовая адзінка: афгані, афіцыйны курс трымаецца ў межах 78 афгані за 1 долар ЗША (май 2021). Нацыянальнае свята адзначаецца 19 жніўня — Дзень аднаўлення незалежнасці (з 1919). Новы год у Афганістане пачынаецца 21 сакавіка. Выхадны дзень — пятніца. == Этымалогія == Першая частка назвы — «афган», гэта персідскае слова, што перакладаецца як «маўчанне» ці «бязмоўе»; з цюркскіх моў слова «ауган» («афган») перакладаецца як «які пайшоў, які схаваўся». Экзонім, або вонкавая назва народа — так сярод цюркаў зваліся ўсе замежныя жыхары. Гэта таксама альтэрнатыўная назва пуштунаў — найбуйнейшай этнічнай групы ў краіне. Сапраўды, тэрыторыя Афганістана цяжкадаступная і зручная для плямёнаў, якія па тых ці іншых прычынах сышлі ці перасяліліся ў горы і захоўвалі сваю незалежнасць ад рознага роду заваёўнікаў Цэнтральнай Азіі. Апошняя частка назвы, суфікс «-істан», узыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*stā-» («стаяць») і на персідскай мове азначае «месца, краіна». У сучаснай персідскай мове суфікс «-істан» ({{lang-fa|'''ستان'''}}) ужываецца для ўтварэння тапонімаў — геаграфічных назваў месцаў пражывання плямёнаў, народаў і розных этнічных груп. Тэрмін «афганцы» ў якасці назвы народа выкарыстоўваецца, па меншай меры, пачынаючы з ісламскага перыяду. На думку шэрагу навукоўцаў, слова «афганскі» з’яўляецца ўпершыню ў гісторыі ў 982 годзе; тады пад ім разумеліся афганцы розных плямёнаў, якія жылі на заходняй мяжы гор уздоўж ракі Інд<ref name="EofI">{{cite encyclopedia| last=Morgenstierne |first=G.|title = AFGHĀN| encyclopedia = [[Encyclopaedia of Islam]]| edition = CD-ROM Edition v. 1.0| publisher = Koninklijke Brill NV| location = Leiden, The Netherlands| year = 1999}}</ref>. Мараканскі падарожнік Ібн Батута, які наведаў Кабул у 1333 годзе, піша: {{Цытата|Мы падарожнічалі па Кабуле, некалі вялізным горадзе, на месцы якога цяпер пражывае племя персаў, што называюць сябе афганцамі|аўтар=Nancy Hatch Dupree - [http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php#Top The Story of Kabul (Mongols)]}} У «Encyclopaedia Iranica»<ref>[http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f5/v1f5a037.html «Afghan»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090228175916/http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f5/v1f5a037.html |date=28 лютага 2009 }} (with ref. to «Afghanistan: iv. Ethnography») by Ch. M. Kieffer, ''[[Encyclopaedia Iranica]]'' Online Edition 2006.</ref> сказана: {{пачатак цытаты}} З этналагічнага пункту гледжання, «афганскі» — тэрмін, якім на персідскай мове Афганістана называюць пуштунаў. Гэты тэрмін распаўсюджваюцца ўсё больш і за межамі Афганістана, паколькі пуштунскі племянны саюз на сёння з’яўляецца найбольш значным у гэтай краіне, колькасна і палітычна.{{канец цытаты}} Акрамя таго, яна тлумачыць: {{пачатак цытаты}} Пад назвай «Avagānā» гэтая этнічная група ўпершыню згадваецца індыйскім астраномам Varāha Mihira ў пачатку VI стагоддзя нашай эры ў яго працы «Brihat-samhita». {{канец цытаты}} Гэтая інфармацыя падмацоўваецца і традыцыйнай пуштунскай літаратурай, напрыклад, у працах паэта XVII стагоддзя Хушаль-хана Хатака<ref>«''Afghan Poetry Of The 17th Century: Selections from the Poems of Khushal Khan Khattak''», extract from «Passion of the Afghan» by [[Khushal Khan Khattak]]; translated by C. Biddulph, [[London]], 1890.</ref>, які пісаў па-пуштунску: {{Цытата|Арабы ведаюць гэта, і ведаюць рымляне: афганцы — гэта пуштуны, пуштуны — гэта афганцы!}} Тэрмін «Афганістан» згадаў у сваіх успамінах імператар Бабур у XVI стагоддзі: у той час гэтае слова азначала землі на поўдзень ад Кабула, дзе ў асноўным і пражываюць пуштуны<ref>[http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 «Transactions of the year 908»] by Zāhir ud-Dīn Mohammad Bābur in Bāburnāma, translated by John Leyden, Oxford University Press, 1921.</ref>. Таксама сэр Монсцюарт Элфінстан, які ўзначаліў брытанскую дыпламатычную місію ў Афганістане ў 1808 годзе, у сваёй кнізе «Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India» пісаў, што самі афганцы вераць у тое, што яны з’яўляюцца нашчадкамі яўрэйскага роду, які бярэ свой пачатак ад трэцяга сына [[Іосіф (сын Якава)|Іосіфа]] Афгана. Зрэшты, тамсама Элфінстан піша аб непацверджанасці гэтай версіі. Да XIX стагоддзя назва выкарыстоўвалася толькі для традыцыйных зямель пуштунаў, тым часам уся дзяржава ў цэлым была вядома як Кабульскае каралеўства<ref>[[Mountstuart Elphinstone|Elphinstone, M.]], ''«Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India»'', [[London]], 1815; published by Longman, Hurst, Rees, Orme & Brown.</ref>. У іншых частках краіны ў пэўныя перыяды гісторыі існавалі незалежныя дзяржавы, такія як Каралеўства Балхе ў канцы XVIII і ў пачатку XIX стагоддзя<ref>E. Bowen, ''«A New & Accurate Map of Persia»'' in ''A Complete System Of Geography'', Printed for W. Innys, R. Ware [etc.], [[London]], 1747</ref>. Нарэшце, з пашырэннем і цэнтралізацыяй улады ў краіне, афганскія кіраўнікі прынялі назву «Афганістан» для ўсяго каралеўства. «Афганістан» у якасці назвы дзяржавы згадваецца ў 1857 годзе Фрыдрыхам Энгельсам<ref name="MECW">[http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm MECW Volume 18, p. 40; The New American Cyclopaedia — Vol. I, 1858]</ref>, назва стала афіцыйнай, калі краіна была прызнана сусветнай супольнасцю ў 1919 годзе, пасля атрымання поўнай незалежнасці ад Вялікабрытаніі, і была зацверджана ў гэтай якасці ў Канстытуцыі Афганістана 1923 года<ref>[http://www.afghan-web.com/history/const/const1923.html Afghanistan’s Constitution of 1923] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150226102808/http://www.afghan-web.com/history/const/const1923.html |date=26 лютага 2015 }} under ''[[Amanullah Khan|King Amanullah Khan]]'' {{ref-en}}</ref>. == Геаграфія == {{main|Геаграфія Афганістана}} Афганістан — зямля гор, якія займаюць каля 4/5 ягонай плошчы. З паўночнага ўсходу — ад высозных [[Памір]]а і [[Каракарум]]а — на паўднёвы захад цягнуцца хрыбты [[Гіндукуш]]а з найвышэйшым пунктам краіны, гарой [[Нашак]] (7 452 м). На ўсходзе велічныя хрыбты падзеленыя ўрадлівымі далінамі, на захад горы робяцца ніцымі і сухімі, паступова пераходзячы ў [[Іранскае нагор’е]] і далей у плато [[Рэгістан]]а і раўніну ўпадзіны Сістан. Поўнач краіны займае [[Бактрыйская нізіна]] з самім нізкім пунктам краіны на беразе Амудар’і ў правінцыі [[Джаўзджан (правінцыя)|Джаўзджан]] (258 м). Крайні паўночны ўсход — зямля гор-асілкаў — адрозніваецца высокай сейсмічнасцю: землетрасенні адбываюцца тут незайздросна часта — у 1998, 2002 і 2010 яны забралі дзясяткі, сотні і тысячы чалавечых жыццяў у [[Бадахшан (правінцыя)|правінцыі Бадахшан]]. === Геаграфічнае становішча === Афганістан — унутрыкантынентальная дзяржава. Геаграфічна яго адносяць як да Паўднёвай, гэтак і да Цэнтральнай Азіі, за важнасць геаграфічнага становішча на скрыжаванні шляхоў паэтычна называючы «сэрцам» гэтай часткі свету. Пра тое выдатна сказаў пакістанскі паэт [[Мухамад Ікбал]]: «Азія — цела з вады і зямлі, а сэрца яе ў Афганістане. Разлад у сэрцы — разлад ва ўсёй Азіі, згода на сэрцы — спакой ва ўсёй Азіі». Плошча «сэрца» каля 652 тыс. км² — крыху болей за [[Украіна|Украіну]]. [[Файл:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|[[Ваханскі калідор]] — не самая зручная мяжа на свеце]] Даўжыня межаў Афганістана складае 5 529 км: * [[Кітай]] — 76 км; мяжу з Кітаем Афганістан займеў у 1895 годзе, калі ў выніку афгана-рускай дамовы да тэрыторыі краіны быў прырошчаны буферны [[Ваханскі калідор]]; дэмаркавана гэтая высакагорная мяжа была ў 1964 годзе; * [[Іран]] — 936 км; * [[Пакістан]] — 2 430 км; частка афгана-пакістанскай мяжы прыпадае на рэгіён [[Гілгіт-Балтыстан]], на які прэтэндуе Індыя; * [[Таджыкістан]] — 1 206 км; * [[Туркменістан]] — 744 км; * [[Узбекістан]] — 137 км. Розніца ў часе паміж Мінскам і Кабулам складае 2:30 у зімовы час і 1:30 у летні час (напрыклад, калі ў Мінску 12:00, у Кабуле 14:30 у зімовы час). === Прырода === Прырода Афганістана горная і суровая, раўнінныя толькі крайняя поўнач і паўднёвы захад. Клімат умераны і субтрапічны, пераважна горны, адрозніваецца вялікай разнастайнасцю. Рэкі належаць да бяссцёкавых басейнаў Амудар’і (поўнач) і [[Гільменд]]а (паўднёвы захад), а таксама да басейна Індыйскага акіяна (захад). Флора і фаўна вельмі разнастайныя, хоць лясоў амаль што не засталося. [[Файл:Afghan topo en.jpg|thumb|200px|Тапаграфія Афганістана]] [[Файл:Scenic view in western Afghanistan-2011.jpg|thumb|left|Пустынныя горы і зялёная даліна ракі. Заходні Афганістан]] [[Клімат]] разнастайны, высока ў гарах тэмпература [[студзень|студзеня]] складае −15&nbsp;°C, а ў [[ліпень|ліпені]] рэдка ўзнімаецца вышэй за 0&nbsp;°C. Узімку Памір і Гіндукуш апранаюць сапраўдны снежны кажух. [[Лета]] найцяплейшае ў пустынных абшарах упадзіны Сістан, даліне Амудар’і і Джэлалабадскай катлавіне (паўсюль сярэдняя тэмпература ліпеня вышэй за +30&nbsp;°C). У гарах на наветраных схілах выпадае больш за 1 500 мм [[ападкі|ападкаў]], на большай частцы краіны — 400—600 мм, у пустынях — 200 мм. Упадзіна Сістан — адзін з найзасушлівейшых рэгіёнаў Азіі. [[Файл:Вадим Чуприна-Кабул VADIM CHUPRINA © Kabul 04.jpg|thumb|Рака Кабул у [[Кабул]]е, 1982]] Рэкі поўначы Афганістана належаць да басейна [[Амудар’я|Амудар’і]], таму іх гаспадарчае выкарыстанне ў адроджаным Афганістане можа балюча адбіцца на і без таго хворай экалогіі краін Сярэдняй Азіі. Рэкі паўднёвага захаду належаць да басейна ўнутранага сцёку: яны жывяцца ў хрыбтах Гіндукуша расталым увесну снегам і дажджамі і сцякаюць у катлавіну Сістан, дзе ўтвараюць азёры або губляюцца ў балотах і пясках. Найбуйнейшая з гэтых рэчак — [[Гільменд]]. Рэкі ўсходу нясуць ваду ў [[Інд]], памерамі і вядомасцю сярод іх вылучаецца [[Кабул (рака)|Кабул]]. Свае водныя рэсурсы на сённяшні дзень Афганістан выкарыстоўвае слаба, ірыгацыйныя сістэмы патрабуюць рэканструкцыі. [[Файл:Afghanistan's Grand Canyon.jpg|thumb|Вялікі каньён у нацыянальным парку Бандзі-Амір]] Горны рэльеф і засушлівы клімат прадвызначылі тое, што большая частка Афганістана занята малапрадукцыйнымі землямі: пяскамі, камяністымі паверхнямі, горнымі і паўпустыннымі пашамі. Урадлівыя і шчыльна населеныя толькі рачныя даліны. [[сельская гаспадарка|Сельскагаспадарчыя]] землі займаюць каля 12 % плошчы; [[лес|лясы]] — толькі каля 3 %. Пераважна хваёвыя лясы з елкамі і лістоўніцамі растуць у асноўным на паўночным усходзе на вышынях ад 2000 да 3000 метраў, найбольшай лясістасцю адрозніваецца правінцыя [[Нурыстан (правінцыя)|Нурыстан]]<ref>{{Cite web |url=https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |title=Архіўная копія |access-date=30 красавіка 2021 |archive-date=9 кастрычніка 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |url-status=dead }}</ref>. Упадзіна Сістан і [[Рэгістан]] занятыя [[паўпустыня]]мі і пустынямі. Бактрыйская нізіна пакрытая пераважна стэпамі. Жывёльны свет Афганістана багаты і адрозніваецца па рэгіёнах. У гарах усходу жывуць мядзведзь, [[снежны барс]], памірскі горны баран; Бактрыйская нізіна славіца мноствам птушак, з млекакормячых тут маюцца вожыкі, грызуны сямейства гоферавых і шакалы; на поўдні і паўднёвым захадзе сустракаюцца газелі, дзікі, мангусты, а вось гепардаў больш няма. Да эндэмічных відаў адносяцца афганская палятуха і афганскі снежны ўюрок. Справа аховы прыроды ў Афганістане яшчэ не выведзена на належны ўзровень. Тым не менш, маюцца тры нацыянальныя паркі: Вахан, Нурыстан і Бандзі-Амір. Апошні да савецкага ўварвання быў вельмі папулярны сярод турыстаў. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Афганістана}} [[Файл:ScythianBelt.jpg|thumb|Скіфскі пояс, «бактрыйскае золата»]] Слядам чалавека на тэрыторыі сучаснага Афганістана сама меней 50 тысяч гадоў. Да аселага ладу жыцця на афганскай зямлі людзі перайшлі каля 9 тысяч гадоў таму. Паступова тут паўсталі Бактрыйска-Маргіянская (яе паўднёвая ўскраіна), Гільмендская і [[Індская цывілізацыя|Індская]] (паўночная ўскраіна) цывілізацыі. Наступная міграцыя індаарыйцаў прывяла да новага цывілізацыйнага ўздыму, і ў канцы ІІ — першай палове І тыс. да н.э. Афганістан з’яўляўся ўсходняй ускраінай [[Зараастрызм|зараастрыйскага]] свету. У VI стагоддзі да н.э. рэгіён становіцца правінцыяй персідскай імперыі Ахеменідаў. Праз два стагоддзі сюды прыходзіць [[Аляксандр Македонскі]] і, пабраўшыся шлюбам з бактрыйкай [[Раксана]]й, распачынае Кабульскую (фактычна, Індыйскую) кампанію. У спадчыну ад македонцаў застаецца [[Грэка-Бактрыйскае царства]] — усходні фарпост [[элінізм]]у. Заваёвы Маур’яў прывялі да пранікнення ў рэгіён будызму, што паступова ператварыўся ў пануючую рэлігію, і індуізму. На рубяжы тысячагоддзяў тут паўстала [[Кушанскае царства]], у якім на працягу трох стагоддзяў поплеч квітнелі будызм, індуізм і хрысціянства. [[Файл:Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|thumb|left|Блакітная мячэць у [[Мазары-Шарыф]]е, XV ст.]] У VII стагоддзі пачалося пранікненне ісламу з захаду. Апорнымі пунктамі для новай рэлігіі сталі гарады Герат і Зарандж, што кантраляваліся Сасанідамі. Цалкам тэрыторыя Афганістана была ісламізавана паміж ІХ і ХІІ стагоддзямі цягам кіравання дынастый Сафарыдыў, Саманідаў, Газневідаў і Гурыдаў. У высокім і познім Сярэднявеччы і ў пачатку Новага часу зямля Афганістана часткова ўваходзіла ў склад розных імперый: дзяржавы Харэзмшахаў, Дэлійскага султаната, імперыі Цімура, імперыі Вялікіх Маголаў, Сефевідскага Ірана. Гісторыя Афганістана як згуртавання афганскіх плямёнаў пачынаецца ў 1707 годзе, калі пуштунскі правадыр Мір Вайс-хан Хатакі, заснавальнік [[Хатакі|дынастыі Хатакі]], абвясціў незалежнасць ваколіц Кандагара ад Сефевідаў. Імперыя Хатакі дасягнула найвышэйшага ўздыму ў 1720-х, аднак у 1729 годзе яе войска было ўшчэнт разбіта, а ўсе заваёвы — страчаны. Першая цэнтралізаваная дзяржава на тэрыторыі сучаснага Афганістана са сталіцай зноў жа ў Кандагары была створана ў 1747 годзе палкаводцам іранскай арміі, пуштунам [[Ахмад-шах Дурані|Ахмад-ханам]], заснавальнікам дынастыі Дурані. У 1776 годзе Дурані перанеслі цэнтр сваёй дзяржавы ў Кабул, а горад Пешавар (сучасны Пакістан) стаў зімняй сталіцай. [[Файл:The army of the Indus entering Kandahar.jpg|thumb|Брытанцы ўваходзяць у Кандагар, 1840]] Наступныя падзеі развіваліся на фоне разгорнутай у XIX стагоддзі барацьбы Англіі і Францыі за ўплыў у зоне Персідскага заліва, руху Расіі на поўдзень, захопу сікхамі Пенджаба і Сінда. У 1823 годзе быў захоплены сікхамі Пешавар. Сам жа Афганістан стаў буфернай зонай паміж Брытанскай Індыяй і Расійскім Туркестанам у геапалітычным суперніцтве, што атрымала назву «Вялікая гульня». Адной з галоўных падзей «Гульні» стаў захоп Афганістана брытанскімі войскамі падчас Першай афгана-брытанскай вайны (1839—1842). Аднак нязвыкла суровыя для індыйскіх карпусоў зімы і супраціў мясцовых плямёнаў змусілі падданых каралевы пакінуць непрыветныя горы. У 1919 годзе ў выніку перавароту да ўлады ў Кабуле прыйшоў эмір Аманула-хан, які аб’яднаў канфліктуючыя групоўкі і ўзяў курс на сацыяльна-палітычныя і эканамічныя рэформы, каб ліквідаваць феадалізм. З 1933 па 1973 гады Афганістан з’яўляўся канстытуцыйнай манархіяй. 17 ліпеня 1973 года ў выніку перавароту, які ўзначальваў Мухамед Дауд, быў зрынуты кароль [[Захір-шах|Махамад Захір Шах]] і абвешчана Рэспубліка Афганістан. [[Файл:Jamiat e-Islami in Shultan Valley 1987 with Dashaka.jpg|thumb|Маджахеды, 1897]] У красавіку 1978 года, пасля так званай «красавіцкай рэвалюцыі», да ўлады прыйшла [[Народна-дэмакратычная партыя Афганістана]] (НДПА). Краіна была абвешчана Дэмакратычнай Рэспублікай Афганістан (ДРА). Вышэйшым органам улады стаў Рэвалюцыйны савет, які ўзначаліў [[Нур Махамад Таракі]]. Дзеючая на той момант Канстытуцыя ад 14 лютага 1977 года была адменена. 16 верасня 1979 года Таракі быў адхілены ад улады яго найбліжэйшым паплечнікам [[Хафізула Амін|Хафізулой Амінам]], які перад гэтым займаў пасаду прэм’ер-міністра і міністра абароны Афганістана. Нягледзячы на просьбы кіраўніцтва СССР і асабіста Генеральнага сакратара ЦК КПСС Леаніда Брэжнева, 9 кастрычніка 1979 года Таракі быў забіты па загадзе Аміна (задушаны падушкамі). 25 снежня 1979 года па дамоўленасці з кіраўніком краіны Х. Амінам і з мэтай аказання падтрымкі ўраду НДПА ў Афганістан былі [[Афганская вайна (1979—1989)|ўведзены савецкія войскі]]. Амін выказаў падзяку савецкаму кіраўніцтву. 27 снежня 1979 года савецкія спецгрупы штурму захапілі ўрадавую рэзідэнцыю ў Кабуле і забілі Аміна. Падчас бою загінулі больш як 200 афганскіх салдат і афіцэраў, два малалетнія сыны Аміна і чатырнаццаць савецкіх вайскоўцаў. Савецкія войскі знаходзіліся ў Афганістане да 1989 года. Значная частка афганскага народу паднялася на ўзброеную барацьбу з «абмежаваным кантынгентам» вялікага паўночнага суседа і мясцовымі фармаваннямі фактычна марыянетачнага прэзідэнта Наджыбулы, афганскія партызаны сталі вядомыя свету пад імем маджахедаў. [[Файл:Inauguration of President Hamid Karzai in December 2004.jpg|thumb|left|Інаугурацыя Хаміда Карзая, снежань 2004]] Пасля адыходу Саветаў непапулярны і варожы большасці афганцаў рэжым [[Махамад Наджыбула|Наджыбулы]] хутка рухнуў, але міру гэта не прынесла. Учорашнія маджахеды развязалі крывавую грамадзянскую вайну, у выніку якой у 1996 годзе ўладу захапілі радыкальныя ісламісты з групоўкі «Талібан». Талібы — а кантралявалі яны тры чвэрці краіны — ператварылі Афганістан у таталітарны сярэднявечны халіфат і базу для міжнароднага тэрарызму. Сталіца краіны была перанесена ў населены пуштунамі Кандагар. Жыхары краіны былі пазбаўленыя элементарных грамадзянскіх правоў, найдрабнейшыя адхіленні ад норм шарыяту сурова караліся. Акрамя рэпрэсій супраць сваіх грамадзян, талібы праславіліся яшчэ і генацыдам культурным, найгнуснейшым актам якога стала знішчэнне [[Баміянскія статуі Буды|статуй Буды]] ў Баміяне. У 2001 годзе да Паўночнага Альянсу — адзінай сілы, што супрацьстаяла рэжыму талібаў, — далучыліся абураныя тэрактамі 11 верасня ў Нью-Ёрку заходнія дзяржавы на чале з ЗША. На працягу наступнага года талібы былі выбіты з найбуйнейшых гарадоў, і з таго часу Афганістан паступова вяртаецца ў рэчышча нармальнага жыцця. Пачынаючы з 2002 года ў Афганістан было рэпатрыявана каля 5 мільёнаў чалавек. У кастрычніку 2004 года адбыліся прэзідэнцкія выбары, па выніках якіх прэзідэнтам Афганістана стаў [[Хамід Карзай]]. У студзені 2004 года быў прыняты Асноўны закон Афганістана, у верасні 2005 года прайшлі выбары ў вышэйшы заканадаўчы орган — двухпалатную Нацыянальную Асамблею (парламент). У 2006 годзе парламент зацвердзіў міністраў у склад дзеючага ўрада, сфарміраванага Хамідам Карзаем пасля яго ўступлення на пасаду кіраўніка ІРА. Чарговыя прэзідэнцкія і парламенцкія выбары ў Афганістане прайшлі ў 2009 і 2010 гадах адпаведна. Карзай быў абраны на другі тэрмін. У 2014 прэзідэнтам стаў Ашраф Гані, а ў снежні таго ж года НАТА фармальна завяршыла антытэрарыстычную аперацыю, перадаўшы вайсковыя справы афганскаму ўраду. У жніўні 2021 года ўладу ў краіне захапілі талібы. == Дзяржаўны лад == З 2021 года краіна мае назву Ісламскі Эмірат Афганістан. Улада належыць руху [[Талібан]]. === Адміністрацыйны падзел === Афганістан адміністрацыйна дзеліцца на 34 правінцыі. Яны дзеляцца на 398 раёнаў. {{multicol}} * [[Баглан (правінцыя)|Баглан]] * [[Бадахшан (правінцыя)|Бадахшан]] * [[Бадгіс (правінцыя)|Бадгіс]] * [[Балх (правінцыя)|Балх]] * [[Баміян (правінцыя)|Баміян]] * [[Вардак (правінцыя)|Вардак]] * [[Газні (правінцыя)|Газні]] * [[Герат (правінцыя)|Герат]] * [[Гільменд (правінцыя)|Гільменд]] * [[Гор (правінцыя)|Гор]] * [[Дайкундзі (правінцыя)|Дайкундзі]] {{multicol-break}} * [[Джаўзджан (правінцыя)|Джаўзджан]] * [[Забуль (правінцыя)|Забуль]] * [[Кабул (правінцыя)|Кабул]] * [[Кандагар (правінцыя)|Кандагар]] * [[Капіса (правінцыя)|Капіса]] * [[Кунар (правінцыя)|Кунар]] * [[Кундуз (правінцыя)|Кундуз]] * [[Лагман (правінцыя)|Лагман]] * [[Лагар (правінцыя)|Лагар]] * [[Нангархар (правінцыя)|Нангархар]] * [[Німроз (правінцыя)|Німроз]] {{multicol-break}} * [[Нурыстан (правінцыя)|Нурыстан]] * [[Пактыка (правінцыя)|Пактыка]] * [[Пактыя (правінцыя)|Пактыя]] * [[Панджшэр (правінцыя)|Панджшэр]] * [[Парван (правінцыя)|Парван]] * [[Саманган (правінцыя)|Саманган]] * [[Сары-Пуль (правінцыя)|Сары-Пуль]] * [[Тахар (правінцыя)|Тахар]] * [[Урузган (правінцыя)|Урузган]] * [[Фарах (правінцыя)|Фарах]] * [[Фар’яб (правінцыя)|Фар’яб]] * [[Хост (правінцыя)|Хост]] {{multicol-break}} [[Файл:Afghanistan provinces numbered.png|thumb|right|300px]] {{multicol-end}} == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Афганістана}} [[Файл:Afghanistanpop.svg|thumb|Полава-ўзроставая піраміда. Насельніцтва Афганістана імкліва расце.]] Колькасць насельніцтва Афганістана, паводле экспертных ацэнак ААН, складае прыблізна 38 мільёнаў чалавек. А вось паводле афганскай статыстыкі, на тэрыторыі краіны пражывае блізу 33 млн чалавек — падлічыць людзей у горнай краіне, падзеленай міжусобіцай, няпроста. У любым разе за пачатак ХХІ стагоддзя насельніцтва Афганістана павялічылася ўдвая, у тым ліку за кошт рэпатрыяцыі пяці мільнёнаў афганскіх бежанцаў, што дадалі дэмаграфічнаму выбуху яшчэ большай сілы. Хуткасць росту насельніцтва тут найвялікшая па-за межамі Афрыкі і адна з найвышэйшых у свеце. За першыя дзесяцігоддзі XXI стагоддзя яна скарацілася, у параўнанні з падзеннем у суседзяў па Азіі, зусім нязначна: ад 2,97 % у [[2002]] годзе да 2,35 % у 2021 <ref name="cia.gov">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/#people-and-society |title=Архіўная копія |access-date=23 красавіка 2021 |archive-date=4 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/#people-and-society |url-status=dead }}</ref>. Найважнейшым складнікам прыросту з’яўляецца вельмі высокая нараджальнасць (36 чалавек на 1000 у 2021 годзе)<ref name="cia.gov"/>. Смяротнасць таксама немалая (12,5 чал. на 1000), хоць і добра скарацілася ад талібскіх часоў, дзякуючы развіццю медыцыны. Насельніцтва краіны вельмі маладое: сёння сярэдняму афганцу каля 20 гадоў, а доля дзяцей і падлеткаў складае 40 %. Сярэдняя працягласць жыцця, што пры талібах была роўнай 42 гадам (адна з найніжэйшых у свеце), вырасла да 52 гадоў, але застаецца адной з найніжэйшых у свеце. Трэба адзначыць, што каля 3 мільёнаў афганцаў дагэтуль туляюцца ў лагерах для бежанцаў у суседніх Пакістане і Іране, а шмат хто паспеў там нарадзіцца і вырасці. На працягу 1980-х — 2010-х Афганістан застаецца «найбуйнейшым пастаўшчыком» выгнаннікаў на дарогі свету. [[Файл:Burqa Afghanistan 01.jpg|thumb|left|Жанчыны ў ісламскай дзяржаве талібаў]] У Афганістане пражывае больш за 20 народнасцей ([[пуштуны]], таджыкі, узбекі, хазарэйцы, [[туркмены]], кызылбашы і інш). Самая шматлікая этнічная група — пуштуны, прыблізна 48 % насельніцтва. [[таджыкі|Таджыкаў]] каля 22 %, [[узбекі|узбекаў]] каля 9 %, блізу 7 % насельніцтва складаюць [[хазарэйцы]]. Маецца яшчэ дзесяць значных нацыянальных меншасцей, чые імёны пералічваюцца ў тэксце [[Гімн Афганістана|нацыянальнага гімна]]. Пуштунская большасць размаўляе на пушту, але гістарычна склалася, што функцыі [[лінгва франка]] выконвае [[дары (мова)|дары]] — мова афганскіх таджыкаў і (у дыялектным выглядзе) хазарэйцаў, практычна ідэнтычная персідскай і таджыкскай мовам. Дары валодае 77 % насельніцтва, і білінгвізм у Афганістане —— звычайная справа. Статус рэгіянальных маюць узбекская, туркменская, [[Белуджская мова|белуджская]] і некаторыя іншыя мовы. З замежных моў найбольш пашыраны веды хіндзі і ўрду (дзякуючы вяртанню мігрантаў з Пакістана і папулярнасці балівудскіх фільмаў), а таксама англійскай і рускай моў, апошняя выкладалася ў школах у 1980-х. [[Файл:Nomads in Badghis Province.jpg|thumb|Лад жыцця афганскіх качэўнікаў не змяніўся за тысячы гадоў]] Афганістан з’яўляецца монаканфесійнай краінай: 99 % вернікаў (а вераць тут амаль усе) — гэта [[іслам|мусульмане]]. Усе асноўныя этнічныя групы прытрымліваюцца [[сунізм|суніцкага]] ісламу, хазарэйцы — [[шыізм|шыіты]]. Увогуле звесткі аб колькасці шыітаў моцна розняцца і вар’іруюцца ад 9 да 25 % насельніцтва. Ад 30 000 да 150 000 [[індуізм|індусаў]] і [[сікхізм|сікхаў]] жывуць у розных гарадах, але большая частка ў [[Джалалабад]]зе, [[Кабул]]е і [[Кандагар]]ы. Раней у Афганістане жылі [[іўдаізм|іўдзеі]], большасць з якіх пакінула краіну ў 1979 годзе пасля [[Афганская вайна (1979—1989)|савецкай агрэсіі]]. Але прынамсі адзін яўрэй жыў у Афганістане да 2021 года — {{нп3|Заблон Сімінтаў||en|Zablon Simintov}}, які працаваў вартаўніком у гэткай жа самотнай герацкай сінагозе. Колькасць хрысціян складае ад 500 да 8000 чалавек, яны церпяць пераслед і не маюць ніводнага дзеючага храма. Шчыльнасць насельніцтва Афганістана перавысіла 50 чалавек на км², што для Паўднёвай Азіі зусім не густа. Доля гарадскога насельніцтва складае каля 26 %, менш у Азіі толькі ў Непале, Камбоджы і на Шры-Ланцы. Астатнія тры чвэрці афганцаў вядуць сельскі лад жыцця, у тым ліку 5 % — качавы. Адзіны горад-мільянер — Кабул (каля 4 млн чалавек); іншыя буйныя гарады: [[Герат (горад)|Герат]], [[Кандагар]], [[Мазары-Шарыф]], [[Кундуз]], [[Джалалабад]] — усе месцяцца ў перадгор’ях цэнтральнага горнага масіву, утвараючы нібыта кальцо. == Эканоміка == Афганістан — адна з найбольш эканамічна адсталых краін Еўразіі. ВУП у разліку на аднаго жыхара не перавышае трох тысяч долараў ЗША, што не калола б вочы ў Афрыцы, але ў Азіі бяднейшы толькі [[Емен]]. Між тым адныя толькі багацці афганскіх нетраў ацэньваюцца ў больш як трыльён долараў ЗША<ref>https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-12-15/karzai-tells-investors-u-s-will-meet-his-security-pact-demands</ref>. Большая частка эканамічна актыўнага насельніцтва краіны занятая ў сельскай гаспадарцы, малаэфектыўнай і напалову натуральнай. Прамысловасць прадстаўлена толькі ў вялікіх гарадах, узровень развіцця сферы паслуг таксама не адпавядае сусветным стандартам. Адсталасць Афганістана абумоўлена геаграфічнымі (складаны горны рэльеф разам з адсутнасцю выхаду да мора), палітычнымі (інтэрвенцыя, што перацякла ў бясконцую грамадзянскую вайну), і эканамічнымі (вялікая роля ценявога сектару, у тым ліку звязанага з вытворчасцю наркотыкаў) фактарамі. Нацыянальная эканоміка Афганістана практычна поўнасцю залежыць ад замежнай дапамогі, таму галоўным напрамкам знешнеэканамічнай дзейнасці Кабульскай адміністрацыі з’яўлялася прыцягненне ў эканоміку краіны міжнародных інвестыцый, фінансавай і эканамічнай дапамогі, якая здзяйснялася па каналах ААН, прамымі фінансавымі ўнёскамі ў бюджэт, а таксама вялікім лікам замежных няўрадавых арганізацый. Найбуйнейшымі донарамі з’яўляліся ЗША, Японія, Еўрасаюз, Германія, Сусветны Банк, Азіяцкі банк развіцця, іншыя краіны і міжнародныя арганізацыі. Афганскім кіраўніцтвам гарантавалася бяспека прадпрымальніцтва, заахвочванне, абарона і гарантыя прыватных інвестыцый, а таксама недатыкальнасць уласнасці. Афганістан мае буйныя запасы медзі, прыроднага газу, золата, берылію, смарагдаў, каменнага вугалю і солі, але горназдабыўная прамысловасць развіта слаба праз кепскую геалагічную разведанасць і слабую асвоенасць тэрыторыі краіны, а яшчэ праз няздольнасць цэнтральнага ўраду кантраляваць ледзьве не палову дзяржаўнай тэрыторыі. Сярод галін апрацоўчай прамысловасці развіццё атрымалі лёгкая, харчовая, цэментная. Асноўны від транспарту — аўтамабільны, зусім не таму, што ён добра развіты — ад часоў Захір Шаха дэградавалі і аўтадарогі; але таму, што з чыгуначным транспартам усё зусім кепска, а выхаду да мора і суднаходных рэк Афганістан не мае. Кабул мае інтэнсіўныя аўтамабільныя зносіны з Пакістанам, Герат — з Іранам. Гэтымі шляхамі ўцякалі з Афганістана і вярталіся на радзіму мільёны бежанцаў. Традыцыйныя тавары экспарту: сухафрукты, бавоўна, дываны, каракуль. Асноўны імпарт: прамысловае абсталяванне, бытавая тэхніка, транспартныя сродкі, нафтапрадукты, харчаванне. Адметная негатыўная рыса эканомікі апошніх гадоў — павелічэнне ценявога сектара (вытворчасць наркатычных сродкаў). Пасля ўварвання войскаў ЗША і НАТА вытворчасць наркотыкаў павялічылася ў некалькі разоў і працягвае расці. У Афганістане вырабляецца больш за 90 % опіума, які паступае на сусветны чорны рынак. Паводле падлікаў (2017) вырошчваннем [[Мак снатворны|опіумнага маку]] занята каля 400 тыс. афганскіх сялян<ref>https://www.politifact.com/factchecks/2017/apr/04/ted-yoho/yoho-afghanistan-poppy-growth-way/</ref>. Плошча опіумных плантацый складае ад 100 да 200 тыс. га. У штогадовым дакладзе ўпраўлення ААН па наркотыках і злачыннасці (UNODC), апублікаваным у канцы 2000-х, сцвярджалася, што «яшчэ ні адна краіна ў свеце, акрамя Кітая сярэдзіны XIX стагоддзя, не рабіла столькі наркотыкаў, колькі сучасны Афганістан». Паводле той жа крыніцы, экспарт апіятаў з Афганістана ацэньваўся лічбай у дыяпазоне ад 1,2 да 2,1 млрд $, што больш за афіцыйны экспарт краіны<ref>https://www.unodc.org/documents/crop-monitoring/Afghanistan/20210217_report_with_cover_for_web_small.pdf</ref>. Пераважна на афганскай зямлі раскінуўся [[Залаты ветах]] — міжнародная тэрыторыя вырошчвання опіумнага маку, што таксама ўключае суседнія раёны Пакістана і Ірана і мае адпаведную форму. {{main|Залаты ветах}} == Узброеныя сілы == Афіцыйная назва ўзброеных сіл Афганістана з 2021 года — Армія Ісламскага Эмірата. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.cesty.in/afghanistan#mapy_afghanistanu Тапаграфічная карта Афганістана (1:300 000)], cesty.in {{бібліяінфармацыя}} {{Краіны Азіі}} {{АІК}} [[Катэгорыя:Афганістан| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] hjzyd4j0xz3i2vyks8fk3tlobebu4a5 Беларускі шлях (газета, 1918) 0 1493 5143279 4481784 2026-05-18T21:57:22Z M.L.Bot 261 5143279 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Беларускі шлях}} {{Газета |назва = |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = |спыненне публікацый = |заснавальнікі = |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = |штат = |палітычна = |мова = |перыядычнасць = |аб'ём = |тыраж = |галоўны офіс = |ISSN = |вэб-сайт = }} '''«Беларускі шлях»''' — штодзённая грамадска-палітычная [[газета]] на [[Беларуская мова|беларускай мов]]е. Выдавалася з [[8.3]] да 23.8.[[1918]] ў [[Мінск]]у ва ўмовах [[Нямецкая акупацыя Беларусі ў час Першай сусветнай вайны|нямецкай акупацы]]і. Рэдактар-выдавец №1 [[П. Аляксюк]]; з №2 да канца выдання рэдактар А. Прушынскі ([[А. Гарун]]), выдавец — таварыства «[[Заранка (таварыства)|Заранка]]» (старшыня П. Аляксюк, пісар [[А. Уласаў]]). Супрацоўнічала з газетай [[Вольная Беларусь (1917)|«Вольная Беларусь»]] (мела агульных аўтараў, абменьвалася матэрыяламі). Мэта выдання — сацыяльна-эканамічнае і культурнае адраджэнне Беларусі, яе дзяржаўная самастойнасць і суверэнітэт. Падтрымлівала палітыку [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР) і яе выканаўчага органа — [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]. Грунтоўна асвятляла нацыянальны грамадска-палітычны і культурны рух, змяшчала інфармацыю пра беларускі асветніцкі рух у гарадах, мястэчках і вёсках, пра дзейнасць Рады БНР, палітычных партый і груповак, рэгулярна друкавала перадавіцы, мела аддзелы і рубрыкі «Міжнароднае жыццё», «Весткі з краю», «Менскае жыццё», «Весткі з Расіі», «Харчовая справа», «Маленькі фельетон», друкавала кароткія тэатральныя рэцэнзіі, вершы, афіцыйную інфармацыю германскіх штабоў пра ход ваенных дзеянняў. У перадавіцах і іншых матэрыялах асвятляла сацыяльна-эканамічнае і палітычае становішча Беларусі пасля [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]]. Галоўным вынікам І сусветнай вайны і рэвалюцыі лічыла распад Расійскай імперыі і барацьбу народдў за нацыянальнае самавызначэнне. Крытыкавала палітыку бальшавікоў і Савецкай Расіі, антыбеларускую пазіцыю [[Леў Троцкі|Л. Троцкага]], змагалася супраць русіфікацыі і паланізацыі беларускага народа, выкрывала ігнараванне нацыянальных інтарэсаў Беларусі, імкненне імперыялістычных сіл падзяліць яе тэрыторыю і такім чынам «вырашыць» беларускую праблему. Заклікала народ не дапусціць панавання панскай Польшчы на Беларусі (арт. «Доля беларусаў», 27—28 сакавіка; «Польшча і яе суседзі», 15 чэрвеня). Рэдакцыя газеты схілялася да кампраміснай пазіцыі ў дачыненні да суседніх дзяржаў (Расіі, Польшчы, Літвы, Украіны і інш.), аднак пры ўмове прызнання імі палітычнай, гістарычнай і культурнай самастойнасці Беларусі. Выступала за пасляваенны саюз былых народаў Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, спадзявалася на падтрымку Германіяй Беларусі ў яе імкненні да эканамічнага і палітычнага супрацоўніцтва з еўрапейскімі дзяржавамі. Адначасова выступала за добрасуседскія адносіны з Расіяй пры ўмове прызнання ёю палітычнай незалежнасці Беларусі. Газета падтрымлівала шматпартыйную палітычную сістэму, дэмакратычныя выбары на ўсіх узроўнях улады, абараняла інтарэсы беларускага сялянства, выступала за развіццё эканамічнай і культурнай ініцыятывы гарадоў, мястэчак і вёсак краю. Асноўнай сілай гістарычнага руху супрацоўнікі газеты лічылі свядомую інтэлігенцыю, якая арганізуе і вядзе за сабой працоўныя класы насельніцтва. Народ, на іх думку, спрадвеку быў гарантам эканамічнай і палітычнай сілы грамадства, захавальнікам нацыянальнай культуры, мовы, традыцыйнага ладу жыцця, а гарады і мястэчкі — рэгіянальнымі цэйтрамі асветы, культуры, эканамічнай ініцыятывы і кааператыўнага руху. Апублікавала [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцюю Устаўную грамату]] Рады БНР, паводле якой Беларусь абвяшчалася незалежнай, непадзельнай і дэмакратычнай рэспублікай (29 сакавіка). Друкавала артыкулы пра стан сельскай гаспадаркі, перспектывы пасляваеннага аднаўлення эканомікі. Крытычна, але станоўча ацаніла дзейнасць [[Белнацком]]а і газеты «Дзянніца» (23 мая). Садзейнічала арганізацыі беларускіх школ, асветніцкіх гурткоў, прапагандзе беларускай культуры, развівала ідэю пераемнасці ў развіцці агульначалавечай і нацыянальнай культуры. Інфармавала пра дзейнасць [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першага таварыства беларускай драмы і камедыі]] (п'есы Я. Купалы, Ф. Аляхновіча, творчасць [[Ф. Ждановіч]]а, [[П. Мядзёлка|П. Мядзёлкі]] і інш.), арганізацыю беларускага дзіцячага тэатра ў Вільні (тэатр С. Корф). Паведамляла аб планах стварэння Беларускага ўніверсітэта. У газеце выступалі з артыкуламі і нарысамі А. Прушынскі (псеўд. А. Гарун, I. Жывіца, Сальвесь, А. П.), [[З. Бядуля]] (псеўд. 3. Б., П-ік і інш.), А. Уласаў. На яе старонках друкаваліся вершы, нарысы і артыкулы З. Бядулі («Сучасная вайна і адраджэнне пад'ярэмных народаў», «Адносіны беларусаў да суседніх народаў», «Краёвая інтэлігенцыя» і інш.), вершы на актуальныя тэмы і фельетоны [[К. Ралюс]]а (3. Вехаця), нарысы [[У. Галубок|У. Галубка]] і іншых аўтараў (падпісаны псеўданімамі), некралогі («К. Кастравіцкі», «А. Петрашкевіч»). == Літаратура == * Конан У. «Беларускі шлях» // ЭГБ у 6 т. Т. 1. Мн., 1993. [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты Мінска на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:1918 год у Мінску]] 56z4il79qtj9jy9xbfj2q3qhcvvf5q6 5143368 5143279 2026-05-19T08:43:30Z M.L.Bot 261 +файл нумара 6 ад 29.3.1918 5143368 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Беларускі шлях}} {{Газета}} [[Файл:Biełaruski šlach Беларускі шлях № 6, 29.03.1918.pdf|thumb|«Беларускі шлях» № 6 ад 29.3.1918 года з публікацыяй Устаўнай граматы БНР ад 25.3.1918 года.]] '''«Беларускі шлях»''' — штодзённая грамадска-палітычная [[газета]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Выдавалася з 8 сакавіка да 23 жніўня 1918 года ў [[Мінск]]у ва ўмовах [[Нямецкая акупацыя Беларусі ў час Першай сусветнай вайны|нямецкай акупацыі]]. Рэдактар-выдавец № 1 [[П. Аляксюк]]; з № 2 да канца выдання рэдактар А. Прушынскі ([[А. Гарун]]), выдавец — таварыства «[[Заранка (таварыства)|Заранка]]» (старшыня П. Аляксюк, пісар [[А. Уласаў]]). Супрацоўнічала з газетай «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]» (мела агульных аўтараў, абменьвалася матэрыяламі). Мэта выдання — сацыяльна-эканамічнае і культурнае адраджэнне Беларусі, яе дзяржаўная самастойнасць і суверэнітэт. Падтрымлівала палітыку [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР) і яе выканаўчага органа — [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]. Грунтоўна асвятляла нацыянальны грамадска-палітычны і культурны рух, змяшчала інфармацыю пра беларускі асветніцкі рух у гарадах, мястэчках і вёсках, пра дзейнасць Рады БНР, палітычных партый і груповак, рэгулярна друкавала перадавіцы, мела аддзелы і рубрыкі «Міжнароднае жыццё», «Весткі з краю», «Менскае жыццё», «Весткі з Расіі», «Харчовая справа», «Маленькі фельетон», друкавала кароткія тэатральныя рэцэнзіі, вершы, афіцыйную інфармацыю германскіх штабоў пра ход ваенных дзеянняў. У перадавіцах і іншых матэрыялах асвятляла сацыяльна-эканамічнае і палітычае становішча Беларусі пасля [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]]. Галоўным вынікам І сусветнай вайны і рэвалюцыі лічыла распад Расійскай імперыі і барацьбу народдў за нацыянальнае самавызначэнне. Крытыкавала палітыку бальшавікоў і Савецкай Расіі, антыбеларускую пазіцыю [[Леў Троцкі|Л. Троцкага]], змагалася супраць русіфікацыі і паланізацыі беларускага народа, выкрывала ігнараванне нацыянальных інтарэсаў Беларусі, імкненне імперыялістычных сіл падзяліць яе тэрыторыю і такім чынам «вырашыць» беларускую праблему. Заклікала народ не дапусціць панавання панскай Польшчы на Беларусі (арт. «Доля беларусаў», 27—28 сакавіка; «Польшча і яе суседзі», 15 чэрвеня). Рэдакцыя газеты схілялася да кампраміснай пазіцыі ў дачыненні да суседніх дзяржаў (Расіі, Польшчы, Літвы, Украіны і інш.), аднак пры ўмове прызнання імі палітычнай, гістарычнай і культурнай самастойнасці Беларусі. Выступала за пасляваенны саюз былых народаў Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, спадзявалася на падтрымку Германіяй Беларусі ў яе імкненні да эканамічнага і палітычнага супрацоўніцтва з еўрапейскімі дзяржавамі. Адначасова выступала за добрасуседскія адносіны з Расіяй пры ўмове прызнання ёю палітычнай незалежнасці Беларусі. Газета падтрымлівала шматпартыйную палітычную сістэму, дэмакратычныя выбары на ўсіх узроўнях улады, абараняла інтарэсы беларускага сялянства, выступала за развіццё эканамічнай і культурнай ініцыятывы гарадоў, мястэчак і вёсак краю. Асноўнай сілай гістарычнага руху супрацоўнікі газеты лічылі свядомую інтэлігенцыю, якая арганізуе і вядзе за сабой працоўныя класы насельніцтва. Народ, на іх думку, спрадвеку быў гарантам эканамічнай і палітычнай сілы грамадства, захавальнікам нацыянальнай культуры, мовы, традыцыйнага ладу жыцця, а гарады і мястэчкі — рэгіянальнымі цэйтрамі асветы, культуры, эканамічнай ініцыятывы і кааператыўнага руху. Апублікавала [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцюю Устаўную грамату]] Рады БНР, паводле якой Беларусь абвяшчалася незалежнай, непадзельнай і дэмакратычнай рэспублікай (29 сакавіка). Друкавала артыкулы пра стан сельскай гаспадаркі, перспектывы пасляваеннага аднаўлення эканомікі. Крытычна, але станоўча ацаніла дзейнасць [[Белнацком]]а і газеты «Дзянніца» (23 мая). Садзейнічала арганізацыі беларускіх школ, асветніцкіх гурткоў, прапагандзе беларускай культуры, развівала ідэю пераемнасці ў развіцці агульначалавечай і нацыянальнай культуры. Інфармавала пра дзейнасць [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першага таварыства беларускай драмы і камедыі]] (п’есы Я. Купалы, Ф. Аляхновіча, творчасць [[Ф. Ждановіч]]а, [[П. Мядзёлка|П. Мядзёлкі]] і інш.), арганізацыю беларускага дзіцячага тэатра ў Вільні (тэатр С. Корф). Паведамляла аб планах стварэння Беларускага ўніверсітэта. У газеце выступалі з артыкуламі і нарысамі А. Прушынскі (псеўд. А. Гарун, I. Жывіца, Сальвесь, А. П.), [[З. Бядуля]] (псеўд. 3. Б., П-ік і інш.), А. Уласаў. На яе старонках друкаваліся вершы, нарысы і артыкулы З. Бядулі («Сучасная вайна і адраджэнне пад’ярэмных народаў», «Адносіны беларусаў да суседніх народаў», «Краёвая інтэлігенцыя» і інш.), вершы на актуальныя тэмы і фельетоны [[К. Ралюс]]а (3. Вехаця), нарысы [[У. Галубок|У. Галубка]] і іншых аўтараў (падпісаны псеўданімамі), некралогі («К. Кастравіцкі», «А. Петрашкевіч»). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Конан У.'' «Беларускі шлях» // ЭГБ у 6 т. Т. 1. Мн., 1993. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты Мінска на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:1918 год у Мінску]] lgz24zl01mwd3ouumsr6tdpjhiannsy Другое Балгарскае царства 0 1917 5143118 4767970 2026-05-18T15:44:22Z ~2026-29891-82 168341 5143118 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Другое Балгарскае царства |саманазва = {{lang-bg|Второ българско царство}} |статус = феадальная дзяржава |сцяг = Flag of the Second Bulgarian Empire.svg |апісанне_сцяга = [[Сцяг Балгарыі|Сцяг]] |герб = Coat of arms of the Second Bulgarian Empire.svg |апісанне_герба = [[Герб Балгарыі|Герб]] |карта = Bulgaria-Ivan Asen 2.png |апісанне = Балгарскае царства пры [[Іван Асень II|Іване Асене II]] |p1 = Візантыйская імперыя |flag_p1 = Simple Labarum.svg |утворана = 1185 |ліквідавана = 1396 |s1 = Асманская імперыя |flag_s1 = Flag of the Ottoman Empire (Thicker Crescent).svg |s2 = Відзінскае царства |flag_s2 = Flag of Bulgaria (14th century).svg |s3 = Дабруджанскае княства |flag_s3 = Coats of arms of the Terter dynasty.png }} {{Гісторыя Балгарыі}} '''Другое Балгарскае царства''' ([[1187]]—[[1396]]) — сярэднявечная балгарская дзяржава. У канцы [[XII ст.]] аб’яднаныя венгерскія, сербскія і французскія войскі напалі на [[Візантыя|Візантыю]], пад уладай якой знаходзілася [[Балгарыя]], і захапілі [[Сафія|Сафію]]. Увосень [[1185]] пачалося паўстанне, падрыхтаванае і ўзначаленае [[баляры|балярамі]] з горада [[Вяліка-Тырнава|Тырнава]] братамі [[Іван I Асень|Асенем]] і [[Пётр IV (цар балгарскі)|Пятром]]. Паўстанне было паспяховым, і ў 1187 імператар Візантыі [[Ісак II]] падпісаў мірны дагавор, паводле якога ўсе землі на поўнач ад [[Горны хрыбет Старая Планіна|Старой Планіны]] пераходзілі да адноўленага балгарскага царства (гл. таксама: [[Першае Балгарскае царства]]). Асень каранаваўся ў Тырнаве як «цар балгараў і валахаў», у [[1196]] годзе быў забіты сваім сваяком [[Іванка]]м. Пётр правіў усходнімі правінцыямі са сталіцай у [[Вялікі-Праслаў|Праславе]], а ў [[1197]] быў забіты балярамі. У 1197 на сталец сеў [[Калаян]], малодшы брат Асеня і Пятра. Стаўшы царом Балгарыі (1197-[[1207]]), Калаян паспяхова змагаўся з венграмі і наладзіў адносіны з Рымам, адваяваў у візантыйцаў [[Варна|горад Варну]] і вялікія раёны [[Фракія|Фракіі]] і [[Македонія, рымская правінцыя|Македоніі]]. У час [[Чацвёрты крыжовы паход|4-га крыжовага паходу]] [[Канстанцінопаль]] быў узяты крыжакамі, і наваствораная [[Лацінская імперыя]] пачала прэтэндаваць на ранейшыя ўладанні Візантыі, лічачы Калаяна сваім васалам. Балгарскі цар аспрэчыў дамаганні лацінскага імператара [[Балдуін Фландрскі|Балдуіна Фландрскага]], і ваеннае сутыкненне стала непазбежным. [[14 красавіка]] [[1205]], пад сценамі крэпасці [[Эдырнэ|Адрыянопаль]], войска Калаяна нечакана разбіла лацінскае войска. Імператар Балдуін быў палонены, кінуты ў турму ў балгарскай сталіцы. Калаян не здолеў выкарыстаць гэты надзвычайны поспех, а ў 1207 ён быў забіты ў выніку змовы баляраў. За валадарствам [[Іван II Асень|Івана II Асеня]] ([[1218]]—[[1244]]) прыйшоў новы ўздым балгарскай дзяржавы. Пры тым, цару даводзілася дзяліцца ўладай з балярамі і манастырамі<!--, землі якіх апрацоўваліся вольнымі або залежнымі сялянамі-->. У краіне развіваўся гандаль, наладзіліся гандлёвыя сувязі з [[Венецыянская рэспубліка|Венецыяй]] і [[Генуэзская рэспубліка|Генуяй]]. Іван Асень II спрыяў развіццю мастацтва, архітэктуры, літаратуры. Былі адноўленыя межы краіны з часоў [[Сімяон I|Сімяона]], <!--моцны штуршок атрымала развіццё мастацтваў і гандлю,-->упершыню пачалася чаканка ўласных манет з золата, срэбра і медзі. Вялікі ваенны поспех прынесла [[бітва пад Клакотніцай, 1230|бітва пад Клакотніцай (сакавік 1230)]], калі балгарскія войскі атрымалі бліскучую перамогу над візантыйцамі эпірскага правіцеля [[Феадор Камнін Дука|Феадора Ангела]]<!-- (правіцелем Эпірскай дзяржавы са сталіцай у Фесалоніках)-->. Межы Балгарыі сягнулі ад сучаснага [[Бялград]]а да [[Эпір]]а (захад сучаснай Грэцыі) і ад Чорнага мора да Адрыятычнага. Да спрадвечнай тэрыторыі Балгарскай дзяржавы былі далучаны Македонія, большая частка Албаніі. Пасля паразы ўплыў Феадора Ангела ў Сербіі саслабеў, і яго пляменнік Радаслаў быў змушаны перадаць каралеўскія правы ў Сербіі Уладзіславу, зяцю Івана II Асеня. Апошні беспаспяхова спрабаваў арганізаваць кааліцыю балканскіх славян супраць Візантыі. Іван II Асень памёр падчас уварвання на Балканы мангола-татараў, якія абклалі балгараў данінай. З другой паловы [[XIII ст.]] пачаўся заняпад балгарскай дзяржавы, абумоўлены ўнутранымі канфліктамі. Пераемнікі Івана II Асеня не здолелі захаваць цэласнасці дзяржавы і ўтаймаваць феадалаў, якія ўмацаваліся ў некаторых правінцыях. Міхаіл I Асень ([[1246]]—[[1256]]) саступіў Візантыі Македонію. У 1256 ён напаў на Сербію, і яго войска на захадзе дайшло да [[Лім|р. Лім]], але далучыць гэтыя землі да Балгарскай дзяржавы не ўдалося. Міхаіл быў падступна забіты стрыечным братам Каліманам II (1256-[[1257]]). Распад Балгарыі працягваўся. Сяляне, прыгнечаныя самаўпраўнасцю баляраў і цяжарам падаткаў, падняліся на паўстанне і, пасля перамог над царскімі войскамі і ўзяцці сталіцы Тырнава, абвясцілі свінапаса [[Івайла|Івайлу]] царом. Ён здолеў адкінуць чарговае нашэсце мангола-татараў з поўначы. Заняпаду дзяржавы не здолелі спыніць ані Івайла ([[1277]]—[[1279]]), ані [[Іван III Асень]] ([[1279]]—[[1280]]). У 1280 сталец заняў [[Георгій Тэртэр]] (1280-[[1292]]). Ён здзейсніў некалькі паходаў супраць мангола-татараў, наладзіў сяброўскія зносіны з сербскім каралём [[Мілуцін, кароль сербскі|Мілуцінам]]. У [[1292]] балярства прымусіла Тэртэра збегчы ў Візантыю, дзе яго пасадзілі ў турму. Тым часам у Балгарыі разгарнулася міжусобная барацьба за ўладу. У гэты час сербскі кароль Мілуцін заняў Бранічава і ўладанні відзінскага князя Шышмана. Да [[1323]] Балгарыяй правіла дынастыя Тэртэраў. Сярод іх толькі [[Тодар-Святаслаў]] (1300—1321) здолеў пераадолець унутраныя міжусобіцы і наладзіць стасункі з суседнімі мангола-татарскімі правіцелямі. Яго сын Георгій II (1321—1322) не пакінуў спадкаемцы, і пасля яго смерці новым правіцелем стаў Міхаіл III (1323—1330), сын Шышмана і зяць сербскага караля Мілуціна, пачаўшы дынастыю Шышманаў. Пры падтрымцы Візантыі Балгарыя напала на Сербію, але ў 1330 балгарскае войска панесла паразу пры Велбуждзе, а Міхаіл III быў забіты. З гэтага часу ў кіроўных колах Балгарыі ўзмацніўся сербскі ўплыў, а Македонія апынулася пад кантролем Сербіі. Пасля Міхаіла III пэўны час Балгарыяй правіла яго жонка Неда, але ў 1331 уладу захапіў Іван Аляксандр (1331—1371), які трымаў цесныя сувязі з Сербіяй. Яго сястра Алена выйшла замуж за Душана, моцнага правіцеля Сербіі. У перыяд валадарання Івана Аляксандра ў Балгарыю неаднаразова ўрываліся турэцкія войскі. Іван Аляксандр падзяліў Балгарыю на два царствы, якімі кіравалі яго сыны: Іван Срацымір (1365—1396) — Відзінскім (паўночна-заходняя Балгарыя) і Іван III Шышман (1371—1393) — Тырнаўскім (цэнтральная Балгарыя). Паўночна-усходняя Балгарыя (Даброціца, сучас. Дабруджа) стала незалежнай дзяржавай. У той час як ўладанні Івана Срацыміра сталі мэтаю венгерскіх нападаў, Іван Шышман мусіў змагацца з пранікненнем туркаў на Балканы. Паслабленню Балгарскай дзяржавы спрыялі частыя міжусобныя войны і шырокае распаўсюджванне розных рэлігійных рухаў і сект. Тым не менш, пры царах Іване Аляксандры (1331—1371) і Іване Шышмане (1371—1396) адрадзіліся і расквітнелі балгарскія культурныя традыцыі — найперш у літаратуры, выяўленчым мастацтве, архітэктуры. Выбітным дзеячам балгарскай культуры XIV ст. быў Феадосій Тырнаўскі. Няспынныя войны з Візантыяй і Сербіяй аслабілі палітычную і ваенную моц Другога Балгарскага царства, яго фармальная еднасць стала фіктыўнай. У канцы існавання асобнымі вобласцямі царства кіравалі незалежныя ўладальнікі: у Паўночна-усходняй Балгарыі, у Вашчыне, у Радопах. Такая раз’яднанасць дзяржавы дапамагла туркам, якія ўвайшлі на Балканы ў пачатку XIV ст., авалодаць усімі тэрыторыямі краіны. Пасля аблогі горада Тырнава — сталіцы Балгарыі, ён быў захоплены ў 1393, цар Іван Шышман быў схоплены ў Філіпопале (сучас. Плоўдзіў) і там у 1395 пакараны смерцю. У 1394 туркі захапілі паўночна-усходнюю частку Балгарыі, а ў 1396 — Відзінскае царства. Так скончылася 210-гадовая гісторыя Другога Балгарскага царства. Шмат балгараў эмігравалі ў [[ВКЛ]], Маскоўскае княства, у іншыя княствы Русі, у Румынію і Сербію. Некаторыя з іх, напрыклад Канстанцін Філосаф (Канстанцін Касценечаскі) і Грыгорый Цамблак у Сербіі, сталі вядомымі асветнікамі. З гэтага моманту на працягу амаль пяці стагоддзяў Балгарыя ператварылася ў правінцыю Асманскай імперыі. == Літаратура == * Oxford Dictionary of Byzantium, 3 vols (ed. A. Kazhdan. Oxford University Press, 1996). {{rq|sources|refless|translate}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Другое Балгарскае царства| ]] moy46rdpzsb0zhjlclx15otfykisadx 5143198 5143118 2026-05-18T18:47:35Z Alber Musketar 168353 5143198 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Другое Балгарскае царства |саманазва = {{lang-bg|Второ българско царство}} |статус = феадальная дзяржава |сцяг = Flag of the Second Bulgarian Empire.svg |апісанне_сцяга = [[Сцяг Балгарыі|Сцяг]] |герб = Coat of arms of the Second Bulgarian Empire.svg |апісанне_герба = [[Герб Балгарыі|Герб]] |карта = Bulgaria-Iván Asen2-es.svg |апісанне = Балгарскае царства пры [[Іван Асень II|Іване Асене II]] |p1 = Візантыйская імперыя |flag_p1 = Simple Labarum.svg |утворана = 1185 |ліквідавана = 1396 |s1 = Асманская імперыя |flag_s1 = Flag of the Ottoman Empire (Thicker Crescent).svg |s2 = Відзінскае царства |flag_s2 = Flag of Bulgaria (14th century).svg |s3 = Дабруджанскае княства |flag_s3 = Coats of arms of the Terter dynasty.png }} {{Гісторыя Балгарыі}} '''Другое Балгарскае царства''' ([[1187]]—[[1396]]) — сярэднявечная балгарская дзяржава. У канцы [[XII ст.]] аб’яднаныя венгерскія, сербскія і французскія войскі напалі на [[Візантыя|Візантыю]], пад уладай якой знаходзілася [[Балгарыя]], і захапілі [[Сафія|Сафію]]. Увосень [[1185]] пачалося паўстанне, падрыхтаванае і ўзначаленае [[баляры|балярамі]] з горада [[Вяліка-Тырнава|Тырнава]] братамі [[Іван I Асень|Асенем]] і [[Пётр IV (цар балгарскі)|Пятром]]. Паўстанне было паспяховым, і ў 1187 імператар Візантыі [[Ісак II]] падпісаў мірны дагавор, паводле якога ўсе землі на поўнач ад [[Горны хрыбет Старая Планіна|Старой Планіны]] пераходзілі да адноўленага балгарскага царства (гл. таксама: [[Першае Балгарскае царства]]). Асень каранаваўся ў Тырнаве як «цар балгараў і валахаў», у [[1196]] годзе быў забіты сваім сваяком [[Іванка]]м. Пётр правіў усходнімі правінцыямі са сталіцай у [[Вялікі-Праслаў|Праславе]], а ў [[1197]] быў забіты балярамі. У 1197 на сталец сеў [[Калаян]], малодшы брат Асеня і Пятра. Стаўшы царом Балгарыі (1197-[[1207]]), Калаян паспяхова змагаўся з венграмі і наладзіў адносіны з Рымам, адваяваў у візантыйцаў [[Варна|горад Варну]] і вялікія раёны [[Фракія|Фракіі]] і [[Македонія, рымская правінцыя|Македоніі]]. У час [[Чацвёрты крыжовы паход|4-га крыжовага паходу]] [[Канстанцінопаль]] быў узяты крыжакамі, і наваствораная [[Лацінская імперыя]] пачала прэтэндаваць на ранейшыя ўладанні Візантыі, лічачы Калаяна сваім васалам. Балгарскі цар аспрэчыў дамаганні лацінскага імператара [[Балдуін Фландрскі|Балдуіна Фландрскага]], і ваеннае сутыкненне стала непазбежным. [[14 красавіка]] [[1205]], пад сценамі крэпасці [[Эдырнэ|Адрыянопаль]], войска Калаяна нечакана разбіла лацінскае войска. Імператар Балдуін быў палонены, кінуты ў турму ў балгарскай сталіцы. Калаян не здолеў выкарыстаць гэты надзвычайны поспех, а ў 1207 ён быў забіты ў выніку змовы баляраў. За валадарствам [[Іван II Асень|Івана II Асеня]] ([[1218]]—[[1244]]) прыйшоў новы ўздым балгарскай дзяржавы. Пры тым, цару даводзілася дзяліцца ўладай з балярамі і манастырамі<!--, землі якіх апрацоўваліся вольнымі або залежнымі сялянамі-->. У краіне развіваўся гандаль, наладзіліся гандлёвыя сувязі з [[Венецыянская рэспубліка|Венецыяй]] і [[Генуэзская рэспубліка|Генуяй]]. Іван Асень II спрыяў развіццю мастацтва, архітэктуры, літаратуры. Былі адноўленыя межы краіны з часоў [[Сімяон I|Сімяона]], <!--моцны штуршок атрымала развіццё мастацтваў і гандлю,-->упершыню пачалася чаканка ўласных манет з золата, срэбра і медзі. Вялікі ваенны поспех прынесла [[бітва пад Клакотніцай, 1230|бітва пад Клакотніцай (сакавік 1230)]], калі балгарскія войскі атрымалі бліскучую перамогу над візантыйцамі эпірскага правіцеля [[Феадор Камнін Дука|Феадора Ангела]]<!-- (правіцелем Эпірскай дзяржавы са сталіцай у Фесалоніках)-->. Межы Балгарыі сягнулі ад сучаснага [[Бялград]]а да [[Эпір]]а (захад сучаснай Грэцыі) і ад Чорнага мора да Адрыятычнага. Да спрадвечнай тэрыторыі Балгарскай дзяржавы былі далучаны Македонія, большая частка Албаніі. Пасля паразы ўплыў Феадора Ангела ў Сербіі саслабеў, і яго пляменнік Радаслаў быў змушаны перадаць каралеўскія правы ў Сербіі Уладзіславу, зяцю Івана II Асеня. Апошні беспаспяхова спрабаваў арганізаваць кааліцыю балканскіх славян супраць Візантыі. Іван II Асень памёр падчас уварвання на Балканы мангола-татараў, якія абклалі балгараў данінай. З другой паловы [[XIII ст.]] пачаўся заняпад балгарскай дзяржавы, абумоўлены ўнутранымі канфліктамі. Пераемнікі Івана II Асеня не здолелі захаваць цэласнасці дзяржавы і ўтаймаваць феадалаў, якія ўмацаваліся ў некаторых правінцыях. Міхаіл I Асень ([[1246]]—[[1256]]) саступіў Візантыі Македонію. У 1256 ён напаў на Сербію, і яго войска на захадзе дайшло да [[Лім|р. Лім]], але далучыць гэтыя землі да Балгарскай дзяржавы не ўдалося. Міхаіл быў падступна забіты стрыечным братам Каліманам II (1256-[[1257]]). Распад Балгарыі працягваўся. Сяляне, прыгнечаныя самаўпраўнасцю баляраў і цяжарам падаткаў, падняліся на паўстанне і, пасля перамог над царскімі войскамі і ўзяцці сталіцы Тырнава, абвясцілі свінапаса [[Івайла|Івайлу]] царом. Ён здолеў адкінуць чарговае нашэсце мангола-татараў з поўначы. Заняпаду дзяржавы не здолелі спыніць ані Івайла ([[1277]]—[[1279]]), ані [[Іван III Асень]] ([[1279]]—[[1280]]). У 1280 сталец заняў [[Георгій Тэртэр]] (1280-[[1292]]). Ён здзейсніў некалькі паходаў супраць мангола-татараў, наладзіў сяброўскія зносіны з сербскім каралём [[Мілуцін, кароль сербскі|Мілуцінам]]. У [[1292]] балярства прымусіла Тэртэра збегчы ў Візантыю, дзе яго пасадзілі ў турму. Тым часам у Балгарыі разгарнулася міжусобная барацьба за ўладу. У гэты час сербскі кароль Мілуцін заняў Бранічава і ўладанні відзінскага князя Шышмана. Да [[1323]] Балгарыяй правіла дынастыя Тэртэраў. Сярод іх толькі [[Тодар-Святаслаў]] (1300—1321) здолеў пераадолець унутраныя міжусобіцы і наладзіць стасункі з суседнімі мангола-татарскімі правіцелямі. Яго сын Георгій II (1321—1322) не пакінуў спадкаемцы, і пасля яго смерці новым правіцелем стаў Міхаіл III (1323—1330), сын Шышмана і зяць сербскага караля Мілуціна, пачаўшы дынастыю Шышманаў. Пры падтрымцы Візантыі Балгарыя напала на Сербію, але ў 1330 балгарскае войска панесла паразу пры Велбуждзе, а Міхаіл III быў забіты. З гэтага часу ў кіроўных колах Балгарыі ўзмацніўся сербскі ўплыў, а Македонія апынулася пад кантролем Сербіі. Пасля Міхаіла III пэўны час Балгарыяй правіла яго жонка Неда, але ў 1331 уладу захапіў Іван Аляксандр (1331—1371), які трымаў цесныя сувязі з Сербіяй. Яго сястра Алена выйшла замуж за Душана, моцнага правіцеля Сербіі. У перыяд валадарання Івана Аляксандра ў Балгарыю неаднаразова ўрываліся турэцкія войскі. Іван Аляксандр падзяліў Балгарыю на два царствы, якімі кіравалі яго сыны: Іван Срацымір (1365—1396) — Відзінскім (паўночна-заходняя Балгарыя) і Іван III Шышман (1371—1393) — Тырнаўскім (цэнтральная Балгарыя). Паўночна-усходняя Балгарыя (Даброціца, сучас. Дабруджа) стала незалежнай дзяржавай. У той час як ўладанні Івана Срацыміра сталі мэтаю венгерскіх нападаў, Іван Шышман мусіў змагацца з пранікненнем туркаў на Балканы. Паслабленню Балгарскай дзяржавы спрыялі частыя міжусобныя войны і шырокае распаўсюджванне розных рэлігійных рухаў і сект. Тым не менш, пры царах Іване Аляксандры (1331—1371) і Іване Шышмане (1371—1396) адрадзіліся і расквітнелі балгарскія культурныя традыцыі — найперш у літаратуры, выяўленчым мастацтве, архітэктуры. Выбітным дзеячам балгарскай культуры XIV ст. быў Феадосій Тырнаўскі. Няспынныя войны з Візантыяй і Сербіяй аслабілі палітычную і ваенную моц Другога Балгарскага царства, яго фармальная еднасць стала фіктыўнай. У канцы існавання асобнымі вобласцямі царства кіравалі незалежныя ўладальнікі: у Паўночна-усходняй Балгарыі, у Вашчыне, у Радопах. Такая раз’яднанасць дзяржавы дапамагла туркам, якія ўвайшлі на Балканы ў пачатку XIV ст., авалодаць усімі тэрыторыямі краіны. Пасля аблогі горада Тырнава — сталіцы Балгарыі, ён быў захоплены ў 1393, цар Іван Шышман быў схоплены ў Філіпопале (сучас. Плоўдзіў) і там у 1395 пакараны смерцю. У 1394 туркі захапілі паўночна-усходнюю частку Балгарыі, а ў 1396 — Відзінскае царства. Так скончылася 210-гадовая гісторыя Другога Балгарскага царства. Шмат балгараў эмігравалі ў [[ВКЛ]], Маскоўскае княства, у іншыя княствы Русі, у Румынію і Сербію. Некаторыя з іх, напрыклад Канстанцін Філосаф (Канстанцін Касценечаскі) і Грыгорый Цамблак у Сербіі, сталі вядомымі асветнікамі. З гэтага моманту на працягу амаль пяці стагоддзяў Балгарыя ператварылася ў правінцыю Асманскай імперыі. == Літаратура == * Oxford Dictionary of Byzantium, 3 vols (ed. A. Kazhdan. Oxford University Press, 1996). {{rq|sources|refless|translate}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Другое Балгарскае царства| ]] 954993xggx9izgxjajh3syojvfdcs04 Штаты ЗША 0 10531 5143109 5011758 2026-05-18T15:21:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143109 wikitext text/x-wiki [[Выява:Map of USA with state names.svg|lang=be|thumb|right|400px|Карта ЗША з назвамі штатаў]] '''Штаты ЗША''' ({{Lang-en|state}}, літаральна «дзяржава») — асноўныя палітычныя суб’екты, якія разам утвараюць [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] (усяго 46 штатаў і 4 садружнасці з правамі штатаў). Яны маюць значную ступень [[суверэнітэт]]у ва ўнутраных справах, аднак саступаюць усе паўнамоцтвы ў адносінах з замежнымі [[дзяржава]]мі, а таксама частку [[Канстытуцыя ЗША|канстытуцыйных]] паўнамоцтваў [[Федэральны Урад ЗША|федэральным уладам]]. Усе штаты з’яўляюцца раўнапраўнымі паміж сабою. == Этымалогія == [[англійская мова|Англійскае слова]] ''state'' паходзіць ад [[лацінская мова|лацінскага]] ''status'' (літаральна "стан" або "становішча"). У дачыненні да [[дзяржава|дзяржаўнага]] кіравання выкарыстоўвалася з [[14 стагоддзе|XIV]] ст. [[Вялікабрытанія|Англійскія]] [[калонія|калоніі]] ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] называліся штатамі з [[17 стагоддзе|XVII]] ст.<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?search=State etymonline.com]</ref> У Дэкларацыі незалежнасці [[ЗША]] [[1776]] г. ўсе суб'екты новага дзяржаўнага ўтварэння былі названы штатамі<ref>[http://www.ushistory.org/Declaration/document/ The unanimous Declaration of the thirteen united States of America]</ref>. На самой справе, 3 з іх афіцыйна зваліся садружнасцямі. У наш час садружнасцямі з'яўляюцца [[Садружнасць Вірджынія|Вірджынія]], [[Садружнасць Пенсільванія|Пенсільванія]], [[Садружнасць Масачусетс|Масачусетс]] і [[Садружнасць Кентукі|Кентукі]]. == Прыняцце штатаў у склад ЗША == У [[1776]] г., калі была абвешчана незалежнасць [[ЗША]], у іх склад уваходзіла толькі 13 суб'ектаў (10 штатаў і 3 садружнасці з правамі штатаў), аднак у наш час іх колькасць дасягае 50<ref>[http://www.u-s-history.com/pages/h928.html Admission of States to Union]</ref>. Гэта стала магчымым дзякуючы праву ўключэння новых суб'ектаў. Іх прыняццю папярэднічае складаная працэдура: абавязковае прыняццё ўласнай [[канстытуцыя|Канстытуцыі]], ратыфікацыя [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі ЗША]] і задавальненне з боку [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэса ЗША]]. Забараняецца стварэнне новых штатаў шляхам выхаду з ужо існуючых або праз злучэнне ўжо існуючых штатаў без дазволу [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэса]]. На практыцы, большасць штатаў была ўтворана на [[Федэральны Урад ЗША|федэральных]] землях ЗША. Выключэнне складаюць [[Вермонт]], [[Кентукі]], [[Мэн (штат)|Мэн]], [[Тэхас]], [[Каліфорнія]] і [[Заходняя Вірджынія]]. Прычым, толькі Тэхас і Каліфорнія з'яўляліся незалежнымі [[дзяржава]]мі да ўваходу ў склад [[ЗША]]. Апошнімі штатамі, прынятымі ў склад ЗША, былі [[Аляска]] ([[3 студзеня]] [[1959]] г.) і [[Гаваі]] ([[29 жніўня]] 1959 г.). == Выхад са складу ЗША == Хаця [[Канстытуцыя ЗША]] не забараняе выхад штатаў са складу [[ЗША]], пастанова [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўнага суда ЗША]] ад [[1868]] г. не прызнае аднабаковае аддзяленне<ref>{{Cite web |url=http://www.usconstitution.net/const.html |title=The United States Constitution |access-date=21 кастрычніка 2014 |archive-date=30 жніўня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830022842/http://www.usconstitution.net/const.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/74/700 Texas v. White]</ref>. Адзіная спроба выхаду са складу ЗША была зроблена 11 суб'ектамі, якія ў [[1861]] г. стварылі [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі]], што прывяло да [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]]. == Назвы штатаў == У аснове паходжання пэўных назваў штатаў ляжаць шэсць крыніц: назвы 26 штатаў — індзейскага паходжання (з іх, прынамсі, адно — [[Айдаха]] — насамрэч прыдуманае слова); 11 – [[Англійская мова|англійскага]]; 6 — [[Іспанская мова|іспанскага]], 3 — [[Французская мова|французскага]]; назва [[Аляска]] – з мовы [[Эскімосы|эскімосаў]]; [[Гаваі]] — з [[гавайская мова|гавайскай мовы]]; назва [[Род-Айленд]] узятая з [[галандская мова|галандскай мовы]]; назва [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] — мае карані ў гісторыі ЗША. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Штаты ЗША| ]] [[Катэгорыя:ЗША]] twg3945wfsn21tx1t8agv0gffqh9123 Вітаўт 0 16878 5143078 5129351 2026-05-18T14:19:13Z Pabojnia 135280 /* Барацьба за ўладу */ афармленне 5143078 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Вітаўт | арыгінальнае імя = | партрэт = Vytautas the great.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Партрэт з брэсцкага [[Касцёл Святой Тройцы і кляштар аўгусцінцаў (Брэст)|аўгусцінскага манастыра]]. Невядомы аўтар, другая палова XVII стагоддзя. Прыжыццёвыя выявы Вітаўта не захаваліся. | герб = Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (1483) .jpg | подпіс герба = Герб Вітаўта з хронікі Ульрыха Рыхенталя | тытул = [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|Вялікі князь літоўскі]] | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[4 жніўня]] [[1392]] | перыядканец = [[27 кастрычніка]] [[1430]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Ягайла Альгердавіч]] <br /> [[Скіргайла Альгердавіч]] (як намеснік Ягайлы, 1386—1392) | пераемнік = [[Свідрыгайла Альгердавіч]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | дата нараджэння = каля [[1350]] | месца нараджэння = Старыя Трокі | дата смерці = 27.10.1430 | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = Vytautas the Great | сайт = | Rodovid = 116571 }} '''Вітаўт''', у хрышчэнні '''Аляксандр''' (каля [[1350]] — {{ДС|27|10|1430}}<ref name="БС">{{кніга |частка = Витовт |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 116 |старонак = 737 }}</ref>) — [[Князі гарадзенскія|князь гарадзенскі]] (1370—1382), [[князі луцкія|князь луцкі]] (1370—1382), [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (1392—1430), абвешчаны кароль [[Гусіты|гусітаў]]<ref name="Turnbull">''{{нп3|Стэфан Торнбал|Turnbull S.|en|Stephen Turnbull (historian)}}, {{нп3|Ангус Макбрайд|McBride A.|en|Angus McBride}}'' [http://www.worldcat.org/title/hussite-wars-1419-1436/oclc/55706276 The Hussite Wars 1419-36] // Men-at-arms series. — 409. — Oxford: Osprey Publishing, 2004. — 51 p. — P. 47. — ISBN 1-84176-665-8.</ref>. Сын [[Кейстут]]а, пляменнік [[Альгерд]]а і стрыечны брат [[Ягайла|Ягайлы]]. Адзін з найбольш вядомых уладароў Вялікага Княства Літоўскага, яшчэ пры жыцці называны Вялікім<ref>[http://library.by/portalus/modules/belarus/readme.php?subaction=showfull&id=1142360294&archive=&start_from=&ucat=8& Aeneas Sylvius. De Lituania//Scriptores rerum Prussicarum. Band 4. Leipzig. 1870. S. 237—239.]</ref>. Прыняў [[каталіцтва]] і імя Віганд у 1382 годзе, другі раз быў ахрышчаны па [[праваслаўе|праваслаўным]] абрадзе ў 1384 годзе пад імем Аляксандр і трэці раз у 1386 паводле каталіцкага абраду таксама пад імем Аляксандр<ref name="Шабульдо">''Шабульдо Ф. М.'' [http://www.history.org.ua/?l=EHU&verbvar=Vitovt&abcvar=33&bbcvar=3 Вітовт] // Енциклопедія історії України. — Т. 1. — К.: Наукова думка, 2005. — С. 580—581.</ref>. == Імя == Вітаўт — імя з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскай]] эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання<ref>T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11-13.</ref>. Першая аснова ''Vy-'' знаходзіцца ў [[аблаўт]]ных дачыненнях з асновамі ''Vai-, Vei-, Vie-, Vi-''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 154, 159—160.</ref>. Другая аснова ''Taut-'' звязаная з літ. ''tauta''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 148—149.</ref>, лат. ''tauta'' «народ», пруск. ''tauto'' «краіна», усё да індаеўрапейскага *''teuta'' «народ; краіна»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1084.</ref>. Пры аналізе двухсастаўных індаеўрапейскіх антрапонімаў кідаецца ў вочы падабенства адлюстраваных у іх тэм: барацьба і вайна, народ і войска, розум, справядлівасць, улада і г. д.<ref>С. Валянтас. Двусоставные антропонимы — реликты поэзии балтов // Балто-славянские исследования. XVI. Сборник научных трудов. М., 2004. С. 203, 213—214.</ref>. Па-польску Вітаўт — Witold, а паводле сучаснай расійскай даследчыцы А. Супяранскай, імя Вітольд (Witold) мяркуецца ад старажытнагерманскага ''hwit, wit'' «белы» і ''hull'' «пагорак»<ref>Суперанская А. В. Современный словарь личных имен: Сравнение. Происхождение. Написание. — Москва, 2005. — С. 66.</ref>. == Біяграфія == === Раннія гады === Пэўная дата нараджэння Вітаўта не вядома, яе прыклада вызначаюць каля 1350 года. Храніст {{нп3|Конрад Бітшын||de|Konrad Bitschin}} у апісанні [[Бітва пад Рудавай (1370)|бітвы пад Рудавай]] 1370 года згадаў, што яе ўдзельніку Вітаўту было дваццаць гадоў. Паводле [[Марцін Кромер|Кромера]], у 1430 годзе Вітаўту было восемдзесят<ref name="Барбашев">''[[Аляксандр Іпалітавіч Барбашоў|Барбашёв А. И]].'' [http://www.archive.org/download/Barbashev_A_I/Barbashev_A_I_Vitovt_i_ego_politika_do_Grunvaljdenskoj_bitvy_1885.pdf Витовт и его политика до Грюнвальдской битвы (1410 г.).] — СПб.: Типография Н. Н. Скороходова, 1885. — Глава II. — С. 18.</ref>. Бацька Вітаўта [[Кейстут]] і яго дзядзька [[Альгерд]] уладарылі сумесна і не змагаліся за ўладу паміж сабой. Альгерд быў вялікім князем і займаўся ўсходнімі і паўднёвымі справамі, Кейстут зацята змагаўся барацьбу з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскімі Ордэнам]] на паўночным захадзе<ref name="be">''Rowell S. C''. Baltic Europe // ''Michael Jones''. The New Cambridge Medieval History c.1300—c.1415. — V. VI. — Cambridge University Press, 2000. — pp. 709—710. — ISBN 0-521-36290-3.</ref>. Маці Вітаўта — [[Бірута]], другая жонка Кейстута, пра яе вядома вельмі мала. [[Файл:Vitaŭt. Вітаўт (XVIII).jpg|thumb|У маладосці. Невядомы мастак, [[18 стагоддзе|XVIII ст.]]<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Великий князь Витовт. — Минск: ФУАинформ, 2010. С. 5.</ref>]] Упершыню Вітаўт згаданы ў канцы 1360-х гадоў. У 1368 і 1372 гадах удзельнічаў у [[Літоўска-маскоўская вайна 1368—1372 гадоў|паходах Альгерда на Маскву]]. У 1374 годзе атрымаў [[Гарадзенскае княства]], у 1376 годзе як князь гарадзенскі ўдзельнічаў у паходзе на [[Каралеўства Польскае (1025—1385)|Польшчу]]. З 1377 года здзейсняў самастойныя паходы ў землі Тэўтонскага ордэна<ref name="Барбашев"/>. Пасля смерці Альгерда ў 1377 годзе, Кейстут прызнаў вялікім князем літоўскім яго старэйшага з другога шлюбу сына [[Ягайла|Ягайлу]] і працягваў звычайнае для сябе змаганне з крыжакамі<ref name="kia">''Kiaupa Z. Kiaupienė J., Kunevičius A''. The History of Lithuania Before 1795 / English ed. — Vilnius: Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 124—126. — ISBN 9986-810-13-2.</ref>. Аднак, відаць, Ягайла баяўся ўплывовага дзядзьку, таксама ёсць думка, што супраць Кейстута яго настройвала маці [[Ульяна Цвярская|Ульяна Аляксандраўна]] і зяць [[Вайдыла]]<ref name="Koncius">''Koncius J. B''. Vytautas the Great, Grand Duke of Lithuania. — Miami: Franklin Press, 1964. — pp. 21-23.</ref><ref name="Барбашев3">''Барбашев А. И.'' Витовт и его политика до Грюнвальдской битвы (1410 г.). — СПб.: Типография Н. Н. Скороходова, 1885. — Глава II. — С. 21—22.</ref>. У лютым 1380 годзе Ягайла без згоды Кейстута заключыў пяцімесячнае перамір’е з [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]] для сваіх зямель у Літве, а таксама дла [[Полацк]]а, толькі што адабранага брата і канкурэнта [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя Альгердавіча]]<ref name="kia"/>. 31 мая 1380 года вялікі князь Ягайла заключы з вялікім магістрам [[Вінрых фон Кніпродэ|Вінрыхам фон Кніпродэ]] тайны [[Давыдзішкаўскі дагавор]], падставіўшы такім чынам пад удар крыжакоў землі Кейстута, на якія дзеянне дагавора не распаўсюджвалася<ref name="Jonynas">''Jonynas I''. Dovydiškės sutartis // Vaclovas Biržiška. Lietuviškoji enciklopedija. — VI. — Kaunas: Spaudos Fondas, 1937. — P. 1341—1344.</ref>. === Барацьба за ўладу === {{main|Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім 1381—1384 гадоў|l1=Грамадзянская вайна 1381-1384 гадоў|Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім, 1389-1392|l2=Грамадзянская вайна 1389-1392 гадоў}} [[Файл:Wojciech-Gerson-Kiejstut i Witold.jpg|thumb|250px|злева|Ягайла змяшчае Вітаўта і [[Кейстут]]а ў вязніцу. [[Войцех Герсан|В. Герсан]], 1873]] У лютым 1381 года крыжакі ўварваліся ў землі Кейстута і рушылі да [[Трокі|Трокаў]]. Быў разбураны Новы Гарадок і ўзята ў палон каля 3 000 чалавек<ref name="Ivinskis271"/>. [[Комтурства|Комтур]] [[Аструда|Астэродэ]] Гюнтэр Гоенштейн паведаміў Кейстуту пра заключэнне Давыдзішкаўскага дагавора<ref name="Ivinskis271">''Ivinskis Z''. Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties. — Rome: Lietuvių katalikų mokslo akademij, 1978. — P. 271—273.</ref>, пасля гэтага Кейстут вырашыў пачаць вайну з Ягайлам. У канцы 1381 годзе Кейстут павёў войскі на [[Прусія|Прусію]], але дарогай рэзка павярнуў да Вільні<ref name="Koncius"/>. Незадаволены ўчынкам бацькі Вітаўт ад’ехаў ад яго ў [[Драгічын]] і потым [[Гродна]]. Кейстут лёгка ўзяў Вільню, паланіў самога Ягайлу, быў знойдзены сакрэтны дагавор з Ордэнам, якім даказаў Вітаўту планы Ягайлы<ref name="Барбашев3"/>. Падчас перамоў з [[Ягайла]]м у [[Вільнюс|Вільні]] (1382), Вітаўта разам з Кейстутам схапілі і змясцілі ў [[Крэўскі замак]]. У замку Кейстута задушылі, аднак Вітаўт дапамогай жонкі [[Ганна Святаслаўна|Ганны Святаслаўны]] здолеў уцячы. Падчас барацьбы са стрыечным братам Вітаўт вымушаны быў двойчы бегчы ва ўладанні Тэўтонскага ордэна (1382—1384, 1389—1392) і перадаць ордэну [[Жамойць]]. Праз Берасце і Мазовію прыбыў у Прусію, дзе 21 кастрычніка 1383 года прыняў каталіцтва з імем Віганд. Па вяртанні на радзіму ў 1384 года перайшоў у праваслаўе з імем Аляксандр, аднак пазней вярнуўся ў каталіцтва, захаваўшы другое імя. У 1384 годзе атрымаў ад Ягайлы частку спадчыны па бацьку. Пасля [[Крэўская унія|уніі Вялікага Княства Літоўскага з Польшчай]] у 1385 годзе Вітаўт узначаліў групоўку вялікалітоўскіх феадалаў, якія былі супраць уніі з Польшчай<ref name="БС"/>. Вітаўт дамагаўся ад польскага караля Ягайлы прызнання за сабой Вялікага Княства Літоўскага. З дапамогай [[Лівонскі ордэн|лівонскага ланду Ордэна]] ў [[Грамадзянская вайна ў ВКЛ 1389—1392 гадоў|вайну 1389—1392 гадоў]] спрабаваў скінуць намесніка Ягайлы на літоўскім стальцы — свайго стрыечнага брата [[Скіргайла|Скіргайлу]] і пачаць уладарыць незалежна ад польскага караля. У выніку ў 1392 годзе паміж Вітаўтам і Ягайлам заключана кампраміснае [[Востраўскае пагадненне]], была прызнана фактычная вярхоўная ўлада Вітаўта ў ВКЛ, але Ягайла дэ-юрэ захоўваў тытул вярхоўнага князя літоўскага<ref name="БС"/>. Вітаўт вярнуў свае вотчынныя землі — [[Троцкае княства|Троцкага княства]], раней адданыя Ягайлам Скіргайле. Вітаўт фармальна станавіўся намеснікам Ягайлы ў ВКЛ, а фактычна — уладаром. Вітаўт праводзіў палітыку цэнтралізацыі і ўмацавання велікакняжацкай улады. Вёў актыўную знешнюю палітыку. Падчас Вітаўта ВКЛ працягвала падтрымліваць [[Цвярское княства|Цвярское]] і {{нп3|Вялікае Княства Разанскае|Разанскае|ru|Великое княжество Рязанское}} вялікія княствы супраць [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]]<ref name="БС"/>. У 1395 годзе далучыў да дзяржавы [[Смаленскае княства]]. === Бітва на Ворскле === {{main|Бітва на Ворскле, 1399}} [[Файл:Facial Chronicle - b.11, p.421 - Battle at Vorskla.jpg|thumb|Бітва на Ворскле. Мініяцюра [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] з {{нп3|Ілюстраваны летапісны звод Івана Грознага|Ілюстраванага летапіснага зводу|ru|Лицевой летописный свод}}.]] [[Файл:VytautoDidžiojoBažnyčia.jpg|thumb|[[Фара Вітаўта (Каўнас)|Касцёл Вітаўта]] ў [[Каўнас]]е, пабудаваны каля 1400]] Пасля паражэння [[Тахтамыш]]а ад войска [[Тамерлан]]а ў 1395 годзе, спусташэння і аслаблення Залатой Арды вялікі князь Вітаўт даў прытулак Тахтамышу, а пасля сыходу Тамерлана на Блізкі Усход здзейсніў некалькі паходаў углыб ардынскай тэрыторыі. Вялікалітоўскія войскі спачатку перайшла [[Дон]] і нанеслі паражэнне татарскай ардзе паблізу [[Волга|Волгі]], узяўлі тысячы палонных. У 1397 годзе Вітаўт здзейсніў паход ў [[Крым]], дзе таксама перамог варожых Тахтамышу татар. Вітаўт імкнуўся, каб [[Баніфацый IX|Папа Рымскі]] абвясціў [[Крыжовыя паходы|крыжовы паход]], які дазволіў бы яму перамагчы [[Залатая Арда|Залатую Арду]], узяць пад сваю ўладу падпарадкаваныя ёй рускія землі і атрымаць каралеўскую карону<ref>''Bumblauskas A''. Senosios Lietuvos istorija 1009—1795. — Vilnius: R. Paknio leidykla, 2005. — ISBN 9986-830-89-3. — P. 146. {{ref-lt}}</ref>. Вітаўт вёў трывалую барацьбу супраць татар, ачысціў ад іх тэрыторыю паміж [[Дняпро]]м і [[Азоўскае мора|Азоўскім морам]]. У 1399 годзе ў [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]] ўзначаленае Вітаўтам аб’яднанае войска, у якім, апроч уласных вялікалітоўскіх сіл, былі палякі, крыжакі і татары Тахтамыша, пацярпела цяжкае паражэнне ад войскаў хана [[Цімур Кутлуг|Цімура Кутлуга]] і {{нп3|цемнік|цемніка|ru|Темник (воинское звание)}} {{нп3|Эдыгей|Эдыгея|ru|Едигей}}<ref name="БС"/>. Войскі Вітаўта фарсіравала раку і атакавалі войскі Цімура Кутлуга, але войскі Эдыгея тым часам здзейснілі флангавыя абходы і прыціснулі войскі Вітаўта да ракі і нанеслі вельмі цяжкія страты. Сам Вітаўт быў паранены і ледзь не патануў. Планы Вітаўта па ананаванні ўсімі землямі колішняй [[Русь|Русі]] такім чынам сарваліся. Нягледзячы на гэта, кантроль ВКЛ над Паўночным Прычарнамор’ем захаваўся. Паражэнне на Ворскле аслабіла пазіцыі Вітаўта. Яму давялося адмовіцца ад амбіцыйных планаў на ўсходзе. [[Смаленскае княства]] аднавіла самастойнасць . Па патрабаванні Польшчы ў 1401 годзе была заключана [[Віленска-Радамская унія 1401|Віленска-Радамская унія]]<ref name="БС" />, якой быў замацаваны прадугледжаны Крэўскім актам [[сюзерэн]]ітэт Польшчы над Вялікім Княствам Літоўскім. Вітаўт і яго прыбліжаныя былі вымушаны прынесці пісьмовае абяцанне вернасці Польшчы. Вітаўт быў прызнаны вялікім князем літоўскім, але толькі пажыццёва, перададзеныя яму ўладанні пасля смерці павінны былі адысці да Ягайлы і Каралеўства Польскага. У падзяку за выратаванне пад Ворсклай вялікі князь Вітаўт заклаў у Коўне [[Фара Вітаўта (Каўнас)|касцёл Ушэсця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]], вядомы цяпер як касцёл Вітаўта. Акрамя гэтага храма, князем заснаваныя касцёлы Звеставання Найсвяцейшай Панне Марыі і Святога Бенедыкта ў Старых Троках, касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Новых Троках, іншыя храмы і манастыры. Царкоўная палітыка Вітаўта мусіла развеяць распаўсюджаныя ў Заходняй Еўропе ўяўленні пра літоўцаў як язычніках, і спыніць агрэсію Тэўтонскага ордэна. Пасля [[Літоўска-маскоўская вайна 1406—1408 гадоў|стаяння на Угры]] ў 1408 годзе была часткова вызначына ўсходняя мяжа ВКЛ па рэках [[Угра|Угры]] і [[Ака|Ацэ]]. === Вялікая вайна і Грунвальдская бітва === {{main|Вялікая вайна, 1409-1411|Бітва пад Грунвальдам, 1410}} [[Файл:Vytautas dydysis.jpg|thumb|злева|[[Ян Матэйка]]. «''[[Грунвальдская бітва (карціна)|Грунвальдская битва]]''», 1878. Фрагмент карціны з выявай Вітаўта]] [[Файл:Jagiello z Witoldem.jpg|thumb|Вітаўт і [[Ягайла]] моляцца напярэдадні [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]]. [[Ян Матэйка|Я. Матэйка]], [[1855]]]] Вітаўт і Ягайла былі арганізатарамі разгрому войскаў Тэўтонскага ордэна пад камандаваннем вялікага магістра [[Ульрых фон Юнгінген|Ульрыха фон Юнгінгена]] ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] ў 1410 годзе. Роля Вітаўта, прызначанага Ягайлам галоўнакамандуючым<ref name="БС"/>, у гэтай бітве была значнай, нягледзячы на тое, што ход бітвы і ацэнка дзеянняў удзельнікаў застаюцца дыскусійнымі. Бітва пад Грунвальдам паклала канец гегемоніі Ордэна і змяніла геапалітычнае становішча Вялікага Княства Літоўскага. Ордэн па [[Першы Торунскі мір|Торунскім дагаворы]] саступаў у пажыццёвае ўладанне Вітаўту [[Жамойць]], захопленую Ордэнам у 1398 года. За Жамойць Вялікае Княства Літоўскае яшчэ двойчы ўступала ва ўзброеныя канфлікты з Ордэнам (1414, 1422), пакуль немцы канчаткова не адмовіліся ад Жамойці ў [[Мельнскі мір|Мельнскім мірным дагаворы]] ([[1422]])<ref name="БС"/>. === Унутраная палітыка === [[Файл:Vitaŭt Vialiki, Kalumny. Вітаўт Вялікі, Калюмны (1555).jpg|thumb|злева|На велікакняжацкім стальцы. Невядомы мастак, [[1555]]]] Праводзіў палітыку цэнтралізацыі і ўмацавання велікакняжаскай улады. Паступова ліквідаваў буйныя ўдзельныя княствы, аддаваў родным і стрыечным братам менш значныя ўдзелы. Да дзяржаўнага кіравання (удзел у соймах і радзе) прыцягваў ваеннаслужбовы [[Стан (сацыяльная група)|стан]] — баяр-шляхту, за службу раздаваў ёй землі. За Вітаўтам [[старабеларуская мова]] (тады часта «рускай») была афіцыйнай у дзяржаве; лаціна ўжывалася ў сувязях Заходняй Еўропай і ў каталіцкім касцёле{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. У 1413 годзе падпісаў [[Гарадзельская унія|Гарадзельскую унію]]<ref name="БС" />, якая дэ-юрэ давала каталікам перавагі ў заняцці дзяржаўных пасад, дэ-факта Вітаўт прызначаў на пасады гледзячы толькі на сваё ўласнае меркаванне. Заснаваў у ВКЛ праваслаўную мітраполію незалежную ад маскоўскай, першым мітрапалітам якой на Новагародскім саборы абраны [[Рыгор Цамблак]]. У часы Вітаўта ў 1420 годзе [[Віцебск]], [[Полацк]] і [[Вільнюс|Вільню]] наведаў [[Геранім Пражскі]] — паплечнік [[Ян Гус|Яна Гуса]]. У 1422 годзе ў [[Чэхія|Чэхію]] прыбыў намеснік Вітаўта [[Жыгімонт Карыбутавіч]] з 5-тысячным войскам, такім чынам Вітаўт змагаўся за вяртанне Жамойці. Паводле Мельніцкага дагавора (1422) Ордэн перадаў Жамойць Вітаўту ў пажыццёвае валоданне. У часы Вітаўта ВКЛ дасягнула найбольшай магутнасці і памераў: ад пскоўскай мяжы да Чорнага мора і ад Акі і Курска да [[Галічына|Галіцыі]]. === Усходняя палітыка === У 1397 годзе Вітаўт разарыў {{нп3|Вялікае Княства Разанскае|Разанскае княства|ru|Великое княжество Рязанское}} ў адсутнасць вялікага князя [[Алег Іванавіч Разанскі|Алега Іванавіча]], у чым яму не перашкаджаў зяць, маскоўскі князь [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіль]], з якім яны сустрэліся ў [[Каломна|Каломне]]. У 1404 годзе Вітаўт зноў {{нп3|Аблога Смаленска, 1404|далучыў Смаленск|ru|Осада Смоленска (1404)}} з дапамогай польскіх войск<ref name="БС"/>, але незадаволены збліжэннем Вітаўта з Польшчай [[Свідрыгайла Альгердавіч]] ад’ехаў на маскоўскую службу і атрымаў ад Васіля Дзмітрыевіча некалькі гарадоў у кармленне (пасля паходу Едыгея на Маскву вярнуўся ў ВКЛ). Вітаўт умешваўся ў справы [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскай]] і [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай]] рэспублік і тройчы (1406—1408) урываўся ў межы [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскага княства]]. Уладанні ВКЛ пры Вітаўце на ўсходзе дасягалі вярхоўяў [[Ака|Акі]] і [[Мажайск]]а. Вітаўт адабраў у татараў Паўднёвае Падолле і пашырыў свае ўладанні на поўдні да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. За час яго ўладарства ў [[Прычарнамор'е|Прычарнамор’і]] пабудаваны крэпасці {{нп3|Дашаў||be-x-old|Дашаў}} ([[Ачакіў|Ачакаў]]), {{нп3|Саколец||be-x-old|Саколец}} ([[Вазнэсэнск|Вазнясенск]]), {{нп3|Балаклей||be-x-old|Балаклей}} (на [[Паўднёвы Буг|Бугу]]), [[Каравул]] ([[Рашкаў]]), {{нп3|Хаджыбей||ru|Хаджибей}} (пазней [[Адэса]]). Дачка Вітаўта [[Соф’я Вітаўтаўна|Соф’я]] выйшла замуж за вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля Дзмітрыевіч]]. У сваім завяшчанні Васіль (1423) аддаваў жонку і сыноў пад апеку Вітаўта<ref>''Вернадский Г. В.'' [http://www.kulichki.com/~gumilev/VGV/vgv400.htm#vgv410para01 Россия в средние века].</ref>, пасля чаго ў 1427 годзе Соф’я афіцыйна перадала Маскоўскае княства пад руку Вітаўта, які прыкладна ў гэты час заключыў дагаворы з князямі [[князі цвярскія|цвярскім]] (1427), [[князі разанскія|разанскім]] (1430) і [[князі пронскія|пронскімі]] (1430), паводле якіх яны станавіліся яго васаламі. Самым крайнім усходнім уладаннем Вітаўта была [[Тульская вобласць|Тульская зямля]], якая ў 1430—1434 гады перадавалася яму па дамове з разанскім князем {{нп3|Іван Фёдаравіч, князь разанскі|Іванам Фёдаравічам|ru|Иван Фёдорович (князь рязанский)}}. === Рэлігійная палітыка === Падпісаўшы пад ціскам польскага кліру [[Віленска-Радамская унія 1401|Віленска-Радамскую]] (1401) і [[Гарадзельская унія|Гарадзельскую]] (1413) уніі, Вітаўт фактычна даў [[Каталіцызм|каталікам]] перавагі ў дзяржаўным жыцці краіны, што стала адной з прычын працяглай рэлігійнай барацьбы ў дзяржаве і значна аслабляла яе. У 1415 годзе Вітаўт уставіў у Вялікім Княстве Літоўскім аўтакефальную [[Літоўская мітраполія#Пасля 1415 года|Літоўска-Кіеўскую мітраполію]]. Першым аўтакефальным мітрапалітам на Новагародскім саборы абралі [[Рыгор Цамблак|Рыгора Цамблака]]. У 1417 годзе Ягайла і Вітаўт звярталіся да айцоў [[Канстанцкі сабор|Канстанцкага сабору]] з просьбай скасаваць практыку перахрышчвання «русінаў», то-бок праваслаўных, пры іх пераходзе ў каталіцтва<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/6411256/|загаловак=Браки князя Свидригайла Ольгердовича|год=2014|выданне=По любви, въ правду, безо всякие хитрости. Друзья и коллеги к 80-летию В.А. Кучкина. Сборник статей. М.: Индрик|старонкі=256|автор=Полехов С.В.}}</ref>. === Адносіны з Залатой Ардой === У 1422 годзе Вітаўт даў прытулак залатаардынскаму хану [[Улу-Мухамед|Мухамеду]], разгромленаму {{нп3|Барах-хан|Баракам|ru|Барак-хан}}. У 1424 годзе войскі вялікага князя разграмілі прэтэндэта на залатаардынскі сталец {{нп3|Худайдат|Худайдату|ru|Худайдат}}, які здзяйсняў набег на [[Адоеўскае княства]]. У канцы 1424 года Вітаўт падтрымаў Мухамеда, які выступіўшы з ВКЛ, авалодаў спачатку [[Крым]]ам, а ў 1426 годзе і {{нп3|Сарай-Берке|Сараем|ru|Новый Сарай}}<ref>{{кніга |аўтар = Почекаев Р. Ю. |загаловак = Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2010 |старонак = 408 |isbn = 978-5-91852-010-9}}</ref>. === З’езд у Луцку === [[Файл:MakevichusVytautLutsk.jpg|thumb|Вітаўт Вялікі на кангрэсе ў Луцку. Ё. Мацкявічус, 1934]] Вітаўт двойчы адмаўляўся прыняць каралеўскі тытул, але ўрэшце згадзіўся на гэта. [[З’езд у Луцку|З’езд]], які адбыўся ў [[Луцк]]у 9-29 студзеня 1429 годзе, пры ўдзеле караля Германіі (Рымскага караля) і будучага імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Сігізмунд I Люксембургскі|Жыгімонта]], Вітаўта, Ягайлы, легата Папы Рымскага, князёў разанскіх, адоеўскіх, наўгародскіх, пскоўскіх, а таксама пасланнікаў вялікага князя маскоўскага і вялікага князя цвярскога, Тэўтонскага ордэна, Залатой Арды, малдаўскага гаспадара, дацкага караля, візантыйскага імператара, паказаў узросшую ролю Вялікага Княства Літоўскага. Падчас з’езду Жыгімонт паставіў пытанне пра каранацыю Вітаўта. Ягайла пагадзіўся з каранацыяй, але польская знаць прымусіла яго адклікаць згоду. Тым не менш, падрыхтоўка каранацыі ішла ў абход Польшчы. Прызначаная на Расство Найсвяцейшай Дзевы Марыі (8 верасня 1430) цырымонія не адбылася, бо палякі не прапусцілі дэлегацыю ад Жыгімонта, якая везла зробленыя ў Нюрнбергу кароны Вітаўта і яго жонкі [[Ульяна Іванаўна Гальшанская|Ульяны]]. У кастрычніку ў Вільні Ягайла, відаць, прапаноўваў кампраміс, дапускаў каранацыю, з тым, каб пасля смерці Вітаўта карона караля літоўскага адыходзіла б да аднаго з сыноў Ягайлы. Апошнія лісты Вітаўта сведчаць, што ён згаджаўся на такое рашэнне. Аднак яго імкненне каранавацца каралём і забяспечыць суверэнітэт дзяржаве не ажыццявіліся: Вітаўт памёр 27 кастрычніка 1430 года ў Троках. [[Файл:Vitaŭt. Вітаўт (1443).jpg|thumb|злева|Пахаванне Вітаўта. Мініяцюра, 1443 год.]] Пасля смерці Вітаўта вялікім князем быў абраны [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайла]], які разарваў унію з Польшчай. == Вынікі ўладарства == [[Файл:VKL-1462-ru.png|thumb|Вялікае Княства Літоўскае пры Вітаўце]] У часы Вітаўта Вялікае Княства Літоўскае дасягнула найбольшай магутнасці і памераў: ад [[Пскоў]]скай мяжы да [[Чорнае мора|Чорнага мора]] і ад Акі і [[Курск]]а да [[Галіцыя|Галіцыі]]. Каб узмацніць свае пазіцыі Вітаўт двойчы, у 1429 і 1430 гадах, склікаў з’езды ўладароў [[Еўропа|Еўропы]] і хацеў каралеўскі тытул. Але польскія [[магнат]]ы затрымалі імператарскіх паслоў, што везлі карону. Стары Вітаўт не дачакаўся здзяйснення гэтага свайго плану, памёр у [[Тракай|Троках]], пахаваны ў [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|Віленскім кафедральным касцёле]]. Падчас княжання Вітаўта самакіраванне паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] атрымалі [[Брэст|Берасце]] (1390) і [[Гродна|Горадня]] (няпоўнае ў 1391). У 1413 годзе [[Віцебск]], [[Полацк]], [[Вільнюс|Вільню]] і [[Гродна|Горадню]] ў почце Вітаўта наведаў [[Геранім Пражскі]] (паплечнік [[Ян Гус|Яна Гуса]]), які пераконваў Вітаўта прыязна ставіцца да гусітаў<ref>А. Будилович. Не был ли православным человеком Иероним Пражский? // Христианское чтение. 1870, ч. I.</ref>. У 1422 годзе на запрашэнне руху гусітаў у [[Чэхія|Чэхію]] прыбыў намеснік Вітаўта, [[Жыгімонт Карыбутавіч]] з 5-тысячным войскам. У 1424 годзе Жыгімонт Карыбутавіча заняў [[Прага|Прагу]] і абвясціў сябе каралём, пэўны час імкнуўся ўмацаваць сваю ўладу. Але з прычыны ўскладненай сітуацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім вярнуўся туды. Пасля смерці Вітаўта вялікім князем абралі [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлу]], неўзабаве праз пераварот велікакняжаскі сталец заняў брат Вітаўта [[Жыгімонт Кейстутавіч]]. == У літаратуры і мастацтве == Паэт-лацініст [[Мікалай Гусоўскі]] ў паэме «[[Песня пра зубра]]» (1523) паказвае Вітаўта легендарным князем «залатога века», узорам уладара<ref>Мікульскі Ю. Князь Вітаўт вачыма нашых продкаў// Беларуская думка. — 2012. — № 5.</ref>. На заказ літоўскіх уладаў [[Мсціслаў Валерыянавіч Дабужынскі|Мсціслаў Дабужынскі]] напісаў партрэт Вітаўта<ref>{{артыкул|аўтар=Горный Сергей.|загаловак=«Витовт» М. В. Добужинского|спасылка=http://www.russianresources.lt/archive/Dobuj/Dobuj_20.html|выданне=Наше эхо|месца=Коўна|год=1931|нумар=698|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814042025/http://www.russianresources.lt/archive/Dobuj/Dobuj_20.html|archive-date=14 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170814042025/http://www.russianresources.lt/archive/Dobuj/Dobuj_20.html|archivedate=14 жніўня 2017}}</ref>. Князю Вітаўту пасвечана п’еса [[Аляксей Ануфрыевіч Дудараў|Аляксея Дударава]] «Князь Вітаўт». У 2013 годзе ў [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета]] адбылася прэм’ера балета «[[Вітаўт (балет)|Вітаўт]]» кампазітара Вячаслава Кузняцова<ref>Бунцэвіч Н. Балет «Вітаўт»: Вітаміны перамогі ці поўны аўт?// Беларуская думка. — 2013, ноябрь. -№ 11.</ref>. == Памяць == У гонар вялікага князя Вітаўта названы мноства аб’ектаў у [[Літва|Літве]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Польшча|Польшчы]]. {{нп3|Імя Вітаўтас|Вітаўтас|ru|Витаутас (имя)}} — папулярнае імя ў Літве ({{lang-lt|Vytautas}}), меней папулярна яго ў Беларусі (Вітаўт) і Польшчы ({{lang-pl|Witold}}). Імя Вітаўта Вялікага нададзена [[Універсітэт Вітаўта Вялікага|ўніверсітэту]] у [[Коўна]]. Помнікі вялікаму князю стаяць у [[Каўнас]]е, [[Мястэчка Кярнаве|Кярнаве]], [[Вільнюс]]е, {{нп3|Сянеі-Тракаі||lt|Senieji Trakai}}, [[Бірштанас]]е, {{нп3|Бятыгала|Бятыгале|lt|Betygala}}, [[Пярлая|Пярлаі]], {{нп3|Вялюана|Вялюане|lt|Veliuona}} і {{нп3|Помнікі Вітаўту ў Літве|многіх іншых гарадах Літвы|lt|Sąrašas:Vytauto Didžiojo paminklai}}, а таксама ў [[Гродна|Гродне]]. Скульптурная фігура Вітаўта ёсць часткай манумента «[[Тысячагоддзе Расіі]]»<ref>''Смирнов В. Г.'' Россия в бронзе. Памятник «Тысячелетию России» и его герои. — [2-е изд., перераб. и доп.]. — Москва: Вече, 2002. — 302 c. — ISBN — 5-945382-01-9.</ref> і помніка {{нп3|Грунвальд, помнік|«Грунвальд»|pl|Pomnik Grunwaldzki w Krakowie}} у [[Кракаў|Кракаве]]<ref>''Urbańczyk A.'' [http://books.google.com.by/books?ei=FvxbTLjWAY2kOInZsKQP&ct=result&hl=ru&id=kpRLAAAAIAAJ&dq=Pomnik+Grunwaldzki+w+Krakowie+Witold&q=Witold#search_anchor Pomnik Grunwaldzki w Krakowie]. — Kraków: Wydawn. Literackie, 1974. — 153 s. — S. 151</ref>. 25 ліпеня 2009 года ў [[Брэст|Брэсце]] адкрылася [[Помнік Тысячагоддзя Брэста|скульптурная кампазіцыя]], прысвечаная 990-гадовай гісторыі горада. Сярод шасці бронзавых фігур у кампазіцыі помніка тры скульптуры гістарычных дзеячаў — Вітаўта, [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалая Радзівіла «Чорнага»]] і князя [[Уладзімір Васількавіч|Васількавіча]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=28027 Вітаўт, Радзівіл Чорны і князь Васількавіч] // «[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]», [[26 ліпеня]] [[2009]].</ref>. <center><gallery perrow="3" widths="200px" heights="240px"> Выява:1000 Vitovt.jpg|<center>[[Тысячагоддзе Расіі|Помнік «Тысячагоддзе Расіі»]] у Вялікім Ноўгарадзе, [[1862]]</center> Выява:Veliuona vytautas.jpg|<center>Помнік у Вялюане, [[1930]]</center> Выява:Grunwald (Žalgiris) monument in Krakow (detail Vytautas).jpg|<center>{{нп3|Грунвальд, помнік|Помнік «Грунвальд»|pl|Pomnik Grunwaldzki w Krakowie}} у Кракаве <br />([[1910]], адноўлены ў [[1976]])</center> Staue of Vitaut.JPG|<center>Драўляны помнік у Гродне</center> </gallery></center> Апошні па часе помнік усталяваны 23 верасня 2010 года ў [[Пеляса|Пелясе]] [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]] Гродзенскай вобласці Беларусі. Аўтар — літоўскі скульптар {{нп3|Альгімантас Сакалаўскас||lt|Algimantas Sakalauskas}}. Скульптура вышынёй больш за 6 метраў выраблена з дуба асаблівага віду. Імем «Вітаўт» называны [[тралейбус]] [[АКСМ-420]] вытворчасці [[Белкамунмаш]] (2007). === У беларускай тапаніміцы === Памяць пра Вітаўта стала замацавалася ў беларускай тапаніміі XVI—XVII стагоддзяў. Даследчыкі адзначаюць, што ў дакументах гэтага перыяду фігуруе дастаткова шмат назваў геаграфічных і іншых аб’ектаў, знітаваных з імем Вітаўта. Вось толькі некаторыя з іх: Вітаўтавы (Вітавы) дарогі, шляхі, брады, масты, калодзежы і іншыя аб'екты вядомы ў розных частках Беларусі і беларускіх этнічных зямель.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/29527197/|аўтар=[[Зміцер Скварчэўскі]]|загаловак=Вобраз князя Вітаўта ў міфалагічнай свядомасці беларусаў|год=2011|выданне=Druvis|нумар=3|старонкі=103―111}}</ref> * Вітаўтаў брод ([[Бабруйскі раён]]), * Вітаўтаў дуб ([[Бешанковіцкі раён]]), * Вітаўтаў мост (на [[Цна (прыток Свіслачы)|Цне]] пад [[Мінск]]ам) * Вітаўтавы талеркі і Вітаўтавы відэльцы — камяні з шасцю адшліфаванымі паглыбленнямі і выявамі відэльцаў каля Ушачаў. * Поле Вітаўка ([[Бярэзінскі раён]]) * Вітаўтава студня ([[Барысаўскі раён]]) * Вітаў лог ([[Барысаўскі раён]]) * [[Вітаў калодзеж]] ([[Гомельскі раён]]) * Вітава возера (Ушацкі раён) і іншыя. === У фальклоры === У канцы XIX стагоддзя на Смаленшчыне запісана паданне, згодна з якім Вітаўт меў беларускае сялянскае паходжанне, а перад смерцю наказаў разбудзіць яго, калі на дзяржаву нападуць ворагі. Пасля смерці Вітаўта людзі вырашылі праверыць абяцанне і разбудзілі яго проста так, за што ён пракляў іх і асудзіў на вечныя [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|бунты]].<ref>[http://elib.bspu.by/bitstream/doc/30523/1/образ%20князя%20витовта%20в%20народной%20культуре%20белорусов.pdf]</ref> == Галерэя == <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Іканаграфія вялікага князя Вітаўта" perrow="4"> Выява:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVII).jpg|З [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Тракай)|Троцкага касцёла Найсв. Дзевы Марыі]]. Невядомы мастак, кан. [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] Выява:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (A. Guagnini, 1578).jpg|[[Аляксандр Гваньіні|А. Гваньіні]], [[1578]] Выява:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (1836).jpg|[[Міхал Балінскі|М. Балінскі]], [[1836]] Выява:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (1837-38).jpg|[[Леанард Ходзька|Л. Ходзька]], [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] </gallery></center> == Гл. таксама == * [[Пояс Вітаўта]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Скварчэўскі Д.'' [http://www.arche.by/by/page/science/14693 Вобраз князя Вітаўта ў міфалагічнай свядомасці беларусаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515044659/http://www.arche.by/by/page/science/14693 |date=15 мая 2013 }} // DRUVIS. 2011. № 3. — С. 102—111. * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/36252601/|аўтар=Микульский Ю. Н.|загаловак=Литовский князь Витовт как православный ктитор (1392-1430 гг.)|выданне=Беларуская Даўніна|нумар=2|старонкі=28-33|рік=2015}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=448|артыкул=Вітаўт|аўтар=[[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]}} * {{Літаратура/ЭГБ|2}} * Уладзімір Прышляк. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/08/10.htm Гістарычная постаць Вітаўта ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі і навукова-папулярнай літаратуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081007193647/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/08/10.htm |date=7 кастрычніка 2008 }} // «[[Гістарычны Альманах]]». Том 8, 2003. * [http://slounik.org/27667.html Vitaŭt] // {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * Міхась Белямук. Вялікі князь Вітаўт і ягоная маестатная пячатка [http://kamunikat.org/download.php?item=12283-8.pdf&pubref=12283] // «[[Białoruskie Zeszyty Historyczne]]» № 31, чэрвень 2009. ISSN 1232-7468. * [http://vn.belinter.net/vkl/book7.html Пакаленне шостае: Ягайла, Вітаўт і іх старэйшыя сучаснікі (1370-ыя — 1390-ыя гады)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090105234642/http://vn.belinter.net/vkl/book7.html |date=5 студзеня 2009 }} // [[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В. Л.]]. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. — Мн.: Полымя, 1993. — 160 с.: іл. — ISBN 5-345-00627-Х. * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1932c/%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%8B_%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0.html Артыкулы пра пошукі магілы Вітаўта // Наша слова.pdf № 50, 14 снежня 2022.] // на [[pawet.net]] == Спасылкі == {{Commons|Category:Vytautas the Great}} * [http://www.beljews.info/xiv.html Яўрэйскі погляд на Вітаўта // Эл.рэсурс beljews.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050822145700/http://www.beljews.info/xiv.html |date=22 жніўня 2005 }} {{Вялікія князі літоўскія}} {{Wikidata/Ancestors}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Князі гарадзенскія]] [[Катэгорыя:Князі троцкія]] [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] [[Катэгорыя:Князі луцкія]] fnjygwzt6ta4ygbo17sepoawd3oopcw Тарашкевіца 0 17164 5143110 5141841 2026-05-18T15:36:05Z Feeleman 163471 Нямецка-беларускі слоўнік (складальнік — Мікалай Кур’янка) быў складзены на аснове акадэмічнага правапісу. 5143110 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларуская граматыка Тарашкевіча}} '''Тарашке́віца''' ({{lang-be-latin|taraškievica|1}}) — назва літаратурнай [[літаратурная мова|нормы]] [[беларуская мова|беларускай мовы]], заснаванай на непрыманні змен, уведзеных [[Беларуская граматыка (1934)|моўнаю рэформаю 1933 года]] і далейшых змен на аснове прац [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і іншых мовазнаўцаў беларускай эміграцыі. Назва адсылае да прозвішча [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], аўтара [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|першай агульнапрынятай граматыкі беларускай мовы]] (1918). Таксама гэтай назвай могуць азначаць толькі альтэрнатыўную арфаграфію або граматыку. Назва ацэначная, пераважна ўжываецца і распаўсюджваецца прыхільнікамі альтэрнатыўнай нормы; сустракаецца таксама ў іншых крыніцах. У акадэмічнай тэрміналогіі няма (гл. таксама: [[наркамаўка]], [[дзве нормы беларускай мовы]]). Назва ўзнікла, магчыма, яшчэ да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{Няма АК|comment=патрэбна канкрэтная крыніца са спасылкай на цытату без агульных назваў аўтара і года выказвання.}} і выражае блізкасць, пераемнасць альтэрнатыўнай моўнай нормы з [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|працай Тарашкевіча 1918 года]] (гл. таксама [[беларуская граматыка Тарашкевіча 1929|граматыка Тарашкевіча, 1929]], [[беларуская граматыка Лёсіка, 1943|граматыка Лёсіка, 1943]]). Недзе з 1994 года пачала ўжывацца сінанімічная назва «''класічны (правапіс)''» (саманазва: «клясычны правапіс»)<ref name=viac1994c>Напрыклад, ужо ёсць у артыкуле В. Вячоркі ў часопісе «Спадчына», 1994.</ref>. Назва найчасцей ужываецца ў грамадскіх і палітычных колах, якія карыстаюцца альтэрнатыўнай моўнай нормай. Сустракаецца ў аўтараў, не ўвязаных непасрэдна ў процістаянне дзвюх літаратурных норм, прытым часам як умоўная, узятая ў двукоссі або з агаворкай ''«так званая „тарашкевіца“»''<ref name="zapr1999-nn7">С. Запрудскі. Праблемы толькі пачынаюцца // Наша ніва № 7 (128), 12.4.1999.</ref><ref name="bider1995-ns35">Герман Бідэр. Моўная сітуацыя ў Беларусі // Наша слова № 33-34, 35, 1995.</ref>. У 2005 годзе быў апублікаваны перапрацаваны («нармалізаваны») звод правілаў арфаграфіі альтэрнатыўнай моўнай нормы (гл. [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|беларуская альтэрнатыўная арфаграфія, 2005]]), распрацаваны групай беларускіх мовазнаўцаў. 27 красавіка 2007 года [[IANA]] надала «тарашкевіцы» ўласнае азначэнне «tarask» (поўнае азначэнне: ''be-tarask'').<ref>[http://www.iana.org/assignments/language-subtag-registry IANA registry of language subtags]</ref> Беларуская літаратурная мова азначана ў рэестры IANA як ''be-1959acad''. У беларускім мовазнаўстве пакуль няма выразнага ўсведамлення наяўнасці ў беларускай літаратурнай мове двух стандартаў, хоць адрозненні паміж «тарашкевіцкім» i «падсавецкім» стандартамі і ахопліваюць амаль усе моўныя ўзроўні за выключэннем фаналагічнага<ref name=klimaw>Клімаў…</ref>. [[Арфаэпія|Арфаэпічна]]-пісьмовая практыка беларускай літаратурнай мовы пачатку XX стагоддзя развівалася пад моцным польскім уплывам. Так, у вымаўленні іншамоўных слоў тады была прынятая польская арфаэпія; гэтая рыса захаваная ў «тарашкевіцы». Аднак з прычыны слабага распаўсюджання польскай мовы ў Беларусі канца XX — пач. XXI стагоддзя паланістычныя арыентацыі тарашкевіцы амаль не ўсведамляюцца яе карыстальнікамі. Наадварот, польскі кампанент у тарашкевіцы ўспрымаецца як адзнака «прыналежнасці да Еўропы» і/ці праява самабытнасці гэтага стандарту<ref name=klimaw/>. Пры гэтым рэфарматары альтэрнатыўнага правапісу, такія як [[Ян Станкевіч]], наадварот, пазбаўлялі мову паланізмаў, якія сёння існуюць у акадэмічным правапісе. Вынікі адначасовага суіснавання ў беларускай мове дзвюх норм ацэньваюцца па-рознаму: і як наогул станоўчыя<ref>Напр., у Клімава.</ref>, і як адмоўныя<ref>Напр., Жураўскі, Падлужны.</ref>. == Гісторыя == Рэформу 1933 года не прызнала частка беларускіх палітычных арганізацый [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якія палічылі яе русіфікацыйнай, [[Заходнебеларускі друк|перыядычныя і кніжныя выданні Заходняй Беларусі]] працягнулі выдавацца выключна дарэформенным правапісам. Не прызналі рэформу 1933 г. і беларускія дыяспары Амерыкі, Аўстраліі і Заходняй Еўропы. Аднак, адкідаючы ўсё акадэмічнае развіццё правапісу пасля 1933 г. і працягваючы карыстацца ''дарэформенным'', супольнасць беларусаў замежжа захавала і ўсе праблемы той граматыкі, што існавала да 1933 года. У другой палове XX ст., сутыкнуўшыся з аб’ектыўнымі цяжкасцямі пры вырашэнні тагачасных моўных праблем (адной з якіх была адсутнасць агульнапрызнанай арганізацыі ці цэнтра па выпрацоўцы моўных норм), праціўнікі рэформы 1933 г. так і не здолелі інтэграваць розныя падварыянты тарашкевіцы ды ўзгадніць правілы альтэрнатыўнага правапісу ({{таксама}}: дзейнасць таварыства «[[Зборкі чысціні беларускай мовы]]»). Да цяперашняга часу беларускія эмігранцкія арганізацыі і друкаваныя выданні карыстаюцца рознымі варыянтамі тарашкевіцы (дыскусія [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Сяднёў|Майсея Сяднёва]] ў пач. 1950-х гадоў, палітыка выдавецтва «[[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]]» і інш.). Пасля канчатковага закрыцця беларускіх школ у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] (1937) адзіным маштабным школьным выкарыстаннем граматыкі ў яе дарэформенным выглядзе былі школы акупацыйнай [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі «Беларусь»]], на працягу двух з невялікім гадоў. Пры гэтым беларускі друк Заходняй Беларусі працягваў выкарыстоўваць граматыку да далучэння да БССР у 1939 годзе, а аднаўленне выданняў тарашкевіцай адбылося адразу пасля пачатку нямецкай акупацыі Беларусі. ==== Канец 1980-х — 2000-я гады ==== У часы [[Перабудова|перабудовы]], у канцы 1980-х гадоў, быў ініцыяваны рух за вяртанне «сапраўднай» мовы разам з пераглядам вынікаў рэформы 1933 года. У пачатку 1990-х гадоў некаторыя перыядычныя выданні, прыхільныя да [[Партыя БНФ|Беларускага Народнага Фронту]], пачалі выкарыстоўваць «дзікую тарашкевіцу» (правапіс, у якім частка пытанняў беларускай арфаграфіі і граматыкі развязваліся паводле правапісу Браніслава Тарашкевіча, найперш «пытаньне мяккага знаку», «[[Лацінская мова|лацінізмы]]», «[[грэцызм]]ы на заходні лад») — напрыклад, газеты «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (з заснавання газеты ў 1990), «[[Пагоня (газета, 1992)|Пагоня]]» і «[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]» (з адраджэння газеты ў траўні 1991), часопісы «[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]» (з чэрвеня 1993?) і «[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]» (з 1992 года побач з матэрыяламі афіцыйным правапісам з’яўляюцца матэрыялы і на тарашкевіцы)<ref>''Налівайка Л.'' Гарыць цяпельца паўночнага сябра // ''Мастацтва''. — 1992. — № 1. — С. 27.</ref>. [[Рымска-каталіцкі касцёл]] у Беларусі ў 1990-х гадах таксама прытрымліваўся тарашкевіцы пры выданні рэлігійнай літаратуры. Асноўныя выданні беларусаў ва [[Усходняя Беласточчына|ўсходняй Беласточчыне]], напрыклад газета «[[Ніва (1956)|Ніва]]», не займалі выразнай пазіцыі ў гэтым пытанні і працягвалі карыстацца беларускай літаратурнай мовай. У канцы 1990-х гадоў некаторыя выданні, прызначаныя для масавага чытача, такія як «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (з 1996) і «[[Пагоня (газета, 1992)|Пагоня]]», перайшлі на выпуск у афіцыйным варыянце арфаграфіі. У 2000-я гады адбываецца працяг пераходу выданняў, якія раней карысталіся «тарашкевіцай», на беларускую літаратурную мову<ref>[http://www.svaboda.org/forum/13235.html Форум. Барыс Пятровіч. 18 снежня 2007]// [[Беларуская служба Радыё "Свабода"|Радыё «Свабода»]]. Дата доступу: [[14 чэрвеня]] [[2009]]</ref><ref>Зьміцер Панкавец. [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=9657 Пазьняк перавёў Радыё Рацыя на «наркамаўку»]// Наша Ніва. [[20 чэрвеня]] [[2007]]</ref>. У той самы час у 2008 годзе [[Руская мова|рускамоўная]] газета Адміністрацыі прэзідэнта адзначылася падачаю беларускамоўных адказаў у адным з інтэрв’ю тарашкевіцаю<ref>{{ref-ru}}Виктория Попова. [http://www.sb.by/print/post/63691/ Наследный принц богемы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111050727/http://www.sb.by/print/post/63691/ |date=11 студзеня 2012 }}// Совецкая Белоруссія. [[2 лютага]] 2008</ref><ref>Вадзім Доўнар. [http://www.racyja.by/news/materyyaly/kultura/748.html «Тарашкевіца» ў «СБ»: Вольскі здзіўлены. Здановіч дазваляе]// [[Радыё Рацыя]]. [[4 лютага]] 2008</ref>. ==== Спробы ўнармавання тарашкевіцы ==== Сярод рэдактараў выданняў, якія друкаваліся тарашкевіцай, не існавала адзінага падыходу да таго, якім канкрэтна зборам ранейшых якасцей граматыкі і лексікі карыстацца, хоць і рабіліся заклікі да ўніфікацыі, найперш [[Вінцук Вячорка|Вінцуком Вячоркам]] (публікацыі ў часопісе «Спадчына» ў 1991 і 1994, праект «мадэрнізацыі» ў 1995 тамсама). Наогул, пытанне выклікала раскол у беларускамоўнай супольнасці — з думкамі, якія вагаліся ад безумоўнай падтрымкі да такога самага адкідання, з вядомымі выражэннямі розніцы ў дыскусіях на старонках газеты «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», тады выдаванай у [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыстве беларускай мовы]] (1992—1993), або ў апытанні часопіса «[[ARCHE Пачатак]]» (2003)<ref>Алесь Пяткевіч. [http://arche.bymedia.net/2003-3/apyt303.html Ці добра ўчынілі адраджэнцы канца 80-х зрабіўшы выбар на карысьць «тарашкевіцы»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090108145927/http://arche.bymedia.net/2003-3/apyt303.html |date=8 студзеня 2009 }}// [[ARCHE Пачатак]]. 3 (26) — 2003. Старонкі 72-80.</ref>. У 1992—1993 гг. ажыццяўляўся палітычны ціск дзеля заканадаўчага ўвядзення тарашкевіцы як нарматыўнай граматыкі. У выніку была склікана [[Дзяржаўная камісія па арфаграфіі]], перад якой была пастаўлена задача выпрацаваць рэкамендацыі ў гэтым пытанні. Выніковыя рэкамендацыі апублікавалі 13 верасня 1994 года. У іх прызнавалася пажаданасць вяртання некаторых дарэформенных норм. У той самы час такі крок тады палічылі дачасным. Пасля 1994 г. прапагандысты граматыкі Браніслава Тарашкевіча працягвалі сваю выдавецкую дзейнасць і працавалі над яе кадыфікацыяй на аснове праекта В. Вячоркі. У 2005 годзе была выдадзена кніга «[[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|Беларускі клясычны правапіс. Сучасная нармалізацыя]]» (БКП-2005), дзе была зроблена спроба нармалізацыі тарашкевіцы. Нармалізацыя беларускага класічнага правапісу была прынята асноўнымі выданнямі, якія на той час прытрымліваліся тарашкевіцы — газетай «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», часопісам «[[ARCHE Пачатак|Arche Пачатак]]», беларускімі рэдакцыямі [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]] і [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]] і некаторымі іншымі медыямі. Таксама гэты правапіс выкарыстоўвае адпаведны раздзел [[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)|беларускай Вікіпедыі]]. == Тарашкевіца сёння == Прафесар [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Ніна Баршчэўская]] лічыць, што многія беларусы, пераважна прадстаўнікі інтэлігенцыі, асуджаюць [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформу беларускага правапісу 1933 года]] і крытычна ставяцца да замацаваных ёю арфаграфічных норм, якія негатыўна ўплываюць на [[беларуская фанетыка|беларускае вымаўленне]], што асабліва выразна заўважна падчас працы з дзецьмі ў пачатковай школе<ref>Суіснаваньне ў Беларусі двух правапісаў [[Ніна Баршчэўская]]. Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы. — Варшава: Катэдра Беларускай Філялёгіі Факультэт Прыкладной Лінгвістыкі і Ўсходнеславянскіх Філялёгіяў Варшаўскі Ўніверсітэт, 2004. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=482]</ref>. === Літаратура === На тарашкевіцы выдаецца частка беларускамоўных мастацкіх твораў, публікуецца навуковая і дзіцячая літаратура, выдаюцца пераклады замежнай літаратуры, аздабляюцца музычныя творы і пераклады на беларускую мову замежных мастацкіх фільмаў і мультфільмаў. У прыватнасці, на тарашкевіцы былі выдадзеныя пераклады твораў [[Курт Вонегут|Курта Вонегута]], [[Юрый Ігаравіч Андруховіч|Юрыя Андруховіча]] і іншых. У 2008—2009 гадах выйшла трылогія [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Толкіна]] «[[Уладар пярсцёнкаў]]» (неафіцыйнае выданне)<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=21412 «Уладар Пярсьцёнкаў» па-беларуску] // «Наша Ніва», 11 лістапада 2008 г.</ref>. У 2002 годзе ў перакладзе [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|Васіля Сёмухі]] ў Мінску была выдадзеная [[Біблія]]<ref>[http://old.knihi.com/biblija/ Біблія. Кнігі Святога Пісаньня Старога і Новага Запавету. Кананічныя ў беларускім перакладзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110227020934/http://old.knihi.com/biblija/|date=27 лютага 2011}} / Пер. Васіль Сёмуха. — Duncanville, USA: World Wide Printing, 2002. — 1536 с. ISBN 1-58712-085-2.</ref>. У 1993 годзе ў [[Беласток]]у была выдадзена першая частка перакладу рамана [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Уліс (раман)|Уліс]]». Поўны пераклад рамана на беларускую мову быў скончаны праз паўтара дзесяцігоддзя і быў выкананы на тарашкевіцы. Як зазначае перакладчык рамана [[Ян Максімюк]], калі ён з галавой акунуўся ў пераклад «Уліса», ён шукаў адэкватную «моўную прастору», якая б дазволіла выразіць лінгвістыка-стылістычныя асаблівасці рамана. Як адзначае Максімюк, тарашкевіца аказалася разняволенай моўнай сістэмай, якая дала шырокую прастору і моцны імпульс для перакладчыцкіх пошукаў новага слова і фразы<ref>[http://www.pravapis.org/art_orthography_opinion.asp Апытаньне часапіса Arche: Ці добра ўчынілі адраджэнцы канца 80-х, зрабіўшы выбар на карысьць «тарашкевіцы»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100805090948/http://www.pravapis.org/art_orthography_opinion.asp |date=5 жніўня 2010 }} // ARCHE Пачатак, 2003.</ref>. === Сеціва === На думку кандыдата філалагічных навук [[Сяргей Важнік|Сяргея Важніка]], у 2006 годзе найбольш істотнай асаблівасцю беларускамоўных інтэрнэт-рэсурсаў было пераважнае выкарыстанне ў іх тарашкевіцы<ref name="vaznik">Сяргей Важнік. Беларуская мова ў Інтэрнэце // Acta Neophilologica VIII, Olsztyn 2006</ref>. Ён лічыў, што афіцыйная арфаграфія беларускай мовы ўспрымаецца карыстальнікамі [[байнэт]]у як старая, нягнуткая, ненатуральная сістэма, а тарашкевіца — наадварот: як гнуткі, адкрыты, свабодны ад «умоўнасцяў» асяродак<ref name="vaznik" />. === Слоўнікі === У 1966 годзе [[Язэп Адамавіч Гладкі|Язэп Гладкі]] ў [[Нью-Ёрк]]у/[[Мюнхен]]е выдаў зборнік прыказак [[Лагойск|Лагойшчыны]] на аснове тарашкевіцы. У 1989 годзе ў Нью-Ёрку быў выдадзены Беларуска-рускі («Вялікалітоўска-расійскі») слоўнік (складальнік — [[Ян Станкевіч]]), даступны ў бібліятэцы [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсу ЗША]]<ref>[http://slounik.org/stanbr/ Белорусско-русский (Великолитовско-русский) словарь / Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) слоўнік / Byelorussian-russian (Greatlitvan-Russian) Dictionary.] — New York: Lew Sapieha Greatlitvan (Byelorussian) Foundation, 1989. Library of Congress catalog card No. 89-092248.</ref>. У 1993 годзе ў Мінску было апублікаванае факсімільнае выданне беларуска-рускага слоўніка, складзенага мовазнаўцамі [[Мікола Байкоў|Байковым]] і [[Сцяпан Некрашэвіч|Некрашэвічам]] у 1925 годзе<ref>[http://slounik.org/bn/ Беларуска-расійскі слоўнік. — Менск: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1925.] — Факсімільнае выданьне: Менск: Народная асвета, 1993. ISBN 5-341-00918-5.</ref>. Таксама ў 1993 годзе выйшаў Кароткі руска-беларускі фізіялагічны слоўнік на аснове тарашкевіцы<ref>[http://slounik.org/fizyjarb/ Кароткі расійска-беларускі фізіялягічны слоўнік.] — Менск: Тэхналогія, 1993.</ref>. У 2006 годзе быў выдадзены англійска-беларускі слоўнік на аснове тарашкевіцы. Англійска-беларускі слоўнік (складальнік — [[Валянціна Мікалаеўна Пашкевіч|Валянціна Пашкевіч]]) ёсць першым англійска-беларускім слоўнікам сярэдняга памеру і ўключае ў сябе каля 30 тысяч слоў; у англійскай частцы слоўніка выкарыстоўваецца амерыканскі, а не брытанскі варыянт [[англійская мова|англійскай мовы]]<ref>[http://knihi.by/node/306 Пашкевіч Валентына. Англійска-беларускі слоўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150227175213/http://knihi.by/node/306 |date=27 лютага 2015 }}</ref>. На думку [[Зміцер Саўка|Змітра Саўкі]], факт таго, што беларускія дзяржаўныя інстытуты не змаглі выдаць слоўнік падобнага аб’ёму, сведчыць пра тое, што культура, якая мае ў сваёй аснове тарашкевіцу, у тым ліку лінгвістычная навука, не толькі існуе, але і мае дасягненні, якімі яна можа сапернічаць з акадэмічнай навукай<ref>[http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=105 1991-2006. Вынікі ад Зьмітра Саўкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810194514/http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=105 |date=10 жніўня 2010 }} // «Завтра твоей страны»</ref>. == [[Фанетыка]] і [[арфаграфія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; border-collapse:collapse;" |- | width=50% style="border:1px solid silver;" | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Алфавіт''' |- | style="border:1px solid silver;" | Нарматыўны варыянт (1918). | | У варыянце мадэрнізацыі тарашкевіцы 2005 года — дадатковая літара «ґ». |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Азначэнне асіміляцыйнай мяккасці [[зычны]]х''' |- | style="border:1px solid silver;" | [[арфаэпія|Арфаэпічная]] норма, дадаткова не азначаецца. {{таксама|*}}: [[Беларускі правапіс 1930 (праект)]], [[Беларускі правапіс Тарашкевіча 1929]]. | | Дадаткова азначаецца з дапамогай [[мяккі знак|мяккага знаку]]. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Фанетычны прынцып у арфаграфіі''' |- | style="border:1px solid silver;" | У асноўным абмежаваны безнаціскнымі галоснымі. | | Значна распаўсюджаны, у тым ліку, на зычныя і на стыках марфем. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Транслітарацыя іншаземных слоў''' |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Склады [ла], [ло], [лу]'' |- | style="border:1px solid silver;" | Транслітаруюцца у асноўным з цвёрдым [л]. {{ацэнка+}}: У беларускай мове мяккі [л'] сустракаецца толькі перад галоснымі пярэдняга рада: ''ліс'', ''лес'' і пад. | | Заўсёды з мяккім [л']. {{ацэнка+}}: Фанетычная традыцыя асяродка, які склаўся вакол газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»<ref>Гапоненка…</ref>. {{ацэнка-}}: Характэрная асаблівасць польскай мовы<ref name="pa">[[Алена Пацехіна|Пацехіна…]]</ref>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Зубныя зычныя [д], [т], [з], [с] перад галоснымі пярэдняга рада [е], [і]'' |- | style="border:1px solid silver;" | Захоўваецца цвёрдасць [д], [т], а [з], [с] вымаўляюцца мякка. | | Заўсёды цвёрдыя [д], [т], [з], [с]. {{ацэнка-}}: Наогул сама з’ява ацвярдзення [д], [т] перад галоснымі пярэдняга рада ў словах іншамоўнага паходжання з’яўляецца яркім прыкладам польскага ўплыву на беларускую пісьмовую мову, часам вельмі даўняга (14 ст.). Часткова гэта захоўваецца і ў сучаснай літаратурнай норме. У народна-дыялектнай мове такая асаблівасць не замацавалася<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.134—136.</ref>. {{таксама|*}}: [[Беларускі правапіс, 1951, праект|Беларускі правапіс]], праект 1951. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Зычныя [п], [м], [б], [в], [н] перад галоснымі пярэдняга рада [е], [і]'' |- | style="border:1px solid silver;" | У асноўным мяккія варыянты. | | У асноўным цвёрдыя варыянты. {{ацэнка-}}: У беларускіх дыялектах такога вымаўлення не зафіксавана<ref name="pa"/>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | {{ацэнка0}}: Хоць наогул і вядома, што ў асноўным у дыялектах у запазычаных словах цвёрдыя зубныя перад галоснымі пярэдняга рада змякчаюцца, але дастатковай колькасці дыялекталагічных звестак пра вымаўленне ў такіх пазіцыях [з], [с], [н] няма, што ўскладняе выпрацоўванне несупярэчлівых сістэме мовы нарматыўных правілаў<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.137—139.</ref>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Транслітарацыя літар β («бета») і θ («фіта») у грэцызмах'' |- | style="border:1px solid silver;" | Паводле візантыйскай традыцыі, «бета» як [в] (таксама ў новагрэчаскай традыцыі), «фіта» як [ф]. | | Паводле лацінскай традыцыі, «бета» як [б], «фіта» як [т]. {{ацэнка-}}: З аднаго боку, гук [ф] у беларускай мове з’явіўся хоць і з запазычанымі словамі, але даўно і ўжо значна распаўсюджаны ў дыялектах. З іншага боку, нельга ўпэўнена казаць пра тое ці іншае вымаўленне ў мёртвых мовах; і наогул, сутнасць праблемы не ў канкрэтным чытанні, а ў рэальнай традыцыі пісьменства, якая ў Беларусі складвалася пад моцным уплывам візантыйска-грэчаскай моўнай традыцыі<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.132—134.</ref>. |} == [[Лексікалогія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Лексемы іншамоўнага паходжання''' |- | | | | У мэтах «вызвалення беларускай мовы ад русізмаў» актывізуецца займанне з польскай мовы, прычым неабавязкова польскіх лексем. Таксама замена існуючых займанняў на займанні з польскай<ref name="pa"/>. |- | colspan=2 | '''Лексемы гістарычна беларускага паходжання''' |- | | | | Замена лексем, ацэненых як русізмы, на польскія: ''адбывацца''→''тачыцца'', ''умова''→''варунак'', ''намаганні''→''высілкі'', ''іменна''→''менавіта''''<ref>У гэтым выпадку абедзве лексемы — калькі з {{lang-de|nämlich}}.</ref>''. |} == [[Марфалогія мовы|Марфалогія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Выкарыстанне словаўтваральнага фарманта -ір-/-ыр- у дзеясловах з запазычанай асновай''' |- | | Захоўваецца ў занятых праз рускую мову словах. | | Актыўна замяняецца. {{ацэнка-}}: Узнікненне дадатковай [[аманімія|аманіміі]]<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне бязафікснай мадэлі ўтварэння назоўнікаў: ''выступленне''→''выступ'', ''наступленне''→''наступ'', ''спадзяванне''→''спадзеў.'' |- | colspan=2 | '''Сістэма словазмянення''' Агульныя змены ў сістэме дэклінацыі субстантываў — актыўная ліквідацыя граматычных чаргаванняў і іх спецыялізацыя як працяг працэсу ўніфікацыі тыпаў скланення паводле прыкметы роду. Маюць месца асобныя факты змянення парадыгм асобных лексем. Падставай для гэтага служыць пераарыентацыя норм літаратурнай мовы з гаворак цэнтральнай паласы на заходнебеларускія, у меншай ступені русіфікаваныя, а таму «у большай ступені беларускія». {{ацэнка-}}: Не бярэцца пад увагу фактар моўных кантактаў на паграніччы (т. ч., [[паланізацыя]])<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне флексіі -оў роднага склону множнага ліку: ''словы—слоў''→''словаў, мовы—моў→моваў''. |- | | | | Флексія -ах меснага склону множнага ліку мяняецца на -ох: ''у лясох, палёх.'' |- | | | | Выкарыстанне ў творным склоне адзіночнага ліку ў парадыгме 3-га скланення флексіі 2-га скланення: ''Беларусь—з Беларуссю→з Беларусяй, пераконанасць—з пераконанасцю→з пераконанасцяй, маці—з маці→з мацерай.'' |- | | | | Распаўсюджванне ў формах меснага склону адзіночнага ліку 1-га скланення флексіі -у: ''у ценю, у Фаўстусу.'' |- | | | | Змяненне прынцыпаў выкарыстання флексій -а/-у роднага склону адзіночнага ліку 1-га скланення. |- | | | | [[Аказіяналізм]]ы, напр., змяненне лексемы ''галава'' паводле парадыгмы 3-га скланення: ''голаў''. |- | | | | Адсутнасць поўнай парадыгмы дзеяслоўных неалагізмаў: ''апавядаць'', ''распавядаць'' (у пар. з літ. ''расказваць'')<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне сінтэтычнай формы будучага часу, характэрнай для паўднёва-заходніх гаворак: ''рабіцьму'', ''рабіцьмем''. |} == [[Сінтаксіс]] == У асноўным прапаноўваюцца змяненні ў прыназоўнікавым кіраванні. {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Змяненне кіравання ў канструкцыях з прыназоўнікам ''па''''' |- | | Варыянтнае (па + давальны або месны склон). {{ацэнка-}}: Выкарыстанне давальнага склону прыхільнікамі тарашкевіцы лічыцца русізмам. | | Уніфікаванае (па + месны). |- | | | | Замена канструкцыі «''у мяне ёсць…''» (лічыцца русізмам) з заменай на «''я маю…''» |} == Крытыка == [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], вядомы сваімі [[Заходнерусізм|заходнерусісцкімі]] поглядамі, адзначаў, што графіка новай літаратурнай беларускай мовы сфарміраваная пад польскім уплывам, прычым і ў [[Кірыліца|кірылаўскім]], і ў [[Лацінскі алфавіт|лацінскім]] варыянтах. У кірылаўскім варыянце Карскі бачыў такі ўплыў, найперш, ва ўжыванні «і» і «шч» замест «и» і «щ» (як у старабеларускай графіцы), а таксама ў «празмерным» (для не-польскай пісьмовай традыцыі) выкарыстанні мяккага знака між зычнымі<ref name="fnpol1by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.379.</ref>. Узнікненне практыкі азначэння мяккім знакам для азначэння <u>ўсіх</u> выпадкаў мяккасці зычных менавіта пад уплывам польскай графікі адзначалася таксама, напрыклад, гісторыкам [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] (1920-я гг.) і мовазнаўцам [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|Аляксандрам Падлужным]] (1990-я гг.)<ref name="fnpol5by">Падлужны. Абазначэнне на пісьме мяккасці зычных па прыпадабненню // Беларуская лінгвістыка. Вып. 41. Мн. : Навука і тэхніка, 1993. С.79-84.</ref>. На думку Карскага, «крайнія» дзеячы беларускага нацыянальнага руху 1910-х-1920-х гадоў імкнуліся, асабліва ў 1919—1920, як мага хутчэй «прылучыць беларускі народ да культуры заходніх суседзяў [палякаў]», у тым ліку праз новую літаратурную мову<ref name="fnpol3by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.400.</ref>. Карскі адзначаў, што фарміраванне беларускай тэрміналогіі і іншых частак лексікі, аб’ектыўна не развітых у народных гаворках, вялося ў сучасныя яму гады (1900-1920-я гады) або шляхам прыдумвання цалкам новых слоў, што стварала значныя цяжкасці для навукі, або наогул шляхам узяцця тэрмінаў з польскай мовы і далучэння да іх беларускіх канчаткаў. Карскі адзначаў, што «крайнія» дзеячы беларускага нацыянальнага руху 1910-х-1920-х звычайна ішлі менавіта шляхам займання з польскай мовы, таму што намерана стараліся аддаліць беларускую літаратурную мову ад рускай<ref name="fnpol3by"/>. Карскі лічыў яўнымі паланізмамі ў займаннях: палаталізаванае (мяккае) «л», цвёрдыя губныя, адмову ад дзекання і цекання (склады «ды», «ты» і інш.). Такой практыцы, якая працягвалася і ў 1920-я гады ў БССР, Карскі проціпастаўляў старабеларускую практыку гукавога афармлення запазычанняў<ref name="fnpol4by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.409.</ref>. Практыку пашырэння ўжывання цвёрдых зычных перад галоснымі пярэдняга рада «і» і «е», мяккага [ль] у запазычанай лексіцы (напрыклад, «пэнсыя», «парлямэнт» і пад.) лічыў узніклай пад польскім уплывам і мовазнавец Падлужны. Адносна цвёрдых зычных Падлужны адзначаў, што нават актуальная літаратурная норма, у якой цвёрдымі застаюцца толькі «д», «т», можа не адпавядаць рэальнаму народнаму маўленню з больш частым дзеканнем-цеканнем ([парцізан], [дзірэктар] і пад.)<ref name="fnpol45by">Падлужны. Мяккія зычныя ў беларускай мове // Беларуская лінгвістыка. Вып. 45. Мн. : Навука і тэхніка, 1996. С.3-9.</ref>. На думку мовазнаўца Падлужнага, аднаўленне дарэформенных норм у 1990-х гг. магло б фактычна прывесці да ператварэння ў непісьменных вялікай масы беларускамоўных і да ўтварэння своеасаблівай «элітарнай» пісьменнасці, якой валодала б невялікая колькасць людзей. Таксама Падлужны адзначаў, што вяртанне дарэформенных арфаэпічных норм у запазычаннях прывяло б да ненатуральнага, неадпаведнага народнаму маўлення і таксама рэальна служыла б адзнакай групавой прыналежнасці<ref name="fnpol45by"/>. == Гл. таксама == * [[Арфаграфія беларускай мовы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Пацехіна 2003}} * Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі // {{крыніцы/тэрміналогія 1999}} С.128—170. * {{Крыніцы/Баршчэўская 2004}} * Клімаў І. Два стандарты беларускай літаратурнай мовы [2004?] // Мова і соцыум. (TERRA ALBA. Том III). Магілёў, ГА МТ «Брама». — [http://mab.org.by/materials/publ/klimau_standards.php На пляцоўцы Міжнар. асацыяцыі беларусістаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070303055057/http://mab.org.by/materials/publ/klimau_standards.php |date=3 сакавіка 2007 }} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Браніслава Тарашкевіча]] [[Катэгорыя:Тарашкевіца]] qhb8agulhaaque1zw8t08i92h5xqnbc Беларуская кухня 0 17631 5143219 4989354 2026-05-18T19:36:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143219 wikitext text/x-wiki '''Белару́ская ку́хня''' — нацыянальная кухня [[Беларусы|беларусаў]], сукупнасць народных рэцэптаў і шматвяковых кулінарных традыцый гатавання страў і напояў, унікальных і агульных з суседнімі народамі. Простая і пажыўная кухня на аснове харчовай сыравіны (пераважна [[Збожжавыя культуры|збожжавых]] і [[гародніна|гароднінных]] [[Клубень|клубневых]]) даступных на [[Беларусь|Беларусі]]. Лічыцца даволі цяжкай для стрававання і тлустай. Беларускія стравы адносна простыя ў гатаванні і маюць сагравальны эфект. Сучасная беларуская кухня прапануе вялікі выбар страў, базуецца на [[Бульба|бульбе]], [[Мука|муцэ]], [[Жытні хлеб|жытнім хлебе]], [[Капуста качанная|капусце]] і [[Свініна|свініне]]. Прыклады тыповых страў: [[зразы]], [[калдуны]], [[мачанка]] з [[Бліны|блінамі]] і [[дранікі]] са смятанай, [[сырнікі]]; супы — [[жур]], [[крупеня]], [[халаднік]] i [[боршч]]; напоі — [[бярозавік]] і [[Квас|хлебны квас]]. Для беларускай кухні характэрна шырокае выкарыстанне {{нп3|Буракі (карняплод)|чырвоных буракоў|ru|Свёкла (корнеплод)}}, лясных [[Грыбы|грыбоў]] і [[Ягады|ягад]], [[Ячмень звычайны|ячменю]], кіслай [[Смятана|смятаны]] і салёнага [[сала]]. Стравы па смаку запраўляюцца [[Цыбуля рэпчатая|цыбуляй]] і [[Часнок|часнаком]] і ўпрыгожваюцца [[Пятрушка кучаравая|пятрушкай]] і [[кроп]]ам — гароднінай, якую лёгка вырошчваць на прысядзібных участках. Нацыянальная кухня беларусаў мае рэгіянальныя, мясцовыя і нават сямейныя разнавіднасці. У той жа час яна падобная на кухню суседніх народаў. Разам з тым на кухні нашых суседзяў праніклі элементы традыцыйнай беларускай кухні. == Гісторыя == Фарміравалася на аснове страў і прыёмах гатавання агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаеўрапейскіх народаў — балцкіх, германскіх і іншых, якія фарміраваліся на працягу многіх тысячагоддзяў. Да нядаўняга часу ў рацыёне большасці насельніцтва [[Беларусь|Беларусі]] абсалютна пераважалі [[вегетарыянства|вегетарыянскія]] стравы — са збожжа, бабовых культур, агародніны, малака і малочных прадуктаў, насення лёну і канапель, прадуктаў збіральніцтва — грыбоў, ягад, садавіны, [[мёд]]у. Традыцыйная '''беларуская кухня''' вельмі блізкая да літоўскай. На працягу [[XIII стагоддзе|XIII]] — [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў [[Польская кухня|польская]] і [[Нямецкая кухня|нямецкая]] кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — [[яўрэйская кухня|яўрэйская]] і [[татарская кухня|татарская]], у меншай ступені [[Французская кухня|французская]], [[Італьянская кухня|італьянская]], [[венгерская кухня|венгерская]] і [[англійская кухня|англійская]]. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае [[руская кухня]]. == Стравы == {{Змест злева}} [[Файл:Plates of pierogi with sour cream and onion.jpg|thumb|Гатовыя калдуны з соусамі]] Аснову сельскай гаспадаркі беларусаў здаўна складала вытворчасць збожжа. Асноўным прадуктам харчавання быў [[хлеб]] з жытняй мукі, часта з дадаткамі ячменнай, пшанічнай, грэцкай, аўсянай. Адносна распаўсюджанай была выпечка з грэцкай мукі. Мучныя вырабы з пытляванай пшанічнай мукі ([[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каравай|караваі]]) выпякаліся ў асноўным на [[Беларускія святы|святы]]. Дагэтуль жытні хлеб у Беларусі ў вялікай пашане, з ім ядуць і першыя, і другія стравы. Апроч хлеба, з мукі вараць [[каша|кашы]], робяць [[клёцкі]], [[лазанкі]], [[калдуны]] і інш. Cамая папулярная гародніна — [[капуста]], якую вараць, тушаць, квасяць і выкарыстоўваюць для гатавання розных страў, напрыклад [[бігас]]у, а таксама [[буракі]], з якіх у прыватнасці гатуюць [[халаднік]], і [[морква]]. [[Файл:Babka Potato Dish-2.jpg|thumb|Бабка]] Цяпер круглы год не сыходзіць са стала [[бульба]], з якой у Беларусі ўпершыню пазнаёміліся ў [[18 ст.]], пачалі вырошчваць на пач. [[19 ст.]], а да канца 19 ст. яна стала асновай рацыёну. Бульбу вараць, тушаць, смажаць, запякаюць, фаршыруюць. З яе гатуюць супы, салаты, піражкі і [[хрушчы]]. Смачная бульба ў спалучэнні з грыбамі, свінінай. Асабліва вядомыя стравы з сырой дранай бульбы запазычаныя калісьці з нямецкай кулінарыі — [[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]], [[клёцкі]], [[капытка]]. === Мясныя === Мясныя стравы даўней гатавалі ў асноўным на святы, пераважна зімовыя. [[Дзічына]] таксама была найбольш даступная ўвосень і зімой. Сярод мясных прадуктаў асноўнае месца займалі вырабы са [[свініна|свініны]], значна меней, але больш як сёння, спажывалася [[бараніна|бараніны]], яшчэ менш&nbsp;— [[ялавічына|ялавічыны]]. Свіней забівалі пераважна ў лістападзе-студзені, а таксама вясной; найбольш часта перад Калядамі, што з’яўляецца старажытным, яшчэ з паганскіх часоў, звычаем. З нарэзанага мяса або мяснога фаршу выраблялі кілбасы; з пячонкі, крыві з дадаткам мукі, крупаў&nbsp;— [[Кішка (страва)|кішку]]; свіныя страўнікі таксама начынялі фаршамі (кіндзюк, шкалондза, або [[каўбух]]); вырабялі [[студзень, страва|студні]], [[сальцісон]]ы, рулеты, вэндзілі шынкі&nbsp;— свіныя лапаткі са скурай, кумпякі&nbsp;— лапаткі без скуры, якую салілі разам з салам, рэбры, галёнкі&nbsp;— верхнія часткі ног, аддзеленыя ад шынак і кумпякоў, свіныя вушы. Саланіну, каўбасы, вяндліну захоўвалі да цяжкіх сельскагаспадарчых работ&nbsp;— сенакосу, жніва. У сённяшняй беларускай кулінарыі перавагу аддаюць мясу, тушанаму з агароднінай і грыбамі, запечанаму з сырам і г.д. Адна з найбольш вядомых страў&nbsp;— [[мачанка]] ці [[верашчака]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя верашчака трывала ўвайшла ў святочны рацыён не толькі шляхты, але і сялян. Этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе адзначаў, што падчас святаў у віленскіх сялян «на стале з’яўляюцца яечня, верашчака, якая гатуецца са свініны, з кіслым соусам, гусь, курыца, бараніна»{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. [[Прыправы]]&nbsp;— перац, каляндру, часнок, пятрушку і інш.&nbsp;— выкарыстоўваюць памяркоўна. === З хатняй птушкі === З хатняй птушкі найбольш звыклымі былі куры, качкі, [[гусь свойская|гусі]]; у [[16 ст.]] з’явіліся [[індык свойскі|індыкі]]. Асноўнай мэтай гадоўлі птушкі было атрыманне яек. У сялянскім рацыёне птушынае мяса было рэдкасцю, яго спажывалі пераважна як дыетычную ежу пры хваробах, часцей прадавалі на рынку ці выплочвалі ў якасці натуральнай даніны. Традыцыйным дэлікатэсам былі вэнджаныя «[[паўгускі]]», вяленыя качкі. Печаная ці смажаная гусь з грыбамі, ці фаршыраваная кашай — традыцыйная беларуская страва, вядомая з многіх літаратурных крыніц. === Малочныя === Малочных прадуктаў раней спажывалася значна меней, чым сёння (менш за 100 л. на чалавека ў год у пераліку на цэльнае [[малако]]). Мясцовая «чырвоная» парода буйной рагатай жывёлы не вызначалася высокімі надоямі, а значную частку статка складалі валы. Асноўным сродкам кансервацыі і галоўнай формай спажывання малака быў [[тварожны сыр]], які елі пераважна ў святы. Тварожны сыр высушваўся да крамянасці, яго крышылі нажом або смакталі як цукеркі. Больш распаўсюджаным, чым сёння, быў сыр з казінага малака. Ферментаваны [[сыр]] (сычужны) быў да 18 стагоддзя экзатычным відам імпарту, мала вядомым нават прывілеяваным саслоўям. Яго мясцовая вытворчасць пачалася толькі ў 19 стагоддзі. Яшчэ менш, чым сыр, ужывалася [[смятана]] і масла, якімі, як і цэльным малаком, «забельвалі» супы, кашы і іншыя стравы. Больш спажывалі раслінны тлушч у форме [[алей|алею]] — ільняны і канапляны, у вышэйшых саслоўях часам і [[аліўкавы алей|аліўкавы]]. Алеем штодзённа запраўлялі кашы, прыпраўлялі селядцоў. === Рыбныя === Рыба ў Беларусі спажывалася пераважна мясцовая, прэснаводная, асабліва шмат у перыяд [[Пост (рэлігія)|пастоў]]. Папулярнымі былі ліні, асятры, шчупакі, мянтузы, ляшчы, [[акунь|акуні]] і г.д., з якіх варылі [[юшка|юшку]], рабілі рыбныя клёцкі&nbsp;— [[галкі]], а таксама вендзілі, салілі. У шляхецкай кулінарыі былі вядомыя і складаныя рэцэпты, якія сведчаць пра ўзаемапранікненне культур, напрыклад, «шчупак па-жыдоўску» салодкім спосабам з разынкамі і шафранам{{sfn|Marciszewska|1878|с=220}}. Своеасаблівым метадам падрыхтоўкі сушанай рыбы (шчупакоў і траскі — стокфіша) «на літоўскі спосаб» было яе моцнае адбіванне малатком на кавадле перад вымочваннем, каб яна рабілася мяккай і пухкай{{sfn|Marciszewska|1878|с=232}}. [[Селядцы]] былі ці не адзінай марской рыбай, даступнай, хаця б на святы, усім пластам грамадства. Прывілеяваныя класы калі-некалі спажывалі таксама [[траска|траску]]. Найбольш сытным перыядам у годзе быў прамежак паміж Калядамі і Масленіцай, г.зв. мясаед, калі спажывалася найбольш мясных прадуктаў. Такі рытм у пэўным сэнсе дапамагаў прыстасавацца да дэфіцыту асноўных прадуктаў харчавання. Вясной запасаў ежы бракавала, тады меню разнастаілі шчаўём, крапівой, [[баршчэўнік]]ам, лебядой, карэннем заячай капусты, бацвіннем, маладымі парасткамі хвоі, «мязгой»&nbsp;— яшчэ не зацвярдзелай абалонай асіны і бярозы. Для такога веснавога рацыёну была характэрная забытая сёння поліўка «[[лапеня]]». [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе апісваў яе так{{sfn|Киркор|1857|с=255}}: {{цытата|Яна складаецца з крапівы, сніткі, баршчу, лебяды, шчаўя і асоту. Усё гэта параць у вёдрах і цэбарах гарачым камянямі, дзеля знішчэння сырасці, вымываюць халоднай вадой, дробна крышаць або сякуць нажамі і вараць з вадой, пасаліўшы і, па магчымасці, з прымессю мукі або малака.}} Голад быў звычайнай з’явай у жыцці прыгоннай вёскі, а ў часы неўраджаяў, войн, эпідэмій&nbsp;— таксама ў гарадах. == Напоі == === Алкагольныя === Самымі старажытнымі алкагольнымі напоямі былі [[піва]] і мёд. Піва выраблялася толькі верхняй ферментацыі, звычайна малога мацунку (2-3 аб.%), але спажывалася ў знач. колькасці, у пэўным сэнсе замяняючы прахаладжальныя напоі. Піва было нетрывалым, але яго варылі (асабліва ў фальварках) досыць часта. У параўнанні з сучаснасцю значна больш распаўсюджаным было піва цалкам ці часткова з пшанічнага соладу («[[Белае піва|белае]]»). Піўныя поліўкі (з жаўткамі, тварагом, смятанай — [[граматка]]) да 19 ст. замянялі сярэдняму класу [[кава|каву]] і [[гарбата|гарбату]]. Пітны мёд, у залежнасці ад прапорцыі мёду і вады і ступені перагонкі, меў мацунак ад 12 % да 50 %; асабліва цаніўся мёд, які «сыцілі» ў [[Каўнас]]е. У адрозненне ад Расійскай дзяржавы, вытворчасць і спажыванне алкагольных напояў былі істотна дэцэнтралізаваныя. Хаця сяляне мусілі набываць іх толькі ў корчмах, што належалі іх панам, яны маглі вырабляць пэўную колькасць самастойна на галоўныя царкоўныя святы або на вяселле; магдэбургскія гарады мелі на выключнае права вытворчасці і продаж напояў у корчмах, што належалі магістратам; існавалі таксама адмысловыя мядовыя брацтвы, сябры якіх мелі права самастойнага вырабу пэўнай колькасці напояў у [[канун]] вялікіх святаў. [[Віно]] ўжывалася ў літургічнай практыцы праваслаўнай і каталіцкай царквы, а таксама было артыкулам раскошы. Яно імпартавалася з [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Малдова|Малдовы]] ([[мальвазія]], [[царкоўныя кагоры]]), з [[16 ст.]] найбольшую папулярнасць сярод шляхты набыло віно з [[Венгрыя|Венгрыі]] (асабліва [[такай]]). У 17-18 ст. пашырылася мода на рэйнскія, якія ў Рэчы Паспалітай пілі з [[цукар|цукрам]], і французскія віны. [[Гарэлка]] (''вино горелое'') з’явілася ў ВКЛ у канцы [[15 ст.]] і па меры змяншэння выдаткаў на яе вытворчасць паступова выцясняла піва і асабліва мёд, з кан. 17&nbsp;— пач. 18 ст. заняўшы месца асноўнага алкагольнага напою. У залежнасці ад ступені дыстыляцыі яе мацунак вагаўся ад 15-20 % (г.зв. простая) да «[[акавіта|акавіты]]» (каля 70 %). Папулярнымі напоямі шляхты былі розныя лікёры, настойкі і наліўкі на аснове гарэлкі, з дадаткам зёлак, мёду, спецый, ягад, цукру&nbsp;— [[зуброўка]], [[Крамбамбуля (напой)|крамбамбуля]], [[траянка]] і г.д. Сярод шляхецкага і заможнага сялянскага саслоўя быў папулярны [[крупнік]]&nbsp;— гарачы алкагольны напой. Паводле сведчання [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] (1857), ён лічыўся святочнай раскошай{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. === Неалкагольныя === З неалкагольных напояў у беларусаў былі папулярныя бярозавы і кляновы сокі, якія нарыхтоўвалі ў сакавіку, спажывалі не толькі ў свежым, але і ў зброджаным вылядзе: злівалі ў кадку, дадавалі дрожджы, некалькі галінак парэчак для паляпшэння смаку і насыпалі авёс, які, прарастаючы на паверхні, ахоўваў сок ад пылу. Такі напой мог захоўвацца да сенакосу; у Польшчы «бярозавая юшка» служыла аб’ектам сталых кпінаў над літоўцамі і беларусамі. Іншым традыцыйным напоем быў хлебны квас, які выраблялі досыць салодкім. І квас, і бярозавы сок летам выкарыстоўвалі для прыгатавання халаднікоў. Папулярнымі былі адвары розных зёлак (ліпавага квецця, дзіванны), [[збіцень]], [[узвар]]ы з яблыкаў, груш. [[Кава]] распаўсюдзілася ў Рэчы Паспалітай з канца 17 ст. (традыцыйна лічыцца, што першая буйная партыя трапіла як трафей пры перамозе над туркамі ў Венскай бітве ([[1683]])). Вельмі хутка кава набыла вялікую папулярнасць сярод шляхты і мяшчан і пачала лічыцца адным з «сармацкіх» нацыянальных сімвалаў; ніжэйшыя саслоўі імітавалі каву з пражаных жалудоў, ячменя, цыкорыі. З [[гарбата]]й шляхта пазнаёмілася ў сяр. 18 ст., але да падзелаў дзяржавы яна так і не набыла папулярнасці, маючы рэпутацыю толькі аптэчнага сродку. == Страты традыцыйнай беларускай кухні == За савецкі перыяд з побыту беларусаў зніклі не толькі стравы са стала прывілеяваных станаў, але значна спрасцілася і збяднілася меню праз знікненне страў і простага сялянскага стала, таксама яно ўніфікавалася з меню насельніцтва ўсяго [[СССР]]. Амаль цалкам зніклі многія карняплоды ([[бручка]], [[пастарнак]] і г. д.), [[бабовыя]] ([[бабы]], [[сачавіца]]), выпечка з грэчнай мукі, традыцыйныя [[прыправы]] ([[мацярдушка]], [[бядрынец]] і г. д.), многія венджаныя вырабы ([[паўгускі]], [[кіндзюк]]), стравы з бараніны, канапланага насення, традыцыйныя гатункі сыру і масла і г.д. Гісторыю харчавання, кулінарыі і гастранаміі ў Беларусі можна ўмоўна падзяліць на некалькі перыядаў: * Харчаванне ў дагістарычны і старажытна-рускі перыяд * [[Харчаванне ў ВКЛ|Харчаванне ў перыяд ВКЛ]] (сяр. 13 ст. — 1795) * [[Харчаванне беларусаў у Расійскай імперыі|Харчаванне ў перыяд Расійскай імперыі]] (1772—1917) * Харчаванне ў савецкі перыяд (1917—1991) * Харчаванне ў перыяд незалежнай Беларусі (з 1991) Першыя польскія кулінарныя кнігі — «[[Compendium ferculorum]]» кухмістра [[Станіслаў Чарнецкі|Ст. Чарнецкага]] (1682), «[[Кухар дасканалы]]» [[Войцех Вялёндка|В. Вялёндкі]] (1786) — атрымалі адносна шырокае распаўсюджанне і ў ВКЛ. Спробы зафіксаваць і сістэматызаваць традыцыі прыгатавання, захоўвання і спажывання ежы і пітва ў кнігах у Беларусі пачаліся толькі ў 19 ст. — «[[Кухар добра навучаны]]» (1830) [[Ян Шытлер|Я. Шытлера]], «[[Літоўская гаспадыня]]» [[Ганна Цюндзявіцкая|Г. Цюндзявіцкай]] (1848), «[[Кухарка літоўская]]» [[Вінцэнціна Завадская|В. Завадскай]] (1874), «Шляхецкая кухарка» [[Марыя Марцішэўская|М. Марцішэўскай]] (1878). Апошняя, выдадзеная ў Жытоміры аўтаркай, якая называла сябе «[[літвін|літвінкай]]», яскрава дэманструе адзінства кулінарнай прасторы былой Рэчы Паспалітай і змяшчае мноства рэгіянальных рэцэптаў (халаднікоў, літоўскіх каўдуноў, бацвіння і інш.){{sfn|Marciszewska|1878}}. Пасля рэформы 1861 года і асабліва пад час аграрнага крызісу 1880-х гадоў узрасла цікавасць да матэрыяльнай і духоўнай культуры беларускага сялянства, якая ў гэты час імкліва пазбаўлялася спадчыны прыгонніцтва. Пачынальнікі беларускай этнаграфіі фіксавалі рэцэпты традыцыйных народных страў, рытуалы спажывання ежы і прылады яе прыгатавання і г.д. Аднак гэтая праца насіла бессістэмны характар. Разам з тым, палітычныя катаклізмы першай паловы 20 ст. цалкам знішчылі цэлыя сацыяльныя класы былой Беларусі — шляхту і мяшчанства, носьбітаў больш высокай матэрыяльнай і духоўнай культуры, у тым ліку кулінарнай. Ідэя пра існаванне ці магчымасць рэканструкцыі ўласна беларускай нацыянальнай кухні ўзнікла значна пазней, толькі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], і да канца 20 ст. адзінай крыніцай такой рэканструкцыі лічылася этнаграфічная спадчына былога прыгоннага сялянства, зафіксаваная ў перыяд распаду яго традыцыйнага ладу жыцця. Задача стварэння паўнавартаснай беларускай нацыянальнай кулінарнай і гастранамічнай культуры, якая абапіраецца як на «народныя», так і на «высокія» традыцыі, дагэтуль застаецца актуальнай. == Выявы == <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Беларуская кухня}} * {{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества |год=1857 |том=20 |старонкі=113—339 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонак=489 |мова=pl |ref=Marciszewska}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Cuisine of Belarus|выгляд=міні}} * ''Аляксадра Парахня'': [http://www.rh.by/by/250/10/7753/ Традыцыйная стравы Мядзельшчыны непаўторныя сярод беларускіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202230432/http://www.rh.by/by/250/10/7753/ |date=2 снежня 2013 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Беларусы}} {{Нацыянальныя кухні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня| ]] nd41h7bwjpyd0r6l7q84tp9k7jbm0bz 5143230 5143219 2026-05-18T20:29:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143230 wikitext text/x-wiki '''Белару́ская ку́хня''' — нацыянальная кухня [[Беларусы|беларусаў]], сукупнасць народных рэцэптаў і шматвяковых кулінарных традыцый гатавання страў і напояў, унікальных і агульных з суседнімі народамі. Простая і пажыўная кухня на аснове харчовай сыравіны (пераважна [[Збожжавыя культуры|збожжавых]] і [[гародніна|гароднінных]] [[Клубень|клубневых]]) даступных на [[Беларусь|Беларусі]]. Лічыцца даволі цяжкай для стрававання і тлустай. Беларускія стравы адносна простыя ў гатаванні і маюць сагравальны эфект. Сучасная беларуская кухня прапануе вялікі выбар страў, базуецца на [[Бульба|бульбе]], [[Мука|муцэ]], [[Жытні хлеб|жытнім хлебе]], [[Капуста качанная|капусце]] і [[Свініна|свініне]]. Прыклады тыповых страў: [[зразы]], [[калдуны]], [[мачанка]] з [[Бліны|блінамі]] і [[дранікі]] са смятанай, [[сырнікі]]; супы — [[жур]], [[крупеня]], [[халаднік]] i [[боршч]]; напоі — [[бярозавік]] і [[Квас|хлебны квас]]. Для беларускай кухні характэрна шырокае выкарыстанне {{нп3|Буракі (карняплод)|чырвоных буракоў|ru|Свёкла (корнеплод)}}, лясных [[Грыбы|грыбоў]] і [[Ягады|ягад]], [[Ячмень звычайны|ячменю]], кіслай [[Смятана|смятаны]] і салёнага [[сала]]. Стравы па смаку запраўляюцца [[Цыбуля рэпчатая|цыбуляй]] і [[Часнок|часнаком]] і ўпрыгожваюцца [[Пятрушка кучаравая|пятрушкай]] і [[кроп]]ам — гароднінай, якую лёгка вырошчваць на прысядзібных участках. Нацыянальная кухня беларусаў мае рэгіянальныя, мясцовыя і нават сямейныя разнавіднасці. У той жа час яна падобная на кухню суседніх народаў. Разам з тым на кухні нашых суседзяў праніклі элементы традыцыйнай беларускай кухні. == Гісторыя == Фарміравалася на аснове страў і прыёмах гатавання агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаеўрапейскіх народаў — балцкіх, германскіх і іншых, якія фарміраваліся на працягу многіх тысячагоддзяў. Да нядаўняга часу ў рацыёне большасці насельніцтва [[Беларусь|Беларусі]] абсалютна пераважалі [[вегетарыянства|вегетарыянскія]] стравы — са збожжа, бабовых культур, агародніны, малака і малочных прадуктаў, насення лёну і канапель, прадуктаў збіральніцтва — грыбоў, ягад, садавіны, [[мёд]]у. Традыцыйная '''беларуская кухня''' вельмі блізкая да літоўскай. На працягу [[XIII стагоддзе|XIII]] — [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў [[Польская кухня|польская]] і [[Нямецкая кухня|нямецкая]] кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — [[яўрэйская кухня|яўрэйская]] і [[татарская кухня|татарская]], у меншай ступені [[Французская кухня|французская]], [[Італьянская кухня|італьянская]], [[венгерская кухня|венгерская]] і [[англійская кухня|англійская]]. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае [[руская кухня]]. == Стравы == {{Змест злева}} [[Файл:Plates of pierogi with sour cream and onion.jpg|thumb|Гатовыя калдуны з соусамі]] Аснову сельскай гаспадаркі беларусаў здаўна складала вытворчасць збожжа. Асноўным прадуктам харчавання быў [[хлеб]] з жытняй мукі, часта з дадаткамі ячменнай, пшанічнай, грэцкай, аўсянай. Адносна распаўсюджанай была выпечка з грэцкай мукі. Мучныя вырабы з пытляванай пшанічнай мукі ([[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каравай|караваі]]) выпякаліся ў асноўным на [[Беларускія святы|святы]]. Дагэтуль жытні хлеб у Беларусі ў вялікай пашане, з ім ядуць і першыя, і другія стравы. Апроч хлеба, з мукі вараць [[каша|кашы]], робяць [[клёцкі]], [[лазанкі]], [[калдуны]] і інш. Cамая папулярная гародніна — [[капуста]], якую вараць, тушаць, квасяць і выкарыстоўваюць для гатавання розных страў, напрыклад [[бігас]]у, а таксама [[буракі]], з якіх у прыватнасці гатуюць [[халаднік]], і [[морква]]. [[Файл:Babka Potato Dish-2.jpg|thumb|Бабка]] Цяпер круглы год не сыходзіць са стала [[бульба]], з якой у Беларусі ўпершыню пазнаёміліся ў [[18 ст.]], пачалі вырошчваць на пач. [[19 ст.]], а да канца 19 ст. яна стала асновай рацыёну. Бульбу вараць, тушаць, смажаць, запякаюць, фаршыруюць. З яе гатуюць супы, салаты, піражкі і [[хрушчы]]. Смачная бульба ў спалучэнні з грыбамі, свінінай. Асабліва вядомыя стравы з сырой дранай бульбы запазычаныя калісьці з нямецкай кулінарыі — [[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]], [[клёцкі]], [[капытка]]. === Мясныя === Мясныя стравы даўней гатавалі ў асноўным на святы, пераважна зімовыя. [[Дзічына]] таксама была найбольш даступная ўвосень і зімой. Сярод мясных прадуктаў асноўнае месца займалі вырабы са [[свініна|свініны]], значна меней, але больш як сёння, спажывалася [[бараніна|бараніны]], яшчэ менш&nbsp;— [[ялавічына|ялавічыны]]. Свіней забівалі пераважна ў лістападзе-студзені, а таксама вясной; найбольш часта перад Калядамі, што з’яўляецца старажытным, яшчэ з паганскіх часоў, звычаем. З нарэзанага мяса або мяснога фаршу выраблялі кілбасы; з пячонкі, крыві з дадаткам мукі, крупаў&nbsp;— [[Кішка (страва)|кішку]]; свіныя страўнікі таксама начынялі фаршамі (кіндзюк, шкалондза, або [[каўбух]]); вырабялі [[студзень, страва|студні]], [[сальцісон]]ы, рулеты, вэндзілі шынкі&nbsp;— свіныя лапаткі са скурай, кумпякі&nbsp;— лапаткі без скуры, якую салілі разам з салам, рэбры, галёнкі&nbsp;— верхнія часткі ног, аддзеленыя ад шынак і кумпякоў, свіныя вушы. Саланіну, каўбасы, вяндліну захоўвалі да цяжкіх сельскагаспадарчых работ&nbsp;— сенакосу, жніва. У сённяшняй беларускай кулінарыі перавагу аддаюць мясу, тушанаму з агароднінай і грыбамі, запечанаму з сырам і г.д. Адна з найбольш вядомых страў&nbsp;— [[мачанка]] ці [[верашчака]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя верашчака трывала ўвайшла ў святочны рацыён не толькі шляхты, але і сялян. Этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе адзначаў, што падчас святаў у віленскіх сялян «на стале з’яўляюцца яечня, верашчака, якая гатуецца са свініны, з кіслым соусам, гусь, курыца, бараніна»{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. [[Прыправы]]&nbsp;— перац, каляндру, часнок, пятрушку і інш.&nbsp;— выкарыстоўваюць памяркоўна. === З хатняй птушкі === З хатняй птушкі найбольш звыклымі былі куры, качкі, [[гусь свойская|гусі]]; у [[16 ст.]] з’явіліся [[індык свойскі|індыкі]]. Асноўнай мэтай гадоўлі птушкі было атрыманне яек. У сялянскім рацыёне птушынае мяса было рэдкасцю, яго спажывалі пераважна як дыетычную ежу пры хваробах, часцей прадавалі на рынку ці выплочвалі ў якасці натуральнай даніны. Традыцыйным дэлікатэсам былі вэнджаныя «[[паўгускі]]», вяленыя качкі. Печаная ці смажаная гусь з грыбамі, ці фаршыраваная кашай — традыцыйная беларуская страва, вядомая з многіх літаратурных крыніц. === Малочныя === Малочных прадуктаў раней спажывалася значна меней, чым сёння (менш за 100 л. на чалавека ў год у пераліку на цэльнае [[малако]]). Мясцовая «чырвоная» парода буйной рагатай жывёлы не вызначалася высокімі надоямі, а значную частку статка складалі валы. Асноўным сродкам кансервацыі і галоўнай формай спажывання малака быў [[тварожны сыр]], які елі пераважна ў святы. Тварожны сыр высушваўся да крамянасці, яго крышылі нажом або смакталі як цукеркі. Больш распаўсюджаным, чым сёння, быў сыр з казінага малака. Ферментаваны [[сыр]] (сычужны) быў да 18 стагоддзя экзатычным відам імпарту, мала вядомым нават прывілеяваным саслоўям. Яго мясцовая вытворчасць пачалася толькі ў 19 стагоддзі. Яшчэ менш, чым сыр, ужывалася [[смятана]] і масла, якімі, як і цэльным малаком, «забельвалі» супы, кашы і іншыя стравы. Больш спажывалі раслінны тлушч у форме [[алей|алею]] — ільняны і канапляны, у вышэйшых саслоўях часам і [[аліўкавы алей|аліўкавы]]. Алеем штодзённа запраўлялі кашы, прыпраўлялі селядцоў. === Рыбныя === Рыба ў Беларусі спажывалася пераважна мясцовая, прэснаводная, асабліва шмат у перыяд [[Пост (рэлігія)|пастоў]]. Папулярнымі былі ліні, асятры, шчупакі, мянтузы, ляшчы, [[акунь|акуні]] і г.д., з якіх варылі [[юшка|юшку]], рабілі рыбныя клёцкі&nbsp;— [[галкі]], а таксама вендзілі, салілі. У шляхецкай кулінарыі былі вядомыя і складаныя рэцэпты, якія сведчаць пра ўзаемапранікненне культур, напрыклад, «шчупак па-жыдоўску» салодкім спосабам з разынкамі і шафранам{{sfn|Marciszewska|1878|с=220}}. Своеасаблівым метадам падрыхтоўкі сушанай рыбы (шчупакоў і траскі — стокфіша) «на літоўскі спосаб» было яе моцнае адбіванне малатком на кавадле перад вымочваннем, каб яна рабілася мяккай і пухкай{{sfn|Marciszewska|1878|с=232}}. [[Селядцы]] былі ці не адзінай марской рыбай, даступнай, хаця б на святы, усім пластам грамадства. Прывілеяваныя класы калі-некалі спажывалі таксама [[траска|траску]]. Найбольш сытным перыядам у годзе быў прамежак паміж Калядамі і Масленіцай, г.зв. мясаед, калі спажывалася найбольш мясных прадуктаў. Такі рытм у пэўным сэнсе дапамагаў прыстасавацца да дэфіцыту асноўных прадуктаў харчавання. Вясной запасаў ежы бракавала, тады меню разнастаілі шчаўём, крапівой, [[баршчэўнік]]ам, лебядой, карэннем заячай капусты, бацвіннем, маладымі парасткамі хвоі, «мязгой»&nbsp;— яшчэ не зацвярдзелай абалонай асіны і бярозы. Для такога веснавога рацыёну была характэрная забытая сёння поліўка «[[лапеня]]». [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе апісваў яе так{{sfn|Киркор|1857|с=255}}: {{цытата|Яна складаецца з крапівы, сніткі, баршчу, лебяды, шчаўя і асоту. Усё гэта параць у вёдрах і цэбарах гарачым камянямі, дзеля знішчэння сырасці, вымываюць халоднай вадой, дробна крышаць або сякуць нажамі і вараць з вадой, пасаліўшы і, па магчымасці, з прымессю мукі або малака.}} Голад быў звычайнай з’явай у жыцці прыгоннай вёскі, а ў часы неўраджаяў, войн, эпідэмій&nbsp;— таксама ў гарадах. == Напоі == === Алкагольныя === Самымі старажытнымі алкагольнымі напоямі былі [[піва]] і мёд. Піва выраблялася толькі верхняй ферментацыі, звычайна малога мацунку (2-3 аб.%), але спажывалася ў знач. колькасці, у пэўным сэнсе замяняючы прахаладжальныя напоі. Піва было нетрывалым, але яго варылі (асабліва ў фальварках) досыць часта. У параўнанні з сучаснасцю значна больш распаўсюджаным было піва цалкам ці часткова з пшанічнага соладу («[[Белае піва|белае]]»). Піўныя поліўкі (з жаўткамі, тварагом, смятанай — [[граматка]]) да 19 ст. замянялі сярэдняму класу [[кава|каву]] і [[гарбата|гарбату]]. Пітны мёд, у залежнасці ад прапорцыі мёду і вады і ступені перагонкі, меў мацунак ад 12 % да 50 %; асабліва цаніўся мёд, які «сыцілі» ў [[Каўнас]]е. У адрозненне ад Расійскай дзяржавы, вытворчасць і спажыванне алкагольных напояў былі істотна дэцэнтралізаваныя. Хаця сяляне мусілі набываць іх толькі ў корчмах, што належалі іх панам, яны маглі вырабляць пэўную колькасць самастойна на галоўныя царкоўныя святы або на вяселле; магдэбургскія гарады мелі на выключнае права вытворчасці і продаж напояў у корчмах, што належалі магістратам; існавалі таксама адмысловыя мядовыя брацтвы, сябры якіх мелі права самастойнага вырабу пэўнай колькасці напояў у [[канун]] вялікіх святаў. [[Віно]] ўжывалася ў літургічнай практыцы праваслаўнай і каталіцкай царквы, а таксама было артыкулам раскошы. Яно імпартавалася з [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Малдова|Малдовы]] ([[мальвазія]], [[царкоўныя кагоры]]), з [[16 ст.]] найбольшую папулярнасць сярод шляхты набыло віно з [[Венгрыя|Венгрыі]] (асабліва [[такай]]). У 17-18 ст. пашырылася мода на рэйнскія, якія ў Рэчы Паспалітай пілі з [[цукар|цукрам]], і французскія віны. [[Гарэлка]] (''вино горелое'') з’явілася ў ВКЛ у канцы [[15 ст.]] і па меры змяншэння выдаткаў на яе вытворчасць паступова выцясняла піва і асабліва мёд, з кан. 17&nbsp;— пач. 18 ст. заняўшы месца асноўнага алкагольнага напою. У залежнасці ад ступені дыстыляцыі яе мацунак вагаўся ад 15-20 % (г.зв. простая) да «[[акавіта|акавіты]]» (каля 70 %). Папулярнымі напоямі шляхты былі розныя лікёры, настойкі і наліўкі на аснове гарэлкі, з дадаткам зёлак, мёду, спецый, ягад, цукру&nbsp;— [[зуброўка]], [[Крамбамбуля (напой)|крамбамбуля]], [[траянка]] і г.д. Сярод шляхецкага і заможнага сялянскага саслоўя быў папулярны [[крупнік]]&nbsp;— гарачы алкагольны напой. Паводле сведчання [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] (1857), ён лічыўся святочнай раскошай{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. === Неалкагольныя === З неалкагольных напояў у беларусаў былі папулярныя бярозавы і кляновы сокі, якія нарыхтоўвалі ў сакавіку, спажывалі не толькі ў свежым, але і ў зброджаным вылядзе: злівалі ў кадку, дадавалі дрожджы, некалькі галінак парэчак для паляпшэння смаку і насыпалі авёс, які, прарастаючы на паверхні, ахоўваў сок ад пылу. Такі напой мог захоўвацца да сенакосу; у Польшчы «бярозавая юшка» служыла аб’ектам сталых кпінаў над літоўцамі і беларусамі. Іншым традыцыйным напоем быў хлебны квас, які выраблялі досыць салодкім. І квас, і бярозавы сок летам выкарыстоўвалі для прыгатавання халаднікоў. Папулярнымі былі адвары розных зёлак (ліпавага квецця, дзіванны), [[збіцень]], [[узвар]]ы з яблыкаў, груш. [[Кава]] распаўсюдзілася ў Рэчы Паспалітай з канца 17 ст. (традыцыйна лічыцца, што першая буйная партыя трапіла як трафей пры перамозе над туркамі ў Венскай бітве ([[1683]])). Вельмі хутка кава набыла вялікую папулярнасць сярод шляхты і мяшчан і пачала лічыцца адным з «сармацкіх» нацыянальных сімвалаў; ніжэйшыя саслоўі імітавалі каву з пражаных жалудоў, ячменя, цыкорыі. З [[гарбата]]й шляхта пазнаёмілася ў сяр. 18 ст., але да падзелаў дзяржавы яна так і не набыла папулярнасці, маючы рэпутацыю толькі аптэчнага сродку. == Страты традыцыйнай беларускай кухні == За савецкі перыяд з побыту беларусаў зніклі не толькі стравы са стала прывілеяваных станаў, але значна спрасцілася і збяднілася меню праз знікненне страў і простага сялянскага стала, таксама яно ўніфікавалася з меню насельніцтва ўсяго [[СССР]]. Амаль цалкам зніклі многія карняплоды ([[бручка]], [[пастарнак]] і г. д.), [[бабовыя]] ([[бабы]], [[сачавіца]]), выпечка з грэчнай мукі, традыцыйныя [[прыправы]] ([[мацярдушка]], [[бядрынец]] і г. д.), многія венджаныя вырабы ([[паўгускі]], [[кіндзюк]]), стравы з бараніны, канапланага насення, традыцыйныя гатункі сыру і масла і г.д. Гісторыю харчавання, кулінарыі і гастранаміі ў Беларусі можна ўмоўна падзяліць на некалькі перыядаў: * Харчаванне ў дагістарычны і старажытна-рускі перыяд * [[Харчаванне ў ВКЛ|Харчаванне ў перыяд ВКЛ]] (сяр. 13 ст. — 1795) * [[Харчаванне беларусаў у Расійскай імперыі|Харчаванне ў перыяд Расійскай імперыі]] (1772—1917) * Харчаванне ў савецкі перыяд (1917—1991) * Харчаванне ў перыяд незалежнай Беларусі (з 1991) Першыя польскія кулінарныя кнігі — «[[Compendium ferculorum]]» кухмістра [[Станіслаў Чарнецкі|Ст. Чарнецкага]] (1682), «[[Кухар дасканалы]]» [[Войцех Вялёндка|В. Вялёндкі]] (1786) — атрымалі адносна шырокае распаўсюджанне і ў ВКЛ. Спробы зафіксаваць і сістэматызаваць традыцыі прыгатавання, захоўвання і спажывання ежы і пітва ў кнігах у Беларусі пачаліся толькі ў 19 ст. — «[[Кухар добра навучаны]]» (1830) [[Ян Шытлер|Я. Шытлера]], «[[Літоўская гаспадыня]]» [[Ганна Цюндзявіцкая|Г. Цюндзявіцкай]] (1848), «[[Кухарка літоўская]]» [[Вінцэнціна Завадская|В. Завадскай]] (1874), «Шляхецкая кухарка» [[Марыя Марцішэўская|М. Марцішэўскай]] (1878). Апошняя, выдадзеная ў Жытоміры аўтаркай, якая называла сябе «[[літвін|літвінкай]]», яскрава дэманструе адзінства кулінарнай прасторы былой Рэчы Паспалітай і змяшчае мноства рэгіянальных рэцэптаў (халаднікоў, літоўскіх каўдуноў, бацвіння і інш.){{sfn|Marciszewska|1878}}. Пасля рэформы 1861 года і асабліва пад час аграрнага крызісу 1880-х гадоў узрасла цікавасць да матэрыяльнай і духоўнай культуры беларускага сялянства, якая ў гэты час імкліва пазбаўлялася спадчыны прыгонніцтва. Пачынальнікі беларускай этнаграфіі фіксавалі рэцэпты традыцыйных народных страў, рытуалы спажывання ежы і прылады яе прыгатавання і г.д. Аднак гэтая праца насіла бессістэмны характар. Разам з тым, палітычныя катаклізмы першай паловы 20 ст. цалкам знішчылі цэлыя сацыяльныя класы былой Беларусі — шляхту і мяшчанства, носьбітаў больш высокай матэрыяльнай і духоўнай культуры, у тым ліку кулінарнай. Ідэя пра існаванне ці магчымасць рэканструкцыі ўласна беларускай нацыянальнай кухні ўзнікла значна пазней, толькі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], і да канца 20 ст. адзінай крыніцай такой рэканструкцыі лічылася этнаграфічная спадчына былога прыгоннага сялянства, зафіксаваная ў перыяд распаду яго традыцыйнага ладу жыцця. Задача стварэння паўнавартаснай беларускай нацыянальнай кулінарнай і гастранамічнай культуры, якая абапіраецца як на «народныя», так і на «высокія» традыцыі, дагэтуль застаецца актуальнай. == Выявы == <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Беларуская кухня}} * {{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества |год=1857 |том=20 |старонкі=113—339 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонак=489 |мова=pl |ref=Marciszewska}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Типографія В. Безобразова и Комп. |год=1890 |старонак=201 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Типографія В. Безобразова и Комп. |год=1888 |старонак=309 |ref=Радчанка}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Cuisine of Belarus|выгляд=міні}} * ''Аляксадра Парахня'': [http://www.rh.by/by/250/10/7753/ Традыцыйная стравы Мядзельшчыны непаўторныя сярод беларускіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202230432/http://www.rh.by/by/250/10/7753/ |date=2 снежня 2013 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Беларусы}} {{Нацыянальныя кухні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня| ]] cvlnqxr31a906i49fcytsmd20gjauwf 5143231 5143230 2026-05-18T20:33:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5143231 wikitext text/x-wiki '''Белару́ская ку́хня''' — нацыянальная кухня [[Беларусы|беларусаў]], сукупнасць народных рэцэптаў і шматвяковых кулінарных традыцый гатавання страў і напояў, унікальных і агульных з суседнімі народамі. Простая і пажыўная кухня на аснове харчовай сыравіны (пераважна [[Збожжавыя культуры|збожжавых]] і [[гародніна|гароднінных]] [[Клубень|клубневых]]) даступных на [[Беларусь|Беларусі]]. Лічыцца даволі цяжкай для стрававання і тлустай. Беларускія стравы адносна простыя ў гатаванні і маюць сагравальны эфект. Сучасная беларуская кухня прапануе вялікі выбар страў, базуецца на [[Бульба|бульбе]], [[Мука|муцэ]], [[Жытні хлеб|жытнім хлебе]], [[Капуста качанная|капусце]] і [[Свініна|свініне]]. Прыклады тыповых страў: [[зразы]], [[калдуны]], [[мачанка]] з [[Бліны|блінамі]] і [[дранікі]] са смятанай, [[сырнікі]]; супы — [[жур]], [[крупеня]], [[халаднік]] i [[боршч]]; напоі — [[бярозавік]] і [[Квас|хлебны квас]]. Для беларускай кухні характэрна шырокае выкарыстанне {{нп3|Буракі (карняплод)|чырвоных буракоў|ru|Свёкла (корнеплод)}}, лясных [[Грыбы|грыбоў]] і [[Ягады|ягад]], [[Ячмень звычайны|ячменю]], кіслай [[Смятана|смятаны]] і салёнага [[сала]]. Стравы па смаку запраўляюцца [[Цыбуля рэпчатая|цыбуляй]] і [[Часнок|часнаком]] і ўпрыгожваюцца [[Пятрушка кучаравая|пятрушкай]] і [[кроп]]ам — гароднінай, якую лёгка вырошчваць на прысядзібных участках. Нацыянальная кухня беларусаў мае рэгіянальныя, мясцовыя і нават сямейныя разнавіднасці. У той жа час яна падобная на кухню суседніх народаў. Разам з тым на кухні нашых суседзяў праніклі элементы традыцыйнай беларускай кухні. == Гісторыя == Фарміравалася на аснове страў і прыёмах гатавання агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаеўрапейскіх народаў — балцкіх, германскіх і іншых, якія фарміраваліся на працягу многіх тысячагоддзяў. Да нядаўняга часу ў рацыёне большасці насельніцтва [[Беларусь|Беларусі]] абсалютна пераважалі [[вегетарыянства|вегетарыянскія]] стравы — са збожжа, бабовых культур, агародніны, малака і малочных прадуктаў, насення лёну і канапель, прадуктаў збіральніцтва — грыбоў, ягад, садавіны, [[мёд]]у. Традыцыйная '''беларуская кухня''' вельмі блізкая да літоўскай. На працягу [[XIII стагоддзе|XIII]] — [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў [[Польская кухня|польская]] і [[Нямецкая кухня|нямецкая]] кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — [[яўрэйская кухня|яўрэйская]] і [[татарская кухня|татарская]], у меншай ступені [[Французская кухня|французская]], [[Італьянская кухня|італьянская]], [[венгерская кухня|венгерская]] і [[англійская кухня|англійская]]. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае [[руская кухня]]. == Стравы == {{Змест злева}} [[Файл:Plates of pierogi with sour cream and onion.jpg|thumb|Гатовыя калдуны з соусамі]] Аснову сельскай гаспадаркі беларусаў здаўна складала вытворчасць збожжа. Асноўным прадуктам харчавання быў [[хлеб]] з жытняй мукі, часта з дадаткамі ячменнай, пшанічнай, грэцкай, аўсянай. Адносна распаўсюджанай была выпечка з грэцкай мукі. Мучныя вырабы з пытляванай пшанічнай мукі ([[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каравай|караваі]]) выпякаліся ў асноўным на [[Беларускія святы|святы]]. Дагэтуль жытні хлеб у Беларусі ў вялікай пашане, з ім ядуць і першыя, і другія стравы. Апроч хлеба, з мукі вараць [[каша|кашы]], робяць [[клёцкі]], [[лазанкі]], [[калдуны]] і інш. Cамая папулярная гародніна — [[капуста]], якую вараць, тушаць, квасяць і выкарыстоўваюць для гатавання розных страў, напрыклад [[бігас]]у, а таксама [[буракі]], з якіх у прыватнасці гатуюць [[халаднік]], і [[морква]]. [[Файл:Babka Potato Dish-2.jpg|thumb|Бабка]] Цяпер круглы год не сыходзіць са стала [[бульба]], з якой у Беларусі ўпершыню пазнаёміліся ў [[18 ст.]], пачалі вырошчваць на пач. [[19 ст.]], а да канца 19 ст. яна стала асновай рацыёну. Бульбу вараць, тушаць, смажаць, запякаюць, фаршыруюць. З яе гатуюць супы, салаты, піражкі і [[хрушчы]]. Смачная бульба ў спалучэнні з грыбамі, свінінай. Асабліва вядомыя стравы з сырой дранай бульбы запазычаныя калісьці з нямецкай кулінарыі — [[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]], [[клёцкі]], [[капытка]]. === Мясныя === Мясныя стравы даўней гатавалі ў асноўным на святы, пераважна зімовыя. [[Дзічына]] таксама была найбольш даступная ўвосень і зімой. Сярод мясных прадуктаў асноўнае месца займалі вырабы са [[свініна|свініны]], значна меней, але больш як сёння, спажывалася [[бараніна|бараніны]], яшчэ менш&nbsp;— [[ялавічына|ялавічыны]]. Свіней забівалі пераважна ў лістападзе-студзені, а таксама вясной; найбольш часта перад Калядамі, што з’яўляецца старажытным, яшчэ з паганскіх часоў, звычаем. З нарэзанага мяса або мяснога фаршу выраблялі кілбасы; з пячонкі, крыві з дадаткам мукі, крупаў&nbsp;— [[Кішка (страва)|кішку]]; свіныя страўнікі таксама начынялі фаршамі (кіндзюк, шкалондза, або [[каўбух]]); вырабялі [[студзень, страва|студні]], [[сальцісон]]ы, рулеты, вэндзілі шынкі&nbsp;— свіныя лапаткі са скурай, кумпякі&nbsp;— лапаткі без скуры, якую салілі разам з салам, рэбры, галёнкі&nbsp;— верхнія часткі ног, аддзеленыя ад шынак і кумпякоў, свіныя вушы. Саланіну, каўбасы, вяндліну захоўвалі да цяжкіх сельскагаспадарчых работ&nbsp;— сенакосу, жніва. У сённяшняй беларускай кулінарыі перавагу аддаюць мясу, тушанаму з агароднінай і грыбамі, запечанаму з сырам і г.д. Адна з найбольш вядомых страў&nbsp;— [[мачанка]] ці [[верашчака]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя верашчака трывала ўвайшла ў святочны рацыён не толькі шляхты, але і сялян. Этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе адзначаў, што падчас святаў у віленскіх сялян «на стале з’яўляюцца яечня, верашчака, якая гатуецца са свініны, з кіслым соусам, гусь, курыца, бараніна»{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. [[Прыправы]]&nbsp;— перац, каляндру, часнок, пятрушку і інш.&nbsp;— выкарыстоўваюць памяркоўна. === З хатняй птушкі === З хатняй птушкі найбольш звыклымі былі куры, качкі, [[гусь свойская|гусі]]; у [[16 ст.]] з’явіліся [[індык свойскі|індыкі]]. Асноўнай мэтай гадоўлі птушкі было атрыманне яек. У сялянскім рацыёне птушынае мяса было рэдкасцю, яго спажывалі пераважна як дыетычную ежу пры хваробах, часцей прадавалі на рынку ці выплочвалі ў якасці натуральнай даніны. Традыцыйным дэлікатэсам былі вэнджаныя «[[паўгускі]]», вяленыя качкі. Печаная ці смажаная гусь з грыбамі, ці фаршыраваная кашай — традыцыйная беларуская страва, вядомая з многіх літаратурных крыніц. === Малочныя === Малочных прадуктаў раней спажывалася значна меней, чым сёння (менш за 100 л. на чалавека ў год у пераліку на цэльнае [[малако]]). Мясцовая «чырвоная» парода буйной рагатай жывёлы не вызначалася высокімі надоямі, а значную частку статка складалі валы. Асноўным сродкам кансервацыі і галоўнай формай спажывання малака быў [[тварожны сыр]], які елі пераважна ў святы. Тварожны сыр высушваўся да крамянасці, яго крышылі нажом або смакталі як цукеркі. Больш распаўсюджаным, чым сёння, быў сыр з казінага малака. Ферментаваны [[сыр]] (сычужны) быў да 18 стагоддзя экзатычным відам імпарту, мала вядомым нават прывілеяваным саслоўям. Яго мясцовая вытворчасць пачалася толькі ў 19 стагоддзі. Яшчэ менш, чым сыр, ужывалася [[смятана]] і масла, якімі, як і цэльным малаком, «забельвалі» супы, кашы і іншыя стравы. Больш спажывалі раслінны тлушч у форме [[алей|алею]] — ільняны і канапляны, у вышэйшых саслоўях часам і [[аліўкавы алей|аліўкавы]]. Алеем штодзённа запраўлялі кашы, прыпраўлялі селядцоў. === Рыбныя === Рыба ў Беларусі спажывалася пераважна мясцовая, прэснаводная, асабліва шмат у перыяд [[Пост (рэлігія)|пастоў]]. Папулярнымі былі ліні, асятры, шчупакі, мянтузы, ляшчы, [[акунь|акуні]] і г.д., з якіх варылі [[юшка|юшку]], рабілі рыбныя клёцкі&nbsp;— [[галкі]], а таксама вендзілі, салілі. У шляхецкай кулінарыі былі вядомыя і складаныя рэцэпты, якія сведчаць пра ўзаемапранікненне культур, напрыклад, «шчупак па-жыдоўску» салодкім спосабам з разынкамі і шафранам{{sfn|Marciszewska|1878|с=220}}. Своеасаблівым метадам падрыхтоўкі сушанай рыбы (шчупакоў і траскі — стокфіша) «на літоўскі спосаб» было яе моцнае адбіванне малатком на кавадле перад вымочваннем, каб яна рабілася мяккай і пухкай{{sfn|Marciszewska|1878|с=232}}. [[Селядцы]] былі ці не адзінай марской рыбай, даступнай, хаця б на святы, усім пластам грамадства. Прывілеяваныя класы калі-некалі спажывалі таксама [[траска|траску]]. Найбольш сытным перыядам у годзе быў прамежак паміж Калядамі і Масленіцай, г.зв. мясаед, калі спажывалася найбольш мясных прадуктаў. Такі рытм у пэўным сэнсе дапамагаў прыстасавацца да дэфіцыту асноўных прадуктаў харчавання. Вясной запасаў ежы бракавала, тады меню разнастаілі шчаўём, крапівой, [[баршчэўнік]]ам, лебядой, карэннем заячай капусты, бацвіннем, маладымі парасткамі хвоі, «мязгой»&nbsp;— яшчэ не зацвярдзелай абалонай асіны і бярозы. Для такога веснавога рацыёну была характэрная забытая сёння поліўка «[[лапеня]]». [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе апісваў яе так{{sfn|Киркор|1857|с=255}}: {{цытата|Яна складаецца з крапівы, сніткі, баршчу, лебяды, шчаўя і асоту. Усё гэта параць у вёдрах і цэбарах гарачым камянямі, дзеля знішчэння сырасці, вымываюць халоднай вадой, дробна крышаць або сякуць нажамі і вараць з вадой, пасаліўшы і, па магчымасці, з прымессю мукі або малака.}} Голад быў звычайнай з’явай у жыцці прыгоннай вёскі, а ў часы неўраджаяў, войн, эпідэмій&nbsp;— таксама ў гарадах. == Напоі == === Алкагольныя === Самымі старажытнымі алкагольнымі напоямі былі [[піва]] і мёд. Піва выраблялася толькі верхняй ферментацыі, звычайна малога мацунку (2-3 аб.%), але спажывалася ў знач. колькасці, у пэўным сэнсе замяняючы прахаладжальныя напоі. Піва было нетрывалым, але яго варылі (асабліва ў фальварках) досыць часта. У параўнанні з сучаснасцю значна больш распаўсюджаным было піва цалкам ці часткова з пшанічнага соладу («[[Белае піва|белае]]»). Піўныя поліўкі (з жаўткамі, тварагом, смятанай — [[граматка]]) да 19 ст. замянялі сярэдняму класу [[кава|каву]] і [[гарбата|гарбату]]. Пітны мёд, у залежнасці ад прапорцыі мёду і вады і ступені перагонкі, меў мацунак ад 12 % да 50 %; асабліва цаніўся мёд, які «сыцілі» ў [[Каўнас]]е. У адрозненне ад Расійскай дзяржавы, вытворчасць і спажыванне алкагольных напояў былі істотна дэцэнтралізаваныя. Хаця сяляне мусілі набываць іх толькі ў корчмах, што належалі іх панам, яны маглі вырабляць пэўную колькасць самастойна на галоўныя царкоўныя святы або на вяселле; магдэбургскія гарады мелі на выключнае права вытворчасці і продаж напояў у корчмах, што належалі магістратам; існавалі таксама адмысловыя мядовыя брацтвы, сябры якіх мелі права самастойнага вырабу пэўнай колькасці напояў у [[канун]] вялікіх святаў. [[Віно]] ўжывалася ў літургічнай практыцы праваслаўнай і каталіцкай царквы, а таксама было артыкулам раскошы. Яно імпартавалася з [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Малдова|Малдовы]] ([[мальвазія]], [[царкоўныя кагоры]]), з [[16 ст.]] найбольшую папулярнасць сярод шляхты набыло віно з [[Венгрыя|Венгрыі]] (асабліва [[такай]]). У 17-18 ст. пашырылася мода на рэйнскія, якія ў Рэчы Паспалітай пілі з [[цукар|цукрам]], і французскія віны. [[Гарэлка]] (''вино горелое'') з’явілася ў ВКЛ у канцы [[15 ст.]] і па меры змяншэння выдаткаў на яе вытворчасць паступова выцясняла піва і асабліва мёд, з кан. 17&nbsp;— пач. 18 ст. заняўшы месца асноўнага алкагольнага напою. У залежнасці ад ступені дыстыляцыі яе мацунак вагаўся ад 15-20 % (г.зв. простая) да «[[акавіта|акавіты]]» (каля 70 %). Папулярнымі напоямі шляхты былі розныя лікёры, настойкі і наліўкі на аснове гарэлкі, з дадаткам зёлак, мёду, спецый, ягад, цукру&nbsp;— [[зуброўка]], [[Крамбамбуля (напой)|крамбамбуля]], [[траянка]] і г.д. Сярод шляхецкага і заможнага сялянскага саслоўя быў папулярны [[крупнік]]&nbsp;— гарачы алкагольны напой. Паводле сведчання [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] (1857), ён лічыўся святочнай раскошай{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. === Неалкагольныя === З неалкагольных напояў у беларусаў былі папулярныя бярозавы і кляновы сокі, якія нарыхтоўвалі ў сакавіку, спажывалі не толькі ў свежым, але і ў зброджаным вылядзе: злівалі ў кадку, дадавалі дрожджы, некалькі галінак парэчак для паляпшэння смаку і насыпалі авёс, які, прарастаючы на паверхні, ахоўваў сок ад пылу. Такі напой мог захоўвацца да сенакосу; у Польшчы «бярозавая юшка» служыла аб’ектам сталых кпінаў над літоўцамі і беларусамі. Іншым традыцыйным напоем быў хлебны квас, які выраблялі досыць салодкім. І квас, і бярозавы сок летам выкарыстоўвалі для прыгатавання халаднікоў. Папулярнымі былі адвары розных зёлак (ліпавага квецця, дзіванны), [[збіцень]], [[узвар]]ы з яблыкаў, груш. [[Кава]] распаўсюдзілася ў Рэчы Паспалітай з канца 17 ст. (традыцыйна лічыцца, што першая буйная партыя трапіла як трафей пры перамозе над туркамі ў Венскай бітве ([[1683]])). Вельмі хутка кава набыла вялікую папулярнасць сярод шляхты і мяшчан і пачала лічыцца адным з «сармацкіх» нацыянальных сімвалаў; ніжэйшыя саслоўі імітавалі каву з пражаных жалудоў, ячменя, цыкорыі. З [[гарбата]]й шляхта пазнаёмілася ў сяр. 18 ст., але да падзелаў дзяржавы яна так і не набыла папулярнасці, маючы рэпутацыю толькі аптэчнага сродку. == Страты традыцыйнай беларускай кухні == За савецкі перыяд з побыту беларусаў зніклі не толькі стравы са стала прывілеяваных станаў, але значна спрасцілася і збяднілася меню праз знікненне страў і простага сялянскага стала, таксама яно ўніфікавалася з меню насельніцтва ўсяго [[СССР]]. Амаль цалкам зніклі многія карняплоды ([[бручка]], [[пастарнак]] і г. д.), [[бабовыя]] ([[бабы]], [[сачавіца]]), выпечка з грэчнай мукі, традыцыйныя [[прыправы]] ([[мацярдушка]], [[бядрынец]] і г. д.), многія венджаныя вырабы ([[паўгускі]], [[кіндзюк]]), стравы з бараніны, канапланага насення, традыцыйныя гатункі сыру і масла і г.д. Гісторыю харчавання, кулінарыі і гастранаміі ў Беларусі можна ўмоўна падзяліць на некалькі перыядаў: * Харчаванне ў дагістарычны і старажытна-рускі перыяд * [[Харчаванне ў ВКЛ|Харчаванне ў перыяд ВКЛ]] (сяр. 13 ст. — 1795) * [[Харчаванне беларусаў у Расійскай імперыі|Харчаванне ў перыяд Расійскай імперыі]] (1772—1917) * Харчаванне ў савецкі перыяд (1917—1991) * Харчаванне ў перыяд незалежнай Беларусі (з 1991) Першыя польскія кулінарныя кнігі — «[[Compendium ferculorum]]» кухмістра [[Станіслаў Чарнецкі|Ст. Чарнецкага]] (1682), «[[Кухар дасканалы]]» [[Войцех Вялёндка|В. Вялёндкі]] (1786) — атрымалі адносна шырокае распаўсюджанне і ў ВКЛ. Спробы зафіксаваць і сістэматызаваць традыцыі прыгатавання, захоўвання і спажывання ежы і пітва ў кнігах у Беларусі пачаліся толькі ў 19 ст. — «[[Кухар добра навучаны]]» (1830) [[Ян Шытлер|Я. Шытлера]], «[[Літоўская гаспадыня]]» [[Ганна Цюндзявіцкая|Г. Цюндзявіцкай]] (1848), «[[Кухарка літоўская]]» [[Вінцэнціна Завадская|В. Завадскай]] (1874), «Шляхецкая кухарка» [[Марыя Марцішэўская|М. Марцішэўскай]] (1878). Апошняя, выдадзеная ў Жытоміры аўтаркай, якая называла сябе «[[літвін|літвінкай]]», яскрава дэманструе адзінства кулінарнай прасторы былой Рэчы Паспалітай і змяшчае мноства рэгіянальных рэцэптаў (халаднікоў, літоўскіх каўдуноў, бацвіння і інш.){{sfn|Marciszewska|1878}}. Пасля рэформы 1861 года і асабліва пад час аграрнага крызісу 1880-х гадоў узрасла цікавасць да матэрыяльнай і духоўнай культуры беларускага сялянства, якая ў гэты час імкліва пазбаўлялася спадчыны прыгонніцтва. Пачынальнікі беларускай этнаграфіі фіксавалі рэцэпты традыцыйных народных страў, рытуалы спажывання ежы і прылады яе прыгатавання і г.д. Аднак гэтая праца насіла бессістэмны характар. Разам з тым, палітычныя катаклізмы першай паловы 20 ст. цалкам знішчылі цэлыя сацыяльныя класы былой Беларусі — шляхту і мяшчанства, носьбітаў больш высокай матэрыяльнай і духоўнай культуры, у тым ліку кулінарнай. Ідэя пра існаванне ці магчымасць рэканструкцыі ўласна беларускай нацыянальнай кухні ўзнікла значна пазней, толькі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], і да канца 20 ст. адзінай крыніцай такой рэканструкцыі лічылася этнаграфічная спадчына былога прыгоннага сялянства, зафіксаваная ў перыяд распаду яго традыцыйнага ладу жыцця. Задача стварэння паўнавартаснай беларускай нацыянальнай кулінарнай і гастранамічнай культуры, якая абапіраецца як на «народныя», так і на «высокія» традыцыі, дагэтуль застаецца актуальнай. == Выявы == <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Беларуская кухня}} * {{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества |год=1857 |том=20 |старонкі=113—339 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонак=489 |мова=pl |ref=Marciszewska}} * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Cuisine of Belarus|выгляд=міні}} * ''Аляксадра Парахня'': [http://www.rh.by/by/250/10/7753/ Традыцыйная стравы Мядзельшчыны непаўторныя сярод беларускіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202230432/http://www.rh.by/by/250/10/7753/ |date=2 снежня 2013 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Беларусы}} {{Нацыянальныя кухні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня| ]] bmnha2riuyflmcn2osq0r9d3rximjj8 5143233 5143231 2026-05-18T20:37:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143233 wikitext text/x-wiki '''Белару́ская ку́хня''' — нацыянальная кухня [[Беларусы|беларусаў]], сукупнасць народных рэцэптаў і шматвяковых кулінарных традыцый гатавання страў і напояў, унікальных і агульных з суседнімі народамі. Простая і пажыўная кухня на аснове харчовай сыравіны (пераважна [[Збожжавыя культуры|збожжавых]] і [[гародніна|гароднінных]] [[Клубень|клубневых]]) даступных на [[Беларусь|Беларусі]]. Лічыцца даволі цяжкай для стрававання і тлустай. Беларускія стравы адносна простыя ў гатаванні і маюць сагравальны эфект. Сучасная беларуская кухня прапануе вялікі выбар страў, базуецца на [[Бульба|бульбе]], [[Мука|муцэ]], [[Жытні хлеб|жытнім хлебе]], [[Капуста качанная|капусце]] і [[Свініна|свініне]]. Прыклады тыповых страў: [[зразы]], [[калдуны]], [[мачанка]] з [[Бліны|блінамі]] і [[дранікі]] са смятанай, [[сырнікі]]; супы — [[жур]], [[крупеня]], [[халаднік]] i [[боршч]]; напоі — [[бярозавік]] і [[Квас|хлебны квас]]. Для беларускай кухні характэрна шырокае выкарыстанне {{нп3|Буракі (карняплод)|чырвоных буракоў|ru|Свёкла (корнеплод)}}, лясных [[Грыбы|грыбоў]] і [[Ягады|ягад]], [[Ячмень звычайны|ячменю]], кіслай [[Смятана|смятаны]] і салёнага [[сала]]. Стравы па смаку запраўляюцца [[Цыбуля рэпчатая|цыбуляй]] і [[Часнок|часнаком]] і ўпрыгожваюцца [[Пятрушка кучаравая|пятрушкай]] і [[кроп]]ам — гароднінай, якую лёгка вырошчваць на прысядзібных участках. Нацыянальная кухня беларусаў мае рэгіянальныя, мясцовыя і нават сямейныя разнавіднасці. У той жа час яна падобная на кухню суседніх народаў. Разам з тым на кухні нашых суседзяў праніклі элементы традыцыйнай беларускай кухні. == Гісторыя == Фарміравалася на аснове страў і прыёмах гатавання агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаеўрапейскіх народаў — балцкіх, германскіх і іншых, якія фарміраваліся на працягу многіх тысячагоддзяў. Да нядаўняга часу ў рацыёне большасці насельніцтва [[Беларусь|Беларусі]] абсалютна пераважалі [[вегетарыянства|вегетарыянскія]] стравы — са збожжа, бабовых культур, агародніны, малака і малочных прадуктаў, насення лёну і канапель, прадуктаў збіральніцтва — грыбоў, ягад, садавіны, [[мёд]]у. Традыцыйная '''беларуская кухня''' вельмі блізкая да літоўскай. На працягу [[XIII стагоддзе|XIII]] — [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў [[Польская кухня|польская]] і [[Нямецкая кухня|нямецкая]] кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — [[яўрэйская кухня|яўрэйская]] і [[татарская кухня|татарская]], у меншай ступені [[Французская кухня|французская]], [[Італьянская кухня|італьянская]], [[венгерская кухня|венгерская]] і [[англійская кухня|англійская]]. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае [[руская кухня]]. == Стравы == {{Змест злева}} [[Файл:Plates of pierogi with sour cream and onion.jpg|thumb|Гатовыя калдуны з соусамі]] Аснову сельскай гаспадаркі беларусаў здаўна складала вытворчасць збожжа. Асноўным прадуктам харчавання быў [[хлеб]] з жытняй мукі, часта з дадаткамі ячменнай, пшанічнай, грэцкай, аўсянай. Адносна распаўсюджанай была выпечка з грэцкай мукі. Мучныя вырабы з пытляванай пшанічнай мукі ([[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каравай|караваі]]) выпякаліся ў асноўным на [[Беларускія святы|святы]]. Дагэтуль жытні хлеб у Беларусі ў вялікай пашане, з ім ядуць і першыя, і другія стравы. Апроч хлеба, з мукі вараць [[каша|кашы]], робяць [[клёцкі]], [[лазанкі]], [[калдуны]] і інш. Cамая папулярная гародніна — [[капуста]], якую вараць, тушаць, квасяць і выкарыстоўваюць для гатавання розных страў, напрыклад [[бігас]]у, а таксама [[буракі]], з якіх у прыватнасці гатуюць [[халаднік]], і [[морква]]. Як сведчаць этнаграфічныя даследаванні XIX стагоддзя, селянін-мужчына з'ядаў у дзень каля 3 фунтаў (каля 1,2 кг) хлеба, а жанчына — каля 2 фунтаў{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. Згодна з назіраннямі [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] ў Віленскай губерні, а таксама [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіды Радчанкі]] на Гомельшчыне і [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] на Піншчыне, традыцыйна сяляне харчаваліся тры ці чатыры разы на дзень: раніцай — [[сняданне]] (часта называлі абедам), каля 12-й гадзіны — [[палудзень]] (ці «полуднік»), каля трох гадзін дня — падвячорак і ўвечары — [[вячэра]]{{sfn|Киркор|1857|с=256}}{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=184}}. У перыяд цяжкіх палявых работ ([[сенакос]]у ці [[жніво|жніва]]) гаспадар мусіў забяспечваць працаўнікоў асабліва сытнай ежай і гарэлкай{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=184}}, тады як на [[паншчына|паншчыне]] і ў дарозе елі пераважна сухі хлеб, печаную ці вараную бульбу, параны гарох і бабы{{sfn|Киркор|1857|с=255}}. Сярод першых страў пераважалі раслінныя і мучныя супы. У [[Гомельскі павет|Гомельскім павеце]] ў канцы XIX стагоддзя асноўнымі супамі былі [[боршч]], [[капусняк]] і [[крупнік]] (які падчас пастоў залівалі канапляным алеем або елі «нішчымным»), а ўлетку часта гатавалі халаднік. Шырока ўжываліся «камы» (бульба, патоўчаная з канапляным насеннем) і «смілянка» (тоўчанае канаплянае насенне ў выглядзе соусу){{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. [[Файл:Babka Potato Dish-2.jpg|thumb|Бабка]] Цяпер круглы год не сыходзіць са стала [[бульба]], з якой у Беларусі ўпершыню пазнаёміліся ў [[18 ст.]], пачалі вырошчваць на пач. [[19 ст.]], а да канца 19 ст. яна стала асновай рацыёну. Бульбу вараць, тушаць, смажаць, запякаюць, фаршыруюць. З яе гатуюць супы, салаты, піражкі і [[хрушчы]]. Смачная бульба ў спалучэнні з грыбамі, свінінай. Асабліва вядомыя стравы з сырой дранай бульбы запазычаныя калісьці з нямецкай кулінарыі — [[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]], [[клёцкі]], [[капытка]]. === Мясныя === Мясныя стравы даўней гатавалі ў асноўным на святы, пераважна зімовыя. [[Дзічына]] таксама была найбольш даступная ўвосень і зімой. Сярод мясных прадуктаў асноўнае месца займалі вырабы са [[свініна|свініны]], значна меней, але больш як сёння, спажывалася [[бараніна|бараніны]], яшчэ менш&nbsp;— [[ялавічына|ялавічыны]]. Свіней забівалі пераважна ў лістападзе-студзені, а таксама вясной; найбольш часта перад Калядамі, што з’яўляецца старажытным, яшчэ з паганскіх часоў, звычаем. З нарэзанага мяса або мяснога фаршу выраблялі кілбасы; з пячонкі, крыві з дадаткам мукі, крупаў&nbsp;— [[Кішка (страва)|кішку]]; свіныя страўнікі таксама начынялі фаршамі (кіндзюк, шкалондза, або [[каўбух]]); вырабялі [[студзень, страва|студні]], [[сальцісон]]ы, рулеты, вэндзілі шынкі&nbsp;— свіныя лапаткі са скурай, кумпякі&nbsp;— лапаткі без скуры, якую салілі разам з салам, рэбры, галёнкі&nbsp;— верхнія часткі ног, аддзеленыя ад шынак і кумпякоў, свіныя вушы. Саланіну, каўбасы, вяндліну захоўвалі да цяжкіх сельскагаспадарчых работ&nbsp;— сенакосу, жніва. У сённяшняй беларускай кулінарыі перавагу аддаюць мясу, тушанаму з агароднінай і грыбамі, запечанаму з сырам і г.д. Адна з найбольш вядомых страў&nbsp;— [[мачанка]] ці [[верашчака]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя верашчака трывала ўвайшла ў святочны рацыён не толькі шляхты, але і сялян. Этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе адзначаў, што падчас святаў у віленскіх сялян «на стале з’яўляюцца яечня, верашчака, якая гатуецца са свініны, з кіслым соусам, гусь, курыца, бараніна»{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. [[Прыправы]]&nbsp;— перац, каляндру, часнок, пятрушку і інш.&nbsp;— выкарыстоўваюць памяркоўна. === З хатняй птушкі === З хатняй птушкі найбольш звыклымі былі куры, качкі, [[гусь свойская|гусі]]; у [[16 ст.]] з’явіліся [[індык свойскі|індыкі]]. Асноўнай мэтай гадоўлі птушкі было атрыманне яек. У сялянскім рацыёне птушынае мяса было рэдкасцю, яго спажывалі пераважна як дыетычную ежу пры хваробах, часцей прадавалі на рынку ці выплочвалі ў якасці натуральнай даніны. Традыцыйным дэлікатэсам былі вэнджаныя «[[паўгускі]]», вяленыя качкі. Печаная ці смажаная гусь з грыбамі, ці фаршыраваная кашай — традыцыйная беларуская страва, вядомая з многіх літаратурных крыніц. === Малочныя === Малочных прадуктаў раней спажывалася значна меней, чым сёння (менш за 100 л. на чалавека ў год у пераліку на цэльнае [[малако]]). Мясцовая «чырвоная» парода буйной рагатай жывёлы не вызначалася высокімі надоямі, а значную частку статка складалі валы. Асноўным сродкам кансервацыі і галоўнай формай спажывання малака быў [[тварожны сыр]], які елі пераважна ў святы. Тварожны сыр высушваўся да крамянасці, яго крышылі нажом або смакталі як цукеркі. Больш распаўсюджаным, чым сёння, быў сыр з казінага малака. Ферментаваны [[сыр]] (сычужны) быў да 18 стагоддзя экзатычным відам імпарту, мала вядомым нават прывілеяваным саслоўям. Яго мясцовая вытворчасць пачалася толькі ў 19 стагоддзі. Яшчэ менш, чым сыр, ужывалася [[смятана]] і масла, якімі, як і цэльным малаком, «забельвалі» супы, кашы і іншыя стравы. У прыватнасці, паводле назіранняў З. Радчанкі, з малаком у сялянскіх сем'ях часта елі мучныя стравы: [[зацірка|зацірку]], [[локшына|локшыну]] і [[галушкі]]{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Больш спажывалі раслінны тлушч у форме [[алей|алею]] — ільняны і канапляны, у вышэйшых саслоўях часам і [[аліўкавы алей|аліўкавы]]. Алеем штодзённа запраўлялі кашы, прыпраўлялі селядцоў. === Рыбныя === Рыба ў Беларусі спажывалася пераважна мясцовая, прэснаводная, асабліва шмат у перыяд [[Пост (рэлігія)|пастоў]]. Папулярнымі былі ліні, асятры, шчупакі, мянтузы, ляшчы, [[акунь|акуні]] і г.д., з якіх варылі [[юшка|юшку]], рабілі рыбныя клёцкі&nbsp;— [[галкі]], а таксама вендзілі, салілі. У шляхецкай кулінарыі былі вядомыя і складаныя рэцэпты, якія сведчаць пра ўзаемапранікненне культур, напрыклад, «шчупак па-жыдоўску» салодкім спосабам з разынкамі і шафранам{{sfn|Marciszewska|1878|с=220}}. Своеасаблівым метадам падрыхтоўкі сушанай рыбы (шчупакоў і траскі — стокфіша) «на літоўскі спосаб» было яе моцнае адбіванне малатком на кавадле перад вымочваннем, каб яна рабілася мяккай і пухкай{{sfn|Marciszewska|1878|с=232}}. [[Селядцы]] былі ці не адзінай марской рыбай, даступнай, хаця б на святы, усім пластам грамадства. Прывілеяваныя класы калі-некалі спажывалі таксама [[траска|траску]]. Найбольш сытным перыядам у годзе быў прамежак паміж Калядамі і Масленіцай, г.зв. мясаед, калі спажывалася найбольш мясных прадуктаў. Такі рытм у пэўным сэнсе дапамагаў прыстасавацца да дэфіцыту асноўных прадуктаў харчавання. Вясной запасаў ежы бракавала, тады меню разнастаілі шчаўём, крапівой, [[баршчэўнік]]ам, лебядой, карэннем заячай капусты, бацвіннем, маладымі парасткамі хвоі, «мязгой»&nbsp;— яшчэ не зацвярдзелай абалонай асіны і бярозы. Для такога веснавога рацыёну была характэрная забытая сёння поліўка «[[лапеня]]». [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе апісваў яе так{{sfn|Киркор|1857|с=255}}: {{цытата|Яна складаецца з крапівы, сніткі, баршчу, лебяды, шчаўя і асоту. Усё гэта параць у вёдрах і цэбарах гарачым камянямі, дзеля знішчэння сырасці, вымываюць халоднай вадой, дробна крышаць або сякуць нажамі і вараць з вадой, пасаліўшы і, па магчымасці, з прымессю мукі або малака.}} Голад быў звычайнай з’явай у жыцці прыгоннай вёскі, а ў часы неўраджаяў, войн, эпідэмій&nbsp;— таксама ў гарадах. == Напоі == === Алкагольныя === Самымі старажытнымі алкагольнымі напоямі былі [[піва]] і мёд. Піва выраблялася толькі верхняй ферментацыі, звычайна малога мацунку (2-3 аб.%), але спажывалася ў знач. колькасці, у пэўным сэнсе замяняючы прахаладжальныя напоі. Піва было нетрывалым, але яго варылі (асабліва ў фальварках) досыць часта. У параўнанні з сучаснасцю значна больш распаўсюджаным было піва цалкам ці часткова з пшанічнага соладу («[[Белае піва|белае]]»). Піўныя поліўкі (з жаўткамі, тварагом, смятанай — [[граматка]]) да 19 ст. замянялі сярэдняму класу [[кава|каву]] і [[гарбата|гарбату]]. Пітны мёд, у залежнасці ад прапорцыі мёду і вады і ступені перагонкі, меў мацунак ад 12 % да 50 %; асабліва цаніўся мёд, які «сыцілі» ў [[Каўнас]]е. У адрозненне ад Расійскай дзяржавы, вытворчасць і спажыванне алкагольных напояў былі істотна дэцэнтралізаваныя. Хаця сяляне мусілі набываць іх толькі ў корчмах, што належалі іх панам, яны маглі вырабляць пэўную колькасць самастойна на галоўныя царкоўныя святы або на вяселле; магдэбургскія гарады мелі на выключнае права вытворчасці і продаж напояў у корчмах, што належалі магістратам; існавалі таксама адмысловыя мядовыя брацтвы, сябры якіх мелі права самастойнага вырабу пэўнай колькасці напояў у [[канун]] вялікіх святаў. [[Віно]] ўжывалася ў літургічнай практыцы праваслаўнай і каталіцкай царквы, а таксама было артыкулам раскошы. Яно імпартавалася з [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Малдова|Малдовы]] ([[мальвазія]], [[царкоўныя кагоры]]), з [[16 ст.]] найбольшую папулярнасць сярод шляхты набыло віно з [[Венгрыя|Венгрыі]] (асабліва [[такай]]). У 17-18 ст. пашырылася мода на рэйнскія, якія ў Рэчы Паспалітай пілі з [[цукар|цукрам]], і французскія віны. [[Гарэлка]] (''вино горелое'') з’явілася ў ВКЛ у канцы [[15 ст.]] і па меры змяншэння выдаткаў на яе вытворчасць паступова выцясняла піва і асабліва мёд, з кан. 17&nbsp;— пач. 18 ст. заняўшы месца асноўнага алкагольнага напою. У залежнасці ад ступені дыстыляцыі яе мацунак вагаўся ад 15-20 % (г.зв. простая) да «[[акавіта|акавіты]]» (каля 70 %). Папулярнымі напоямі шляхты былі розныя лікёры, настойкі і наліўкі на аснове гарэлкі, з дадаткам зёлак, мёду, спецый, ягад, цукру&nbsp;— [[зуброўка]], [[Крамбамбуля (напой)|крамбамбуля]], [[траянка]] і г.д. Сярод шляхецкага і заможнага сялянскага саслоўя быў папулярны [[крупнік]]&nbsp;— гарачы алкагольны напой. Паводле сведчання [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] (1857), ён лічыўся святочнай раскошай{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. === Неалкагольныя === З неалкагольных напояў у беларусаў былі папулярныя бярозавы і кляновы сокі, якія нарыхтоўвалі ў сакавіку, спажывалі не толькі ў свежым, але і ў зброджаным вылядзе: злівалі ў кадку, дадавалі дрожджы, некалькі галінак парэчак для паляпшэння смаку і насыпалі авёс, які, прарастаючы на паверхні, ахоўваў сок ад пылу. Такі напой мог захоўвацца да сенакосу; у Польшчы «бярозавая юшка» служыла аб’ектам сталых кпінаў над літоўцамі і беларусамі. Іншым традыцыйным напоем быў хлебны квас, які выраблялі досыць салодкім. І квас, і бярозавы сок летам выкарыстоўвалі для прыгатавання халаднікоў. Папулярнымі былі адвары розных зёлак (ліпавага квецця, дзіванны), [[збіцень]], [[узвар]]ы з яблыкаў, груш. [[Кава]] распаўсюдзілася ў Рэчы Паспалітай з канца 17 ст. (традыцыйна лічыцца, што першая буйная партыя трапіла як трафей пры перамозе над туркамі ў Венскай бітве ([[1683]])). Вельмі хутка кава набыла вялікую папулярнасць сярод шляхты і мяшчан і пачала лічыцца адным з «сармацкіх» нацыянальных сімвалаў; ніжэйшыя саслоўі імітавалі каву з пражаных жалудоў, ячменя, цыкорыі. З [[гарбата]]й шляхта пазнаёмілася ў сяр. 18 ст., але да падзелаў дзяржавы яна так і не набыла папулярнасці, маючы рэпутацыю толькі аптэчнага сродку. == Страты традыцыйнай беларускай кухні == За савецкі перыяд з побыту беларусаў зніклі не толькі стравы са стала прывілеяваных станаў, але значна спрасцілася і збяднілася меню праз знікненне страў і простага сялянскага стала, таксама яно ўніфікавалася з меню насельніцтва ўсяго [[СССР]]. Амаль цалкам зніклі многія карняплоды ([[бручка]], [[пастарнак]] і г. д.), [[бабовыя]] ([[бабы]], [[сачавіца]]), выпечка з грэчнай мукі, традыцыйныя [[прыправы]] ([[мацярдушка]], [[бядрынец]] і г. д.), многія венджаныя вырабы ([[паўгускі]], [[кіндзюк]]), стравы з бараніны, канапланага насення, традыцыйныя гатункі сыру і масла і г.д. Гісторыю харчавання, кулінарыі і гастранаміі ў Беларусі можна ўмоўна падзяліць на некалькі перыядаў: * Харчаванне ў дагістарычны і старажытна-рускі перыяд * [[Харчаванне ў ВКЛ|Харчаванне ў перыяд ВКЛ]] (сяр. 13 ст. — 1795) * [[Харчаванне беларусаў у Расійскай імперыі|Харчаванне ў перыяд Расійскай імперыі]] (1772—1917) * Харчаванне ў савецкі перыяд (1917—1991) * Харчаванне ў перыяд незалежнай Беларусі (з 1991) Першыя польскія кулінарныя кнігі — «[[Compendium ferculorum]]» кухмістра [[Станіслаў Чарнецкі|Ст. Чарнецкага]] (1682), «[[Кухар дасканалы]]» [[Войцех Вялёндка|В. Вялёндкі]] (1786) — атрымалі адносна шырокае распаўсюджанне і ў ВКЛ. Спробы зафіксаваць і сістэматызаваць традыцыі прыгатавання, захоўвання і спажывання ежы і пітва ў кнігах у Беларусі пачаліся толькі ў 19 ст. — «[[Кухар добра навучаны]]» (1830) [[Ян Шытлер|Я. Шытлера]], «[[Літоўская гаспадыня]]» [[Ганна Цюндзявіцкая|Г. Цюндзявіцкай]] (1848), «[[Кухарка літоўская]]» [[Вінцэнціна Завадская|В. Завадскай]] (1874), «Шляхецкая кухарка» [[Марыя Марцішэўская|М. Марцішэўскай]] (1878). Апошняя, выдадзеная ў Жытоміры аўтаркай, якая называла сябе «[[літвін|літвінкай]]», яскрава дэманструе адзінства кулінарнай прасторы былой Рэчы Паспалітай і змяшчае мноства рэгіянальных рэцэптаў (халаднікоў, літоўскіх каўдуноў, бацвіння і інш.){{sfn|Marciszewska|1878}}. Пасля рэформы 1861 года і асабліва пад час аграрнага крызісу 1880-х гадоў узрасла цікавасць да матэрыяльнай і духоўнай культуры беларускага сялянства, якая ў гэты час імкліва пазбаўлялася спадчыны прыгонніцтва. Пачынальнікі беларускай этнаграфіі фіксавалі рэцэпты традыцыйных народных страў, рытуалы спажывання ежы і прылады яе прыгатавання і г.д. Аднак гэтая праца насіла бессістэмны характар. Разам з тым, палітычныя катаклізмы першай паловы 20 ст. цалкам знішчылі цэлыя сацыяльныя класы былой Беларусі — шляхту і мяшчанства, носьбітаў больш высокай матэрыяльнай і духоўнай культуры, у тым ліку кулінарнай. Ідэя пра існаванне ці магчымасць рэканструкцыі ўласна беларускай нацыянальнай кухні ўзнікла значна пазней, толькі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], і да канца 20 ст. адзінай крыніцай такой рэканструкцыі лічылася этнаграфічная спадчына былога прыгоннага сялянства, зафіксаваная ў перыяд распаду яго традыцыйнага ладу жыцця. Задача стварэння паўнавартаснай беларускай нацыянальнай кулінарнай і гастранамічнай культуры, якая абапіраецца як на «народныя», так і на «высокія» традыцыі, дагэтуль застаецца актуальнай. == Выявы == <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Беларуская кухня}} * {{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества |год=1857 |том=20 |старонкі=113—339 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонак=489 |мова=pl |ref=Marciszewska}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Типографія В. Безобразова и Комп. |год=1890 |старонак=201 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Типографія В. Безобразова и Комп. |год=1888 |старонак=309 |ref=Радчанка}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Cuisine of Belarus|выгляд=міні}} * ''Аляксадра Парахня'': [http://www.rh.by/by/250/10/7753/ Традыцыйная стравы Мядзельшчыны непаўторныя сярод беларускіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202230432/http://www.rh.by/by/250/10/7753/ |date=2 снежня 2013 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Беларусы}} {{Нацыянальныя кухні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня| ]] ct75yk05pwl6nfr0tnxzoypbdjlzdrj 5143234 5143233 2026-05-18T20:38:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5143234 wikitext text/x-wiki '''Белару́ская ку́хня''' — нацыянальная кухня [[Беларусы|беларусаў]], сукупнасць народных рэцэптаў і шматвяковых кулінарных традыцый гатавання страў і напояў, унікальных і агульных з суседнімі народамі. Простая і пажыўная кухня на аснове харчовай сыравіны (пераважна [[Збожжавыя культуры|збожжавых]] і [[гародніна|гароднінных]] [[Клубень|клубневых]]) даступных на [[Беларусь|Беларусі]]. Лічыцца даволі цяжкай для стрававання і тлустай. Беларускія стравы адносна простыя ў гатаванні і маюць сагравальны эфект. Сучасная беларуская кухня прапануе вялікі выбар страў, базуецца на [[Бульба|бульбе]], [[Мука|муцэ]], [[Жытні хлеб|жытнім хлебе]], [[Капуста качанная|капусце]] і [[Свініна|свініне]]. Прыклады тыповых страў: [[зразы]], [[калдуны]], [[мачанка]] з [[Бліны|блінамі]] і [[дранікі]] са смятанай, [[сырнікі]]; супы — [[жур]], [[крупеня]], [[халаднік]] i [[боршч]]; напоі — [[бярозавік]] і [[Квас|хлебны квас]]. Для беларускай кухні характэрна шырокае выкарыстанне {{нп3|Буракі (карняплод)|чырвоных буракоў|ru|Свёкла (корнеплод)}}, лясных [[Грыбы|грыбоў]] і [[Ягады|ягад]], [[Ячмень звычайны|ячменю]], кіслай [[Смятана|смятаны]] і салёнага [[сала]]. Стравы па смаку запраўляюцца [[Цыбуля рэпчатая|цыбуляй]] і [[Часнок|часнаком]] і ўпрыгожваюцца [[Пятрушка кучаравая|пятрушкай]] і [[кроп]]ам — гароднінай, якую лёгка вырошчваць на прысядзібных участках. Нацыянальная кухня беларусаў мае рэгіянальныя, мясцовыя і нават сямейныя разнавіднасці. У той жа час яна падобная на кухню суседніх народаў. Разам з тым на кухні нашых суседзяў праніклі элементы традыцыйнай беларускай кухні. == Гісторыя == Фарміравалася на аснове страў і прыёмах гатавання агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаеўрапейскіх народаў — балцкіх, германскіх і іншых, якія фарміраваліся на працягу многіх тысячагоддзяў. Да нядаўняга часу ў рацыёне большасці насельніцтва [[Беларусь|Беларусі]] абсалютна пераважалі [[вегетарыянства|вегетарыянскія]] стравы — са збожжа, бабовых культур, агародніны, малака і малочных прадуктаў, насення лёну і канапель, прадуктаў збіральніцтва — грыбоў, ягад, садавіны, [[мёд]]у. Традыцыйная '''беларуская кухня''' вельмі блізкая да літоўскай. На працягу [[XIII стагоддзе|XIII]] — [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў [[Польская кухня|польская]] і [[Нямецкая кухня|нямецкая]] кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — [[яўрэйская кухня|яўрэйская]] і [[татарская кухня|татарская]], у меншай ступені [[Французская кухня|французская]], [[Італьянская кухня|італьянская]], [[венгерская кухня|венгерская]] і [[англійская кухня|англійская]]. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае [[руская кухня]]. == Стравы == {{Змест злева}} [[Файл:Plates of pierogi with sour cream and onion.jpg|thumb|Гатовыя калдуны з соусамі]] Аснову сельскай гаспадаркі беларусаў здаўна складала вытворчасць збожжа. Асноўным прадуктам харчавання быў [[хлеб]] з жытняй мукі, часта з дадаткамі ячменнай, пшанічнай, грэцкай, аўсянай. Адносна распаўсюджанай была выпечка з грэцкай мукі. Мучныя вырабы з пытляванай пшанічнай мукі ([[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каравай|караваі]]) выпякаліся ў асноўным на [[Беларускія святы|святы]]. Дагэтуль жытні хлеб у Беларусі ў вялікай пашане, з ім ядуць і першыя, і другія стравы. Апроч хлеба, з мукі вараць [[каша|кашы]], робяць [[клёцкі]], [[лазанкі]], [[калдуны]] і інш. Cамая папулярная гародніна — [[капуста]], якую вараць, тушаць, квасяць і выкарыстоўваюць для гатавання розных страў, напрыклад [[бігас]]у, а таксама [[буракі]], з якіх у прыватнасці гатуюць [[халаднік]], і [[морква]]. Як сведчаць этнаграфічныя даследаванні XIX стагоддзя, селянін-мужчына з'ядаў у дзень каля 3 фунтаў (каля 1,2 кг) хлеба, а жанчына — каля 2 фунтаў{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. Згодна з назіраннямі [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] ў Віленскай губерні, а таксама [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіды Радчанкі]] на Гомельшчыне і [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] на Піншчыне, традыцыйна сяляне харчаваліся тры ці чатыры разы на дзень: раніцай — [[сняданне]] (часта называлі абедам), каля 12-й гадзіны — [[палудзень]] (ці «полуднік»), каля трох гадзін дня — падвячорак і ўвечары — [[вячэра]]{{sfn|Киркор|1857|с=256}}{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=184}}. У перыяд цяжкіх палявых работ ([[сенакос]]у ці [[жніво|жніва]]) гаспадар мусіў забяспечваць працаўнікоў асабліва сытнай ежай і гарэлкай{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=184}}, тады як на [[паншчына|паншчыне]] і ў дарозе елі пераважна сухі хлеб, печаную ці вараную бульбу, параны гарох і бабы{{sfn|Киркор|1857|с=255}}. Сярод першых страў пераважалі раслінныя і мучныя супы. У [[Гомельскі павет|Гомельскім павеце]] ў канцы XIX стагоддзя асноўнымі супамі былі [[боршч]], [[капусняк]] і [[крупнік]] (які падчас пастоў залівалі канапляным алеем або елі «нішчымным»), а ўлетку часта гатавалі халаднік. Шырока ўжываліся «камы» (бульба, патоўчаная з канапляным насеннем) і «смілянка» (тоўчанае канаплянае насенне ў выглядзе соусу){{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. [[Файл:Babka Potato Dish-2.jpg|thumb|Бабка]] Цяпер круглы год не сыходзіць са стала [[бульба]], з якой у Беларусі ўпершыню пазнаёміліся ў [[18 ст.]], пачалі вырошчваць на пач. [[19 ст.]], а да канца 19 ст. яна стала асновай рацыёну. Бульбу вараць, тушаць, смажаць, запякаюць, фаршыруюць. З яе гатуюць супы, салаты, піражкі і [[хрушчы]]. Смачная бульба ў спалучэнні з грыбамі, свінінай. Асабліва вядомыя стравы з сырой дранай бульбы запазычаныя калісьці з нямецкай кулінарыі — [[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]], [[клёцкі]], [[капытка]]. === Мясныя === Мясныя стравы даўней гатавалі ў асноўным на святы, пераважна зімовыя. [[Дзічына]] таксама была найбольш даступная ўвосень і зімой. Сярод мясных прадуктаў асноўнае месца займалі вырабы са [[свініна|свініны]], значна меней, але больш як сёння, спажывалася [[бараніна|бараніны]], яшчэ менш&nbsp;— [[ялавічына|ялавічыны]]. Свіней забівалі пераважна ў лістападзе-студзені, а таксама вясной; найбольш часта перад Калядамі, што з’яўляецца старажытным, яшчэ з паганскіх часоў, звычаем. З нарэзанага мяса або мяснога фаршу выраблялі кілбасы; з пячонкі, крыві з дадаткам мукі, крупаў&nbsp;— [[Кішка (страва)|кішку]]; свіныя страўнікі таксама начынялі фаршамі (кіндзюк, шкалондза, або [[каўбух]]); вырабялі [[студзень, страва|студні]], [[сальцісон]]ы, рулеты, вэндзілі шынкі&nbsp;— свіныя лапаткі са скурай, кумпякі&nbsp;— лапаткі без скуры, якую салілі разам з салам, рэбры, галёнкі&nbsp;— верхнія часткі ног, аддзеленыя ад шынак і кумпякоў, свіныя вушы. Саланіну, каўбасы, вяндліну захоўвалі да цяжкіх сельскагаспадарчых работ&nbsp;— сенакосу, жніва. У сённяшняй беларускай кулінарыі перавагу аддаюць мясу, тушанаму з агароднінай і грыбамі, запечанаму з сырам і г.д. Адна з найбольш вядомых страў&nbsp;— [[мачанка]] ці [[верашчака]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя верашчака трывала ўвайшла ў святочны рацыён не толькі шляхты, але і сялян. Этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе адзначаў, што падчас святаў у віленскіх сялян «на стале з’яўляюцца яечня, верашчака, якая гатуецца са свініны, з кіслым соусам, гусь, курыца, бараніна»{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. [[Прыправы]]&nbsp;— перац, каляндру, часнок, пятрушку і інш.&nbsp;— выкарыстоўваюць памяркоўна. === З хатняй птушкі === З хатняй птушкі найбольш звыклымі былі куры, качкі, [[гусь свойская|гусі]]; у [[16 ст.]] з’явіліся [[індык свойскі|індыкі]]. Асноўнай мэтай гадоўлі птушкі было атрыманне яек. У сялянскім рацыёне птушынае мяса было рэдкасцю, яго спажывалі пераважна як дыетычную ежу пры хваробах, часцей прадавалі на рынку ці выплочвалі ў якасці натуральнай даніны. Традыцыйным дэлікатэсам былі вэнджаныя «[[паўгускі]]», вяленыя качкі. Печаная ці смажаная гусь з грыбамі, ці фаршыраваная кашай — традыцыйная беларуская страва, вядомая з многіх літаратурных крыніц. === Малочныя === Малочных прадуктаў раней спажывалася значна меней, чым сёння (менш за 100 л. на чалавека ў год у пераліку на цэльнае [[малако]]). Мясцовая «чырвоная» парода буйной рагатай жывёлы не вызначалася высокімі надоямі, а значную частку статка складалі валы. Асноўным сродкам кансервацыі і галоўнай формай спажывання малака быў [[тварожны сыр]], які елі пераважна ў святы. Тварожны сыр высушваўся да крамянасці, яго крышылі нажом або смакталі як цукеркі. Больш распаўсюджаным, чым сёння, быў сыр з казінага малака. Ферментаваны [[сыр]] (сычужны) быў да 18 стагоддзя экзатычным відам імпарту, мала вядомым нават прывілеяваным саслоўям. Яго мясцовая вытворчасць пачалася толькі ў 19 стагоддзі. Яшчэ менш, чым сыр, ужывалася [[смятана]] і масла, якімі, як і цэльным малаком, «забельвалі» супы, кашы і іншыя стравы. У прыватнасці, паводле назіранняў З. Радчанкі, з малаком у сялянскіх сем'ях часта елі мучныя стравы: [[зацірка|зацірку]], [[локшына|локшыну]] і [[галушкі]]{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Больш спажывалі раслінны тлушч у форме [[алей|алею]] — ільняны і канапляны, у вышэйшых саслоўях часам і [[аліўкавы алей|аліўкавы]]. Алеем штодзённа запраўлялі кашы, прыпраўлялі селядцоў. === Рыбныя === Рыба ў Беларусі спажывалася пераважна мясцовая, прэснаводная, асабліва шмат у перыяд [[Пост (рэлігія)|пастоў]]. Папулярнымі былі ліні, асятры, шчупакі, мянтузы, ляшчы, [[акунь|акуні]] і г.д., з якіх варылі [[юшка|юшку]], рабілі рыбныя клёцкі&nbsp;— [[галкі]], а таксама вендзілі, салілі. У шляхецкай кулінарыі былі вядомыя і складаныя рэцэпты, якія сведчаць пра ўзаемапранікненне культур, напрыклад, «шчупак па-жыдоўску» салодкім спосабам з разынкамі і шафранам{{sfn|Marciszewska|1878|с=220}}. Своеасаблівым метадам падрыхтоўкі сушанай рыбы (шчупакоў і траскі — стокфіша) «на літоўскі спосаб» было яе моцнае адбіванне малатком на кавадле перад вымочваннем, каб яна рабілася мяккай і пухкай{{sfn|Marciszewska|1878|с=232}}. [[Селядцы]] былі ці не адзінай марской рыбай, даступнай, хаця б на святы, усім пластам грамадства. Прывілеяваныя класы калі-некалі спажывалі таксама [[траска|траску]]. Найбольш сытным перыядам у годзе быў прамежак паміж Калядамі і Масленіцай, г.зв. мясаед, калі спажывалася найбольш мясных прадуктаў. Такі рытм у пэўным сэнсе дапамагаў прыстасавацца да дэфіцыту асноўных прадуктаў харчавання. Вясной запасаў ежы бракавала, тады меню разнастаілі шчаўём, крапівой, [[баршчэўнік]]ам, лебядой, карэннем заячай капусты, бацвіннем, маладымі парасткамі хвоі, «мязгой»&nbsp;— яшчэ не зацвярдзелай абалонай асіны і бярозы. Для такога веснавога рацыёну была характэрная забытая сёння поліўка «[[лапеня]]». [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе апісваў яе так{{sfn|Киркор|1857|с=255}}: {{цытата|Яна складаецца з крапівы, сніткі, баршчу, лебяды, шчаўя і асоту. Усё гэта параць у вёдрах і цэбарах гарачым камянямі, дзеля знішчэння сырасці, вымываюць халоднай вадой, дробна крышаць або сякуць нажамі і вараць з вадой, пасаліўшы і, па магчымасці, з прымессю мукі або малака.}} Голад быў звычайнай з’явай у жыцці прыгоннай вёскі, а ў часы неўраджаяў, войн, эпідэмій&nbsp;— таксама ў гарадах. == Напоі == === Алкагольныя === Самымі старажытнымі алкагольнымі напоямі былі [[піва]] і мёд. Піва выраблялася толькі верхняй ферментацыі, звычайна малога мацунку (2-3 аб.%), але спажывалася ў знач. колькасці, у пэўным сэнсе замяняючы прахаладжальныя напоі. Піва было нетрывалым, але яго варылі (асабліва ў фальварках) досыць часта. У параўнанні з сучаснасцю значна больш распаўсюджаным было піва цалкам ці часткова з пшанічнага соладу («[[Белае піва|белае]]»). Піўныя поліўкі (з жаўткамі, тварагом, смятанай — [[граматка]]) да 19 ст. замянялі сярэдняму класу [[кава|каву]] і [[гарбата|гарбату]]. Пітны мёд, у залежнасці ад прапорцыі мёду і вады і ступені перагонкі, меў мацунак ад 12 % да 50 %; асабліва цаніўся мёд, які «сыцілі» ў [[Каўнас]]е. У адрозненне ад Расійскай дзяржавы, вытворчасць і спажыванне алкагольных напояў былі істотна дэцэнтралізаваныя. Хаця сяляне мусілі набываць іх толькі ў корчмах, што належалі іх панам, яны маглі вырабляць пэўную колькасць самастойна на галоўныя царкоўныя святы або на вяселле; магдэбургскія гарады мелі на выключнае права вытворчасці і продаж напояў у корчмах, што належалі магістратам; існавалі таксама адмысловыя мядовыя брацтвы, сябры якіх мелі права самастойнага вырабу пэўнай колькасці напояў у [[канун]] вялікіх святаў. [[Віно]] ўжывалася ў літургічнай практыцы праваслаўнай і каталіцкай царквы, а таксама было артыкулам раскошы. Яно імпартавалася з [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Малдова|Малдовы]] ([[мальвазія]], [[царкоўныя кагоры]]), з [[16 ст.]] найбольшую папулярнасць сярод шляхты набыло віно з [[Венгрыя|Венгрыі]] (асабліва [[такай]]). У 17-18 ст. пашырылася мода на рэйнскія, якія ў Рэчы Паспалітай пілі з [[цукар|цукрам]], і французскія віны. [[Гарэлка]] (''вино горелое'') з’явілася ў ВКЛ у канцы [[15 ст.]] і па меры змяншэння выдаткаў на яе вытворчасць паступова выцясняла піва і асабліва мёд, з кан. 17&nbsp;— пач. 18 ст. заняўшы месца асноўнага алкагольнага напою. У залежнасці ад ступені дыстыляцыі яе мацунак вагаўся ад 15-20 % (г.зв. простая) да «[[акавіта|акавіты]]» (каля 70 %). Папулярнымі напоямі шляхты былі розныя лікёры, настойкі і наліўкі на аснове гарэлкі, з дадаткам зёлак, мёду, спецый, ягад, цукру&nbsp;— [[зуброўка]], [[Крамбамбуля (напой)|крамбамбуля]], [[траянка]] і г.д. Сярод шляхецкага і заможнага сялянскага саслоўя быў папулярны [[крупнік]]&nbsp;— гарачы алкагольны напой. Паводле сведчання [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] (1857), ён лічыўся святочнай раскошай{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. === Неалкагольныя === З неалкагольных напояў у беларусаў былі папулярныя бярозавы і кляновы сокі, якія нарыхтоўвалі ў сакавіку, спажывалі не толькі ў свежым, але і ў зброджаным вылядзе: злівалі ў кадку, дадавалі дрожджы, некалькі галінак парэчак для паляпшэння смаку і насыпалі авёс, які, прарастаючы на паверхні, ахоўваў сок ад пылу. Такі напой мог захоўвацца да сенакосу; у Польшчы «бярозавая юшка» служыла аб’ектам сталых кпінаў над літоўцамі і беларусамі. Іншым традыцыйным напоем быў хлебны квас, які выраблялі досыць салодкім. І квас, і бярозавы сок летам выкарыстоўвалі для прыгатавання халаднікоў. Папулярнымі былі адвары розных зёлак (ліпавага квецця, дзіванны), [[збіцень]], [[узвар]]ы з яблыкаў, груш. [[Кава]] распаўсюдзілася ў Рэчы Паспалітай з канца 17 ст. (традыцыйна лічыцца, што першая буйная партыя трапіла як трафей пры перамозе над туркамі ў Венскай бітве ([[1683]])). Вельмі хутка кава набыла вялікую папулярнасць сярод шляхты і мяшчан і пачала лічыцца адным з «сармацкіх» нацыянальных сімвалаў; ніжэйшыя саслоўі імітавалі каву з пражаных жалудоў, ячменя, цыкорыі. З [[гарбата]]й шляхта пазнаёмілася ў сяр. 18 ст., але да падзелаў дзяржавы яна так і не набыла папулярнасці, маючы рэпутацыю толькі аптэчнага сродку. == Страты традыцыйнай беларускай кухні == За савецкі перыяд з побыту беларусаў зніклі не толькі стравы са стала прывілеяваных станаў, але значна спрасцілася і збяднілася меню праз знікненне страў і простага сялянскага стала, таксама яно ўніфікавалася з меню насельніцтва ўсяго [[СССР]]. Амаль цалкам зніклі многія карняплоды ([[бручка]], [[пастарнак]] і г. д.), [[бабовыя]] ([[бабы]], [[сачавіца]]), выпечка з грэчнай мукі, традыцыйныя [[прыправы]] ([[мацярдушка]], [[бядрынец]] і г. д.), многія венджаныя вырабы ([[паўгускі]], [[кіндзюк]]), стравы з бараніны, канапланага насення, традыцыйныя гатункі сыру і масла і г.д. Гісторыю харчавання, кулінарыі і гастранаміі ў Беларусі можна ўмоўна падзяліць на некалькі перыядаў: * Харчаванне ў дагістарычны і старажытна-рускі перыяд * [[Харчаванне ў ВКЛ|Харчаванне ў перыяд ВКЛ]] (сяр. 13 ст. — 1795) * [[Харчаванне беларусаў у Расійскай імперыі|Харчаванне ў перыяд Расійскай імперыі]] (1772—1917) * Харчаванне ў савецкі перыяд (1917—1991) * Харчаванне ў перыяд незалежнай Беларусі (з 1991) Першыя польскія кулінарныя кнігі — «[[Compendium ferculorum]]» кухмістра [[Станіслаў Чарнецкі|Ст. Чарнецкага]] (1682), «[[Кухар дасканалы]]» [[Войцех Вялёндка|В. Вялёндкі]] (1786) — атрымалі адносна шырокае распаўсюджанне і ў ВКЛ. Спробы зафіксаваць і сістэматызаваць традыцыі прыгатавання, захоўвання і спажывання ежы і пітва ў кнігах у Беларусі пачаліся толькі ў 19 ст. — «[[Кухар добра навучаны]]» (1830) [[Ян Шытлер|Я. Шытлера]], «[[Літоўская гаспадыня]]» [[Ганна Цюндзявіцкая|Г. Цюндзявіцкай]] (1848), «[[Кухарка літоўская]]» [[Вінцэнціна Завадская|В. Завадскай]] (1874), «Шляхецкая кухарка» [[Марыя Марцішэўская|М. Марцішэўскай]] (1878). Апошняя, выдадзеная ў Жытоміры аўтаркай, якая называла сябе «[[літвін|літвінкай]]», яскрава дэманструе адзінства кулінарнай прасторы былой Рэчы Паспалітай і змяшчае мноства рэгіянальных рэцэптаў (халаднікоў, літоўскіх каўдуноў, бацвіння і інш.){{sfn|Marciszewska|1878}}. Пасля рэформы 1861 года і асабліва пад час аграрнага крызісу 1880-х гадоў узрасла цікавасць да матэрыяльнай і духоўнай культуры беларускага сялянства, якая ў гэты час імкліва пазбаўлялася спадчыны прыгонніцтва. Пачынальнікі беларускай этнаграфіі фіксавалі рэцэпты традыцыйных народных страў, рытуалы спажывання ежы і прылады яе прыгатавання і г.д. Аднак гэтая праца насіла бессістэмны характар. Разам з тым, палітычныя катаклізмы першай паловы 20 ст. цалкам знішчылі цэлыя сацыяльныя класы былой Беларусі — шляхту і мяшчанства, носьбітаў больш высокай матэрыяльнай і духоўнай культуры, у тым ліку кулінарнай. Ідэя пра існаванне ці магчымасць рэканструкцыі ўласна беларускай нацыянальнай кухні ўзнікла значна пазней, толькі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], і да канца 20 ст. адзінай крыніцай такой рэканструкцыі лічылася этнаграфічная спадчына былога прыгоннага сялянства, зафіксаваная ў перыяд распаду яго традыцыйнага ладу жыцця. Задача стварэння паўнавартаснай беларускай нацыянальнай кулінарнай і гастранамічнай культуры, якая абапіраецца як на «народныя», так і на «высокія» традыцыі, дагэтуль застаецца актуальнай. == Выявы == <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Беларуская кухня}} * {{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества |год=1857 |том=20 |старонкі=113—339 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонак=489 |мова=pl |ref=Marciszewska}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Типографія В. Безобразова и Комп. |год=1890 |старонак=201 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Типографія В. Безобразова и Комп. |год=1888 |старонак=309 |ref=Радчанка}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Cuisine of Belarus|выгляд=міні}} * ''Аляксадра Парахня'': [http://www.rh.by/by/250/10/7753/ Традыцыйная стравы Мядзельшчыны непаўторныя сярод беларускіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202230432/http://www.rh.by/by/250/10/7753/ |date=2 снежня 2013 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Беларусы}} {{Нацыянальныя кухні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня| ]] 4e9j1vp5734up93aus7j9xehg1f10d1 5143235 5143234 2026-05-18T20:38:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5143235 wikitext text/x-wiki '''Белару́ская ку́хня''' — нацыянальная кухня [[Беларусы|беларусаў]], сукупнасць народных рэцэптаў і шматвяковых кулінарных традыцый гатавання страў і напояў, унікальных і агульных з суседнімі народамі. Простая і пажыўная кухня на аснове харчовай сыравіны (пераважна [[Збожжавыя культуры|збожжавых]] і [[гародніна|гароднінных]] [[Клубень|клубневых]]) даступных на [[Беларусь|Беларусі]]. Лічыцца даволі цяжкай для стрававання і тлустай. Беларускія стравы адносна простыя ў гатаванні і маюць сагравальны эфект. Сучасная беларуская кухня прапануе вялікі выбар страў, базуецца на [[Бульба|бульбе]], [[Мука|муцэ]], [[Жытні хлеб|жытнім хлебе]], [[Капуста качанная|капусце]] і [[Свініна|свініне]]. Прыклады тыповых страў: [[зразы]], [[калдуны]], [[мачанка]] з [[Бліны|блінамі]] і [[дранікі]] са смятанай, [[сырнікі]]; супы — [[жур]], [[крупеня]], [[халаднік]] i [[боршч]]; напоі — [[бярозавік]] і [[Квас|хлебны квас]]. Для беларускай кухні характэрна шырокае выкарыстанне {{нп3|Буракі (карняплод)|чырвоных буракоў|ru|Свёкла (корнеплод)}}, лясных [[Грыбы|грыбоў]] і [[Ягады|ягад]], [[Ячмень звычайны|ячменю]], кіслай [[Смятана|смятаны]] і салёнага [[сала]]. Стравы па смаку запраўляюцца [[Цыбуля рэпчатая|цыбуляй]] і [[Часнок|часнаком]] і ўпрыгожваюцца [[Пятрушка кучаравая|пятрушкай]] і [[кроп]]ам — гароднінай, якую лёгка вырошчваць на прысядзібных участках. Нацыянальная кухня беларусаў мае рэгіянальныя, мясцовыя і нават сямейныя разнавіднасці. У той жа час яна падобная на кухню суседніх народаў. Разам з тым на кухні нашых суседзяў праніклі элементы традыцыйнай беларускай кухні. == Гісторыя == Фарміравалася на аснове страў і прыёмах гатавання агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаеўрапейскіх народаў — балцкіх, германскіх і іншых, якія фарміраваліся на працягу многіх тысячагоддзяў. Да нядаўняга часу ў рацыёне большасці насельніцтва [[Беларусь|Беларусі]] абсалютна пераважалі [[вегетарыянства|вегетарыянскія]] стравы — са збожжа, бабовых культур, агародніны, малака і малочных прадуктаў, насення лёну і канапель, прадуктаў збіральніцтва — грыбоў, ягад, садавіны, [[мёд]]у. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да літоўскай. На працягу [[XIII стагоддзе|XIII]] — [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў [[Польская кухня|польская]] і [[Нямецкая кухня|нямецкая]] кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — [[яўрэйская кухня|яўрэйская]] і [[татарская кухня|татарская]], у меншай ступені [[Французская кухня|французская]], [[Італьянская кухня|італьянская]], [[венгерская кухня|венгерская]] і [[англійская кухня|англійская]]. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае [[руская кухня]]. == Стравы == {{Змест злева}} [[Файл:Plates of pierogi with sour cream and onion.jpg|thumb|Гатовыя калдуны з соусамі]] Аснову сельскай гаспадаркі беларусаў здаўна складала вытворчасць збожжа. Асноўным прадуктам харчавання быў [[хлеб]] з жытняй мукі, часта з дадаткамі ячменнай, пшанічнай, грэцкай, аўсянай. Адносна распаўсюджанай была выпечка з грэцкай мукі. Мучныя вырабы з пытляванай пшанічнай мукі ([[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каравай|караваі]]) выпякаліся ў асноўным на [[Беларускія святы|святы]]. Дагэтуль жытні хлеб у Беларусі ў вялікай пашане, з ім ядуць і першыя, і другія стравы. Апроч хлеба, з мукі вараць [[каша|кашы]], робяць [[клёцкі]], [[лазанкі]], [[калдуны]] і інш. Cамая папулярная гародніна — [[капуста]], якую вараць, тушаць, квасяць і выкарыстоўваюць для гатавання розных страў, напрыклад [[бігас]]у, а таксама [[буракі]], з якіх у прыватнасці гатуюць [[халаднік]], і [[морква]]. Як сведчаць этнаграфічныя даследаванні XIX стагоддзя, селянін-мужчына з'ядаў у дзень каля 3 фунтаў (каля 1,2 кг) хлеба, а жанчына — каля 2 фунтаў{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. Згодна з назіраннямі [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] ў Віленскай губерні, а таксама [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіды Радчанкі]] на Гомельшчыне і [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] на Піншчыне, традыцыйна сяляне харчаваліся тры ці чатыры разы на дзень: раніцай — [[сняданне]] (часта называлі абедам), каля 12-й гадзіны — [[палудзень]] (ці «полуднік»), каля трох гадзін дня — падвячорак і ўвечары — [[вячэра]]{{sfn|Киркор|1857|с=256}}{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=184}}. У перыяд цяжкіх палявых работ ([[сенакос]]у ці [[жніво|жніва]]) гаспадар мусіў забяспечваць працаўнікоў асабліва сытнай ежай і гарэлкай{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=184}}, тады як на [[паншчына|паншчыне]] і ў дарозе елі пераважна сухі хлеб, печаную ці вараную бульбу, параны гарох і бабы{{sfn|Киркор|1857|с=255}}. Сярод першых страў пераважалі раслінныя і мучныя супы. У [[Гомельскі павет|Гомельскім павеце]] ў канцы XIX стагоддзя асноўнымі супамі былі [[боршч]], [[капусняк]] і [[крупнік]] (які падчас пастоў залівалі канапляным алеем або елі «нішчымным»), а ўлетку часта гатавалі халаднік. Шырока ўжываліся «камы» (бульба, патоўчаная з канапляным насеннем) і «смілянка» (тоўчанае канаплянае насенне ў выглядзе соусу){{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. [[Файл:Babka Potato Dish-2.jpg|thumb|Бабка]] Цяпер круглы год не сыходзіць са стала [[бульба]], з якой у Беларусі ўпершыню пазнаёміліся ў [[18 ст.]], пачалі вырошчваць на пач. [[19 ст.]], а да канца 19 ст. яна стала асновай рацыёну. Бульбу вараць, тушаць, смажаць, запякаюць, фаршыруюць. З яе гатуюць супы, салаты, піражкі і [[хрушчы]]. Смачная бульба ў спалучэнні з грыбамі, свінінай. Асабліва вядомыя стравы з сырой дранай бульбы запазычаныя калісьці з нямецкай кулінарыі — [[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]], [[клёцкі]], [[капытка]]. === Мясныя === Мясныя стравы даўней гатавалі ў асноўным на святы, пераважна зімовыя. [[Дзічына]] таксама была найбольш даступная ўвосень і зімой. Сярод мясных прадуктаў асноўнае месца займалі вырабы са [[свініна|свініны]], значна меней, але больш як сёння, спажывалася [[бараніна|бараніны]], яшчэ менш&nbsp;— [[ялавічына|ялавічыны]]. Свіней забівалі пераважна ў лістападзе-студзені, а таксама вясной; найбольш часта перад Калядамі, што з’яўляецца старажытным, яшчэ з паганскіх часоў, звычаем. З нарэзанага мяса або мяснога фаршу выраблялі кілбасы; з пячонкі, крыві з дадаткам мукі, крупаў&nbsp;— [[Кішка (страва)|кішку]]; свіныя страўнікі таксама начынялі фаршамі (кіндзюк, шкалондза, або [[каўбух]]); вырабялі [[студзень, страва|студні]], [[сальцісон]]ы, рулеты, вэндзілі шынкі&nbsp;— свіныя лапаткі са скурай, кумпякі&nbsp;— лапаткі без скуры, якую салілі разам з салам, рэбры, галёнкі&nbsp;— верхнія часткі ног, аддзеленыя ад шынак і кумпякоў, свіныя вушы. Саланіну, каўбасы, вяндліну захоўвалі да цяжкіх сельскагаспадарчых работ&nbsp;— сенакосу, жніва. У сённяшняй беларускай кулінарыі перавагу аддаюць мясу, тушанаму з агароднінай і грыбамі, запечанаму з сырам і г.д. Адна з найбольш вядомых страў&nbsp;— [[мачанка]] ці [[верашчака]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя верашчака трывала ўвайшла ў святочны рацыён не толькі шляхты, але і сялян. Этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе адзначаў, што падчас святаў у віленскіх сялян «на стале з’яўляюцца яечня, верашчака, якая гатуецца са свініны, з кіслым соусам, гусь, курыца, бараніна»{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. [[Прыправы]]&nbsp;— перац, каляндру, часнок, пятрушку і інш.&nbsp;— выкарыстоўваюць памяркоўна. === З хатняй птушкі === З хатняй птушкі найбольш звыклымі былі куры, качкі, [[гусь свойская|гусі]]; у [[16 ст.]] з’явіліся [[індык свойскі|індыкі]]. Асноўнай мэтай гадоўлі птушкі было атрыманне яек. У сялянскім рацыёне птушынае мяса было рэдкасцю, яго спажывалі пераважна як дыетычную ежу пры хваробах, часцей прадавалі на рынку ці выплочвалі ў якасці натуральнай даніны. Традыцыйным дэлікатэсам былі вэнджаныя «[[паўгускі]]», вяленыя качкі. Печаная ці смажаная гусь з грыбамі, ці фаршыраваная кашай — традыцыйная беларуская страва, вядомая з многіх літаратурных крыніц. === Малочныя === Малочных прадуктаў раней спажывалася значна меней, чым сёння (менш за 100 л. на чалавека ў год у пераліку на цэльнае [[малако]]). Мясцовая «чырвоная» парода буйной рагатай жывёлы не вызначалася высокімі надоямі, а значную частку статка складалі валы. Асноўным сродкам кансервацыі і галоўнай формай спажывання малака быў [[тварожны сыр]], які елі пераважна ў святы. Тварожны сыр высушваўся да крамянасці, яго крышылі нажом або смакталі як цукеркі. Больш распаўсюджаным, чым сёння, быў сыр з казінага малака. Ферментаваны [[сыр]] (сычужны) быў да 18 стагоддзя экзатычным відам імпарту, мала вядомым нават прывілеяваным саслоўям. Яго мясцовая вытворчасць пачалася толькі ў 19 стагоддзі. Яшчэ менш, чым сыр, ужывалася [[смятана]] і масла, якімі, як і цэльным малаком, «забельвалі» супы, кашы і іншыя стравы. У прыватнасці, паводле назіранняў З. Радчанкі, з малаком у сялянскіх сем'ях часта елі мучныя стравы: [[зацірка|зацірку]], [[локшына|локшыну]] і [[галушкі]]{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Больш спажывалі раслінны тлушч у форме [[алей|алею]] — ільняны і канапляны, у вышэйшых саслоўях часам і [[аліўкавы алей|аліўкавы]]. Алеем штодзённа запраўлялі кашы, прыпраўлялі селядцоў. === Рыбныя === Рыба ў Беларусі спажывалася пераважна мясцовая, прэснаводная, асабліва шмат у перыяд [[Пост (рэлігія)|пастоў]]. Папулярнымі былі ліні, асятры, шчупакі, мянтузы, ляшчы, [[акунь|акуні]] і г.д., з якіх варылі [[юшка|юшку]], рабілі рыбныя клёцкі&nbsp;— [[галкі]], а таксама вендзілі, салілі. У шляхецкай кулінарыі былі вядомыя і складаныя рэцэпты, якія сведчаць пра ўзаемапранікненне культур, напрыклад, «шчупак па-жыдоўску» салодкім спосабам з разынкамі і шафранам{{sfn|Marciszewska|1878|с=220}}. Своеасаблівым метадам падрыхтоўкі сушанай рыбы (шчупакоў і траскі — стокфіша) «на літоўскі спосаб» было яе моцнае адбіванне малатком на кавадле перад вымочваннем, каб яна рабілася мяккай і пухкай{{sfn|Marciszewska|1878|с=232}}. [[Селядцы]] былі ці не адзінай марской рыбай, даступнай, хаця б на святы, усім пластам грамадства. Прывілеяваныя класы калі-некалі спажывалі таксама [[траска|траску]]. Найбольш сытным перыядам у годзе быў прамежак паміж Калядамі і Масленіцай, г.зв. мясаед, калі спажывалася найбольш мясных прадуктаў. Такі рытм у пэўным сэнсе дапамагаў прыстасавацца да дэфіцыту асноўных прадуктаў харчавання. Вясной запасаў ежы бракавала, тады меню разнастаілі шчаўём, крапівой, [[баршчэўнік]]ам, лебядой, карэннем заячай капусты, бацвіннем, маладымі парасткамі хвоі, «мязгой»&nbsp;— яшчэ не зацвярдзелай абалонай асіны і бярозы. Для такога веснавога рацыёну была характэрная забытая сёння поліўка «[[лапеня]]». [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе апісваў яе так{{sfn|Киркор|1857|с=255}}: {{цытата|Яна складаецца з крапівы, сніткі, баршчу, лебяды, шчаўя і асоту. Усё гэта параць у вёдрах і цэбарах гарачым камянямі, дзеля знішчэння сырасці, вымываюць халоднай вадой, дробна крышаць або сякуць нажамі і вараць з вадой, пасаліўшы і, па магчымасці, з прымессю мукі або малака.}} Голад быў звычайнай з’явай у жыцці прыгоннай вёскі, а ў часы неўраджаяў, войн, эпідэмій&nbsp;— таксама ў гарадах. == Напоі == === Алкагольныя === Самымі старажытнымі алкагольнымі напоямі былі [[піва]] і мёд. Піва выраблялася толькі верхняй ферментацыі, звычайна малога мацунку (2-3 аб.%), але спажывалася ў знач. колькасці, у пэўным сэнсе замяняючы прахаладжальныя напоі. Піва было нетрывалым, але яго варылі (асабліва ў фальварках) досыць часта. У параўнанні з сучаснасцю значна больш распаўсюджаным было піва цалкам ці часткова з пшанічнага соладу («[[Белае піва|белае]]»). Піўныя поліўкі (з жаўткамі, тварагом, смятанай — [[граматка]]) да 19 ст. замянялі сярэдняму класу [[кава|каву]] і [[гарбата|гарбату]]. Пітны мёд, у залежнасці ад прапорцыі мёду і вады і ступені перагонкі, меў мацунак ад 12 % да 50 %; асабліва цаніўся мёд, які «сыцілі» ў [[Каўнас]]е. У адрозненне ад Расійскай дзяржавы, вытворчасць і спажыванне алкагольных напояў былі істотна дэцэнтралізаваныя. Хаця сяляне мусілі набываць іх толькі ў корчмах, што належалі іх панам, яны маглі вырабляць пэўную колькасць самастойна на галоўныя царкоўныя святы або на вяселле; магдэбургскія гарады мелі на выключнае права вытворчасці і продаж напояў у корчмах, што належалі магістратам; існавалі таксама адмысловыя мядовыя брацтвы, сябры якіх мелі права самастойнага вырабу пэўнай колькасці напояў у [[канун]] вялікіх святаў. [[Віно]] ўжывалася ў літургічнай практыцы праваслаўнай і каталіцкай царквы, а таксама было артыкулам раскошы. Яно імпартавалася з [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Малдова|Малдовы]] ([[мальвазія]], [[царкоўныя кагоры]]), з [[16 ст.]] найбольшую папулярнасць сярод шляхты набыло віно з [[Венгрыя|Венгрыі]] (асабліва [[такай]]). У 17-18 ст. пашырылася мода на рэйнскія, якія ў Рэчы Паспалітай пілі з [[цукар|цукрам]], і французскія віны. [[Гарэлка]] (''вино горелое'') з’явілася ў ВКЛ у канцы [[15 ст.]] і па меры змяншэння выдаткаў на яе вытворчасць паступова выцясняла піва і асабліва мёд, з кан. 17&nbsp;— пач. 18 ст. заняўшы месца асноўнага алкагольнага напою. У залежнасці ад ступені дыстыляцыі яе мацунак вагаўся ад 15-20 % (г.зв. простая) да «[[акавіта|акавіты]]» (каля 70 %). Папулярнымі напоямі шляхты былі розныя лікёры, настойкі і наліўкі на аснове гарэлкі, з дадаткам зёлак, мёду, спецый, ягад, цукру&nbsp;— [[зуброўка]], [[Крамбамбуля (напой)|крамбамбуля]], [[траянка]] і г.д. Сярод шляхецкага і заможнага сялянскага саслоўя быў папулярны [[крупнік]]&nbsp;— гарачы алкагольны напой. Паводле сведчання [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] (1857), ён лічыўся святочнай раскошай{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. === Неалкагольныя === З неалкагольных напояў у беларусаў былі папулярныя бярозавы і кляновы сокі, якія нарыхтоўвалі ў сакавіку, спажывалі не толькі ў свежым, але і ў зброджаным вылядзе: злівалі ў кадку, дадавалі дрожджы, некалькі галінак парэчак для паляпшэння смаку і насыпалі авёс, які, прарастаючы на паверхні, ахоўваў сок ад пылу. Такі напой мог захоўвацца да сенакосу; у Польшчы «бярозавая юшка» служыла аб’ектам сталых кпінаў над літоўцамі і беларусамі. Іншым традыцыйным напоем быў хлебны квас, які выраблялі досыць салодкім. І квас, і бярозавы сок летам выкарыстоўвалі для прыгатавання халаднікоў. Папулярнымі былі адвары розных зёлак (ліпавага квецця, дзіванны), [[збіцень]], [[узвар]]ы з яблыкаў, груш. [[Кава]] распаўсюдзілася ў Рэчы Паспалітай з канца 17 ст. (традыцыйна лічыцца, што першая буйная партыя трапіла як трафей пры перамозе над туркамі ў Венскай бітве ([[1683]])). Вельмі хутка кава набыла вялікую папулярнасць сярод шляхты і мяшчан і пачала лічыцца адным з «сармацкіх» нацыянальных сімвалаў; ніжэйшыя саслоўі імітавалі каву з пражаных жалудоў, ячменя, цыкорыі. З [[гарбата]]й шляхта пазнаёмілася ў сяр. 18 ст., але да падзелаў дзяржавы яна так і не набыла папулярнасці, маючы рэпутацыю толькі аптэчнага сродку. == Страты традыцыйнай беларускай кухні == За савецкі перыяд з побыту беларусаў зніклі не толькі стравы са стала прывілеяваных станаў, але значна спрасцілася і збяднілася меню праз знікненне страў і простага сялянскага стала, таксама яно ўніфікавалася з меню насельніцтва ўсяго [[СССР]]. Амаль цалкам зніклі многія карняплоды ([[бручка]], [[пастарнак]] і г. д.), [[бабовыя]] ([[бабы]], [[сачавіца]]), выпечка з грэчнай мукі, традыцыйныя [[прыправы]] ([[мацярдушка]], [[бядрынец]] і г. д.), многія венджаныя вырабы ([[паўгускі]], [[кіндзюк]]), стравы з бараніны, канапланага насення, традыцыйныя гатункі сыру і масла і г.д. Гісторыю харчавання, кулінарыі і гастранаміі ў Беларусі можна ўмоўна падзяліць на некалькі перыядаў: * Харчаванне ў дагістарычны і старажытна-рускі перыяд * [[Харчаванне ў ВКЛ|Харчаванне ў перыяд ВКЛ]] (сяр. 13 ст. — 1795) * [[Харчаванне беларусаў у Расійскай імперыі|Харчаванне ў перыяд Расійскай імперыі]] (1772—1917) * Харчаванне ў савецкі перыяд (1917—1991) * Харчаванне ў перыяд незалежнай Беларусі (з 1991) Першыя польскія кулінарныя кнігі — «[[Compendium ferculorum]]» кухмістра [[Станіслаў Чарнецкі|Ст. Чарнецкага]] (1682), «[[Кухар дасканалы]]» [[Войцех Вялёндка|В. Вялёндкі]] (1786) — атрымалі адносна шырокае распаўсюджанне і ў ВКЛ. Спробы зафіксаваць і сістэматызаваць традыцыі прыгатавання, захоўвання і спажывання ежы і пітва ў кнігах у Беларусі пачаліся толькі ў 19 ст. — «[[Кухар добра навучаны]]» (1830) [[Ян Шытлер|Я. Шытлера]], «[[Літоўская гаспадыня]]» [[Ганна Цюндзявіцкая|Г. Цюндзявіцкай]] (1848), «[[Кухарка літоўская]]» [[Вінцэнціна Завадская|В. Завадскай]] (1874), «Шляхецкая кухарка» [[Марыя Марцішэўская|М. Марцішэўскай]] (1878). Апошняя, выдадзеная ў Жытоміры аўтаркай, якая называла сябе «[[літвін|літвінкай]]», яскрава дэманструе адзінства кулінарнай прасторы былой Рэчы Паспалітай і змяшчае мноства рэгіянальных рэцэптаў (халаднікоў, літоўскіх каўдуноў, бацвіння і інш.){{sfn|Marciszewska|1878}}. Пасля рэформы 1861 года і асабліва пад час аграрнага крызісу 1880-х гадоў узрасла цікавасць да матэрыяльнай і духоўнай культуры беларускага сялянства, якая ў гэты час імкліва пазбаўлялася спадчыны прыгонніцтва. Пачынальнікі беларускай этнаграфіі фіксавалі рэцэпты традыцыйных народных страў, рытуалы спажывання ежы і прылады яе прыгатавання і г.д. Аднак гэтая праца насіла бессістэмны характар. Разам з тым, палітычныя катаклізмы першай паловы 20 ст. цалкам знішчылі цэлыя сацыяльныя класы былой Беларусі — шляхту і мяшчанства, носьбітаў больш высокай матэрыяльнай і духоўнай культуры, у тым ліку кулінарнай. Ідэя пра існаванне ці магчымасць рэканструкцыі ўласна беларускай нацыянальнай кухні ўзнікла значна пазней, толькі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], і да канца 20 ст. адзінай крыніцай такой рэканструкцыі лічылася этнаграфічная спадчына былога прыгоннага сялянства, зафіксаваная ў перыяд распаду яго традыцыйнага ладу жыцця. Задача стварэння паўнавартаснай беларускай нацыянальнай кулінарнай і гастранамічнай культуры, якая абапіраецца як на «народныя», так і на «высокія» традыцыі, дагэтуль застаецца актуальнай. == Выявы == <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Беларуская кухня}} * {{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества |год=1857 |том=20 |старонкі=113—339 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонак=489 |мова=pl |ref=Marciszewska}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Типографія В. Безобразова и Комп. |год=1890 |старонак=201 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Типографія В. Безобразова и Комп. |год=1888 |старонак=309 |ref=Радчанка}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Cuisine of Belarus|выгляд=міні}} * ''Аляксадра Парахня'': [http://www.rh.by/by/250/10/7753/ Традыцыйная стравы Мядзельшчыны непаўторныя сярод беларускіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202230432/http://www.rh.by/by/250/10/7753/ |date=2 снежня 2013 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Беларусы}} {{Нацыянальныя кухні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня| ]] sqvdl3wuxkm52638erwuolcf61llbk9 Юлія Віктараўна Несцярэнка 0 20717 5143356 5059381 2026-05-19T07:31:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143356 wikitext text/x-wiki {{Лёгкаатлет | імя = Юлія Несцярэнка | партрэт = Юлія Несцярэнка.jpg | памер = | подпіс = | поўнае імя = Юлія Віктараўна Несцярэнка | мянушкі = | грамадзянства = {{USSR}}→{{BLR}} | дата нараджэння = | месца нараджэння = | трэнеры = | рост = 173 | вага = 60 |IAAF = 181559 |100м = 10.92 м (Афіны, 2004) {{NR}} |200м = 22.91 м (Рэцімнан, 2004) | медалі = {{Ордэн Айчыны 3 ступені, Беларусь|}} {{АГ-спорт|[[Лёгкая атлетыка]]}} {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|[[Летнія Алімпійскія гульні 2004|Афіны 2004]]|[[Лёгкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2004|бег 100 м]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па лёгкай атлетыцы|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2004|Будапешт 2004]]|60 м}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па лёгкай атлетыцы 2005|Хельсінкі 2005]]|эстафета 4×100 м}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы 2006|Гётэбарг 2006]]|эстафета 4×100 м}} |абнаўленне =2 лістапада 2014 }} {{Цёзкі2|Несцярэнка}} '''Ю́лія Ві́ктараўна Несцярэ́нка''' (нар. {{ДН|15|6|1979}}, {{МН|Брэст}}, [[Беларусь]]) — беларуская легкаатлетка, алімпійская чэмпіёнка ў бегу на 100 метраў. Юлія перамагла на дыстанцыі 100 метраў на XXVIII [[Летнія Алімпійскія гульні 2004|Алімпійскіх гульнях]] ([[2004]]) у [[Афіны|Афінах]]. Пераможца міжнародных спаборніцтваў серыі Гран-пры (2004). Бронзавая прызёрка чэмпіянатаў свету (2004, 2005) і Еўропы (2006). [[Файл:Belarus stamp no. 579 - Yulia Nestsiarenka.jpg|міні|злева|Юлія Несцярэнка, паштовая марка Беларусі]] Майстар спорту Беларусі (1997), майстар спорту Беларусі міжнароднага класа (2001), [[заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь]] (2005). Узнагароджана Ордэнам Айчыны 3 ступені. [[Ганаровы грамадзянін горада Брэста]] (2004). == Факты == * Рост: 1,73 м * Вага: 60 кг * Жыве: Брэст, Беларусь {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.belarus.by/rel_image/1075 Алімпійская чэмпіёнка ў бегу на 100 м Юлія Несцярэнка. Выява на афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141116084544/http://www.belarus.by/rel_image/1075 |date=16 лістапада 2014 }} * [http://www.usebelarusy.by/be/content/tutejshyya/24694/24780/25359 «Белая ўспышка»: Юлія Несцярэнка на партале «Усе Беларусы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205053/http://www.usebelarusy.by/be/content/tutejshyya/24694/24780/25359 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://www.svaboda.org/articlesfeatures/man/2004/08/552a8f4c-3887-45a4-9680-3c339cabe771.html Самая хуткая жанчына плянэты жыве ў Беларусі] (Інтэрв’ю зь Юліяй Несцярэнка і яе мужам) * [http://blr.belta.by/all_news/sport/i_16671.html БЕЛТА:Алімпійская чэмпіёнка Юлія Несцярэнка паказала лепшы рэзультат сезона ў Еўропе на стаметроўцы]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.svaboda.org/articlesfeatures/man/2004/9/4c0554d3-0a27-4597-bf34-7f58527fd1d8.html Юлія Несьцярэнка: «Гэта звычайная правакацыя»] * [http://svaboda.org/articlesfeatures/society/2004/9/4a0cc965-6c36-4db1-8e32-5320a884d8eb.html Беларускія алімпійскія чэмпіёны: слаўная мінуўшчына й цяжкая сапраўднасьць]{{Недаступная спасылка}} {{Commonscat|Julija Niesciarenka}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Несцярэнка Юлія}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брэсце]] [[Катэгорыя:Бегуны на кароткія дыстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2004 года]] [[Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыны III ступені (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Брэста]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] ckz7mj5ezyzxy4dizsq46ibhd1umdi5 Ракаў 0 27480 5143146 5136690 2026-05-18T17:23:06Z Peisatai 111348 /* Гісторыя */ 5143146 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Ракаў |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 58|lat_sec = 25 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 04|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Валожынскі |сельсавет = Ракаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = XIV стагоддзе |ранейшыя назвы = |статус з = 2008 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = {{рост}}2485<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://volozhin.gov.by/ru/rukovodstvo-regiona/predstavitelnye-gosudarstvennye-organy/ispolkomy-i-sovety-pervichnogo-urovnya/selskie-ispolnitelnye-komitety/rakovskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet|title=Раковский сельский исполнительный комитет - Воложинский районный исполнительный комитет|website=volozhin.gov.by|access-date=2022-02-21|archive-date=2022-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221225333/https://volozhin.gov.by/ru/rukovodstvo-regiona/predstavitelnye-gosudarstvennye-organy/ispolkomy-i-sovety-pervichnogo-urovnya/selskie-ispolnitelnye-komitety/rakovskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet|deadlink=no}}</ref> |год перапісу = 2021 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = да |тэлефонны код = +375 1772 |паштовы індэкс = 222365 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 5 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Rakaw |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243004944 }} '''Ра́каў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rakaŭ}}) — [[аграгарадок]] у [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Ракаўскі сельсавет|Ракаўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 40 км на паўднёвы ўсход ад [[Валожын]]а, за 39 км ад [[Мінск]]а; за 16 км ад чыгуначнай станцыі [[Беларусь (станцыя)|Беларусь]], каля аўтамабільнай дарогі [[Мінск]] — [[Гродна]]. Ракаў — колішні [[Магдэбургскае права|магдэбургскі]]<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 312.</ref> [[горад]] [[Менскі павет|гістарычнай Меншчыны]], колішняя сталіца [[Ракаўскае графства|графства]]. == Назва == Згодна з [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевічам]], назва ''Ракаў'' утвораная ад прозвішча ''Рак'', вытворнага ад слова [[Ракападобныя|рак]] — жывёла<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 318.</ref>. Згодна з [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылай]], прозвішчы ''Рак, Ракаў, Раковіч'' і да т. п. таксама паходзяць ад асновы ''рак''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 347-348.</ref>. З іншага боку, на [[Павілле|Павіллі]] фіксаваліся прозвішчы Рак ([[Нястанішкі]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-F9DG-G?i=396&cat=835276</ref>, Ракойць ([[Гервяты]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-HXYW?i=214&cat=834953&lang=pl</ref>. З-пад Дзятлава ([[Погіры (Дзятлаўскі раён)|Погіры]]) было Ракойша<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-PSPQ-H?cat=833878&i=253&lang=pl</ref>, пры літоўскім прозвішчным -''aiš''-<ref>P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 318.</ref>. Ёсць літоўскія ''Rakas, Rakaitis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=b0de73d810fff1ebe42cb1dc5d90303a</ref>, латышскія ''Rāks, Rāķis''<ref>https://uzvardi.lv/surname/809112 https://uzvardi.lv/surname/821034</ref>''.'' Аснова ''Rak-'' выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 128.</ref>.'' == Гісторыя == Упершыню Ракаў згадваецца ў XIV стагоддзі як вялікакняжацкае ўладанне. У Літоўскай Метрыцы засведчаныя імёны жыхароў Ракава па стане на XV стагоддзе: Пацюс, Малдуціс ("Пацюс, Молдутис")<ref>Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 3 (1440-1498). Užrašymų knyga 3 // Vilnius, 1998. Стар. 53.</ref>. У 1465 годзе [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Казімір Ягелончык|Казімір]] перадаў паселішча [[Кезгайлы|Кезгайлам]], з 1550 года — ва ўладанні [[Завішы|Завішаў]]. У другой палове XVI стагоддзя тут заснавалі кальвінскі збор (дзейнічаў да пачатку XVIII стагоддзя). Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) мясцовасць увайшла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У 1568 годзе Ракаў атрымаў статус [[мястэчка]]. У першай палове XVII стагоддзя паселішча перайшло да [[Сангушкі|Сангушкаў]], пры якіх зрабілася значным гадлёвым горадам, цэнтрам [[Ракаўскае графства|графства]]. У гэты час тут працавала вядомая друкарня. У 1686 годзе Канстанцыя Сангушка з Сапегаў заснавала ў мястэчку дамініканскі кляштар Св. Духа. У 1701 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Моцны]] надаў Ракаву прывілей на 2 кірмашы. Пачаўся хуткі эканамічны ўздым. Праз мястэчка праходзілі два гасцінцы: [[Менск]] — [[Пяршаі]] — [[Валожын]] — [[Ашмяны]] і Ракаў — [[Вілейка]]. У 1702 годзе [[Казімір Сангушка]] заснаваў тут базыльянскі манастыр. У 1742 годзе адбыўся пажар, які знішчыў кляштар Св. Духа (неўзабаве адбудаваны). У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Ракаў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам воласці [[Мінскі павет|Мінскага павета]]. У 1794 годзе за ўдзел у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні]] расійскія ўлады канфіскавалі мястэчка ў Сангушкаў і перадалі царскаму фельдмаршалу Салтыкову. У 1804 годзе Салтыкоў прадаў Ракаў Здзяхоўскім. У 1824 годзе мясцовыя вернікі збудавалі драўляны касцёл і капліцу, у 1830 годзе — змуравалі прымогілкавую капліцу Св. Ганны. Па задушэнні [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання]] (1830—1831) у 1835 годзе расійскія ўлады ліквідавалі кляштар Св. Духа, а касцёл гвалтоўна перарабілі ў царкву [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхата]]. У 1839 годзе царскія ўлады скасавалі базыльянскі манастыр, царкву перадалі [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскаму патрыярхату]], багатую бібліятэку і архіў, што знаходзіліся пры манастыры — разрабавалі, манастырскі шпіталь — закрылі. У 1843 годзе ў Ракаве пабудаваныя майстэрні сельскагаспадарчых машын (веялкі, малатарні, сячкарні і інш.), якія добра разыходзіліся ў Мінскім, а таксама ў Пскоўскім, Пецярбургскім паветах; апроч таго, у мястэчку працавалі 2 млыны, цагельня, піваварня. Мясцовыя майстры выраблялі драўляныя [[малатарня|малатарні]], [[арфа, сельскагаспадарчая прылада|арфы]] і [[сячкарня|сячкарні]] для навакольных сельскіх гаспадарак. Паводле [[Мікалай Улашчык|М. Улашчыка]]<ref>«Была такая вёска…» // [[Мікалай Улашчык]]. Выбранае / Уклад. А. Каўка, А. Улашчык. — Мн.: «Беларускі кнігазбор», 2001. С. 88.</ref>, у 1901 годзе тут вырабілі 80 малатарань. Станам на 1859 год у мястэчку было 140 двароў<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 379.</ref>. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў. Ракаў знаходзіўся ва ўладанні [[Марыян Здзяхоўскі|Марыяна Здзяхоўскага]], прафесара Кракаўскага і Віленскага ўніверсітэтаў. У гэты час у сядзібе Здзяхоўскага збіраліся вядомыя літаратары і музыканты. [[Эліза Ажэшка]] называла Ракаў «Паўночнымі [[Афіны|Афінамі]]». На 1905 год у мястэчку было 740 будынкаў, у 1906 годзе тут збудавалі неагатычны касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі. У пачатку XX стагоддзя існавалі некалькі млыноў, касцёл Св. Духа, капліца Св. Ганны, царква, праваслаўная прымогілкавая капліца, каталіцкая і праваслаўная пачатковыя школы, паштовая станцыя і тэлеграф, аптэка; набліжэйшы доктар — у Заслаўі. У 1906—1909 гадах дзейнічала правінцыйнае кола [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Польскага таварыства «Асвета» ў Мінску]], якое займалася падтрымкай польскай адукацыі<ref>{{Крыніцы/Паміж надзеяй і непакоем, 2007|34-37}}</ref>. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Ракаў апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам гміны [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Непадалёк ад мястэчка праходзіла граніца з БССР, што спрыяла вялікаму эканамічнаму ўздыму. У гэты час Ракаў быў улюблёным месцам кантрабандыстаў, шпіёнаў з абодвух бакоў, тут адкрываліся рэстарацыі, публічныя дамы. У 1939 годзе Ракаў увайшоў у [[БССР]], дзе атрымаў статус гарадскога пасёлка. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з ліпеня 1941 года да ліпеня 1944 года Ракаў знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У Ракаўскім гета (жнівень 1941 — люты 1942) нацысты забілі больш за 1000 габрэяў. 16 ліпеня 1954 года статус Ракава панізілі да вёскі, Ракаў далучаны да [[Выганіцкі сельсавет|Выганіцкага сельсавета]], дзе стаў яго цэнтрам, сельсавет перайменаваны ў Ракаўскі<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об упразднении городского поселка Раков, Радошковичского района, Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 28 лютага 2008 года Ракаву нададзены статус аграгарадка<ref>[http://advokatby.com/regional/feednb/bdednpv5d.htm Решение Воложинского районного Совета депутатов от 28.02.2008 N 61 «О преобразовании деревни Раков в агрогородок»]</ref>. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px" caption="Мястэчка на старых фатаздымках"> Выява:Rakaŭ, Ukryžy, Bazylanski. Ракаў, Укрыжы, Базылянскі (1944-49).jpg| Старадаўняя каплічка «На Крыжы» Выява:Rakaŭ, Mienskaja, Śviatoj Hanny. Ракаў, Менская, Сьвятой Ганны (1914).jpg|Касцёл Св. Ганны Выява:Rakaŭ, Daminikanskaja, Maci Božaj. Ракаў, Дамініканская, Маці Божай (1914).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Выява:Rakaŭ, Daminikanskaja, Maci Božaj. Ракаў, Дамініканская, Маці Божай (1914) (2).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і брама </gallery> <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Выява:Rakaŭ, Maci Božaj. Ракаў, Маці Божай (1914).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі, інтэр’ер Выява:Rakaŭ, Kaścielnaja, Plabanija. Ракаў, Касьцельная, Плябанія (1911).jpg|Плябанія Выява:Rakaŭ, siadziba (XX).jpg|Сядзіба Выява:Rakaŭ, Ździachoŭski. Ракаў, Зьдзяхоўскі (1908).jpg|Сядзіба </gallery> == Насельніцтва == [[Файл:Rakau Straße 2.JPG|thumb|Вуліца Ракава]] [[Файл:Rakau Straße 1.JPG|міні|злева|Забудова Ракава]] * '''XIX стагоддзе''': 1859 — 1501 чал.; 1897 — 3641 чал., з іх 59,5 % іўдзеяў, 27,9 % каталікоў, 12 % праваслаўных * '''XX стагоддзе''': 1921 — 3323 чал. * '''XXI стагоддзе''': 2001 — 2106 жыхароў, 765 двароў{{sfn|БелЭн|2001}}; 2006 — 2,1 тыс. чал. == Інфрастуруктура == У Ракаве працуюць сярэдняя школа, бальніца і пошта. == СМІ == У 2000—2008 гадах выходзіла краязнаўчае выданне «[[Ракаўскі шлях]]» пад рэдакцыяй прафесара Вячаслава Рагойшы<ref>{{Артыкул|аўтар=Пётр Дарашчонак.|загаловак=Ад «Ракаўскіх чытанняў» да «Ракаўскага шляху»: летапіс роднага краю пад рэдакцыяй прафесара Вячаслава Рагойшы|спасылка=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/14905/Ad%20Raka%D1%9Esk%D1%96h%20chitannya%D1%9E%20da%20Raka%D1%9Eskaga%20shlyahu_%20letap%D1%96s%20rodnaga%20krayu%20pad%20redakciyai%20prafesara%20Vyachaslava%20Ragoishi.pdf?sequence=1&isAllowed=y|выданне=Аўтэнтычны фальклор: праблемы захавання, вывучэння, успрымання (памяці антраполага Зінаіды Мажэйкі): зборнік навуковых прац [удзельнікаў XI Міжнароднай навуковай канферэнцыі, Мінск, 21—23 красавіка 2017 г.]|тып=|месца=Мінск|выдавецтва=БДУКМ|год=2017|нумар=|старонкі=180—182|issn=}}</ref>. == Эканоміка == Ракаў — вядомы ў Беларусі ганчарны цэнтр (гэтак званая «[[Ракаўская кераміка]]»). Апроч таго, у вёсцы працуюць лясніцтва і прамысловы камбінат. == Турызм == [[Выява:Belarus-Rakaw-Museum-Art Gallery Yanushkevichy.jpg|thumb|справа|Музей-галерэя «Янушкевічы»]] Ракаў уваходзіць у турыстычныя маршруты «Свет беларускіх мястэчак», «Дойлідства Налібоцкага края», Ракаў — [[Тупальшчына]] — [[Івянец]] і інш.<ref>Раков // {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі}}</ref> У наваколлі вёскі дом адпачынку [[НАН Беларусі]] «Іслач», аздараўленчы комплекс «Світанак», 9 дзіцячых арганізацый адпачынку і аздараўлення. Запрашае наведвальнікаў музей-галерэя «Янушкевічы». Краязнаўчая экспазіцыя музея прысвячаецца жыццю старасвецкай шляхты і дробнай местачковай буржуазіі, найстарэйшы яе экспанат датуецца XVII стагоддзем. === Славутасці === У Ракаве шмат славутасцей, якія ўяўляюць цікавасць для [[турыст]]аў<ref>Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007. — 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9</ref><ref>[http://globustut.by/rakov/index.htm Глобус Беларусі. Ракаў]</ref>. * [[ледавіковы перыяд|Ледавіковы]] [[Валожынскі кангламерат|кангламерат]] і пясчанік ля шашы Мінск—Валожын * [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Ракаў)|Касцёл Маці Божай Ружанцовай]] (1904—1906) — {{ГККРБ 4|613Г000096}} * [[Гарадзішча (Ракаў)|Гарадзішча]] перыяду [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]], [[Позняе Сярэднявечча|позняга сярэднявечча]] (I—XVII стагоддзi), за 0,3 км на паўднёвы захад ад касцёла, у пойме [[Іслач (рака)|р. Іслач]] (левы бераг) — {{ГККРБ 4|613В000097}} * Манастыр базыльян (падмуркі), ля якіх знаходзіцца гаючая крыніца з каплічкай * [[Капліца (Ракаў)|Капліца]] на тэрыторыі былой Крыжаўзвіжанскай царквы ў межах рэшткаў агароджы (1906), на шашы Ракаў — [[Кучкуны (Валожынскі раён)|Кучкуны]] — {{ГККРБ 4|613Г000098}} * [[Спаса-Праабражэнская царква (Ракаў)|Спаса-Праабражэнская царква]] з брамай-званіцай (1793, другая палова XIX стагоддзя) — {{ГККРБ 4|612Г000099}} * [[Касцёл Святой Ганны (Ракаў)|Капліца Святой Ганны]] з [[брама]]й-[[званіца]]й на могілках (1862) * Ганчарня (XIX ст.) * Паштовая станцыя (XIX ст.; руіны) * Этнаграфічны музей Фелікса Янушкевіча.<ref>[http://travel.mail.ru/article/38910/ В Беларуси можно окунуться в историю… и в озера ледникового периода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110927222305/http://travel.mail.ru/article/38910/ |date=27 верасня 2011 }}</ref> * [[Ракаўская крыніца]] — гідралагічны помнік прыроды мясцовага значэння. * Брацкая магiла (1944) — {{ГККРБ 4|613Д000100}} * Комплекс старых праваслаўных могілак (ХІХ стагоддзе), на ўсходняй ускраіне вёскі, пры ўездзе з г. [[Мінск]]а — {{ГККРБ 4|612Д000101}} * Магільны склеп Друцкіх-Любецкіх (1920-я) * [[Касцёл Святой Ганны (Ракаў)#Могілкі|Каталіцкія могілкі]] У вёсцы размяшчаецца магіла беларускага кампазітара [[Міхал Грушвіцкі|М. Грушвіцкага]], на якой пастаўлены помнік. === Страчаная спадчына === * Касцёл (1824) * Кляштар дамініканцаў (1686) * Сядзібна-паркавы комплекс Здзяхоўскіх (XIX ст.) * Сінагога <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px" caption="Краявіды Ракава"> Ракаўскае замчышча.JPG|Гарадзішча Праабражэнская царква.JPG|Царква Праабражэння Гасподняга Church of Saint Virgin Mary in Rakau.jpg|[[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Ракаў)|Касцёл Маці Божай Ружанцовай]] Ракаў. Капліца Св. Ганны.jpg|[[Касцёл Святой Ганны (Ракаў)|Касцёл Св. Ганны]] на каталіцкіх могілках Выява:Rakau017.jpg|Каплічка ля руін базыльянскага манастыра Ракаў. Рэшткі сядзібы Здзяхоўскіх. Лядоўня.jpg|Рэшткі сядзібы Здзяхоўскіх. Лядоўня Ракаў. Рэшткі паштовай станцыі.jpg|Рэшткі паштовай станцыі Ракаў. Пратэстанцкі храм.jpg|Пратэстанцкі храм Ракаў. Рака Іслач.jpg|Рака Іслач </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Іда Разенталь]] (1886—1973) — амерыканская мадэльерка, вынаходніца станіка. * [[Марыян Здзяхоўскі]] * [[Вячаслаў Рагойша]] — літаратуразнавец, перакладчык, аўтар шэрага манаграфій па тэорыі, практыцы і гісторыі беларускай літаратуры. * [[Уры Гіршавіч Фінкель]], беларускі літаратуразнавец. * [[Язэп Янушкевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Мяцельскі]] (нар. 1947) — беларускі матэматык. * [[Рыгор Іванавіч Шацько]] (нар. 1959) — беларускі [[акцёр]]. [[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь]] (1999). * [[Вінцэнт Фёдаравіч Бруй]] (1912-?) — [[Заслужаны артыст Беларускай ССР]]. * [[Міхал Кшывіцкі]] (1895—1967) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Ракаў|Налецкі В. П.|278—279}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ракаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Ракаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Ракаў| ]] [[Катэгорыя:Здзяхоўскія]] gtpadp9gpj22dhu4bp3npx1vyqbkkg1 Эстонцы 0 27939 5143327 5104012 2026-05-19T04:19:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143327 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Эстонцы <br /> (''eestlased'') | image = [[Выява:National clothes in Saare countyIMGP6244.JPG|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Жанчыны ў народных строях падчас свята на [[Саарэмаа]]<small> | poptime = 1131800 (2023 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Эстонія}} — 901 000<br /> {{Сцягафікацыя|Германія}} — 82000 <br /> {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} — 50000 <br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 28000 <br /> {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} — 15000 <br /> {{Сцягафікацыя|Расія}} — 7859 <br /> | langs = [[Эстонская мова|эстонская]] | rels = [[лютэранства]], [[праваслаўе]] | related = [[сету]], [[водзь]], [[лівы]], [[іжора]], [[фіны]], [[вепсы]], [[карэлы]] }} '''Эстонцы''' (саманазва: ''eestlased'') — [[Еўропа|еўрапейскі]] народ, асноўнае насельніцтва [[Эстонія|Эстоніі]]. Колькасць у Эстоніі — каля 901 000 чалавек. Значныя па колькасці эстонскія абшчыны склаліся ў [[Германія|Германіі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[ЗША]], [[Расія|Расіі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Агульная колькасць  — каля 1 131 800 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/11157 Estonian]</ref>. Родная мова — [[эстонская мова|эстонская]]. Належыць да [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскай]] моўнай сям’і. == Паходжанне == Сучасныя эстонцы належаць да [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўгорскіх народаў]], аднак [[генетыка|генетычна]] бліжэй да іншых народаў [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]], чым да [[Фіны|фінаў]]<ref>[https://doi.org/10.1111/jeb.12107 Honkola T, Vesakoski O, Korhonen K, Lehtinen J, Syrjänen K, Wahlberg N. Cultural and climatic changes shape the evolutionary history of the Uralic languages. J Evol Biol. 2013 Jun;26(6):1244-53]</ref>, блізкіх [[мова|моўна]] і [[геаграфія|геаграфічна]]. Прычынай таму з’яўляюцца складаныя працэсы, што суправаджалі [[этнагенез]] гэтага народа. Людзі насялілі тэрыторыю [[Эстонія|Эстоніі]] ўжо ў 10 тысячагоддзі да н. э.<ref>[https://web.archive.org/web/20120320184549/https://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html STONE AGE SETTLEMENT AND ECONOMIC PROCESSES IN THE ESTONIAN COASTAL AREA AND ISLANDS]</ref> У 3 тысячагоддзі да н. э. тут усталявалася [[культура шнуравой керамікі]], з якой звязана распаўсюджанне [[земляробства]] і [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]. Яе прадстаўнікі ўяўлялі сабою сумесь перасяленцаў [[індаеўрапейцы|індаеўрапейскага]] паходжання і ранніх [[Еўропа|еўрапейскіх]] [[неаліт]]ычных культур<ref>[https://doi.org/10.1016/j.cub.2017.06.022 Saag L, Varul L, Scheib CL, Stenderup J, Allentoft ME, Saag L, Pagani L, Reidla M, Tambets K, Metspalu E, Kriiska A, Willerslev E, Kivisild T, Metspalu M. Extensive Farming in Estonia Started through a Sex-Biased Migration from the Steppe. Curr Biol. 2017 Jul 24;27(14):2185-2193]</ref>. Яны сталі асновай для далейшага фарміравання эстонскага насельніцтва. На мяжы [[бронзавы век|бронзавага]] і [[жалезны век|жалезнага]] вякоў пачалося перасяленне [[Уральскія мовы|ўраламоўных]] груп<ref>[https://doi.org/10.1016/j.cub.2019.04.026 Saag L, Laneman M, Varul L, Malve M, Valk H, Razzak MA, Shirobokov IG, Khartanovich VI, Mikhaylova ER, Kushniarevich A, Scheib CL, Solnik A, Reisberg T, Parik J, Saag L, Metspalu E, Rootsi S, Montinaro F, Remm M, Mägi R, D’Atanasio E, Crema ER, Díez-Del-Molino D, Thomas MG, Kriiska A, Kivisild T, Villems R, Lang V, Metspalu M, Tambets K. The Arrival of Siberian Ancestry Connecting the Eastern Baltic to Uralic Speakers further East. Curr Biol. 2019 May 20;29(10):1701-1711]</ref>. Мяркуецца, што продкі ўраламоўных народаў паходзяць з [[Сібір]]ы, адкуль каля 4,2 тысячы гадоў таму рушылі на паўночны ўсход Еўропы праз [[Волга]]-[[Кама|Камскі]] рэгіён<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2022/04/220427100508.htm Dramatic events in demographics led to the spread of Uralic languages]</ref>. У нашы дні болей за адну траціну эстонцаў маюць агульнае паходжанне з прадстаўнікамі іншых ўраламоўных народаў на ўсход ад Прыбалтыкі. Але іх роля ў фарміраванні эстонцаў значна важнейшая, паколькі яны прынеслі гаворкі, на аснове якіх пазней узнікла [[эстонская мова]]. У перыяд [[сярэднявечча]] на фарміраванне эстонскіх [[этнас|этнічнай]] культуры і мовы аказалі значны ўплыў кантакты з [[Германцы|германскімі]], [[Славяне|славянскімі]] і [[Балты|балцкімі]] народамі. У той жа час перасяленне выхадцаў з Эстоніі на поўнач [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]] актыўна ўплывала на фарміраванне фінскага народа<ref>[https://doi.org/10.1016/j.ajhg.2021.07.012 Kivisild T, Saag L, Hui R, Biagini SA, Pankratov V, D’Atanasio E, Pagani L, Saag L, Rootsi S, Mägi R, Metspalu E, Valk H, Malve M, Irdt K, Reisberg T, Solnik A, Scheib CL, Seidman DN, Williams AL; Estonian Biobank Research Team; Tambets K, Metspalu M. Patterns of genetic connectedness between modern and medieval Estonian genomes reveal the origins of a major ancestry component of the Finnish population. Am J Hum Genet. 2021 Sep 2;108(9):1792-1806]</ref>. Назва '''эстонцы''' паходзіць ад наймення [[эсты|эстаў]]. Упершыню яго выкарыстаў [[Публій Карнелій Тацыт|Тацыт]] адносна жыхароў усходняга ўзбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]<ref>Tacitus, P. C. «Germania», 45</ref>. Відавочна, эсты, узгаданыя ім, былі [[балты|балтамі]], а сама назва мела [[Германія|германскае]] паходжанне і значыла тых, хто насяляў усход. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] назва эстаў у дачыненні да часткі жыхароў Прыбалтыкі выкарыстоўвалася складальнікамі [[Скандынавія|скандынаўскіх]] [[Сага|саг]] і [[Германія|нямецкімі]] [[хроніка|храністамі]]. Так, [[Генрых Латвійскі]] паведамляў аб нападзе эстаў і [[куршы|куршаў]] на [[Данія|Данію]], а потым і на нямецкія [[Карабель|караблі]]<ref>Henricus de Lettis «Heinrici Cronicon Lyvoniae», VII:1—2, VIII:4</ref>. У [[13 стагоддзе|XIII]] ст. назву Эстонія ({{lang-la|Estonia}}) набылі землі ўздоўж паўднёвага берага Фінскага заліва, далучаныя да валоданняў [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмара II]]. Да сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX]] ст. продкі эстонцаў карысталіся саманазвай ''maarahva'' (літаральна «сельскія жыхары»), сваю [[Эстонская мова|мову]] называлі ''maakeelt''. З [[1858]] г. [[Ёхан Вальдэмар Янсен]] пачаў актыўна выкарыстоўваць назву ''eestlased'' замест традыцыйнай ''maarahva''<ref>[https://kultuur.err.ee/1608893009/keeleminutid-kes-on-eestlased Keeleminutid. Kes on eestlased?]</ref>. Дзякуючы яму і іншым эстонскім інтэлектуалам яна распаўсюдзілася сярод эстонцаў. == Этна-культурныя групы == === Сету === [[Выява:Radaja Seto Festival (2016) - 115.jpg|міні|злева|Жанчына сету ў народным строі.]] {{main|Сету}} Сету (саманазвы: ''setu, seto'') — этнаканфесійная група, якая насяляе паўднёвы ўсход [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Пячорскі раён]] у [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Рэгіён іх традыцыйнага пражывання завецца [[Сетумаа]]. У Эстоніі яны разглядаюцца як субэтнічная група эстонцаў. У Расіі з [[2010]] г. — у якасці асобнага карэннага народа<ref>[https://fennougria.ee/rahvad/laanemeresoome-rahvad/eestlased/setod/ Setod]</ref>. Сету размаўляюць на [[дыялект|дыялекце]], блізкім да [[Выруская мова|вырускага]]. Вернікі ў адрозненні ад іншых эстонцаў спавядаюць пераважна [[праваслаўе]]. У іх захаваліся некаторыя дахрысціянскія вераванні, шанаванне драўлянай лялькі Пека, што лічыцца старажытным эстонскім [[бог]]ам урадлівасці. У [[1995]] г. у [[Фінляндыя|Фінляндыі]] быў апублікаваны эпічны твор сету «Спевы Пека»<ref>[https://www.folklore.ee/rl/pubte/ee/setu/anne/peko2/peko_0_en.html Comment to the Seto epic: second part of the «Peko song» (4318 verses)]</ref>. Распаўсюджаны звычай супольнага [[культ продкаў|шанавання продкаў]] на могілках. === Выру === {{main|Выру (этнас)}} Выру, або вырусцы ({{lang-et|võrukesed}}) насяляюць воласці [[Выру (воласць)|Выру]] і [[Пала (воласць)|Пала]] на паўднёвым усходзе [[Эстонія|Эстоніі]]. Яны размаўляюць на [[Выруская мова|вырускім дыялекце]], што выразна адрозніваецца ад [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[эстонская мова|эстонскай мовы]]. Лічыцца, быццам бы яны адрозніваюцца ад іншых эстонцаў большай эмацыйнасцю і гасцёўнасцю<ref>[https://fennougria.ee/rahvad/laanemeresoome-rahvad/eestlased/vorukesed/ Võrukesed]</ref>. З [[1995]] г. працуе спецыялізаваны Інстытут культуры выру<ref>{{Cite web |url=https://wi.ee/et/__trashed/ |title=Instituudist |access-date=12 мая 2023 |archive-date=12 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512192903/https://wi.ee/et/__trashed/ |url-status=dead }}</ref>. === Мулькі === Мулькі ({{lang-et|mulgid}}, магчыма ад {{lang-lv|muļķis}} «дурань») — карэнныя насельнікі поўдня [[Эстонія|Эстоніі]] і поўначы [[Латвія|Латвіі]], адметныя асобным [[дыялект]]ам. У пачатку другой паловы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. павышэнне попыту на [[лён]] дапамагло сялянам з паўднёвай Эстоніі палепшыць сваё эканамічннае становішча і купляць гаспадаркі ў іншых частках краіны. Дзякуючы гэтаму яны будавалі добрыя дамы, аддавалі сваіх дзяцей у школы<ref>[https://fennougria.ee/rahvad/laanemeresoome-rahvad/eestlased/mulgid Mulgid]</ref>. Аднак у эстонскай класічнай [[культура|культуры]] мулькі болей вядомы як героі [[анекдот]]аў, у якіх высмейваецца іх сквапнасць і глупства<ref>[https://doi.org/10.54013/kk715a2 TAAVI PAE, KERSTI LUST MULKIDE NIMETUSE SAAMISLOOST EHK KAS MULGID ON TÕESTI RUMALAD?]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mulgikultuur.ee/turism/mulgimaa/huvitavat-lugemist/ |title=Huvitavat lugemist — Mulgikultuur |access-date=12 мая 2023 |archive-date=3 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603035919/https://www.mulgikultuur.ee/turism/mulgimaa/huvitavat-lugemist/ |url-status=dead }}</ref>. З [[1996]] г. працуе спецыялізаваны Інстытут<ref>{{Cite web |url=https://www.mulgikultuur.ee/uus/instituut/ajalugu |title=Ajalugu — Mulgikultuur |access-date=12 мая 2023 |archive-date=28 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128174614/https://www.mulgikultuur.ee/uus/instituut/ajalugu/ |url-status=dead }}</ref>, што вывучае і развівае традыцыйную спадчыну мулькаў, перыядычна адбываюцца канферэнцыі, прысвечаныя іх гаворцы і культуры. === Эзельцы === Э́зельцы ({{lang-la|Osiliani}}), або «астравіцяне» ({{lang-et|Saarlased}}) — карэнныя жыхары вострава [[Саарэмаа]] і суседніх астравоў архіпелага [[Маанзундскі архіпелаг|Маанзунд]]. Яны сталі шырока вядомы ў [[сярэднявечча|сярэднявеччы]], калі арганізоўвалі напады на іншыя краіны [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Сутычкі з эзельцамі апісваліся ў [[ісландцы|ісландскіх]] [[сага]]х. У [[1187]] г. яны разам з [[куршы|куршамі]] разрабавалі [[Сігтуна|Сігтуну]]<ref>[https://www.nordicestonia.com/nordic/estonian-vikings/ Estonian Vikings]</ref>. [[Культура]] мясцовых жыхароў фарміравалася ў значнай ступені ў сувязі з морам, а таксама дзякуючы сталым кантактам з [[Балтыйскія немцы|немцамі]] і [[Балтыйскія шведы|шведамі]], якія доўгі перыяд насялялі астравы разам з эстонцамі. Да нашых дзён «астравіцяне» размаўляюць на шэрагу гаворак, якія звычайна вылучаюцца ў асобны астраўны [[дыялект]]. == Эстонская дыяспара == {{main|Эстонская дыяспара}} Перасяленне значных груп эстонцаў з радзімы пачалося з сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Звычайна яно адбывалася пад ціскам эканамічных праблем. Аднак падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] большасць выязджала па палітычных прычынах. У [[1944]] г. уваход [[СССР|савецкіх]] войск у [[Эстонія|Эстонію]] быў адзначаны «вялікімі ўцёкамі» ({{lang-et|Suur põgenemine}}) пераважна ў [[Германія|Германію]] і [[Швецыя|Швецыю]]<ref>[https://core.ac.uk/download/pdf/79116493.pdf LIISI RÄLI Eestlaste uus elu 1940. aastatel Läänes]</ref>. Падчас вайны і ў пасляваенны перыяд 20 722 эстонцы былі прымусова дэпартаваны ў аддаленыя часткі СССР<ref>[https://communistcrimes.org/en/forced-flee-great-escape-west-1944 Forced to flee: The Great Escape to the West in 1944]</ref>. Паводле ацэнак, у нашы дні па-за межамі Эстоніі налічваецца да 200 000 чалавек эстонскага паходжання, амаль 80 % з іх жадаюць ведаць пра жыццё ў Эстоніі і спрыяць развіццю эстонскага грамадства<ref>[https://www.vm.ee/en/international-relations-estonian-diaspora/global-estonian-diaspora The global Estonian diaspora]</ref>. З сакавіка [[2021]] года дзейнасць глабальнай эстонскай дыяспары каардынуецца Міністэрствам замежных спраў Эстоніі. === Эстонцы Беларусі === {{main|Эстонцы Беларусі}} Эстонцы пачалі перасяляцца на [[Беларусь|беларускія]] землі ў 1860-х гг. і 1870-х гг. У [[1897]] г. [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] жыло 907 эстонцаў, у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] — 662 эстонцы, у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] — 118 эстонцаў. Пераважна гэта былі сяляне, што куплялі мясцовыя землі{{sfn|Тамби, С.А.|2021|}}. Кампактным месцам рассялення стаў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскі павет]]. У [[1926]] г. колькасць эстонцаў у [[БССР]] дасягала 967 чалавек. У 1926 г. у [[Горбава 1|Горбаве]] была адкрыта эстонская школа, у [[1932]] г. узнік нацыянальны калгас «Інтэрнацыянал»<ref>Карашчанка, І. Эстонцы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Том 6. Кніга II. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. — С. 269</ref>. У Горбаве нарадзіўся [[Артур Паўлавіч Вадэр]], эстонскі савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч. Аднак у [[1937]] г. супраць беларускіх эстонцаў быў арганізаваны [[Рэпрэсіі ў БССР|дзяржаўны палітычны тэрор]]{{sfn|Пушкін, І.А.|2010|с = 77}}, у выніку якога частка была рэпрэсіравана, частка пераехала ў [[Эстонія|Эстонію]]. У 2009 г. на Беларусі жыло 238 чалавек, якія вызначалі сваю этнічную тоеснасць як эстонцы<ref>{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/perepis_2009/5.8-0.pdf |title=belstat.gov.by |access-date=27 мая 2023 |archive-date=5 чэрвеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605072534/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/perepis_2009/5.8-0.pdf |url-status=dead }}</ref>. Дзейнічае эстонская абшчына «Ластаўка». == Культура == === Гаспадарчыя заняткі === [[Выява:Eduard von Gebhardt - Eesti talumees.jpg|міні|Эстонскі селянін, 1867 г.]] Доўгі час пераважнай крыніцай сродкаў да існавання эстонцаў была [[сельская гаспадарка]]. Да [[1919]] г. найбольш урадлівыя землі належалі панам, пераважна [[Балтыйскія немцы|немцам]]. Адначасова з сярэдзіны XIX ст. складвалася сістэма асобных сялянскіх гаспадарак, што арыентаваліся на рынак. Тым не меней, 70 % эстонскага сельскага насельніцтва заставаліся беззямельнымі. Перадача зямлі сялянам прывяла да перавагі сялянскай зямельнай маёмасці. Адносна невялікія памеры надзелаў кампенсаваліся спецыялізацыяй на вытворчасць найбольш рэнтабельных прадуктаў. Так, у 1938—1939 гг. у [[Эстонія|Эстоніі]] выраблялася 870 кг [[малако|малака]] ў разліку на аднаго жыхара, каля 55 % насельніцтва утрымліваліся за кошт сельскай гаспадаркі<ref>{{Cite web |url=https://www.syg.edu.ee/ajalugu/pollumajandus.html |title=Eesti põllumajandus läbi aegade |access-date=13 мая 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513220510/https://www.syg.edu.ee/ajalugu/pollumajandus.html |archivedate=13 мая 2023 |url-status=dead }}</ref>. Хаця падчас уваходжання Эстоніі ў склад [[СССР]] тут адбылася [[калектывізацыя]], асобныя сялянскія гаспадаркі адрадзіліся да аднаўлення незалежнасці дзяржавы<ref>[http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_p%C3%B5llumajanduse_arengulugu Eesti põllumajanduse arengulugu]</ref>. Традыцыйныя сельскагаспадарчыя культуры: [[жыта]], [[ячмень]], [[гарох]], [[лён]]. З XIX ст. значнае месца на палетках заняла [[бульба]], якая паступова выціснула шырока распаўсюджаныя раней [[рэпа|рэпу]] і [[бручка|бручку]]. [[Жывёлагадоўля]] існавала ў шчыльным звязку з [[земляробства]]м. У заходніх раёнах і на астравах дзякуючы багатым сенакосам трыманне [[карова|кароў]] і [[авечка свойская|авечак]] адыгрывала больш значную ролю, чым апрацоўка зямлі. Нягледзячы на адасобленасць сялянскіх гаспадарак, было прынята аказваць узаемную дапамогу, у тым ліку падчас супольнай працы ''talgud''<ref>[http://entsyklopeedia.ee/artikkel/talgud1 talgud]</ref>. Дапаможнымі заняткамі ў дачыненні да сельскай гаспадаркі былі лясное [[бортніцтва]] і [[рыбалоўства]]. У XIX ст. бортніцтва паступова саступіла месца сучаснаму [[Пчалярства|пчалярству]]. Ва ўнутраных вадаёмах доўгі час захоўваліся архаічныя спосабы лову астрогай, сеткамі, вудамі і пасткамі. На марскім узбярэжжы частка насельніцтва перайшла да прамысловай здабычы [[рыбы]]. З эпохі [[сярэднявечча]] асноўнымі цэнтрамі [[рамяство|рамеснай]] вытворчасці з’яўляліся [[горад|гарады]]. Аднак у сельскай мясцовасці захоўваліся такія рамёствы, як выраб [[вопратка|вопраткі]], што ўключаў шыццё, вязанне, прадзенне, апрацоўку [[драўніна|драўніны]], выраб [[куфар]]аў, [[будаўніцтва]]<ref>[https://moodle.ag.tartu.ee/mod/book/view.php?id=4722&chapterid=380 Traditsioonilised käsitöövormid]</ref>. [[Прамысловасць]] узнікла да пачатку XX ст. Ужо ў 1913 г. дзве траціны рабочых працавалі на буйных прадпрыемствах з колькасцю персанала болей за 500 чалавек<ref>[http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_majanduse_arengulugu_1940._aastani1 Eesti majanduse arengulugu 1940. aastani]</ref>. Многія дробныя прадпрыемствы працавалі сезонна і арыентаваліся на рабочых-адыходнікаў. Такім чынам падтрымлівалася сувязь паміж гарадскімі прадпрыемствамі і сельскай мясцовасцю. У нашы дні большасць эстонцаў жыве ў гарадах і ўцягнута ў сферу абслугоўвання. Характэрны высокі ўзровень працоўнай занятасці<ref>[https://rus.err.ee/1035345/uroven-trudovoj-zanjatosti-v-jestonii-blizok-k-70-naselenija Уровень трудовой занятости в Эстонии близок к 70 % населения]</ref>. Нягледзячы на тэхналагічнае развіццё, многія эстонцы захоўваюць традыцыі народных рамёстваў<ref>[https://discover-estonia.com/ru/%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%BE/ Традиционное эстонское ремесло]</ref>, у тым ліку выраб вопраткі з ільняных тканін і нітак, розных упрыгожванняў, драўляных рэчаў. === Паселішчы === [[Выява:Tammsaare Põhjatalu.jpg|міні|Эстонская дворагаспадарка]] Асноўным відам эстонскага сельскага паселішча з’яўляецца [[вёска]] ({{lang-et|küla}}). У залежнасці ад асаблівасцей мясцовасці і гістарычных абставін вёскі мелі розную планіроўку. Так, на прыбярэжных нізінах дамінавала свабодная кластарная планіроўка, хаця таксама былі распаўсюджаны вёскі, дзе хаціны будаваліся ўздоўж берага. На паўночным усходзе сустракаліся паселішчы з дамамі, пабудаванымі ўздоўж умоўнага кола, якое абмяжоўвала ўнутраныя [[агарод]]ы і [[сажалка|сажалкі]]. Але найбольш характэрны вёскі, пабудаваныя ўздоўж [[дарога|дарог]], часам з бакавымі адгалінаваннямі, і вёскі з ясна вылучаным цэнтрам, узведзеныя вакол [[касцёл]]а або панскага маёнтка ({{lang-et|mõis, mõisad}}). Калі частка вяскоўцаў адсялялася з асноўнай вёскі, яны асноўвалі непадалёк даччыную вёску ({{lang-et|tütarküla}})<ref>[https://et.unionpedia.org/i/T%C3%BCtark%C3%BCla Tütarküla — Unioonpeedia, mõiste kaart]</ref>. Вёскі складаліся з асобных сямейных дворагаспадарак ({{lang-et|talu}})<ref>[http://entsyklopeedia.ee/artikkel/talu2 Talu]</ref>. Часцяком іх атаясняюць з [[хутар]]амі, хаця ў рэчаіснасці дворагаспадарка ўяўляе сабою комплекс жылля і гаспадарчых пабудоў. Класічны выгляд сельскія ''талу'' набылі ў другой палове [[19 стагоддзе|XIX]] — першай палове [[20 стагоддзе|XX]] стст. Звычайна яны падзяляюцца на асноўны двор і двор для свойскай жывёлы, аддзеленыя агарожай. На асноўным двары знаходзяцца жылы дом, [[адрына]], баня, часам — асобны будынак летняй [[кухня|кухні]]. На двары для свойскай жывёлы ўзводзяць [[хлеў|хлявы]], [[пуня|пуню]]. У мінулым будавалі [[стайня|стайню]]. Прычым, яна магла выглядаць значна болей капітальна, чым жылы будынак<ref>[https://drive.google.com/file/d/0B2NDw2Hc7OlSSVdXcjZnY2UzQW8/view?resourcekey=0-rZINPmnZ64w6XBm_ol5S2Q Heiki Pärdi XX sajand — murrang Eesti maa-arhitektuuris]</ref>. Асноўнымі будаўнічымі матэрыяламі здаўна былі [[вапняк]], [[драўніна]] і [[цэгла]]. У жылых і гаспадарчых будынках [[падлога]] абавязкова мела пакрыццё<ref>[https://novaator.err.ee/1608855503/lugeja-kusib-millal-tuli-talupoja-tuppa-porand-ja-ouele-muru Lugeja küsib: millal tuli talupoja tuppa põrand ja õuele muru?]</ref>. Асобныя будынкі [[туалет|прыбіральняў]] узніклі адносна позна<ref>[http://dspace.ut.ee/bitstream/handle/10062/56828/Tatte_Oliver_2017.pdf Oliver Tätte KOMPOSTIVA KUIVKÄIMLA PROJEKTEERIMINE JA EHITUS]</ref> і яшчэ ў пачатку XX стагоддзя былі рэдкімі ў сельскай мясцовасці. [[Горад|Гарады]] ўзніклі ў перыяд [[сярэднявечча]]. Іх насельніцтва было заўсёды [[этнас|этнічна]] стракатым. Так, у сярэднявечных гарадах панавалі [[Балтыйскія немцы|нямецкія]] гандляры, а эстонцы былі абмежаваны ў правах выбару [[Прафесія|прафесіі]], некаторых [[гандаль|гандлёвых]] дамоў і міжэтнічных [[шлюб]]аў. Аднак гарадскія свабоды былі прыцягальнымі для эстонцаў, якія перасяляліся з сельскай мясцовасці, каб пазбегнуць [[прыгонніцтва|прыгону]]<ref>[https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/41228/VaikeHaasMLAThesis.pdf?sequence=2 Vaike Haas A Review of Urban Planning in Tallinn, Estonia: Post-Soviet Planning Initiatives in Historic and Cultural Context]</ref>. Яны былі вымушаны жыць у [[Прадмесце|прадмесцях]]. На працягу стагоддзяў гарадская [[архітэктура]] перажыла ўплыў [[Гатычная архітэктура|готыкі]], [[класіцызм]]у, [[Неаготыка|неаготыкі]], [[неарамантызм]]у, [[Мадэрнізм (архітэктура)|мадэрнізму]] і іншых стыляў<ref>{{Cite web |url=https://www.hisour.com/architecture-of-estonia-31692/ |title=Architecture of Estonia |access-date=18 мая 2023 |archive-date=18 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518200328/https://www.hisour.com/architecture-of-estonia-31692/ |url-status=dead }}</ref>. Жылыя гарадскія пабудовы звычайна ўзводзіліся з дрэва. Яшчэ ў пачатку XX ст. у [[Талін]]е, найбуйнейшым горадзе, пераважалі адна- і двухпавярховыя дамы<ref>[https://doi.org/10.1007/s11196-020-09738-1 Kallast, K. So Close and Yet So Far: The Distant Heritage of the Historical Urban Landscapes of Residential Districts of Tartu, Estonia. Int J Semiot Law 34, 907—928 (2021)]</ref>. Эстонскія гарадскія жытлы таго перыяду мелі двухсхільны [[дах]], іх [[сцяна|сцены]] ашалёўваліся дошкамі. За домам меўся невялікі двор з адрынай для дроў і хлявом. Гарадское насельніцтва Эстоніі стала пераважаць сельскае толькі ў 1960-я гг.<ref>[https://news.err.ee/866359/culture-ee-a-century-of-the-estonian-home-in-the-city Culture.ee: 'A century of the Estonian home in the city']</ref> [[Урбанізацыя]] суправаджалася з’яўленнем сучасных шматпавярховых будынкаў, узведзеных па тыпавых праектах. === Кухня === {{main|Эстонская кухня}} [[Выява:Verivorstid.jpg|міні|Крывяная каўбаса]] Эстонская народная [[кулінарыя|кухня]] значна змянялася на працягу апошніх стагоддзяў пад уплывам кухняў суседніх народаў, сацыяльна-эканамічных змен і ўкаранення новых прадуктаў. Так, з [[1765]] г. пачалося распаўсюджванне [[бульба|бульбы]]. Да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. яна ператварылася ў адну з асноўных культур, якая займала каля 25 % апрацоўваемых зямель<ref>[https://eestikartul.ee/ajalugu/ KARTULI AJALUGU]</ref>. Бульба ў значнай ступені выціснула са стала [[Рэпа|рэпу]], яе выкарыстоўваюць у якасці начыння, як дадатак да [[хлеб]]а, аладак, [[Салата (страва)|салатаў]] і нават да салодкіх [[дэсерт]]аў<ref>[https://estoniancuisine.com/category/potato/ Potato]</ref>. Тым не меней, некаторая мясцовая спецыфіка працягвае захоўвацца. Эстонская кухня па-ранейшаму моцна залежыць ад пары года<ref>[https://www.globalroadwarrior.com/estonia/national-cuisine.html Cuisine Overview]</ref>. Увесну і ўлетку, калі ёсць свежыя прадукты, эстонцы ядуць шмат [[садавіна|садавіны]] і [[гародніна|гародніны]]. Вясновыя асноўныя прадукты ўключаюць [[рэвень]], [[Цыбуля мядзведжая|мядзвежую цыбулю]], [[шчаўе]] і [[Радыска|радыску]]. Асноўнае харчаванне ўлетку: [[Капуста агародная|капуста]], [[Буракі звычайныя|буракі]], [[морква]], бульба, [[Агурок пасяўны|агуркі]], [[яблык]]і, [[Сліва|слівы]] і [[парэчкі]]. Увосень шматлікія хатнія гаспадаркі робяць [[кансервы]] і саленні, павялічваючы тэрмін прыдатнасці лясных [[Ягада|ягад]], [[Грыбы|грыбоў]], агуркоў і карняплодаў. Папулярны крывяная [[каўбаса]], [[Капуста квашаная|квашаная капуста]] і марынаваны [[Рачныя вугры|вугор]]. Яшчэ ў першай палове XX стагоддзя звычайнай ежай і адначасова прыправай была салёная [[салака]]. Сімвалам эстонскай кухні можна лічыць [[жыта|жытні]] хлеб. У мінулым з ім было звязана шмат [[рэлігія|рэлігійных]] звычаяў. Калі гаспадыня ставіла [[цеста]] ў [[печ]], то малявала пальцам на боханах [[крыж]]. Хлеб нельга было даваць жывёлам, акрамя як напярэдадні [[Каляды|Калядаў]]<ref>[https://www.ohtuleht.ee/14321/meie-rahvustoit-on-leib Meie rahvustoit on leib]</ref>. [[Мяса]], [[масла]], [[рыбы|рыбу]], вараную гародніну лічылі дадаткам да хлеба. Аднак часцей хлеб елі з [[каша]]й. У нашы дні шырока распаўсюджаны [[пшаніца|пшанічны]] хлеб, але спажыванне жытняга хлеба застаецца высокім. Жытнюю муку ўжываюць таксама для выпечкі [[Пірог|пірагоў]] і круглявых піражкоў. Некаторыя стравы гатуюць з [[ячмень|ячменнай]] або [[бабовыя|бабовай]] мукі. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] эстонцы славіліся вырабам [[Алкагольныя напоі|алкагольнага напою]] з [[мёд]]у. Другім распаўсюджаным старажытным напоем было [[піва]]. Асноўнай сыравінай для піваварства з’яўляўся ячмень. Для атрымання соладу збожжа замочвалі ў мяхах у рацэ ці ў бочцы на некалькі дзён, потым высыпалі на падлогу і прарошчвалі. Пасля сушкі солад перамалывалі ў муку. Найбольш просты метад прыгатавання піва быў заключаны ў варцы солада на вадзе, а потым — доўгім тамленні атрыманай жыжы на гарачых камянях. Сусла фільтравалі, змешвалі з вараным [[Хмель звычайны|хмелем]] і [[Закісанне|ферментавалі]] на працягу 18 — 48 гадзін<ref>[https://eestiolu.ee/olu/olle-ajalugu/ Õlle ajalugu]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Для атрымання напою з асаблівым смакам у сусла маглі дадаваць адвар [[Ядловец звычайны|ядлоўцу]], [[бяроза]]вы сок, хлеб, жытнюю муку і г. д. Улетку сяляне бралі з сабою на палеткі прастаквашу. З канца [[17 стагоддзе|XVII]] ст. паступова пашыралася ўжыванне [[Кава|кавы]]. У нашы дні таксама п’юць [[гарбата|гарбату]], розныя [[Кісламалочныя прадукты|кісламалочныя напоі]], [[гарэлка|гарэлку]], [[Бальзам (напой)|бальзамы]]. === Народная вопратка === [[Выява:Eesti rahvarõivad-EE 2.jpg|міні|Эстонскія рэгіянальныя народныя строі]] З часоў [[сярэднявечча]] эстонцы шылі [[вопратка|вопратку]] з даступных ільняных і ваўняных [[тканіны|тканін]]. Найлепей вывучана старажытная жаночая вопратка<ref>[https://rahvaroivad.ee/ajalugu Talupojarõivaste areng esiajast 19. sajandini]</ref>, якая ўключала ільняную [[кашуля|кашулю]] з рукавамі і надзеты паверх яе ваўняны безрукаўны [[каптур]], ваўняную ці льняную [[спадніца|спадніцу]] з запахам, што зашпілялася на [[рамень]]. Па-над імі апраналася [[паліто]], багата аздобленае ўпрыгожваннямі, былі вядомы [[фартух]]і. На галаве дзяўчыны, імаверна, насілі повязь або [[вянок]], замужнія жанчыны — доўгую [[тасьма|тасьму]] або [[хустка|хустку]]. Істотныя змены ў вопратцы сельскіх жыхароў пачалі паступова адбывацца ў [[17 стагоддзе|XVII]] — [[19 стагоддзе|XIX]] стст., калі з’явіліся вязаныя прадметы адзення, асабліва рукавіцы, доўгія паліто з каптуром, аднолькавыя для мужчын і жанчын, вузкія паласатыя спадніцы, мужчынскія лямцавыя [[капялюш|капелюшы]] і г. д. Найхутчэй змены ў вопратцы адбываліся ў паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. Тут адчуваўся ўплыў [[Талін]]а і [[Санкт-Пецярбург]]а. Наадварот, вопратка паўднёвых раёнаў захоўвала пэўную архаічнасць. Найбольшы ўплыў гарадская [[мода]] мела ў XIX ст. Гэтаму садзейнічала выкарыстанне пакупных тканін, гатовай вопраткі і асабліва [[абутак|абутку]], распаўсюджванне фарбавальнікаў. Аднак у той жа перыяд пад уплывам рамантызму [[інтэлігенцыя]] пачала вывучаць народныя строі і імкнулася вярнуць іх да жыцця. У нашы дні народную вопратку носяць пераважна ў [[свята|святочныя]] дні. Прынята вылучаць 4 асноўныя рэгіёны з асаблівасцямі народнага адзення. Паўночны рэгіён супадае са старой мяжой паміж мацерыковай [[Эстляндыя]]й і [[Ліфляндская губерня|Ліфляндыяй]]. Тут раней за астатнія рэгіёны ўкараніліся мужчынскі строй з [[камізэлька]]й і [[Брыджы|брыджамі]] і жаночы строй з пярэстай шырокай спадніцай, прыталенай кашуляй без рукавоў, абшэўкамі, ваўняная вопратка, пафарбаваная ў цёмна-сіні колер [[індыга]]<ref>[https://rahvaroivad.ee/regioonid/pohja-eesti Põhja-Eesti]</ref>. На [[Маанзундскі архіпелаг|Маанзундскім архіпелагу]] на розных астравах мелася даволі самабытнае адзенне. Пад уплывам [[Балтыйскія шведы|шведаў]] мясцовая вопратка рана набыла некаторыя [[Скандынаўскі паўвостраў|скандынаўскія]] рысы, у прыватнасці замацаваліся плісаваныя спадніцы. На [[Хіюмаа]] жанчыны насілі абшэўкі, а на [[Саарэмаа]] — кашулі з доўгімі рукавамі і спадніцы. Жаночыя галаўныя ўборы адрозніваліся разнастайнасцю: каптуры, загорнутыя пад падбародак, аўчынныя зімовыя капелюшы з рожкамі, берэты, вязаныя чубатыя капелюшы. У мужчынскіх строях дамінавалі чорны, карычневы, радзей шэры колеры, не распаўсюдзілася мода на брыджы і кароткае паліто<ref>[https://rahvaroivad.ee/regioonid/saared Saared]</ref>. У паўднёвай Эстоніі адчуваўся ўплыў суседзей-[[Латышы|латышоў]], захоўваліся многія старажытныя элементы накшталт кашуль рудыментарнага крою, спадніц з суцэльнага кавалка тканіны, хустак і шаляў, фартухоў з сярэднявечным [[арнамент]]ам, доўгіх мужчынскіх штаноў<ref>[https://rahvaroivad.ee/regioonid/louna-eesti Lõuna-Eesti]</ref>. Для жаночага адзення паўднёвай Эстоніі была характэрна кашуля з доўгімі рукавамі, упрыгожаная прарэзамі або геаметрычнай вышыўкай. Мужчынскі строй складаўся з кашулі, штаноў і кароткай камізэлькі. На паўднёвым усходзе пад уплывам [[рускія|рускіх]] з’явіліся паласатая кашуля па-над штанамі. Уплыў рускай вопраткі асабліва адчулі праваслаўныя [[сету]]. У заходняй Эстоніі спалучаліся рысы поўдня і поўначы<ref>[https://rahvaroivad.ee/regioonid/laane-eesti Lääne-Eesti]</ref>. Характэрнай рысай гэтага рэгіёна можна лічыць выкарыстанне вузлаватай афарбаванай [[Пража|пражы]]. Мясцовыя насельнікі былі ўспрымальныя да гарадской моды, але традыцыйнае адзенне насілася адносна доўга. На [[Кіхну]] — да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. === Грамадства === Асновай традыцыйнага [[грамадства]] здаўна была малая нуклеарная [[сям’я]], уключэнне ў якую дзядуль і бабуль было неабавязковым. Тым не меней, у сельскай мясцовасці захоўваліся звычаі супольнага абшчыннага пражывання — наяўнасць стараст, супольныя сходы для вырашэння найбольш важных пытанняў, узаемная дапамога і г. д. Характэрны звычай ''abiajamine'' дапамогі бедным і пагарэльцам, а таксама маладым сваякам і суседзям, што рыхтуюцца да [[шлюб]]у<ref>Karu, E., Abiajamine — Vana vastastuslikuse abistamise komme // Etnograafia aastaraamat. — Tallinn, 1962. P. 276—286</ref>. Важную ролю адыгрывала сяброўства, што ўсталёўвалася ў маладыя гады паміж хлопцамі або дзяўчатамі прыкладна аднаго ўзросту з адной [[вёска|вёскі]]. У сталым узросце сябры арганізоўвалі сумесныя мужчынскія і жаночыя [[свята|святы]]. Гаспадарчай адзінкай выступала дворагаспадарка, што знаходзілася ў карыстанні, пазней — валоданні сям’і гаспадара. Дворагаспадарка рэдка падзялялася, перадавалася па спадчыне да старэйшага сына, у выпадку яго адсутнасці — да старэйшай дачкі і яе мужа-прымака. Малодшыя сыны часцяком заставаліся парабкамі старэйшага брата і жылі разам са сваімі сем’ямі ў дворагаспадарцы. Такім чынам у Эстоніі рана склаўся пласт беззямельных [[сяляне|сялян]]. У эпоху [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] яны рушылі працаваць на [[прамысловасць|прамысловыя прадпрыемствы]], але доўгі час захоўвалі сувязі з сельскай радзімай, аказвалі працоўную дапамогу, атрымоўвалі дапамогу наўзамен ў выглядзе прадуктаў харчавання. З другой паловы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. фарміруюцца грамадскія аб’яднанні накшталт добраахвотных і аматарскіх арганізацый, што дзейнічалі як у [[горад|гарадах]], так і ў вёсках. Яны ўносілі значныя змены ў пабытовы лад, распаўсюджвалі інавацыі, аказвалі ўзаемную дапамогу<ref>Гл.: [https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197493/FULLTEXT01.pdf Johan Eellend Cultivating the Rural Citizen]</ref>. Вынікам дзейнасці грамадскіх аб’яднанняў было фарміраванне эстонскай [[нацыя]]нальнай супольнасці з ясна акрэсленай тоеснасцю. У [[СССР|савецкі]] перыяд фармальныя і нефармальныя аб’яднанні садзейнічалі захаванню нацыянальнай [[Эстонская мова|мовы]] і [[культура|культуры]], а потым — адраджэнню незалежнасці [[дзяржава|дзяржавы]]. === Народная творчасць === [[Выява:Estonia (100).jpg|міні|Народны танец]] Эстонскі [[фальклор]] надзвычай багаты. Яго актыўнае вывучэнне ў [[19 стагоддзе|XIX]] — пачатку [[20 стагоддзе|XX]] стст. прывяло да фарміравання [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]] на [[Эстонская літаратура|эстонскай мове]]. Адным з найбольш славутых знаўцаў народнай творчасці быў [[Фрыдрых Крэйцвальд]]<ref>[https://utlib.ut.ee/eeva/index.php?lang=en&do=autor&aid=24 Friedrich Reinhold Kreutzwald (1803—1882)]</ref>, складальнік [[эпас|эпічнага]] твору «[[Калевіпоэг]]». У яго аснову ён паклаў старажытныя народныя [[песня|песні]] ''regivärsid''. Для іх характэрна паўтарэнне першых гукаў націскнога слова і пераход аднаго радка або думкі з адной страфы ў іншую. Яны выконваліся пераважна монафанічна ва ўнісон без акампанементу, важнай асаблівасцю з’яўлялася імправізацыя<ref name="Folk Song">[http://estonianfolksong.weebly.com/folk-song.html Folk Song]</ref>. Аснову архаічнага пласту склалі так званыя ''laulu'' — песні з [[Паэзія|паэтычным]] тэкстам і [[мелодыя]]й з пэўнай структурай. Акрамя таго, старажытныя карані маюць галашэнні, імітацыя гукаў [[прырода|прыроды]], замовы і загаворы, [[Калыханка|калыханкі]], дзіцячыя і [[казка|казачныя]] песні<ref>[https://www.folklore.ee/folklore/vol6/ruutel.htm ESTONIAN FOLK MUSIC LAYERS IN THE CONTEXT OF ETHNIC RELATIONS]</ref>. [[Рыфма]]ваныя песні з’явіліся толькі ў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. пад уплывам традыцый [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]] і [[Скандынавія|Скандынавіі]]. Для іх болей характэрны адаптацыя да [[музыка|музычнага]] акампанементу, [[Вершаваны рытм|рытмічная]] разнастайнасць, чатырохрадковыя формы<ref name="Folk Song"/>. У [[1869]] г. у [[Тарту]] адбылося першае [[хор|харавое]] свята, якое паклала пачатак эстонскаму спеўнаму руху, адначасова [[культура|культурнай]] і [[палітыка|палітычнай]] з’яве. З [[1891]] г. на такія святы былі дапушчаны жаночыя хоры. З [[1910]] г. праграма складалася выключна з эстонскіх нацыянальных твораў. У [[1988]] г. харавое свята было вызначана «спеўнай рэвалюцыяй», калі сотні тысяч людзей сабраліся на спеўным полі, каб спяваць патрыятычныя песні і адначасова вылучыць палітычныя патрабаванні<ref>[https://4liberty.eu/songs-of-freedom-estonian-choir-song-tradition/ Songs of Freedom: Estonian Choir Song Tradition]</ref>. Да пачатку XX стагоддзя ігра на [[Музычны інструмент|музычных інструментах]] лічылася непрыстойнай справай для жанчын<ref>[https://www.rahvamuusika.ee/index.php?s=204 ESTONIAN TRADITIONAL MUSICAL INSTRUMENTS]</ref>, таму асноўнымі музычнымі выканаўцамі доўгі час заставаліся мужчыны. Традыцыйныя інструменты: [[варган]], [[скрыпка]], [[жалейка]], [[дуда]], смычковая [[арфа]], жартоўная [[цытра]] ''põispill'' са [[свінні|свіных]] кішак<ref>{{Cite web |url=https://ininet.org/estonian-folk-music-instruments-taive-srg.html |title=Estonian folk music instruments. Taive Särg |access-date=26 мая 2023 |archive-date=26 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526201106/https://ininet.org/estonian-folk-music-instruments-taive-srg.html |url-status=dead }}</ref>. Відавочна, старажытныя карані мае шматструнны шчыпковы інструмент [[канель]] ({{lang-et|kannel}}). Упершыню ён згадваецца пад [[1579]] г., вядомы захаваныя канелі канца XVIII ст.<ref>Tall J. Kannel // Folk Harp Journal. — No 30, 1980. — P. 25—29</ref> Незвычайную папулярнасць атрымаў [[акардэон]], які трапіў у [[Эстонія|Эстонію]] ў XIX ст. і выціснуў скрыпку і дуду<ref>[https://pilliportaal.kultuur.ut.ee/parimuspillid/lootspill/ Lõõtspill]</ref>. У немалой ступені гэта тлумачыцца распаўсюджваннем у той жа час новых меладычных [[танец|танцаў]] накшталт [[полька|полькі]], [[вальс]]а і рэйнландара. Эстонія вызначылася асабістымі майстрамі, якія славіліся вырабам акардэонаў. Відавочна, найстаражытнейшай формай танцаў быў [[карагод]]. Аднак паступова мясцовая танцавальная культура трансфармавалася пад вонкавым уплывам<ref>[https://books.openedition.org/obp/14847?lang=en Sille Kapper Continuity and Reinvention: Past Round Dances in Present Estonia]</ref>. Так, у [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. выяўляецца спалучэнне танцаў па крузе з парнымі танцамі. Адно з першых апісанняў танцаў эстонцаў было зроблена ў [[1777]] г. Яно апавядае пра парныя танцы па колу, з тактам 3/4 або 3/8, лёгкімі крокамі і прытаптваннем у трэцяй частцы<ref>[https://www.europeade.ee/arhiiv/tantsuajalugu.htm EESTI RAHVATANTSU AJALOO KRONOLOOGIA]</ref>. У XIX ст. адчуваўся моцны вонкавы ўплыў, распаўсюдзіліся [[кадрыль]], вальс, полька, [[Мазурка (танец)|мазурка]] і г. д. У выніку склаліся танцы, што пераймалі вонкавыя рысы, але маглі мець мясцовыя назвы і асаблівасці<ref>{{Cite web |url=https://rmtantsustuudio.ee/en/history-estonia-dance-culture/ |title=The History Of Estonia Dance Culture |access-date=27 мая 2023 |archive-date=27 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527121652/https://rmtantsustuudio.ee/en/history-estonia-dance-culture/ |url-status=dead }}</ref>: * ''Laba jala waltz'' — разнавіднасць народнага танца з элементамі вальса * ''Jooksu polka'' — вясёлы, лёгкі і хуткі народны танец са скачкамі, бегам і пераваротамі * ''Jamaja labajalg'' — павольны і ціхі парны танец * ''Ingliska'' — танец, падобны на кадрыль, але з элементамі полькі * ''Pulga-tants'' — мужчынскі танец з кіямі Вусная народная [[проза]] ўключае [[казка|казкі]], [[вусная гісторыя|вусныя гістарычныя]] апавяданні, [[анекдот]]ы і іншыя жарты. Адметна, што сярод захаваных казак асноўную групу складаюць чарадзейныя<ref>[https://fairytalez.com/region/estonian/ Estonian Fairy Tales, Folk Tales and Fables]</ref>. Іх сюжэт утрымоўвае матывы барацьбы з [[цмок]]амі, выкрадання высакародных дзяўчын, дапамогі чароўных [[конь свойскі|коней]], прыгод братоў-блізнят або семярых сясцёр і інш.<ref>[https://www.folklore.ee/era/pub/files/EMj2009_engsummary.pdf ESTONIAN FOLKTALES I : 1. FAIRY TALES SUMMARY]</ref>, што аб’ядноўвае эстонскія казкі з агульнай еўрапейскай фальклорнай спадчынай, у першую чаргу з казкамі суседніх народаў. Эстонскае прыкладное мастацтва вядома вышыўкай і разьбярствам. == Мова == {{main|Эстонская мова}} [[Эстонская мова]] належыць да паўднёвай фінскай галіны [[Уральскія мовы|ўральскай моўнай сям’і]]. Найбліжэйшымі да яе з’яўляюцца [[водская мова]] і [[ліўская мова]]<ref>[https://omniglot.com/writing/estonian.htm Estonian language, alphabet and pronunciation]</ref>. Падзяляецца на 2 буйныя групы [[дыялект]]аў: паўночныя і паўднёвыя. Сучасная [[літаратурная мова]] складзена на аснове паўночных дыялектаў, аднак паўднёвыя дыялекты [[Выруская мова|выру]] і [[Сету (дыялект)|сету]] таксама выкарыстоўваюцца ў [[літаратура|літаратурнай]] творчасці. Першыя запісы на эстонскай мове, пераважна [[імя|імёны]] і [[тапонім]]ы, вядомы з [[13 стагоддзе|XIII]] ст. У [[1684]] г. педагог Бенгт Готфрыд Фарселіюс склаў першы падручнік эстонскай мовы са спрошчанай [[арфаграфія]]й на аснове [[Нямецкі алфавіт|нямецкага алфавіта]]. Дзякуючы яго працы да канца [[17 стагоддзе|XVII]] ст. большасць дарослых эстонцаў маглі карыстацца [[пісьмо]]васцю<ref>[https://doi.org/10.25627/20015037584 Liivi Aarma Volksbildung und Buchproduktion im schwedischen Livland: Johann Fischer und Bengt Gottfried Forselius]</ref>. У [[1843]] г. Эдуард Арэнс стварыў эстонскі правапіс, набліжаны да [[фінская мова|фінскага]]. У нашы дні эстонская мова — афіцыйная дзяржаўная мова [[Эстонія|Эстоніі]], шырока выкарыстоўваецца ў літаратуры, [[Сродкі масавай інфармацыі|сродках масавай інфармацыі]], дзяржаўных [[дакумент]]ах, вывучаецца ў школах і вышэйшых навучальных установах. == Рэлігія == Згодна з [[Перапіс насельніцтва|перапісам насельніцтва]] [[2021]] г.<ref>[https://www.stat.ee/en/news/population-census-proportion-people-religious-affiliation-remains-stable-orthodox-christianity-still-most-widespread Population census. The proportion of people with a religious affiliation remains stable, Orthodox Christianity is still the most widespread]</ref>, толькі 17 % эстонцаў, што насяляюць [[Эстонія|Эстонію]], спавядаюць якую-небудзь [[рэлігія|рэлігію]]. 71 % наогул вызначае сябе як няверуючыя. Такім чынам, эстонцы з’яўляюцца найменей рэлігійным народам у свеце. Большасць вернікаў належыць да [[лютэранства|лютэран]] (11 %) і [[праваслаўе|праваслаўных]] (3 %). === Паганства === [[Выява:Maavalla Koda logo.png|міні|Лагатып ''Maavalla Koda'']] [[Генрых Латвійскі]] паведамляў, што продкі эстонцаў шанавалі выяву [[бог]]а, якая знаходзілася ў [[лес]]е на пагорку<ref>Henricus de Lettis «Heinrici Cronicon Lyvoniae», XXIV:5</ref>. Нягледзячы на наступныя стагоддзі панавання [[хрысціянства]], жыхары сельскай мясцовасці доўгі час захоўвалі традыцыю шанавання гаёў, каменных насыпаў, пагоркаў, дзе ў [[свята|святочныя]] дні прыносілі ахвярапрынашэнні<ref>[https://doi.org/10.3176/arch.2007.1.01 Tõnno Jonuks HOLY GROVES IN ESTONIAN RELIGION. In Estonian Journal of Archaeology, 2007, 11, 1, 3-35]</ref>. У народнай [[міфалогія|міфалогіі]] захаваліся постаці, што лічацца даследчыкамі меркаванымі старажытнымі багамі і духамі, у тым ліку Тын (бог урадлівасці), Пека (бог жніва), Тоані (бог смерці і ўладар свету мёртвых), Пікер (бог грому), Ільманейтсі (валадарка надвор’я) і інш. Водгукі старажытнага [[культ продкаў|культу продкаў]] можна ўбачыць у [[абрад]]ах супольнага наведвання могілак, якія добра захаваліся на поўдні<ref>[https://www.folklore.ee/rl/pubte/ee/usund/eesti/valkh.pdf Heiki Valk LÕUNA-EESTI XIII—XVII/XVIII SAJANDI KÜLAKALMISTUD RAHVATRADITSIOONIS JA USKUMUSTES]</ref>. У [[1928]] г. шэраг [[інтэлігенцыя|інтэлектуалаў]] паставіў перад сабою мэту зноў стварыць уласную эстонскую [[рэлігія|рэлігію]]. Яны лічылі, што нацыянальная незалежнасць ёсць не што іншае, як сродак дасягнення і абароны духоўнай незалежнасці. Асноўным бажаством з меркаванага старажытнага [[паганства|паганскага]] [[пантэон]]а імі быў выбраны Таара, узгаданы яшчэ Генрыхам Латвійскім<ref>[https://www.folklore.ee/folklore/vol26/sutrop.pdf Urmas Sutrop TAARAPITA — THE GREAT GOD OF THE OESELIANS]</ref>. Адсюль паходзіць назва рэлігійнага руху — «таараізм». Паколькі бог рэлігіі прыраўноўваўся да абсалюту, маліцца яму лічылася бессэнсоўным. Рэлігійная практыка ўключала рытуалы з песень, загавораў і ігры на [[Цытра|цытры]]. Супольна святкаваліся [[шлюб]]ы, здзяйсняліся абрады пахавання памерлых і адзначаліся іншыя ўрачыстыя мерапрыемствы. У [[1933]] г. была заснавана першая таараісцкая арганізацыя ''Tallinna Hiis'' («Святы гай [[Талін]]а»)<ref>[https://web.archive.org/web/20110811050822/http://www.estinst.ee/publications/estonianculture/II_MMIII/kaasik.html AHTO KAASIK OLD ESTONIAN RELIGIONS]</ref>. Аднак у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] таараізм апынуўся пад забаронай. Цікавасць да адраджэння нацыянальных вераванняў зноў выявілася ў [[1987]] г., калі ў [[Тарту]] быў створаны клуб ''Tõlet'', члены якога мелі намер захоўваць, вывучаць і распаўсюджваць старажытную эстонскую культуру. Клуб выдаваў свой інфармацыйны бюлетэнь, арганізоўваў публічныя лекцыі і мерапрыемствы. Прыхільнікі неапаганства прапанавалі новы [[каляндар]] з адлікам ад 8213 г. да н. э., «дня нараджэння» [[Зямля (планета)|Зямлі]], дэкларавалі чужасць [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскіх]] падыходаў да народных вераванняў, стварылі асобную рытуальную і песенную практыку, дэкларавалі плюралістычныя погляды, веданне і разуменне праз традыцыю<ref>[https://www.folklore.ee/rl/pubte/ee/cf/cf/8.html Ergo-Hart Västrik THE HEATHENS IN TARTU IN 1987—1994: HERITAGE PROTECTION CLUB TÕLET]</ref>. У [[1995]] г. была створана рэлігійная арганізацыя ''Maavalla Koda''<ref>[https://www.maavald.ee Maavalla Koda]</ref>, што аб’ядноўвае прыхільнікаў неапаганства. Колькасць неапаганцаў у сучаснай Эстоніі невялікая, аднак яны карыстаюцца сімпатыямі грамадства<ref>[https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:926135/FULLTEXT01.pdf Jenni Rinne Searching for Authentic Living Through Native Fait]</ref>. === Хрысціянства === [[Выява:Konsistoorium Tallinn 03.JPG|thumb|Будынак лютэранскай Кансісторыі ў Таліне]] У высокае [[сярэднявечча]] продкі сучасных эстонцаў былі ўцягнутыя ў той ці іншай ступені ў рух [[Вікінгі|вікінгаў]], што значна пашырыла іх кантакты з вонкавым светам і пазнаёміла з [[хрысціянства]]м. Хрысціянізацыя эстонцаў адбылася ў [[13 стагоддзе|XIII]] ст. па ініцыятыве [[Рымска-Каталіцкая Царква|Каталіцкага Касцёла]] з пачаткам [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]] у [[Прыбалтыка|Прыбалтыку]]. Фармальна эстонцы прынялі [[каталіцтва]] да [[1227]] г. Важную ролю ў распаўсюджванні хрысціянскай веры адыгралі каталіцкія ордэны [[Ордэн мечаносцаў|мечаносцаў]], [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскі]], [[Дамініканцы|дамініканцаў]] і [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]]. У пачатку [[16 стагоддзе|XVI]] ст. дзейнічалі болей за 100 [[касцёл]]аў, 12 мужчынскіх і жаночых [[Манастыр|кляштараў]]. З пачаткам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] каталіцтва захавала свае пазіцыі толькі ў паўднёвых раёнах, што ўваходзілі ў склад [[Лівонія|Лівоніі]]. У [[1924]] г. у незалежнай [[Эстонія|Эстоніі]] была створана Апольстальская адміністрацыя. Яна фактычна была разбурана пасля далучэння дзяржавы да [[СССР]]. Характэрна, што ў [[1977]]—[[1987]] гг. у Эстоніі працаваў толькі адзін каталіцкі святар [[латышы|латышскага]] паходжання. У [[1991]] г. Эстонія ўзнавіла дыпламатычныя адносіны з [[Ватыкан]]ам. У [[1993]] г. Эстонію наведаў [[Ян Павел II]]. У [[2002]] г. каталіцкая абшчына налічвала 5 745 вернікаў, прычым далёка не ўсе былі эстонцамі. З 14 святароў толькі 1 быў эстонцам<ref>[https://www.katoliku.ee/index.php/en/catholic-estonia/history/237-history History]</ref>. У XVI ст. падчас Рэфармацыі большасць вернікаў звярнулася да [[лютэранства]]. Эстонскія сяляне належалі да вызначаных лютэранскіх парафій, але ім не дазвалялася ўдзельнічаць у органах кіравання сваёй кангрэгацыі. Большасць духавенства і кіраўнікоў складалі [[Балтыйскія немцы|немцы]]. У [[1917]] г. адбыўся першы царкоўны сход. Яго прадстаўнікі вырашылі стварыць царкоўную народную арганізацыю, дзе кожны вернік мог адчуваць сябе ў адзінстве з іншымі. Такім чынам адбылося фарміраванне нацыянальнай лютэранскай арганізацыі на чале з прадстаўнічым царкоўным [[сойм]]ам і выбраным [[біскуп]]ам. У [[1944]] г. біскуп Ё. Кёп быў вымушаны збегчы ў [[Швецыя|Швецыю]] і ў далейшым працаваў сярод эстонскіх [[эміграцыя|эмігрантаў]]. У самой Эстоніі ў пасляваенны перыяд царкоўная лютэранская арганізацыя фактычна фарміравалася нанава. З [[1949]] г. яе ўзначальваў [[арцыбіскуп]], падрыхтоўка святароў вялася ў тэалагічным інстытуце ў [[Тарту]]. Аб’яднанне эстонскіх лютэранскіх цэркваў адбылося толькі ў [[2010]] г. У нашы дні [[Эстонская Евангелічная Лютэранская Царква]] кіруецца Генеральным сінодам і Кансісторыяй на чале з арцыбіскупам. Каля 40 міністраў з 220 з’яўляюцца жанчынамі<ref>{{Cite web |url=https://eelk.ee/en/our-church/history |title=History — EELC |access-date=31 мая 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601144419/https://eelk.ee/en/our-church/history/ |archivedate=1 чэрвеня 2023 |url-status=dead }}</ref>. [[Праваслаўе]] сярод эстонцаў пачало распаўсюджвацца нават раней за каталіцызм. Так, у першай палове [[12 стагоддзе|XII]] стагоддзя ў [[Ноўгарад|Наўгародскай]] і [[Пскоў]]скай епархіях існавалі правілы, якімі трэба было кіравацца пры абвяшчэнні новаахрышчаных эстонцаў. Так, Ніфонтам, [[епіскап]]ам Наўгародскім у [[1130]]—[[1156]] гг., прадпісвалася пачаць абвяшчэнне аб хрышчэнні за 40 дзён да самой падзеі. Важным місіянерскім цэнтрам для паўднёвых эстонцаў былі княствы [[Герцыкскае княства|Герцыке]] і [[Кукенойскае княства|Кукенойс]]. У [[1210]] г. у [[Отэпя]] былі хрышчоны некаторыя эстонцы, але абяцанне прыслаць да іх святароў так і не было выканана<ref>[http://orthodox.we2.edss.ee/estonian-orthodox.html ПРАВОСЛАВИЕ В ЭСТОНИИ]</ref>. Пашырэнне праваслаўя адбылося пасля падпарадкавання эстонскіх зямель [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] у гады [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]]. Хаця ў нашы дні колькасць праваслаўных у Эстоніі большая, чым прадстаўнікоў іншых канфесій, вернікі-эстонцы фарміруюць у ёй адносна невялікую групу. Значную частку праваслаўных вернікаў-эстонцаў складаюць [[сету]]. Дзейнічаюць [[Эстонская Апостальская Праваслаўная Царква]] і [[Эстонская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата]]. == Вядомыя асобы == * [[Лідзія Койдула]] * [[Георг Отс]] * [[Арва Пярт]] * [[Ленарт-Георг Меры|Ленарт Меры]] * [[Якаб Хурт]] * [[Антс Антсан]] * [[Яан Крос]] * [[Келі Сільдару]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Пушкін, І.А.|частка = |загаловак = Грамадская і культурна-асветніцкая дзейнасць нацыянальных меншасцей у Беларускай ССР (1919–1991): манаграфія|арыгінал = |спасылка = https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/publikacii/savecki_czas.pdf|адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Выд. цэнтр БДУ|год = 2010|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-476-866-3|тыраж = |ref = Пушкін, І.А.|archive-date = 27 мая 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230527135155/https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/publikacii/savecki_czas.pdf}} * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Эстонцы||170}} * {{кніга|аўтар = Тамби, С.А.|частка = |загаловак = Эстонцы в Беларуси|арыгінал = |спасылка =|адказны = |выданне = |месца = Санкт-Петербург|выдавецтва = Питер|год = 2021|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-5-4461-1880-9|тыраж = |ref = Тамби, С.А. }} * {{кніга|аўтар = Tvauri, A.|частка = |загаловак = The Migration Period, Pre-Viking Age, and Viking Age in Estonia|арыгінал = |спасылка =https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/34489/1/423944.pdf |адказны = |выданне = |месца = Tartu|выдавецтва = Tartu University Press|год = 2012|том = |старонкі = |старонак = |серыя =Estonian Archaeology 4 |isbn = 978-9949-19-936-5|тыраж = |ref = }} == Спасылкі == * [https://www.everyculture.com/wc/Costa-Rica-to-Georgia/Estonians.html Эстонцы — краіны і культуры] {{ref-en}} * [https://www.eesti.ca Эстонскі сусветны агляд] {{ref-en}} * [https://estoniancuisine.com Эстонская кухня] {{ref-en}} * [https://encyclopedia.pub/entry/32989 Эстонскі фальклорны архіў] {{ref-en}} * [http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_ajaloo_kronoloogia1 Эстонская гістарычная храналогія] {{ref-et}} * [https://folkart.ee Эстонскі саюз народнай творчасці і рамёстваў] {{ref-et}} * [https://www.folklore.ee Эстонскі фалькор] {{ref-et}} {{Фіна-ўгорскія народы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Народы Эстоніі]] [[Катэгорыя:Фіна-ўгорскія народы]] [[Катэгорыя:Эстонцы| ]] fma13dh0lt9q7unbu9evkfyqzewj9lr Русалка 0 41657 5143243 4449478 2026-05-18T20:50:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143243 wikitext text/x-wiki [[Image:Witold Pruszkowski-Rusalki.jpg|thumb|В. Прушкоўскі. Русалкі, 1877]] '''Руса́лкі''' — персанажы [[міфалогія|міфалогіі]], чалавекападобныя істоты ці духі, што жывуць у вадзе, каля вады або ў лесе. У заходнееўрапейскай міфалогіі гэта звычайна [[жанчына|жанчыны]] з [[рыбы|рыбінымі]] [[хвост|хвастамі]] (паводле вонкавага выгляду спадкаемцы старажытнагрэчаскіх [[Трытоны, міфалогія|трытонаў]] і [[Сірэны, міфалогія|сірэн]]). Вобразы русалак у славянскіх народаў, значна адрозніваюцца. У заходніх славян — гэта гарэзлівыя і вясёлыя стварэнні, у Паўночнай Расіі — злосныя і помслівыя істоты, жанчыны з доўгімі валасамі, жонкі [[вадзянік]]оў. У паўднёвых славян русалкі называюцца самадзівамі і віламі, у заходніх — багінкамі, ва ўсходніх — вадзяніцамі, гушкалкамі, ласкатухамі, маўкамі, купалкамі, казыткамі, вадзянамі і маранамі. Для багінкі часам характэрны птушыныя лапы замест ног, а ў самадзівы і вілы — капыты; усе яны маладыя, прыгожыя, у белым адзенні, умеюць лятаць; багінкі неяк звязаныя з ветрам, здольныя пасылаць буру, град; калі разгуляецца навальніца, значыць, багінкі святкуюць нейкае свята. Усходнеславянскія русалкі — вобраз сінтэтычны. Яны неяк звязаны і з расліннасцю, і з вадой. Можна назваць іх адначасова і духамі прыроды, і душамі памерлых. Напачатку гэта былі, як і ў антычных грэкаў, локусы месца або раслін, духі розных дрэў, рэчак і крынічак — падобна да дрыядаў, наядаў. Цягам часу людзі пачалі лічыць, што русалкі — дзяўчаты-тапельніцы або памерлыя нехрышчонымі дзеці. Звычайна яны хаваюцца ў цёмнай вадзе, але падчас Русальнага тыдня, калі вада максімальна глыбока праграваецца сонцам, перасяляюцца з рачных і азёрных глыбінь у лясы, лезуць на дрэвы. Больш за ўсё русалкі любяць [[вярба|вярбу]] і [[бяроза|бярозу]], ноччу яны гушкаюцца на вецці і водзяць вясёлыя карагоды. Там, дзе яны дурэлі, трава зелянейшая і расце лепш. Спецыфічныя вераванні існавалі на [[Беларускае Палессе|Палессі]]: згодна з запісамі этнографа [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] (1890), пінчукі верылі, што русалкі жывуць не толькі ў вадзе або на дрэвах, але і вельмі любяць хавацца ў жыце і гуляюць менавіта там{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Каб абараніцца ад русалкі ў полі, палешуку раілася накрэсліць вакол сябе кола і стаць у цэнтр — тады істота будзе толькі бегаць вакол, але не зможа пераступіць рысу і нашкодзіць чалавеку{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Сама назва русалак дала імя старажытнаму святу ўшанавання вясны і зеляніны. Напрыклад, у [[Гомельскі павет|Гомельскім павеце]], паводле сведчанняў [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіды Радчанкі]], на [[Купалле]] дзяўчаты выбіралі з-за сябе адну, якая павінна была іграць ролю русалкі. Яна здымала [[андарак]] (спадніцу), заставалася ў адной кашулі з расшпіленым каўняром і распускала валасы. Пасля гэтага дзяўчаты рабілі пудзіла чалавека з саломы і беглі ў поле з песнямі, дзе раскладвалі вялікае вогнішча і кідалі туды пудзіла{{sfn|Радчанка|1888|с=XXVI}}. Русалкі, як і германскія [[ундзіны]], — вобраз эратычны. Часам у ясныя летнія ночы яны сядзяць на берагах вадаёмаў і расчэсваюць свае доўгія зялёныя валасы. Відаць, ад іх валасоў ідзе нейкая незвычайная энергія, якая ўплывае на маладых хлопцаў. Звычайна русалкі зацягваюць свае ахвяры — юнакоў — у ваду і топяць іх. Народныя паданні дапускаюць, аднак, і каханне паміж чалавекам і русалкай. [[Файл:Kazimierz Alchimowicz Water nymph.jpg|міні|[[Казімір Альхімовіч]]. [[Свіцязянка (карціна Казіміра Альхімовіча)|Свіцязянка]], 1898—1900]] Да вобразаў русалак не раз звярталіся мастакі і пісьменнікі: [[Аляксандр Пушкін]] у драматычнай паэме «Русалка», [[Леся Украінка]] ў паэме «Лясная песня», [[Адам Міцкевіч]] (XIX ст.) у баладах «[[Свіцязянка]]», «Рыбка». Часта сустракаецца вобраз ундзіны ў нямецкіх рамантыкаў; знакамітай стала казка [[Ханс Крысціян Андэрсен|Ганса Хрысціяна Андэрсена]] «Русалачка» (яе скульптура — сімвал [[Капенгаген]]а). У п'есе [[Канстанцыя Буйло|Канстанцыі Буйло]] «Кветка Папараць» русалкі — галоўныя персанажы: {{Цытата| 3 горкі ўніз да Хама спускаюцца русалкі. Валасы іх распушчаныя; белыя свабодныя вопраткі спадаюць да зямлі; на шырокіх рукавах доўгія разрэзы, на галовах — зелень. Наперадзе ідзе адна і трымае ў руцэ Кветку Папараць. }} У вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Русалка» чытаем: {{Цытата| У ціне, як бледны месяц засвеціцца,<br/> Будзе русалка плаваць, кружыцца;<br/> К ёй вадзянік там збліжыцца сватацца,<br/> Выйдзе і сядзе з ёй над крыніцай. }} У [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]: {{Цытата| Месяц белы цягне з возера срэбныя сеці.<br/> У іх русалкі заблуталі косы, —<br/> Рвуць і блытаюць срэбныя ніці;<br/> Ноч плыве над зямлёй, сее росы,<br/> Ноч шапоча русалкам: «Засніце». }} Русалкі баяцца [[крыж]]а, [[круг]]а, [[часнок|часнака]], [[ладан]]у. Але лепшы сродак супраць іх — [[палын]]. Ёсць замова ад русалкі: {{Цытата| Вадзяніца, лесавіца, шальная дзявіца! Адвяжыся, адкаціся, у мой двор не кажыся. Ступай у раку глыбокую, на асіну высокую. Асіна, трасіся, вадзяніца, уйміся! Я закон прынімаў, златы крыж цалаваў... }} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * Міфы Бацькаўшчыны: Літаратурна-мастацкае выданне / Укладальнік: Уладзімір Васілевіч. — Мн: БелЭн, 1994. ISBN 5-85700-162-5. * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} * Шамякіна Т. I. Міфалогія і беларуская літаратура: нарысы і эсэ / Таццяна Шамякіна; пасляслоўе I. Чароты. — Мн.: Маст. літ., 2008. — 391 с. (Бібліятэка школьніка). ISBN 978-985-02-0925-2. == Спасылкі == {{commonscat|Rusalka}} * [http://slounik.org/82187.html Міфы Бацькаўшчыны] {{Славянская міфалогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міфічныя істоты]] [[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] [[Катэгорыя:Культ продкаў]] [[Катэгорыя:Сёмуха]] e3anx09x8p0vvuhg20wh3n4qeftcz4a 5143244 5143243 2026-05-18T20:52:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143244 wikitext text/x-wiki [[Файл:Witold Pruszkowski-Rusalki.jpg|міні|[[Вітольд Прушкоўскі]]. Русалкі, 1877 год]] '''Руса́лкі'''&nbsp;— персанажы [[Міфалогія|міфалогіі]], чалавекападобныя істоты ці духі, што жывуць у вадзе, каля вады або ў лесе. == У славянскай міфалогіі == У заходнееўрапейскай міфалогіі гэта звычайна [[Жанчына|жанчыны]] з [[Рыбы|рыбінымі]] [[Хвост|хвастамі]] (паводле вонкавага выгляду спадкаемцы старажытнагрэчаскіх [[Трытоны (міфалогія)|трытонаў]] і [[Сірэны (міфалогія)|сірэн]]). Вобразы русалак у славянскіх народаў значна адрозніваюцца. У заходніх славян&nbsp;— гэта гарэзлівыя і вясёлыя стварэнні, у Паўночнай Расіі&nbsp;— злосныя і помслівыя істоты, жанчыны з доўгімі валасамі, жонкі [[вадзянік]]оў. У паўднёвых славян русалкі называюцца самадзівамі і віламі, у заходніх&nbsp;— багінкамі, ва ўсходніх&nbsp;— вадзяніцамі, гушкалкамі, ласкатухамі, маўкамі, купалкамі, казыткамі, вадзянамі і маранамі. Для багінкі часам характэрны птушыныя лапы замест ног, а ў самадзівы і вілы&nbsp;— капыты. Усе яны маладыя, прыгожыя, у белым адзенні, умеюць лятаць; багінкі неяк звязаныя з ветрам, здольныя пасылаць буру, град; калі разгуляецца навальніца, значыць, багінкі святкуюць нейкае свята. == Ва ўсходнеславянскай і беларускай традыцыі == Усходнеславянскія русалкі&nbsp;— вобраз сінтэтычны. Яны неяк звязаны і з расліннасцю, і з вадой. Можна назваць іх адначасова і духамі прыроды, і душамі памерлых. Напачатку гэта былі, як і ў антычных грэкаў, локусы месца або раслін, духі розных дрэў, рэчак і крынічак&nbsp;— падобна да дрыядаў, наядаў. Цягам часу людзі пачалі лічыць, што русалкі&nbsp;— дзяўчаты-тапельніцы або памерлыя нехрышчонымі дзеці. Звычайна яны хаваюцца ў цёмнай вадзе, але падчас Русальнага тыдня, калі вада максімальна глыбока праграваецца сонцам, перасяляюцца з рачных і азёрных глыбінь у лясы, лезуць на дрэвы. Больш за ўсё русалкі любяць [[Вярба|вярбу]] і [[Бяроза|бярозу]], ноччу яны гушкаюцца на вецці і водзяць вясёлыя карагоды. Там, дзе яны дурэлі, трава зелянейшая і расце лепш. Спецыфічныя вераванні існавалі на [[Беларускае Палессе|Палессі]]: згодна з запісамі святара і этнографа [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] (1890), пінчукі верылі, што русалкі жывуць не толькі ў вадзе або на дрэвах, але і вельмі любяць хавацца ў жыце і гуляюць менавіта там{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Сама назва русалак дала імя старажытнаму святу ўшанавання вясны і зеляніны. Напрыклад, у [[Гомельскі павет|Гомельскім павеце]], паводле сведчанняў [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіды Радчанкі]], на [[Купалле]] дзяўчаты выбіралі з-за сябе адну, якая павінна была іграць ролю русалкі. Яна здымала андарак (спадніцу), заставалася ў адной кашулі з расшпіленым каўняром і распускала валасы. Пасля гэтага дзяўчаты рабілі пудзіла чалавека з саломы і беглі ў поле з песнямі, дзе раскладвалі вялікае вогнішча і кідалі туды пудзіла{{sfn|Радчанка|1888|с=XXVI}}. == Узаемадзеянне з чалавекам і абярэгі == Русалкі, як і германскія [[ундзіны]],&nbsp;— вобраз эратычны. Часам у ясныя летнія ночы яны сядзяць на берагах вадаёмаў і расчэсваюць свае доўгія зялёныя валасы. Відаць, ад іх валасоў ідзе нейкая незвычайная энергія, якая ўплывае на маладых хлопцаў. Звычайна русалкі зацягваюць свае ахвяры&nbsp;— юнакоў&nbsp;— у ваду і топяць іх. Народныя паданні дапускаюць, аднак, і каханне паміж чалавекам і русалкай. Русалкі баяцца [[крыж]]а, [[Кола|круга]], [[Часнок|часнака]], [[ладан]]у. Каб абараніцца ад русалкі ў полі, палешуку раілася накрэсліць вакол сябе кола і стаць у цэнтр — тады істота будзе толькі бегаць вакол, але не зможа пераступіць рысу і нашкодзіць чалавеку{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Але лепшы сродак супраць іх — [[палын]]. Ёсць спецыфічная замова ад русалкі: {{цытата|Вадзяніца, лесавіца, шальная дзявіца! Адвяжыся, адкаціся, у мой двор не кажыся. Ступай у раку глыбокую, на асіну высокую. Асіна, трасіся, вадзяніца, уйміся! Я закон прынімаў, златы крыж цалаваў...}} == У літаратуры і мастацтве == [[Файл:Kazimierz Alchimowicz Water nymph.jpg|міні|[[Казімір Альхімовіч]]. [[Свіцязянка (карціна Казіміра Альхімовіча)|Свіцязянка]], 1898—1900 гады]] Да вобразаў русалак не раз звярталіся мастакі і пісьменнікі: [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандр Пушкін]] у драматычнай паэме «Русалка», [[Леся Украінка]] ў паэме «Лясная песня», [[Адам Міцкевіч]] (XIX стагоддзе) у баладах «[[Свіцязянка (балада)|Свіцязянка]]», «Рыбка». Часта сустракаецца вобраз ундзіны ў нямецкіх рамантыкаў; знакамітай стала казка [[Ханс Крысціян Андэрсен|Ганса Хрысціяна Андэрсена]] «Русалачка» (яе скульптура з'яўляецца сімвалам [[Капенгаген]]а). У п'есе [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] «Кветка Папараць» русалкі&nbsp;— галоўныя персанажы: {{цытата|3 горкі ўніз да Хама спускаюцца русалкі. Валасы іх распушчаныя; белыя свабодныя вопраткі спадаюць да зямлі; на шырокіх рукавах доўгія разрэзы, на галовах — зелень. Наперадзе ідзе адна і трымае ў руцэ Кветку Папараць.}} У вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Русалка» чытаем: {{цытата|<poem>У ціне, як бледны месяц засвеціцца, Будзе русалка плаваць, кружыцца; К ёй вадзянік там збліжыцца сватацца, Выйдзе і сядзе з ёй над крыніцай.</poem>}} У [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]: {{цытата|<poem>Месяц белы цягне з возера срэбныя сеці. У іх русалкі заблуталі косы, — Рвуць і блытаюць срэбныя ніці; Ноч плыве над зямлёй, сее росы, Ноч шапоча русалкам: «Засніце».</poem>}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * Міфы Бацькаўшчыны: Літаратурна-мастацкае выданне / Укладальнік: Уладзімір Васілевіч. — Мн: БелЭн, 1994. ISBN 5-85700-162-5. * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} * Шамякіна Т. I. Міфалогія і беларуская літаратура: нарысы і эсэ / Таццяна Шамякіна; пасляслоўе I. Чароты. — Мн.: Маст. літ., 2008. — 391 с. (Бібліятэка школьніка). ISBN 978-985-02-0925-2. == Спасылкі == {{commonscat|Rusalka}} * [http://slounik.org/82187.html Міфы Бацькаўшчыны] {{Славянская міфалогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міфічныя істоты]] [[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] [[Катэгорыя:Культ продкаў]] [[Катэгорыя:Сёмуха]] lf1ylee1gh7ehj5q67r89tvn9c03v1v 5143245 5143244 2026-05-18T20:52:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Ва ўсходнеславянскай і беларускай традыцыі */ 5143245 wikitext text/x-wiki [[Файл:Witold Pruszkowski-Rusalki.jpg|міні|[[Вітольд Прушкоўскі]]. Русалкі, 1877 год]] '''Руса́лкі'''&nbsp;— персанажы [[Міфалогія|міфалогіі]], чалавекападобныя істоты ці духі, што жывуць у вадзе, каля вады або ў лесе. == У славянскай міфалогіі == У заходнееўрапейскай міфалогіі гэта звычайна [[Жанчына|жанчыны]] з [[Рыбы|рыбінымі]] [[Хвост|хвастамі]] (паводле вонкавага выгляду спадкаемцы старажытнагрэчаскіх [[Трытоны (міфалогія)|трытонаў]] і [[Сірэны (міфалогія)|сірэн]]). Вобразы русалак у славянскіх народаў значна адрозніваюцца. У заходніх славян&nbsp;— гэта гарэзлівыя і вясёлыя стварэнні, у Паўночнай Расіі&nbsp;— злосныя і помслівыя істоты, жанчыны з доўгімі валасамі, жонкі [[вадзянік]]оў. У паўднёвых славян русалкі называюцца самадзівамі і віламі, у заходніх&nbsp;— багінкамі, ва ўсходніх&nbsp;— вадзяніцамі, гушкалкамі, ласкатухамі, маўкамі, купалкамі, казыткамі, вадзянамі і маранамі. Для багінкі часам характэрны птушыныя лапы замест ног, а ў самадзівы і вілы&nbsp;— капыты. Усе яны маладыя, прыгожыя, у белым адзенні, умеюць лятаць; багінкі неяк звязаныя з ветрам, здольныя пасылаць буру, град; калі разгуляецца навальніца, значыць, багінкі святкуюць нейкае свята. === Ва ўсходнеславянскай і беларускай традыцыі === Усходнеславянскія русалкі&nbsp;— вобраз сінтэтычны. Яны неяк звязаны і з расліннасцю, і з вадой. Можна назваць іх адначасова і духамі прыроды, і душамі памерлых. Напачатку гэта былі, як і ў антычных грэкаў, локусы месца або раслін, духі розных дрэў, рэчак і крынічак&nbsp;— падобна да дрыядаў, наядаў. Цягам часу людзі пачалі лічыць, што русалкі&nbsp;— дзяўчаты-тапельніцы або памерлыя нехрышчонымі дзеці. Звычайна яны хаваюцца ў цёмнай вадзе, але падчас Русальнага тыдня, калі вада максімальна глыбока праграваецца сонцам, перасяляюцца з рачных і азёрных глыбінь у лясы, лезуць на дрэвы. Больш за ўсё русалкі любяць [[Вярба|вярбу]] і [[Бяроза|бярозу]], ноччу яны гушкаюцца на вецці і водзяць вясёлыя карагоды. Там, дзе яны дурэлі, трава зелянейшая і расце лепш. Спецыфічныя вераванні існавалі на [[Беларускае Палессе|Палессі]]: згодна з запісамі святара і этнографа [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] (1890), пінчукі верылі, што русалкі жывуць не толькі ў вадзе або на дрэвах, але і вельмі любяць хавацца ў жыце і гуляюць менавіта там{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Сама назва русалак дала імя старажытнаму святу ўшанавання вясны і зеляніны. Напрыклад, у [[Гомельскі павет|Гомельскім павеце]], паводле сведчанняў [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіды Радчанкі]], на [[Купалле]] дзяўчаты выбіралі з-за сябе адну, якая павінна была іграць ролю русалкі. Яна здымала андарак (спадніцу), заставалася ў адной кашулі з расшпіленым каўняром і распускала валасы. Пасля гэтага дзяўчаты рабілі пудзіла чалавека з саломы і беглі ў поле з песнямі, дзе раскладвалі вялікае вогнішча і кідалі туды пудзіла{{sfn|Радчанка|1888|с=XXVI}}. == Узаемадзеянне з чалавекам і абярэгі == Русалкі, як і германскія [[ундзіны]],&nbsp;— вобраз эратычны. Часам у ясныя летнія ночы яны сядзяць на берагах вадаёмаў і расчэсваюць свае доўгія зялёныя валасы. Відаць, ад іх валасоў ідзе нейкая незвычайная энергія, якая ўплывае на маладых хлопцаў. Звычайна русалкі зацягваюць свае ахвяры&nbsp;— юнакоў&nbsp;— у ваду і топяць іх. Народныя паданні дапускаюць, аднак, і каханне паміж чалавекам і русалкай. Русалкі баяцца [[крыж]]а, [[Кола|круга]], [[Часнок|часнака]], [[ладан]]у. Каб абараніцца ад русалкі ў полі, палешуку раілася накрэсліць вакол сябе кола і стаць у цэнтр — тады істота будзе толькі бегаць вакол, але не зможа пераступіць рысу і нашкодзіць чалавеку{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Але лепшы сродак супраць іх — [[палын]]. Ёсць спецыфічная замова ад русалкі: {{цытата|Вадзяніца, лесавіца, шальная дзявіца! Адвяжыся, адкаціся, у мой двор не кажыся. Ступай у раку глыбокую, на асіну высокую. Асіна, трасіся, вадзяніца, уйміся! Я закон прынімаў, златы крыж цалаваў...}} == У літаратуры і мастацтве == [[Файл:Kazimierz Alchimowicz Water nymph.jpg|міні|[[Казімір Альхімовіч]]. [[Свіцязянка (карціна Казіміра Альхімовіча)|Свіцязянка]], 1898—1900 гады]] Да вобразаў русалак не раз звярталіся мастакі і пісьменнікі: [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандр Пушкін]] у драматычнай паэме «Русалка», [[Леся Украінка]] ў паэме «Лясная песня», [[Адам Міцкевіч]] (XIX стагоддзе) у баладах «[[Свіцязянка (балада)|Свіцязянка]]», «Рыбка». Часта сустракаецца вобраз ундзіны ў нямецкіх рамантыкаў; знакамітай стала казка [[Ханс Крысціян Андэрсен|Ганса Хрысціяна Андэрсена]] «Русалачка» (яе скульптура з'яўляецца сімвалам [[Капенгаген]]а). У п'есе [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] «Кветка Папараць» русалкі&nbsp;— галоўныя персанажы: {{цытата|3 горкі ўніз да Хама спускаюцца русалкі. Валасы іх распушчаныя; белыя свабодныя вопраткі спадаюць да зямлі; на шырокіх рукавах доўгія разрэзы, на галовах — зелень. Наперадзе ідзе адна і трымае ў руцэ Кветку Папараць.}} У вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Русалка» чытаем: {{цытата|<poem>У ціне, як бледны месяц засвеціцца, Будзе русалка плаваць, кружыцца; К ёй вадзянік там збліжыцца сватацца, Выйдзе і сядзе з ёй над крыніцай.</poem>}} У [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]: {{цытата|<poem>Месяц белы цягне з возера срэбныя сеці. У іх русалкі заблуталі косы, — Рвуць і блытаюць срэбныя ніці; Ноч плыве над зямлёй, сее росы, Ноч шапоча русалкам: «Засніце».</poem>}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * Міфы Бацькаўшчыны: Літаратурна-мастацкае выданне / Укладальнік: Уладзімір Васілевіч. — Мн: БелЭн, 1994. ISBN 5-85700-162-5. * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} * Шамякіна Т. I. Міфалогія і беларуская літаратура: нарысы і эсэ / Таццяна Шамякіна; пасляслоўе I. Чароты. — Мн.: Маст. літ., 2008. — 391 с. (Бібліятэка школьніка). ISBN 978-985-02-0925-2. == Спасылкі == {{commonscat|Rusalka}} * [http://slounik.org/82187.html Міфы Бацькаўшчыны] {{Славянская міфалогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міфічныя істоты]] [[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] [[Катэгорыя:Культ продкаў]] [[Катэгорыя:Сёмуха]] rsq0cst8m3os793ro0bczn60kwehu7m Бог 0 46036 5143355 5141702 2026-05-19T07:18:30Z Vlad Shmeklia 158547 дапаўненне, абнаўленне звестак, удакладненне, унутраныя спасылкі 5143355 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Фарматаванне}} {{Image frame|content=[[Файл:Soprestolie (Bogoyavlenskaya church, Semenovskoe village, 17 c.).jpeg|103px]][[Файл:Istanbul, Hagia Sophia, Allah.jpg|147px]][[Файл:Tetragrammaton Sefardi.jpg|95px]][[Файл:051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg|155px]][[Файл:Naqshe Rostam Darafsh Ordibehesht 93 (35).JPG|114px]][[Файл:Vishnu from Gita Govinda.jpg|136px]]|width=250|caption=Злева направа, зверху ўніз: прадстаўленне Бога ў хрысціянстве ([[Троіца]]), ісламе (імя [[Алах]]), іўдаізме ([[Тэтраграматон]]), [[бахаі]]зме (сімвал Бога), [[зараастрызм]]е (Ахурамазда) і [[індуізм]]е ([[Вішну]]).}} '''Бог''' — адно з галоўных [[Рэлігія|рэлігійных]] паняццяў, аб’ектываваных звышнатуральная сутнасць{{sfn|Элбакян|2006|с=119}}, магутнае{{sfn|Токарев|1970|c=|loc=Бог, фантастический образ могущественного сверхъестественного существа, выступающий как предмет религиозного поклонения и веры}}{{sfn|Токарев, Раббот|1960|c=|loc=БОГ фантастич. образ, лежащий в основе религиозных верований и выражающий представление о сверхъестеств. существе, к-рому якобы свойственно особое могущество.}}{{sfn|Можейко|2003|c=110—113|loc=БОГ — сакральная персонификация [[Абсолют (философия)|Абсолюта]] в религиях теистского типа: верховная личность, атрибутированная тождеством сущности и существования, высшим разумом, сверхъестественным могуществом и абсолютным совершенством. Персонифицирующая интерпретация единого Б. свойственна для зрелых форм такого религиозного направления, как теизм, и формирование её является результатом длительной исторической эволюции религиозного сознания.}} [[звышнатуральнае]]{{sfn|Токарев|1970|c=|loc=Бог, фантастический образ могущественного сверхъестественного существа, выступающий как предмет религиозного поклонения и веры}}{{sfn|Токарев, Раббот|1960|c=|loc=БОГ фантастич. образ, лежащий в основе религиозных верований и выражающий представление о сверхъестеств. существе, к-рому якобы свойственно особое могущество.}}{{sfn|Токарев|1983|c=|loc=БОГ в религ. представлениях высшее сверхъестеств. существо, верховный предмет религ. культа.}}{{sfn|Можейко|2003|c=110—113|loc=БОГ — сакральная персонификация [[Абсолют (философия)|Абсолюта]] в религиях теистского типа: верховная личность, атрибутированная тождеством сущности и существования, высшим разумом, сверхъестественным могуществом и абсолютным совершенством. Персонифицирующая интерпретация единого Б. свойственна для зрелых форм такого религиозного направления, как теизм, и формирование её является результатом длительной исторической эволюции религиозного сознания.}}{{sfn|Элбакян|2006|с=119}}{{sfn|НИЭ|2003|с=19|loc=Бог, высшее сверхъестественное существо, с верой в которого связано существование религии}} вышэйшая істота{{sfn|Токарев|1983|c=|loc=БОГ в религ. представлениях высшее сверхъестеств. существо, верховный предмет религ. культа.}}{{sfn|Аверинцев|2000—2001|c=|loc=БОГ – в религиях мира и философских системах Высшее Существо, создающее и устрояющее мир, дающее вещам, существам и лицам их бытие, меру, назначение и закон.}}{{sfn|Петтаццони|2002|с=153|loc=В представления о Высшем существе всегда привносятся смыслы, жизненно важные для человеческого существования. Небесный Отец есть Высшее Существо типичных кочевников, которые живут благодаря своим стадам, а те, в свою очередь, зависят от влаги, пролитой с неба на пастбища. Мать Земля есть Высшее Существо типичных земледельцев, кормящихся плодами земли. В более отдалённые времена, предшествовавшие земледелию и скотоводству, Высшее Существо было Владыкой животных. От этого Владыки зависел исход охоты. Следовательно, представления о Высшем существе развились не столько из интеллектуальных потребностей, сколько из озабоченности условиями существования}}{{sfn|НИЭ|2003|с=19|loc=Бог, высшее сверхъестественное существо, с верой в которого связано существование религии}}{{sfn|Аверинцев, Ибрагим, Лысенко|2005|c=632|loc=«'' Бог — в религиях мира и философских системах Высшее Существо, создающее и устраивающее мир, дающее вещам, существам и лицам их бытие, меру, назначение и закон. В религиозных учениях, объединённых принципом [[теизм]]а, утверждается личное бытие Высшего, его личное отношение ([[любовь]]) к сотворённым существам и [[Вселенная|Вселенной]] в целом, его [[диалог]]ическое самораскрытие в актах [[Откровение|Откровения]]. Идея Бога постепенно кристаллизовалась в различных религиозных традициях человечества. Исходная теория развития — представления первобытных народов о силах, действие которых по-разному локализуется на панораме мирового целого''»}}{{sfn|Poppy|1867|p=}}{{sfn|Donaldson|1773|p=536}} ў [[Тэізм|тэістычных]] рэлігіях, [[дэізм]]е і іншых рэлігійных вераваннях і [[Рэлігійная філасофія|філасофска-рэлігійных]] уяўленнях. Часта выступае аб’ектам пакланення{{sfn|Элбакян|2006|с=119}}. Бог можа быць стваральнікам [[Сусвет]]у ці ўвасабленне Сусвету, альбо яго элементаў для асоб, якія спавядаюць [[Рэлігія|рэлігію]], маюць рэлігійны [[светапогляд]], альбо прытрымліваюцца вучэнняў, якія ўключаюць у сябе паняцце пра Бога. У рэлігійных вучэннях, аб’яднаных прынцыпам [[тэізм]]у, сцвярджаецца асабістае быццё Вышэйшага, яго асабістае стаўленне (каханне) да створаных істот і Cусвету ў цэлым, яго дыялагічныя самараскрыцці ў актах адкрыцця. Ідэя багоў паступова крышталізавацца ў розныя рэлігійныя традыцыі [[чалавецтва]]. У [[Монатэізм|монатэістычных]] аўраамічных рэлігіях Бог разглядаецца як асоба{{sfn|Гордиенко|1988|с=40|loc=Бог, иллюзорный образ личного и надприродного, вечного и непостижимого существа, являющегося гл. объектом веры и поклонения для религиозных людей}}{{sfn|Можейко|2003|c=110—113|loc=БОГ — сакральная персонификация Абсолюта в религиях теистского типа: верховная личность, атрибутированная тождеством сущности и существования, высшим разумом, сверхъестественным могуществом и абсолютным совершенством. Персонифицирующая интерпретация единого Б. свойственна для зрелых форм такого религиозного направления, как теизм, и формирование её является результатом длительной исторической эволюции религиозного сознания.}}{{sfn|Аверинцев, Ибрагим, Лысенко|2005|c=632|loc=«'' Бог — в религиях мира и философских системах Высшее Существо, создающее и устраивающее мир, дающее вещам, существам и лицам их бытие, меру, назначение и закон. В религиозных учениях, объединённых принципом [[теизм]]а, утверждается личное бытие Высшего, его личное отношение ([[любовь]]) к сотворённым существам и [[Вселенная|Вселенной]] в целом, его [[диалог]]ическое самораскрытие в актах [[Откровение|Откровения]]. Идея Бога постепенно кристаллизовалась в различных религиозных традициях человечества. Исходная теория развития — представления первобытных народов о силах, действие которых по-разному локализуется на панораме мирового целого''»}}, як [[Увасабленне|персаніфікацыя]] [[Абсалют (філасофія)|Абсалюту]]{{sfn|Можейко|2003|c=110—113|loc=БОГ — сакральная персонификация [[Абсолют (философия)|Абсолюта]] в религиях теистского типа: верховная личность, атрибутированная тождеством сущности и существования, высшим разумом, сверхъестественным могуществом и абсолютным совершенством. Персонифицирующая интерпретация единого Б. свойственна для зрелых форм такого религиозного направления, как теизм, и формирование её является результатом длительной исторической эволюции религиозного сознания.}}, як неспасціжны трансцэндэнтны асабісты Бог («Бог [[Аўрам]], [[Ісак]]а і [[Якаў (патрыярх)|Якава]]»){{sfn|Гордиенко|1988|с=40|loc=Бог, иллюзорный образ личного и надприродного, вечного и непостижимого существа, являющегося гл. объектом веры и поклонения для религиозных людей}}{{sfn|НИЭ|2003|с=19|loc=Политеистическим представлениям о множестве (сонме) божеств (среди которых выделяется обычно верховный бог) противостоит монотеизм (единобожие), получивший особое развитие в т. н. авраамических религиях — иудаизме, христианстве, исламе. Для них характерно теистическое представление о непостижимом трансцендентном личном Боге («Бог Авраама, Исаака и Иакова»), сообщающем о себе человеку в Откровении, высшим выражением которого в христианстве предстаёт воплощение Бога в уникальной личности [[Богочеловек]]а — Иисуса Христа.}}{{sfn|Можейко|2003|c=110—113|loc=важнейшим моментом классического теизма является идея трансцендентности Б. по отношению к миру (от лат. transcendere — переступать): Б. вне и сверх мира, он Творец его и Вседержитель. Последнее означает, что Б. не только творит мир, но и перманентно присутствует в нём, направляя его развитие к сакральной высшей цели (см. [[Провиденциализм]]) и вмешиваясь в случае необходимости в естественный ход событий (см. [[Теургия]]).}}{{sfn|Чистяков|2004|c=|loc=«Господь сказал, что Он благоволит обитать во мгле» (3 Царств 8, 12). В этих словах, в разных вариантах повторённых в Библии, ясно сформулирована одна из главных черт того, что человечество может сказать о Б.: в мире Он присутствует скрыто. Б. Ветхого Завета «невидим» и «скрыт» (Ис. 45,15). Через всю Библию красной нитью проходит мысль о том, что Он открывается лишь тогда, когда хочет этого сам, и тем людям, которых сам для этого избирает. Это — таинственная и непостижимая сила. В знаменитой формуле Евангелия от Иоанна (Ин. 1,18) «Бога не видел никто никогда» речь идёт даже не о том, что Б. не имеет каких бы то ни было физических очертаний, что позволило бы человеку увидеть его, но именно о непознаваемости Б., которого нельзя постичь путём умственных усилий.}}{{sfn|Swinburne|1995|quote=The three main Western religions—Christianity, Judaism, and Islam — have all claimed that God is the supreme reality}}, прычым як адзіны і адзіны Бог{{sfn|Можейко|2003|c=110—113|loc=Строгий теизм аврамических религий (христианства, иудаизма и ислама) предполагает трактовку "живого Б." как единого и единственного при абсолютном "отсутствии подобных" (Библ., Второзак., VI, 4; Коран, II — 256, III — 1). Теизм аврамического типа не просто центрируется вокруг идеи персонифицированного абсолюта, но и характеризуется предельно напряжённым переживанием его личностного характера, задающего возможность личного общения с Б. (идея восходит к ветхозаветному сюжету об Аврааме, вступившем в диалог с Б. и доказавшем в личном общении свою преданность ему).}}. У [[пантэізм]]е<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://languages.oup.com/|title=Oxford Languages {{!}} The Home of Language Data|website=languages.oup.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314023846/https://languages.oup.com/|archive-date=2020-03-14|access-date=2024-06-14|url-status=live}}</ref> і панентэізме<ref>''Журавлев О. В.'' Панентеизм: философско-религиозная доктрина и социокультурное явление // Теоретическая конференция «Религия и атеизм в истории культуры». — Л., 1989. — С. 66-68.</ref> Бог не з’яўляецца [[асоба]]й (суб’ектам), але сілай, якая размываецца ў прыродзе і [[Касмалогія|касмалогіі]]<ref>{{Книга|ссылка=http://archive.org/details/philosophersspea0000hart|автор=Charles Hartshorne|заглавие=Philosophers speak of God|год=1953|издательство=[Chicago]: University of Chicago Press|страниц=562}}</ref><ref>''Owen H. P.'' Concepts of Deity.— London: [[Macmillan]], 1971.</ref>. У пантэізме ён выключна іманентны, у панентэізме — іманентны і трансцедентен адначасова. У [[Хрысціянства|хрысціянстве]] Бог всеблаг, гэта значыць неабмежавана добры<ref>{{публикация|книга|часть=Благо, Добро, Благое, Хорошее, Благость (Good, the Good, Goodness)|заглавие=Теологический энциклопедический словарь|ответственный=Под ред. Уолтера Элвелла.|место=М.|издательство=Ассоциация «Духовное возрождение»|год=2003|страниц=1467|isbn=5-87727-030-3}}</ref>. {{Не перакладзена 3|Дыстэізм|4=Dystheism}} уяўляе сабой [[Вера|веру]], што бог не з'яўляецца цалкам добрым і можа быць злым<ref>{{cite book||first=Dirk J.|last=Human|title=Psalmody and Poetry in Old Testament Ethics|pages=25|year=2012|publisher=[[Bloomsbury Publishing]] USA}}</ref>. Так, многія політэістычныя бажаства лічацца ні добрымі, ні злымі або валодаюць абодвума якасцямі. {{Не перакладзена 3|Трыксцер|Бажаство-трыксцер|ru|Трикстер}} можа шкодзіць навакольным. У [[Гнастыцызм|гнастыцызме]] бог-[[дэміург]] лічыцца злым бажаством. {{Не перакладзена 3|Мізатэізм|Мізатэізмам|ru|Мизотеизм}} называецца рэлігійнае вераванне, якое разумее нянавісць да чароўным сілам. Гэты тэрмін азначае стаўленне да багоў (нянавісць), а не ўяўленне аб іх прыродзе. Спробы даказаць існаванне Бога, якія хаця б часткова заснаваныя на эмпірычных назіраннях і логіцы, прынята называць доказамі быцця Божага. Іх можна падзяліць на чатыры буйныя групы: метафізічныя, эмпірычныя, лагічныя і суб'ектыўныя{{sfn|Токарев|1970|c=|loc=Выдвигались специальные доказательства бытия Б.: космологическое (раз существует следствие — мир, космос, должно быть и движущее его начало, конечная основа всех вещей; [[Аристотель]], затем [[Лейбниц]], Вольф и др.); телеологическое (целесообразность в природе как свидетельство бытия её разумного устроителя; [[Сократ]], [[Платон]], [[стоики]], [[Цицерон]] и др.); онтологическое (само представление о Б. как совершённом существе предполагает его существование; [[Аврелий Августин|Августин]] и [[Ансельм Кентерберийский]]). С опровержением этих трёх основных доказательств выступил [[Кант]], утверждавший невозможность какого-либо теоретического обоснования бытия Б., но выдвинувший новое, нравственное обоснование, рассматривая Б. как необходимый постулат практического разума}}. Пытанне існавання Бога па-ранейшаму актуальны ў філасофіі і абмяркоўваецца, напрыклад, у рамках філасофіі рэлігіі{{sfn|God’s Existence — Stanford Encyclopedia of Philosophy}}. З [[Навука|навуковага]] пункту гледжання, гіпотэза пра існаванне Бога (і звязаных з ім паняццяў [[душа]], {{Не перакладзена 3|Дух (філасофія)|дух|ru|Дух (философия)}}, [[рай]], [[пекла]] і т.д.) не адказвае {{Не перакладзена 3|Фальсіфікуемасць|крытэру Поппера|ru|Фальсифицируемость}}, бо не маецца і не мяркуецца магчымасці праверкі гэтага [[Навуковы метад|навуковым метадам]]. Як следства, любыя развагі пра яго існаванне не з'яўляюцца строга навуковымі{{sfn|Gould|2002}}. {{Не перакладзена 3|Навуковая карціна свету|Навуковая карціна свету|ru|Научная картина мира}} не патрабуе наяўнасці Бога ў якасці тлумачальнай гіпотэзы; навуковыя тэорыі разглядаюцца навукоўцамі як якія тлумачаць свет лепш, чым дадзеная гіпотэза{{sfn|Докинз|2012}}. == Іншыя азначэнні == «Бог — ''{{Не перакладзена 3|Сакральнасць|сакральная|ru|Сакральность}} {{Не перакладзена 3|Персаніфікаваны Бог|персаніфікацыя|ru|Персонифицированный Бог}} [[Абсалют (філасофія)|Абсалюту]] ў рэлігіях [[Тэізм|тэісцкага]] тыпу: Вярхоўная Асоба, якая надзелена тоеснасцю {{Не перакладзена 3|Сутнасць|сутнасці|ru|Сущность}} і [[Экзістэнцыя|існавання]], {{Не перакладзена 3|Вышэйшы розум|з найвышэйшым розумам|ru|Высший разум}}, {{Не перакладзена 3|Усёмагутнасць|звышнатуральнай магутнасцю|ru|Всемогущество}} і абсалютнай [[Ідэал|дасканаласцю]]. [[Увасабленне|Персаніфікаваная]] інтэрпрэтацыя адзінага Бога ўласцівая сталых формаў такога рэлігійнага напрамку, як тэізм, і фарміраванне яе з'яўляецца вынікам працяглай гістарычнай эвалюцыі рэлігійнай свядомасці''»{{sfn|Можейко|2003|c=110—113}}. Такім чынам, Бог у рэлігіі надзелены рысамі ідэальнага, вышэйшай істоты, у некаторых канцэпцыях ён з'яўляецца творцам свету. Улічваючы крайнюю складанасць і разнастайнасць паняцця Бога, варта мець на ўвазе цяжкасць яго агульнага вызначэння: «Вельмі цяжка і, быць можа, немагчыма даць такое вызначэнне слову "Бог", якое б ўключыла ў сябе ўсе значэнні гэтага слова і яго эквівалентаў у іншых мовах. Нават калі вызначыць Бога самым агульным чынам, як "звышчалавечае або звышпрыроднае істота, якое кіруе светам", гэта будзе некарэктна. Слова "звышчалавечае" недастасоўна да шанавання абагаўлёных рымскіх імператараў, "звышпрыроднае" — да атаяснення бога з Прыродай ў [[Бенедыкт Спіноза|Спінозы]], а дзеяслоў "кіруе" — да пункту гледжання [[Эпікур|Эпікура]] і яго школы, згодна з якой багі не ўплываюць на жыццё людзей»{{sfn|Owen|1967|p=}}. == Атрыбуты Бога ў хрысціянстве == Істота любога быту — гэта тое, дзякуючы чаму быт ёсць тым, а не іншым, праяўляе сябе ad extra. У Богу істота атаясняецца з Яго атрыбутамі. У Богу кожны атрыбут адносіцца да Яго натуры і яе вызначае, а ў створаных рэчах — не (нп., калі нейкі чалавек міласэрны, то гэты яго індывідуальны атрыбут не адносіцца да натуры ўсіх людзей). У гісторыі спрачаліся, які атрыбут найважнейшы. Аўгустын, Банавентура і Дунс Скот — за дабрыню, Окам і ўсе наміналісты — за бясконцасць, некаторыя за найвышэйшы розум, а Тамаш — за быццё само ў сабе (ipsum esse subsistens). Істота Бога паводле тамістскай філасофіі — самаіснаванне, якое ні ад каго не бярэ пачатку. Бог — чыстае існаванне. Атрыбуты, злучаныя з істотай Бога: 1) прастата (не складзены з іншых бытаў): Зых 3, 14; {{Біблія|Ін|4:24}}); 2) нязменнасць (Якуб 1, 17 — Айцец святла, у якім няма перамены). У Богу няма пераходу ад патэнцыяльнага да актуальнага. Ён — чыстая актуальнасць; 3) вечнасць (Быт 21, 33 — Эль Олам; Псальмы, 1 Цім 1, 17); 4) бязмежнасць і ўсюдыпрысутнасць (Дзеі 17, 28 — У Ім жывем…); 5) адзіны (Дрг 6,4; Дзеі 17, 16-34; Эф 4, 6; {{Біблія|Мк|12:29}}); 6) найвышэйшае дабро ({{Біблія|Лк|18:19}}) — Ніхто не добры, толькі сам Бог); 7) паўната праўды — Ер 10, 10; {{Біблія|Ін|17:3}}). З Бога воляю звязаны: Святасць (1 Вал 2, 2; Іс 8, 13; {{Біблія|Мф|6:9}}); {{Біблія|Ін|17:11}}); Ап 4, 8-10); Усемагутнасць (Быт 17, 1 — Эль Шадай, Мудр 11, 23; {{Біблія|Лк|1:37}}); 2 Кар 9, 8); Свабода (Пс 113, 3 — робіць усё, што захоча, Эф 1, 11; {{Біблія|Мф|20:15}}); 1 Кар 12, 11). Прадметам волі Бога заўсёды з’яўляецца дабро. З мудрасцю Бога звязана: стварэнне свету і чалавека, падтрыманне свету ў існаванні, 1 Вал 2, 3; Ёў 12, 13; Рым 11, 33. Містычным богапазнаннем займаецца [[тэасофія]]. == Адпаведнасць багоў розных народаў == {| class="wikitable" |- ! Бог / Народ !! [[сонца]] !! царства мёртвых !! Вярхоўны !! маланка !! вайна |- | славяне || [[Дажбог]] / [[Ярыла]] / [[Хорс]] || || [[Пярун]] || [[Пярун]] || |- | старажытныя егіпцяне || [[Ра]] || [[Асірыс]] / [[Анубіс]] || || || |- | гавайцы || || || || || [[Кукаілімоку]] |- | старажытныя грэкі || [[Геліёс]] || [[Аід]] || [[Зеўс]] || [[Зеўс]] || [[Арэс]] / [[Афіна]] |- | старажытныя рымляне || || || [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэр]] || [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэр]] || [[Марс]] |} == Гл. таксама == * [[Паняцце Бога ў політэізме]] * [[Паняцце Бога ў іўдаізме]] * [[Троіца|Паняцце Бога ў хрысціянстве]] * [[Паняцце Бога ў ісламе]] * [[Паняцце Бога ў індуізме]] * [[Паняцце Бога ў будызме]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя. Т. 3. — Мн., 1996. == Спасылкі == {{Commons|Category:God}} * [http://www.armatabianca.org/eng/padre.php?sottomenu=4 Канцэпцыя Бога ў хрысціянсте] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101006005230/http://www.armatabianca.org/eng/padre.php?sottomenu=4 |date=6 кастрычніка 2010 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэлігія]] [[Катэгорыя:Філасофская тэрміналогія]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Бог| ]] aazc7l2or34goacaygdfaotpev09c84 Эндзі Уорхал 0 46330 5143318 5103946 2026-05-19T01:56:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143318 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} {{цёзкі2|Уорхал}} '''Э́ндзі Уо́рхал''' ({{lang-en|Andy Warhol}}; сапраўднае імя — '''Андрэй Варгола''', {{lang-sk|Andrej Varhola}}, {{lang-en|Andrew Warhola}}; {{ДН|6|8|1928}} года ў [[Пітсбург]]у, [[ЗША]], пам. [[22 лютага]] [[1987]] года ў [[Нью-Ёрк]]у, ЗША) — найвыдатнейшы прадстаўнік [[поп-арт]]у і сучаснай культуры ўвогуле. Эндзі Уорхал вядомы дзякуючы серыі кампазіцый з вялікім каларыстычным кантрастам, для стварэння якіх выкарыстоўваў тэхніку [[Трафарэтны друк|трафарэтнага друку]]. Паводле гэтага метаду былі створаны кампазіцыі звычайнага амерыканскага халадзільніка, бляшанкі колы і таматнага супу ''Campbell'', звычайных прадметаў, напр. бананаў, сурвэтак і г.д. Трафарэтны друк дапамог Уорхалу стварыць партрэты вядомых людзей, такіх як: [[Мэрылін Манро]], [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]], [[Жаклін Кенэдзі]], [[Марлан Бранда|Марлана Бранда]], [[Элізабет Тэйлар]], а таксама [[Мао Цзэдун]]а і [[Ленін]]а. Эндзі Уорхал асэнсоўваў усё, што маляваў, беспрадметна, без лішніх эмоцый. Таматны суп і доларавая банкнота мелі для яго аднолькавую вартасць з людзьмі, якіх ён маляваў. Уорхал быў прадметам шматлікіх [[рэтраспектыва|рэтраспектыўных]] [[выстаўка|выставак]], кніг, мастацкіх і дакументальных фільмаў. Ён прыдумаў шырока ўжывальны выраз «15 хвілінная слава». Многія з яго твораў з’яўляюцца калекцыйнымі і вельмі каштоўнымі. Найбольшая цана, якую заплацілі за карціну Уорхала, складае 100 млн долараў, гэта было палатно пад назвай «[[Восем Элвісаў]]», створанае ў [[1963]] годзе. Гэтая купля была ўпамянута ў [[2009]] годзе ў артыкуле часопіса [[The Economist]], які апісаў Уорхала як «лідара на рынку мастацтва»<ref>{{Спасылка | год = 26.11.2009 | url = http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=14941229 | загаловак = A special report on the art market: The Pop master's highs and lows | назва праекту = The Economist | дата = 25 сакавіка 2013 | мова = en }}</ref>. Працы Уорхала ўваходзяць у [[спіс самых дарагіх карцін]], якія былі калі-небудзь прададзены. == Дзяцінства == Нарадзіўся ў [[Пітсбург]]у ([[Пенсільванія|штат Пенсільванія]], ЗША) чацвёртым дзіцём у сям’і эмігрантаў-[[Русіны (этнічная група)|русінаў]]<ref>Jane Daggett Dillenberger, [http://books.google.co.uk/books?id=KemglT-1jSIC&pg=PA7&dq=Warhol+%22Rusyn%22+biography&hl=en&ei=Hdg8TaXvF8WL4ga2g5nnCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CEEQ6AEwAw#v=onepage&q=Warhol%20%22Rusyn%22%20biography&f=false Religious Art of Andy Warhol], Continuum International Publishing Group, 2001, p.7</ref> з сяла Мікава каля Стропкава на паўночным усходзе сучаснай [[Славакія|Славакіі]], часткі былой [[Аўстра-Венгерская імперыя|Аўстра-Венгерскай імперыі]]. Першае дзіця, якое нарадзілася яшчэ ў Славакіі, памерла да пераезду ў ЗША. Бацька Уорхала эміграваў у Злучаныя Штаты ў 1914 годзе, маці далучылася да яго ў 1921 годзе, пасля смерці дзеда і бабкі Уорхала. Бацька Уорхала працаваў у вугальнай шахце. Члены сям’і былі прыхаджанамі русінскіх грэка-каталіцкай царквы. Сям’я жыла на вуліцы Белен, 55, а затым у Доўсан-Стрыт, 3252 у Оклендзе, ваколіцах Пітсбурга. Эндзі меў двух старэйшых братоў, Павел, які нарадзіўся ў 1923 годзе, і Джон, які нарадзіўся ў 1925 годзе. Сын Паўла, Джэймс Уархола, стаў ілюстратарам дзіцячых кніжак. У трэцім класе Уорхал захварэў на харэяю Сідэнгама, таксама вядомай як «скокі святога Віта», якая была вынікам перанесенай раней [[Шкарлятына|шкарлятыны]], пасля чаго доўга не ўставаў з ложка. У класе ён становіцца ізгоем. З’явілася недаверлівасць, развілася боязь лекараў і бальніц (якая не пакіне яго да смерці). У час, калі ён прыкаваны да ложка, пачынае маляваць, збіраць фатаграфіі кіназорак і рабіць калажы з газетных выразак. Сам Уорхал пазней успамінаў гэты перыяд як вельмі важны ў станаўленні яго асобы. Калі Эндзі было 13 гадоў, ад няшчаснага выпадку на шахце загінуў яго бацька. У 1945 Уорхал скончыў сярэднюю школу Шэнлі. == Пачатак кар’еры == Планаваў атрымаць мастацкую адукацыю ва Універсітэце Пітсбурга, каб у далейшым выкладаць маляванне. Але потым планы змяніліся, і ён паступіў у Тэхналагічны інстытут Карнегі, разлічваючы зрабіць кар’еру камерцыйнага ілюстратара. У 1949 годзе ён атрымаў ступень бакалаўра вытанчаных мастацтваў у галіне графічнага дызайну. Паспяваў в вучобе добра, але часта не знаходзіў агульнай мовы з выкладчыкамі і аднакурснікамі. Пасля заканчэння ў 1949 годзе пераехаў у Нью-Ёрк, дзе пачаў працаваць афарміцелем крамных вітрын, маляваць паштоўкі і рэкламныя плакаты. Пазней яго прымаюць на працу мастаком-ілюстратарам ў часопісы Vogue, Harper’s Bazaar і яшчэ ў некалькі менш папулярных выданняў. Ужо да 1950 прыходзіць поспех пасля ўдалага афармлення рэкламы абутковай кампаніі «І. Мілер». На рэкламных плакатах быў намаляваны ў эксцэнтрычнай манеры чарніламі абутак са спецыяльна зробленымі кляксамі. У 1962 Уорхал правёў першую сваю буйную выстаўку, якая прынесла яму папулярнасць.<ref>[http://www.egs.edu/library/andrew-warhol/biography/ Andrew Warhol — American Artist — Biography] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140116105834/http://www.egs.edu/library/andrew-warhol/biography/ |date=16 студзеня 2014 }}</ref> Да гэтага часу Уорхал змог купіць уласны дом на [[Манхэтэн]]е, на 33-й Усходняй вуліцы. Даходы яго падняліся да адзнакі 100 тысяч долараў за год, і гэта дало яму магчымасць больш аддавацца ўлюбёнай справе — маляванню, і марыць пра «высокае мастацтва». Псеўданім «Уорхал» з’яўляецца прыкладна ў гэты ж час, у выніку памылкі друку ў адным з часопісаў. Новая трактоўка прозвішча спадабалася Уорхалу, і ён вырашыў пакінуць гэты варыянт прачытання.<ref>[http://sunny-art.ru/ehndi-uorkhol-biografiya/ Биография Энди Уорхола] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130509064722/http://sunny-art.ru/ehndi-uorkhol-biografiya/ |date=9 мая 2013 }}</ref> У 1956 годзе ён атрымлівае ганаровы прыз «Клуба мастацкіх рэдактараў». Уорхал адным з першых ужыў трафарэтных друк як метад для стварэння карцін. У сваіх ранніх ён выкарыстаў уласныя, намаляваныя ад рукі малюнкі. Пазней, з дапамогай праектара, ён трансляваў на палатно ўжо фатаграфіі і ўручную абводзіў малюнак. Ужыванне шоўкаграфічнага метаду было адным з этапаў у імкненні Уорхала да масавага рэпрадукавання і тыражавання мастацкіх твораў, насуперак ўсёй крытыцы Вальтэра Беньяміна, які пісаў пра страту аўры і каштоўнасці твора ў век яго тэхнічнай узнаўляльнасці.<ref>''Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit'', 1936)</ref> Уорхалаў спосаб заключаўся ў наступным: на рамку нацягвалася нейлонавая сетка. Сам відарыс на сетцы ствараўся шляхам кантактнага засвечвання. На сетку, прамочаную фотаэмульсіяй, накладваўся дыяпазітыў. Усё засвечваецца, як пры фотадруку. На асветленых месцах сеткі фотаэмульсія полімерызаваліся і рабілася нерастваральнай плёнкай. Лішняе змывалася вадой. Так стваралася матрыца, гэта значыць друкаваная форма. Яе накладвалі на паперу або тканіну і наносілі фарбу. Фарба пранікала цераз празрыстыя ўчасткі сеткі і стварала малюнак. Такім чынам, наносячы спецыяльным гумавым валікам на драўлянай ручцы чорную фарбу, Уорхал рабіў асноўны контур сваіх самых вядомых твораў: шматразова паўтораных Мэрылін Манро, Элізабет Тэйлар і іншых. Для шматколернага друку патрабавалася колькасць матрыц, роўная колькасці колераў. Аднаго камплекта матрыц хапала на вялікую колькасць малюнкаў. Укараненне інавацыйных тэхналогій у працэс стварэння вобразаў ставіла мастацтва на камерцыйную аснову. У 1960-х гадах мастак выкарыстоўваў для сваёй творчасці фатаграфіі, надрукаваныя ў СМІ. Пачынаючы з 1980-х гадоў, ён рабіў здымкі сам на [[Polaroid]].<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1831134 Шелкография Уорхола.]</ref> == Станаўленне, творчая кар’ера == У 1960 Уорхал стварае дызайн для бляшанак [[Кока-кола]], які прынёс яму вядомасць мастака з неардынарным бачаннем мастацтва. У пачатку шасцідзесятых Уорхал ўсё больш займаецца графікай, ствараючы, у асноўным, толькі творы з выявай доларавых банкнот. Ужо ў 1952 годзе работы Уорхала былі прадстаўлены на выстаўцы ў Нью-Ёрку, а ў 1956 ён атрымаў ганаровы прыз «Клуба мастацкіх рэдактараў». К гэтаму часу мастак зарабляў каля ста тысяч долараў у год, аднак не пераставаў марыць пра «высокае мастацтва». У 1960 Уорхал малюе свой першы твор з серыі Кока-Кола. У 1960—1962 з’яўляецца цыкл твораў з выявай кансервавых бляшанак супу Кэмпбэл (Campbell’s Soup Can). Першапачаткова плакаты з банкамі супу выконваліся ў тэхніцы жывапісу: «Бляшанка з супам Кэмпбэл (рысава-таматавы)» (Campbell’s Soup Can (Tomato Rice), 1961, а з 1962 года — у тэхніцы шаўкаграфіі («Трыццаць дзве бляшанкі супу Кэмпбэл», «Сто бляшанак супу Кэмпбэл», «Дзвесце бляшанак супу Кэмпбэл» — усе 1962). Таксама, у 1962 годзе, паваротным для сябе, Уорхал стварае серыі «Зялёныя бутэлькі кока-колы». Малюнкі бляшанак у яркіх танах сталі «візітнай карткай» Уорхала. Паказ работ на выстаўцы ў галерэі «Stabl» выклікаў вялікі водгук сярод грамадскасці. Хоць, на думку крытыкаў, гэтыя карціны адлюстроўвалі безаблічнасць і пошласць культуры масавага спажывання, менталітэт заходняй цывілізацыі. Пасля гэтай выставы Уорхала прылічылі да прадстаўнікоў поп-арту і канцэптуальнага мастацтва, такіх як Роберт Раушэнберг, [[Джаспер Джонс]] і Рой Ліхтэнштэйн. Пачынаючы з гэтага перыяду Уорхал як фатограф і мастак працаваў з вобразамі зорак эстрады і кіно: [[Мэрылін Манро]], [[Элізабет Тэйлар]], [[Джым Морысан|Джыма Морысана]] і [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]], а таксама з выявамі палітыкаў. Напрыклад, [[Мао Цзэдун]]а. Пасля сыходу Манро з жыцця ён стварыў свой знакаміты «Дыптых Мэрылін», які стаў алегорыяй жыцця і смерці актрысы. Па стане на 2011 год Дыптых Мэрылін выстаўлены ў філіяле лонданскай Галерэі Тейт ў Ліверпулі. 2 снежня 2004 года газета «[[The Guardian]]» апублікавала спіс 500 самых выдатных твораў сучаснага мастацтва, дзе гэты твор Уорхала займае ганаровае трэцяе месца<ref>{{артыкул |аўтор = Charlotte Higgins |загаловак = Work of art that inspired a movement … a urinal |выданне = The Guardian |год = 02.12.2004 |спасылка = http://www.guardian.co.uk/uk/2004/dec/02/arts.artsnews1 }}</ref>. У Уорхала быў своеасаблівы, зменлівы падыход да жывапісу. Адным з новаўвядзенняў стала ўжыванне фарбаў кіслотных адценняў. == «Фабрыка» == У 1963 Уорхал купіў будынак на Манхэтэне, будынак атрымлівае назву «Фабрыка», тут Эндзі ставіць на паток стварэнне твораў сучаснага мастацтва. У 1964 года адбылася першая выстаўка арт-аб’ектаў Уорхала, якія не ўпісваюцца ў рамкі паняцці жывапісу. Экспазіцыя заключалася ў дэманстрацыі каля сотні копій упаковачнай кардоннай тары, каробак ад [[кетчуп]]у «Хайнц» і пральнага парашка «Brillo». З нагоды адкрыцця выставы Уорхал зладзіў прэзентацыю сваёй новай незвычайнай студыі, «Фабрыкі», сцены якой былі выфарбаваныя ў сярэбраны колер. У студыі панавала абстаноўка ўсёдазволенасці, праводзіліся вечарынкі. Гэта памяшканне парушыла ўяўленне аб майстэрні мастака як аб адасобленым месцы. «Фабрыка» і яе гаспадар сталі часта фігураваць у рэпартажах свецкай хронікі, пра іх сталі пісаць у часопісах і сродках масавай інфармацыі. Стварае Уорхал і ўласны праект — часопіс «Інтэрв’ю», дзе знакамітасці бралі інтэрв’ю ў знакамітасцей<ref>[http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-47402/ Кто такой Энди Уорхол?]</ref>. «Фабрыка» была арганізаванай вытворчасцю, якая выпускала да 80 друкаваных твораў у дзень, гэта значыць некалькі тысяч адбіткаў у год. Быў наняты калектыў рабочых, якія ажыццяўлялі масавую вытворчасць пастаўленых на паток рэпрадукцый з партрэтамі знакамітасцей. Герояў сваіх твораў Уорхал фатаграфаваў у сябе ў майстэрні, робячы Палароідам серыю маментальных здымкаў. З мноства кадраў выбіраўся лепшы, павялічваўся, і метадам шаўкаграфіі пераносіўся на палатно. Паверхня палатна пакрывалася фарбай альбо да рэпрадуктавання, альбо Уорхал наносіў алейную фарбу па ўжо рэпрадуктаванаму адбітку. Звычайна рабілася некалькі варыянтаў аднаго твора. Такім чынам Уорхал ператварыў мастацтва ў «бізнес-арт», кіруючы выканаўцамі, якія тэхнічна рэпрадуктавалі яго ўласныя працы. Уорхал прытрымліваўся думкі, што знакамітасці на партрэтах павінны былі выглядаць ідэальна і без заган: карціна «Да і пасля» з цыклу «Рэкламныя аб’явы» (1960) давала анонс «новай асобы ад Уорхала», нібыта «палепшанай версіі сябе самога». Ён рэтушаваў маршчыны і дэфекты скуры асобы, прыбіраў лішнія падбародкі, падмалёўваў ярчэй вочы і вусны, надаючы асобам ідэалізаваныя рысы. Сярод кліентаў Уорхала — усё сямейства іранскага шаха Махамеда Рэзы Пехлеві, [[Мік Джагер]], [[Лайза Мінелі]], [[Джон Ленан]], Даяна Рос, [[Брыжыт Бардо]] і многія іншыя знакамітасці.<ref>{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/UORHOL_ENDI.html?page=0,0 |title=Поп-арт: Уорхол, Энди |access-date=4 мая 2014 |archive-date=4 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150604105336/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/UORHOL_ENDI.html?page=0,0 |url-status=dead }}</ref> == Кінематаграфічная дзейнасць == Паралельна са стварэннем аб’ектаў поп-арту, Уорхал пачынае здымаць кінафільмы, аднак як рэжысёр поспеху дабіўся толькі ў вузкіх колах. У перыяд з 1963 па 1968 гады Уорхал зняў некалькі соцень стужак, у тым ліку 472 чатыроххвілінныя чорна-белыя партрэтныя кінапробы (Screen Tests), дзясяткі кароткаметражных фільмаў і больш за 150 фільмаў з сюжэтамі, толькі 60 з якіх выйшлі ў пракат. Большасць яго фільмаў, знятых у той перыяд, не мела ніякага сюжэта. У аснову сюжэтных ліній клаліся псеўдадакументальныя здымкі, напрыклад: «мужчына прымярае трусы». Асноўным сэнсам фільмаў Уорхала было раскрыццё сутнасці сексуальнай рэвалюцыі.<ref>[http://allreport.ru/iskusstvo/andy-warhol-pop-art-king/ Энди Уорхол — король поп-арта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190803203109/http://allreport.ru/iskusstvo/andy-warhol-pop-art-king/ |date=3 жніўня 2019 }}</ref> У сярэдзіне 1960-х Уорхал перайшоў ад здымкі чорна-белых нямых кінастужак да каляровага кіно са сцэнарыем (часцей за ўсё [[Эротыка|эратычнага]] зместу). Імкнучыся рассунуць рамкі традыцыйнага кіно, Уорхал заняўся здымкай «нерухомых фільмаў». Самымі значнымі з іх сталі «Спі» (1963) і «Эмпайр» (1964). Першы ўяўляў сабой чорна-белую 5-гадзінную здымку спячага чалавека — амерыканскага паэта Джона Джыёрна, Гэта здымка не суправаджаецца ніякімі гукамі.<ref name="ws.org">[http://www.warholstars.org/filmch/sleep.html Sleep by Andy Warhol]</ref><ref name="imdb-t"/> Прэм’ерны паказ фільма адбыўся 17 студзеня 1964 года<ref name="imdb-t"/> ў The Film-Makers' Cooperative пры ўдзеле рэжысёра Ёнаса Мекаса, «хроснага бацькі» нью-ёркскага кінаавангарда. Усяго прысутнічала дзевяць гледачоў, двое з іх сышлі з прагляду на працягу першай гадзіны<ref name="ws.org"/>. Першапачаткова замест Джыёрна Уорхал хацеў сняць сон [[Брыжыт Бардо]]<ref name="ws.org"/><ref name="imdb-t">[http://www.imdb.com/title/tt0187513/trivia Sleep (1963) — Trivia]</ref> Сюжэт другой стужкі заключаўся ў 8-гадзінным паказе знятага ў рэжыме запаволенай здымкі нью-ёркскага небаскроба [[Эмпайр Стэйт Білдынг]] у перыяд з вечара 25 ліпеня па раніцу 26 ліпеня 1964 г. Сваімі спробамі і перформансамі ў кінамастацтве Уорхал хацеў адкрыць новыя напрамкі ў [[кінематограф]]е і зацікавіць і здзівіць імі перасычанага гледача. == Замах == 3 чэрвеня 1968 радыкальная феміністка Валеры Саланас, раней якая здымалася ў фільмах Уорхала, увайшла ў «Фабрыку» і тры разы стрэліла Эндзі у жывот. Пасля чаго выйшла на вуліцу, падышла да паліцэйскага і сказала: «Я страляла ў Эндзі Уорхала». Пацярпелы перанёс стан клінічнай смерці і 5-гадзінную аперацыю, якая скончылася паспяхова.<ref>[http://allreport.ru/iskusstvo/andy-warhol-pop-art-king/ Энди Уорхол — король поп-арта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190803203109/http://allreport.ru/iskusstvo/andy-warhol-pop-art-king/ |date=3 жніўня 2019 }}</ref> Пасля замаху мастаку прыйшлося насіць гарсэт больш за год, так як амаль усе яго ўнутраныя органы былі пашкоджаныя. Уорхал адмовіўся даваць абвінаваўчыя паказанні ў паліцыі, у выніку чаго Саланас атрымала толькі тры гады турмы і прымусовае лячэнне ў псіхіятрычнай бальніцы. У яго працах пачынаюць пераважаць тэмы, звязаныя з гвалтоўнай смерцю. Зрэшты, гэтая тэматыка займала Уорхала яшчэ і да замаху, катастрофы хвалявалі яго сваёй прыцягальнасцю. Боязь смерці і калецтваў Уорхал выказваў з дапамогай малюнка электрычных крэслаў, [[самагубства]]ў, аварый, пахавання, [[ядзерны выбух|ядзерных выбухаў]], жалобы [[Жаклін Кенэдзі]], пасмяротных партрэтаў [[Мэрылін Манро]] і хворай [[Элізабет Тэйлар]]. Адна з яркіх ілюстрацый гэтай фобіі Уорхала — карціна 1963 года «Катастрофа з тунцом», у якой прайграныя газетныя выразкі і фота дзвюх жанчын, якія атруціліся кансерваваным тунцом A & P, банка з-пад якога таксама фігуруе ў малюнку. == Жыццё пасля замаху == [[Файл:BMW M1 Art Car.jpg|thumb|Аўтамабіль [[BMW M1]], аформлены Уорхалам у 1979 годзе]] Пасля замаху Уорхал не згубіў цікавасці да творчай дзейнасці і не пераставаў эксперыментаваць з мастацтвам. У 1979 годзе ён заняўся мастацкай размалёўкай гоначнага аўтамабіля.<ref>[http://crazywheels.spb.ru/60.html Энди Уорхол и Арт-кар BMW M1]</ref> На яго думку, твор мастацтва, які рухаецца ў прасторы — гэта новае слова, новая з’ява ў жывапісу, сутнасць прыгажосці якога адкрывалася ў дынаміцы руху. Роспісам кузава аўтамашыны Уорхал займаўся асабіста. Фарбы наносіў разнастайным падручным матэрыялам, у тым ліку і пальцам. Захавалася яго выказванне: «Я спрабаваў намаляваць, як выглядае хуткасць. Калі машына рухаецца на вялікай хуткасці, усе лініі і колеры змазваюцца»<ref>{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/UORHOL_ENDI.html?page=0,1 |title=Уорхол, Энди |access-date=4 мая 2014 |archive-date=13 лістапада 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113190335/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/UORHOL_ENDI.html?page=0,1 |url-status=dead }}</ref>. 22 лютага 1987 года Уорхал памёр у сне ад спынення сэрца ў Медыцынскім цэнтры Корнуэл на [[Манхэтан]]е, дзе яму зрабілі нескладаную аперацыю па выдаленні жоўцевага пузыра. Пахаваны ў родным [[Пітсбург]]у. На пахаванні прысутнічала [[Ёка Она]]. == Прыватнае жыццё == Вядома, што Эндзі Уорхал быў [[Гомасексуальнасць|геем]].<ref>{{Cite book|first=Bob |last=Colacello |author-link=Bob Colacello |title=Holy terror: Andy Warhol close up |url=https://archive.org/details/holyterrorandywa0000cola |publisher=HarperCollins |location=London |year=1990 |isbn=0-06-016419-0 |oclc=21196706}}</ref><ref>{{Cite book|first=Richard |last=Meyer |title=Outlaw representation: censorship and homosexuality in 20th-century American art |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2002 |isbn=0-19-510760-8 |oclc=44721027}}</ref><ref>{{cite book|last=Matarazzo|first=Father Sam|title=The Religious Art of Andy Warhol|year=1998|publisher=The Continuum Publishing Company|location=New York|isbn=0-8264-1112-6|page=33|author=Jane Dagget Dillenberger}}</ref> === Калекцыяніраванне === Уорхол быў заўзятым калекцыянерам. Яго сябры ўспаміналі яго шматлікія калекцыі, якія запаўнялі не толькі яго чатырохпавярховы дом, але побач адзінка захоўвання, як «хлам’ё Эндзі». Сапраўдныя маштабы яго калекцыі выявіліся толькі пасля яго смерці, калі Музей Эндзі Уорхала ў Пітсбургу атрымаў 641 скрынь ягонага «хлам’я». Калекцыі Уорхола ўключалі меню самалётаў, неаплачаныя рахункі, цеста для піцы, парнаграфічныя бульварныя раманы, газеты, маркі, рэкламкі супермаркетаў і банкі ад пячэння, і іншыя дзівацкія штукі. Адной з яго галоўных калекцый былі ягоныя [[парык]]і. Яшчэ адной рэччу, знойдзенай у скрынях Уорхола ў музеі ў Пітсбургу, была нага [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкай]] [[мумія|муміі]]. Куратар антрапалогіі [[Музей натуральнай гісторыі Карнегі|Музея натуральнай гісторыі Карнегі]] выказаў меркаванне, што Уорхал, хутчэй за ўсё, знайшоў яе на барахолцы<ref>{{cite web|url=http://inktank.fi/the-5-most-unusual-habits-of-andy-warhol/ |title=The 5 most unusual habits of Andy Warhol |publisher=Inktank.fi |date=November 20, 2012 |access-date=January 13, 2013}}</ref>. == Камерцыйнае значэнне == У апошнія гады Эндзі Уорхал ўзначальвае спіс самых прадаваных мастакоў. Так, у 2013 годзе сумарная кошт прададзеных на аўкцыёнах работ мастака склала 427,1 млн дол.<ref name="artguide">[http://www.artguide.com/ru/news/top-10-samykh-prodavaiemykh-khudozhnikov-po-viersii-artnet.html «Артгид»: Топ-10 самых продаваемых художников по версии Artnet]{{Недаступная спасылка}}</ref> Найбольш высока цэняцца буйнафарматныя палотны 1962—1964 гадоў, цэны на якія могуць даходзіць да 100 млн долараў. Бягучы рэкорд быў усталяваны ў лістападзе 2013 года — 105,4 млн дол за «Сярэбраную аўтакатастрофу (падвойную)» (1963)<ref>[http://www.sothebys.com/ru/auctions/ecatalogue/2013/nov-2013-contemporary-evening-n09037/lot.16.html Andy Warhol (1928—1987) | Silver Car Crash (Double Disaster) | Contemporary Art Evening Auction | Sotheby’s] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170827003240/http://www.sothebys.com/ru/auctions/ecatalogue/2013/nov-2013-contemporary-evening-n09037/lot.16.html |date=27 жніўня 2017 }}</ref>. За перыяд з 1985 па 2010 сярэднія аўкцыённыя цэны на працы Уорхала выраслі на 3400 %, што прыкладна ўдвая перавышае сярэдні рост коштаў на сучаснае мастацтва за той жа перыяд<ref name="one-man">[http://moreintelligentlife.com/content/arts/a-one-man-market «A One-Man Market»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140213035002/http://moreintelligentlife.com/content/arts/a-one-man-market |date=13 лютага 2014 }}</ref>. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = Schaffner, Ingrid |загаловак = The Essential Andy Warhol |месца = New York City |выдавецтва = Harry N. Abrams |год = 1999 |isbn = 0-8109-5806-6 |ref = Schaffner}} == Спасылкі == {{Commonscat|Andy Warhol}} * {{imdb name|id=0912238|name=Эндзі Уорхал}} * [http://artmonstr.ru/andy-warhol-biografiya/ Карціны Эндзі Уорхала] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120706052512/http://artmonstr.ru/andy-warhol-biografiya/ |date=6 ліпеня 2012 }} * [http://www.warholfoundation.org/ Фонд Эндзі Уорхола] {{ref-en}} * [http://www.warhol.org/ Калекцыя Эндзі Уорхала ў Пітсбургу] {{ref-en}} * [http://www.warhol.org/collection/archives Time Capsules.] Калекцыя прац Уорхала. {{ref-en}} * [http://warhol.org.ru/ Вэб-музей Эндзі Уорхала] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130509082911/http://warhol.org.ru/ |date=9 мая 2013 }} * [http://www.pbs.org/wnet/americanmasters/episodes/andy-warhol/a-documentary-film/44 Эндзі Уорхал. Дакументальны фільм]. {{ref-en}} * [http://www.thefirstpost.co.uk/46784,in-pictures,news-in-pictures,in-pictures-andy-warhol-exhibition-in-paris Уорхал у Парыжы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110903053913/http://www.thefirstpost.co.uk/46784,in-pictures,news-in-pictures,in-pictures-andy-warhol-exhibition-in-paris |date=3 верасня 2011 }}. Слайд-шоу. {{ref-en}} {{Velvet Underground}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Уорхал Эндзі}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Поп-арт]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] bf3uw683675aj63rgzd9q2t5ij8cnrf Шчэпіцкі сельсавет 0 47869 5143142 4648646 2026-05-18T17:07:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143142 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шчэпіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Клецкі раён]] |Уключае = 12 населеных пунктаў |Сталіца = [[Даматканавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1924 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Шчэ́піцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Клецкі раён|Клецкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Даматканавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Шчэпаўшчынскі сельсавет''' у складзе Клецкага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Шчэпаўшчына. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]]. У 1963 годзе сельсавет перайменаваны ў Шчэпіцкі, цэнтр сельсавета — у [[Шчэпічы]]. З 30 ліпеня 1966 года сельсавет у складзе адноўленага Клецкага раёна. 25 красавіка 2007 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Даматканавіцкі сельсавет|Даматканавіцкага сельсавета]] (5 населеных пунктаў: [[Арда (Клецкі раён)|Арда]], [[Даматканавічы]], [[Жылічы (Клецкі раён)|Жылічы]], [[Сцяпужычы]], [[Якшычы]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2007-125/2007-125(003-053).pdf&oldDocPage=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 25 апреля 2007 г. № 30 Об упразднении Домоткановичского сельсовета Клецкого района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210614045449/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2007-125%2F2007-125%28003-053%29.pdf&oldDocPage=1 |date=14 чэрвеня 2021 }}</ref>. 17 мая 2007 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Даматканавічы<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2007-229/2007-229(016-139).pdf&oldDocPage=113 Решение Клецкого районного Совета депутатов от 17 мая 2007 г. № 21 О переносе административно-территориального центра]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2351 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 96,6 % — [[беларусы]], 1,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1924 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Шчэпіцкі сельсавет}} {{Клецкі раён}} [[Катэгорыя:Шчэпіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Нясвіжскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] p0idx74yc7v10esx74dscvu6r8vlk07 Шашкоўскі сельсавет 0 48328 5143057 4679572 2026-05-18T13:26:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143057 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шашкоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Стаўбцоўскі раён]] |Уключае = 31 населены пункт |Сталіца = [[Шашкі (Стаўбцоўскі раён)|Шашкі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2090 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} [[Файл:Шашки, Столбцовский район, Беларусь 07.jpg|міні|Будынак сельсавета]] '''Шашко́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Шашкі (Стаўбцоўскі раён)|Шашкі]]. Плошча 21945 га. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Шашкоўшчынскі сельсавет''' у складзе Стаўбцоўскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Шашкоўшчына. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Мінскай вобласці. 4 студзеня 1964 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Старынскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Старынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 4 студзеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 6 (1046).</ref>. У 1970-я гады на тэрыторыі сельсавета ўзнік пасёлак, які 18 жніўня 1972 года атрымаў назву [[Нёман (Стаўбцоўскі раён)|Нёман]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 18 жніўня 1972 г. Аб найменаванні населенага пункта, які ўзнік на тэрыторыі Шашкоўскага сельсавета Стаўбцоўскага раёна Мінскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 24 (1362).</ref>. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Аталезскі сельсавет|Аталезскага сельсавета]] (9 населеных пунктаў: аграгарадок [[Аталезь]], вёскі [[Апечкі (Стаўбцоўскі раён)]], [[Жаўнеркавічы]], [[Жукаў Барок]], [[Кругліца (Стаўбцоўскі раён)|Кругліца]], [[Лапкі (Стаўбцоўскі раён)|Лапкі]], [[Семенчыцы]], [[Тулёнка]] і хутар [[Хутар-Барок]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919060259/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=19 верасня 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (22 населеныя пункты) — 1757 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=23 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 67,0 % — [[беларусы]], 28,2 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 3,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (31 населены пункт) — 2090 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=23 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. 28 красавіка 2017 года хутару [[Хутар-Барок]] нададзены статус вёскі<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917n0083192&p1=1 Решение Столбцовского районного Совета депутатов от 28 апреля 2017 г. № 138 Об отнесении сельского населенного пункта Столбцовского района к деревне]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Шашкоўскі сельсавет}} {{Стаўбцоўскі раён}} [[Катэгорыя:Шашкоўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] iydhq23zp69ehcuizhkqz4ikpbswt4q Эйдур Гудзьёнсен 0 48488 5143249 5016332 2026-05-18T21:05:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143249 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Эйдур Гудзьёнсен |поўнае імя = Эйдур Смары Гудзьёнсен |выява = |апісанне выявы = |мянушка = ''Паўночны галеадор'', ''Кефірчык'', ''Гудзі'', ''IceMan'', "Кароль Раіль" |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{ISL}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] |цяперашні клуб = |нумар = |клубы = {{футбольная кар’ера |1993—1994|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Валюр|Валюр]]|17 (7) |1994—1996|{{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[ФК ПСВ|ПСВ]]|13 (3) |1998|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Рэйк’явік|Рэйк’явік]]|6 (0) |1998—2000|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Болтан Уондэрэрс|Болтан Уондэрэрс]]|55 (18) |2000—2006|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Чэлсі|Чэлсі]]|182 (54) |2006—2009|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Барселона|Барселона]]|72 (10) |2009—2010|{{Сцяг Францыі|20px}} [[ФК Манака|Манака]]|9 (0) |2010|{{арэнда}} {{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Тотэнхэм Хотспур|Тотэнхэм Хотспур]]|11 (1) |2010—2011|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Сток Сіці|Сток Сіці]]|4 (0) |2011|{{арэнда}} {{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Фулхэм|Фулхэм]]|10 (0) |2011—2012|{{Сцяг Грэцыі|20px}} [[ФК АЕК Афіны|АЕК Афіны]]|10 (1) |2012|{{Сцяг Бельгіі|20px}} [[ФК Серкль Бругэ|Серкль Бругэ]]|13 (6) |2013—2014|{{Сцяг Бельгіі|20px}} [[ФК Бругэ|Бругэ]]|46 (7) |2014—2015|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Болтан Уондэрэрс|Болтан Уондэрэрс]]|17 (5) |2015|{{Сцяг Кітая|20px}} [[ФК Шыцзячжуан Юнчан|Шыцзячжуан Юнчан]]|14 (1) |2016|{{Сцяг Нарвегіі|20px}} [[ФК Мольдэ|Мольдэ]]|13 (2) |2016|{{Сцяг Індыі|20px}} [[ФК Пуна Сіці|Пуна Сіці]]|0 (0) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |1992—1994|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[Юнацкая зборная Ісландыі па футболе, да 17 гадоў|Ісландыя (да 17)]]|27 (6) |1994—1996|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[Юнацкая зборная Ісландыі па футболе, да 19 гадоў|Ісландыя (да 19)]]|9 (2) |1994—1998|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[Маладзёжная зборная Ісландыі па футболе|Ісландыя (да 21)]]|11 (5) |1996—2016|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[Зборная Ісландыі па футболе|Ісландыя]]|88 (26)}} |абнаўленне даных пра клуб = 15 верасня 2017 |абнаўленне даных пра зборную = 11 жніўня 2016 }} '''Эйдур Смары Гудзьёнсен''' ({{lang-is|Eiður Smári Guðjohnsen}}; нар. {{ДН|15|9|1978}}, {{МН|Рэйк’явік}}) — [[Ісландыя|ісландскі]] [[футбаліст]], які выступаў на пазіцыях паўабаронцы і нападніка. Шырокую вядомасць атрымаў па выступах за [[ФК Чэлсі|«Чэлсі»]] і [[ФК Барселона|«Барселону»]]. Былы капітан нацыянальнай [[Зборная Ісландыі па футболе|зборнай Ісландыі]]. == Біяграфія == === Ранні этап кар’еры === Бацька Эйдура, Арнор Гудзьёнсен{{заўвага|У сям’і Эйдура не выкарыстоўваецца традыцыйная для Ісландыі форма наймення, паводле якой яго бы клікалі Эйдур Арнорсан. Ён і яго бацька прыналежаць да прыблізна 10% насельніцтва Ісландыі, чые продкі атрымалі прозвішчы ў 1913 годзе.}}, быў адным з самых вядомых гульцоў у гісторыі ісландскага футбола і правёў вялікую частку сваёй футбольнай кар’еры ў [[Бельгія|Бельгіі]]. Эйдур нарадзіўся, калі яго бацьку было ўсяго 17 гадоў і ён толькі пераехаў у Бельгію. Пасля вяртання сям'і ў Ісландыю ў канцы кар’еры Арнора, Эйдур прыйшоў у клуб [[ФК Валюр|«Валюр»]] і дэбютаваў у асноўным складзе ўжо ва ўзросце 15 гадоў. У [[1994]] годзе ён перайшоў у галандскі [[ФК ПСВ Эйдховен|ПСВ (Эйдховен)]]. Нягледзячы на вялікую канкурэнцыю з іншымі нападнікамі (у ліку якіх быў юны [[Раналда]]), Гудзьёнсен дэбютаваў у першай камандзе ПСВ у 17 гадоў, а неўзабаве ўжо згуляў у матчы Лігі чэмпіёнаў супраць [[ФК Барселона|«Барселоны»]]. [[24 красавіка]] [[1996]] года Арнор і Эйдур Гудзьёнсен увайшлі ў гісторыю футбола, згуляўшы разам у міжнародным матчы за зборную Ісландыі супраць каманды [[Зборная Эстоніі па футболе|Эстоніі]] ў [[Талін]]е. Арнор гуляў з пачатку матчу, а Эйдур у другім тайме замяніў бацьку. Гэта быў першы раз, калі бацька і сын прымалі ўдзел у адным міжнародным матчы. У канцы 1996 года Эйдур зламаў ладыжку і доўга аднаўляўся пасля гэтай траўмы. За гэты час ПСВ скасаваў з ім кантракт. Эйдур перайшоў у англійскі [[ФК Болтан Уондэрэрс|«Болтан»]] у [[1998]] годзе і забіў 21 гол у сваім першым сезоне (1999/2000) у першай лізе і дапамог камандзе дайсці да паўфіналаў Кубка Англіі і Кубка англійскай лігі. === «Чэлсі» === У [[2000]] годзе з-за фінансавых праблем у «Болтане» Гудзьёнсена прадалі ў [[ФК Чэлсі|«Чэлсі»]] за £ 4 млн. Разам з галандцам [[Джымі Флойд Хасельбайнк|Джымі Флойдам Хасельбайнкам]] Эйдур склаў смяротную для варот суперніка пару ў нападзе, забіў 23 галы сам і дапамог Хасельбайнку з яго 27 галамі. === «Барселона» === [[14 чэрвеня]] 2006 года падпісаў трохгадовы кантракт з [[ФК Барселона|«Барселонай»]]. У складзе «Барселоны» разглядаўся як замена шведу [[Хенрык Ларсан|Хенрыку Ларсану]], які вырашыў правесці канец кар’еры ў сябе на радзіме. === Апошнія гады кар’еры === У 2009 годзе перайшоў у [[ФК Манака|«Манака»]], прычынай таму была недастатковая колькасцю гульнявога часу ў «Барселоне». Неўзабаве зноў апынуўся ў Англіі, гуляў за такія клубы, як [[ФК Тотэнхэм Хотспур|«Тотэнхэм»]], [[ФК Сток Сіці|«Сток Сіці»]] і [[ФК Фулхэм|«Фулхэм»]]. З 2011 года выступаў у Грэцыі і Бельгіі. [[5 снежня]] 2014 года было абвешчана аб вяртанні Гудзьёнсена ў «Болтан» да канца сезону 2014/15. У ліпені 2015 года ў якасці свабоднага агента падпісаў кантракт з кітайскім клубам [[ФК Шыцзячжуан Юнчан|«Шыцзячжуан Юнчан»]]<ref>{{Cite web |url=http://by.tribuna.com/football/1031031095.html |title=Гудьонсен стал игроком «Шицзячжуан Юнчан» |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-date=22 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622220820/https://by.tribuna.com/football/1031031095.html |url-status=dead }}</ref>, дзе выступаў да лістапада. У лютым 2016 года стаў іграком нарвежскага [[ФК Мольдэ|«Мольдэ»]]<ref>[http://by.tribuna.com/football/1037100941.html Гудьонсен перешел в норвежский «Мельде»]</ref>, які пакінуў у жніўні таго ж года<ref>[http://by.tribuna.com/football/1042603192.html Гудьонсен покинул «Мельде» и может завершить карьеру]</ref>. Пазней далучыўся да індыйскага клуба [[ФК Пуна Сіці|«Пуна Сіці»]], аднак хутка пакінуў яго, так і не згуляўшы. У канцы 2016 года выказаў жаданне гуляць за бразільскі [[ФК Шапекаэнсі|«Шапекаэнсі»]], які пацярпеў авіякатастрофу, аднак пераход не адбыўся. У верасні 2017 года абвясціў аб завяршэнні кар’еры<ref>[https://by.tribuna.com/football/1055523851.html Гудьонсен объявил о завершении карьеры]</ref>. == Дасягненні == === Трафеі === * Уладальнік Кубка Нідэрландаў (1): 1996 * Уладальнік Суперкубка Нідэрландаў (1): 1996 * Чэмпіён Нідэрландаў (1): 1997 * Уладальнік Кубка Футбольнай лігі (1): 2005 * Чэмпіён Англіі (2): 2005, 2006 * Уладальнік Суперкубка Англіі (1): 2005 * Уладальнік Суперкубка Іспаніі (1): 2006 === Асабістыя дасягненні === * Найлепшы малады футбаліст Ісландыі (1): 1994 * Найлепшы футбаліст Ісландыі (3): 2004, 2005, 2006 * Найлепшы спартсмен Ісландыі (3): 2004, 2005, 2006 == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{спасылкі-футбаліст}} * [http://barca.ru/players/26 Профіль на сайце Barca.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231116130203/http://barca.ru/players/26 |date=16 лістапада 2023 }} {{ref-ru}} {{Склад зборнай Ісландыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016}} {{DEFAULTSORT:Гудзьёнсен Эйдур}} [[Катэгорыя:Футбалісты Ісландыі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Ісландыі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Пуна Сіці]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мольдэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шыцзячжуан Эвер Брайт]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Болтан Уондэрэрс]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Бругэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Серкль Бругэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК АЕК Афіны]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Фулхэм]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Сток Сіці]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Тотэнхэм Хотспур]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Манака]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлсі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэйк’явік]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК ПСВ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Валюр]] ow90zej0pqhluyi45tkrfczpki16q08 Каляды 0 49415 5143267 5109272 2026-05-18T21:45:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143267 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Каляды (значэнні)}} [[Файл:Kalyady singing.jpg|250px|міні|Жанчыны спяваюць на Каляды]] '''Каля́ды''' (састарэлае дыялектнае ''роздвяны́е свята́''{{sfn|Котович, Крук|2010|с=36}}, ''калядныя святкі, калядныя нядзелі''{{sfn|Виноградова, Плотникова|2009|с=585}}) — народнае зімовае свята. Працягваюцца дванаццаць дзён з {{СС|24 снежня|||6 студзеня}} па {{СС|6|студзеня||19}} — з [[Перша Каляда|першай Каляды]] да [[Вадохрышча]]. У гадавым коле народных земляробчых абрадаў і свят займала 1-е месца. З усталяваннем хрысціянства прымеркавана да рэлігійных свят [[Нараджэнне Хрыстова]] і [[Багаяўленне|Хрышчэнне Гасподняе]]. На Беларусі хрысціянская абраднасць святкавання Каляд шчыльна пераплецена з народнымі святочнымі звычаямі. Для Каляд характэрны тры абрадавыя вячэры ([[куцця|куцці]]): посная (вялікая) спраўляецца перад 1-м святочным днём, багатая (тоўстая, шчодрая) з мяснымі стравамі — у [[Шчодры вечар]] (вечар перад Новым годам), посная (галодная, вадзяная) — перад Вадохрышчам. Наладжвалі [[калядаванне]], варажба, шматлікія забавы, гульні; спявалі калядныя песні. У гадавым коле Каляды супрацьстаяць [[Купалле|Купаллю]], якое святкавалася блізка да летняга сонцастаяння. == Этымалогія == Назва ''Каляды'' паходзіць, імаверна, ад {{lang-la|Calendae}} — {{Не перакладзена 5|календы||ru|Календы}}, назвы першых дзён месяца ў рымлян. Этымалогія ад славянскага «кол», «кола» — версіі {{Не перакладзена 5|Аматарская лінгвістыка|аматарскай лінгвістыкі|ru|Любительская лингвистика}}. == Час святкавання Калядаў == [[Файл:1997. Stamp of Belarus 0253.jpg|250px|thumb|Паштовая марка Беларусі]] У мінулыя часы святкаванне Калядаў мела дакладную прымеркаванасць да руху сонца па небасхіле. Вядома, што на перыяд з 18 па 23 снежня ў прыродзе ўсталёўвалася незвычайная раўнавага. Ноч, усеагульнае панаванне якой пачыналася з [[восеньскае раўнадзенства|восеньскага раўнадзенства]], пераставала павялічвацца, і на працягу гэтых 5 дзён захоўвалася хоць і напружаная, але ўсё ж раўнавага. І толькі ў ноч з 24 на 25 снежня святло атрымлівала першую прыкметную перамогу — дзень паступова пачынаў павялічвацца. Такім чынам, пачатак Калядаў быў цесна звязаны з зімовым сонцастаяннем, якое і з’яўляецца, прыродай апасродкаваным, пачаткам Новага года. Далей у наступных раздзелах у дужках пададзены спачатку даты святкавання Калядаў, а праз «/» пададзены адпаведнікі дат святкавання Калядаў для тых, хто святкуе паводле Юліянскага календара. == Святкаванне == [[Файл:Kolady.jpg|thumb|260px|Святкаванне Калядаў у Беларусі. 2011]] === Вялікая куцця === {{main|Перша Каляда}} Першая вячэра (24-25 снежня/6—7 студзеня), што мела назву «Поснай» ці «[[Вялікая куцця|Вялікай Куцці]]» — гэта канец шасцітыднёвага Піліпаўскага посту, пачатак святочных дзён і вечароў. Напярэдадні Калядаў з самай раніцы ў кожнай хаце старанна прыбіраліся, уся сям’я мылася, а пасля пачыналі гатаваць вячэру. За стол сядалі, як толькі на небе з’яўлялася першая зорка. У гэтым звычаі адлюстраваліся вядомыя хрысціянскія ўяўленні аб [[Віфлеемская зорка|цудоўнай зорцы]], якая паказвала вандроўнікам шлях да месца, дзе нарадзіўся [[Ісус Хрыстос]]. Пад абрус на святочны стол абавязкова падкладалі сена, што асенсоўвалася як напамін аб тым, што Ісус адразу пасля нараджэння быў пакладзены на сена ў яслях. [[Збожжа]], прызначанае для сяўбы, ставілі ў рэшаце на [[покуць]], дзеля павышэння ўрадлівасці. Гаспадар запрашаў за святочны стол Дзядоў, чыя прысутнасць была гарантам жыццёвай стабільнасці ўсяго роду. Святочная вячэра складалася з 12 страваў. Перш чым пачаць вячэру, гаспадар браў гаршчок з [[куцця|куццёй]] і тройчы абыходзіў хату, затым стукаў у акно, а жонка з хаты пыталася: «Хто там стукае?» Гаспадар адказваў: «Сам Бог стукае з цёплай, мокрай вясною, з гарачым небурлівым летам, з сухой і багатай восенню.» Жонка павінна была адказаць: «Просім дахаты.» На першую куццю імкнуліся не хадзіць у чужыя хаты з-за прыкметы, што жывёла сыдзе са двара і прападзе. Менавіта Куцця і сімвалізуе калектыўную (сямейную) долю (дабрабыт, шчасце), і таму пакаштаваць яе мусіў кожны. Дзеля павелічэння прыплоду і ўдойнасці рэшту куцці давалі [[свойская жывёла|свойскай жывёле]]. На Куццю, асабіста на першую, запрашалі ў госці мароз, каб задобрыць яго, каб ён потым не шкодзіў гаспадарцы: «Мароз, Мароз! Хадзі куццю есць, <br /> І іржа, і бель, хадзіце цяпер! <br /> Улетку к нам не бывайце, <br /> Хлеба нашага не ўбівайце, <br /> А ў махавым балоце прабывайце!» === Шчодрая куцця === {{main|Шчодры вечар}} Вечар напярэдадні [[Новы год|Новага года]] (31 снежня-1 студзеня / 13 студзеня — 14 студзеня) называецца «[[Шчодры вечар|шчодрым]]», «ласым». Гэтую назву свята атрымала ад шчодрай куцці. Яшчэ загадзя гаспадар біў кормную [[свіння|свінню]], «каб Каляда не гневалася да дала на ўсё добры ўраджай, а на гавядо харошы прыплод». Свіння, якая выступала ў якасці ахвяры Багам у [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]], [[Старажытны Рым|рымлян]], [[Старажытныя германцы|германцаў]] і [[кельты|кельтаў]], захавала гэта значэнне і ў [[беларусы|беларусаў]]. На стол ставілі смажаныя [[каўбаса|каўбасы]], [[свежаніна|свежаніну]], [[сыр]], [[яечня|яечню]], [[бліны]] з [[верашчака]]й. У цэнтры навагодняй абрадавай ежы знаходзілася мяса свінні, якая з-за сваёй пладавітасці ўспрымалася, як сімвал урадлівасці. Для таго, каб куры несліся дома, а не на чужых дварах, пасля святочнай вячэры прыносілі ў хату [[абруч]], выкладвалі ў яго рэшткі вячэры і кармілі ў гэтым абручы [[куры|курэй]]. Сустрэча Новага года абавязкова суправаджалася шчадраваннем. Цэнтральнай дзеючай асобай шчадроўнага гурту была «каза» — жвавы, здатны да танцаў хлопец, апрануты ў вывернуты [[кажух]]. Ён трымаў у руках зробленую з дрэва або з паперы галаву казы. «Казу» суправаджаў павадыр, які павінен быў умець складна гаварыць. У гурт таксама ўваходзілі [[музыкант]]ы, механошы, [[песеннік]]і, якія падтрымлівалі галоўных дзеючых асоб. ===== Звычай «Пячы ката» ===== У вёсках [[Мінскі раён|Міншчыны]] быў распаўсюджаны абрад «[[пячы ката]]». З хлеба, пірага, сала, каўбасы рабілася фігурка ў выглядзе ката. Яе падвешвалі на палка ці на столі. Яна раскачвалася, і моладзь спрабавала ўхапіць «ката» і трошкі адкусіць ад яго. На [[Бярэзінскі раён|Бярэзіншчыне]] тулава і галаву «ката» рабілі з печанага цеста, вушы — з сала, а хвост — з каўбасы. === Вадзяная куцця === Трэцяя, «Посная», «Вадзяная» Каляда (5 студзеня — 6 студзеня / 18—19 студзеня), супадае з [[Вадохрышча]]м. Менавіта ў памяць аб [[Хрышчэнне Ісуса Хрыста|Хрышчэнні Ісуса Хрыста]] ў водах [[Іардан (рака)|Іардану]] ўстаноўлена гэта свята. Святочная вячэра складалася з няцотнай колькасці посных страваў. У хрысціянскім свеце на Хрышчэнне знайшлі адбітак старажытныя вераванні ў магію вады. Апоўначы гаспадыні хадзілі на рэчку ці на возера і чэрпалі ваду, якую пасля захоўвалі, як гаючую. На Хрышчэнне хадзілі ў царкву і імкнуліся як мага хутчэй вярнуцца дадому — тады ўраджай гаспадар збярэ першым. Сена, на якім на працягу Калядаў стаяла куцця, паступова аддавалі хатняй жывёле, як ахоўны сродак ад хвароб і ад шкоднага ўплыву [[ведзьма]]ў. У некаторых вёсках на Хрышчэнне на рэчцы выраблялі са [[снег]]у і [[лёд]]у вялікі [[крыж]], які спачатку палівалі вадой, а потым — [[Буракі|бураковым]] [[расол]]ам, каб ён набыў [[чырвоны колер]]. Побач знаходзілася вялікая бочка з вадой, якую асвячаў [[святар]]. У гэты дзень выконваўся таксама абрад «запісвання Каляды», мэтай якога была засцярога дома, усёй гаспадаркі ад уздзеяння нячыстай сілы. Дзеля гэтага гаспадар вынімаў з печы гаршчок з куццёй, ставіў у ім зроблены з лучыны крыж, які на другі дзень апускаўся ў ваду. Вечарам гаспадар, узяўшы першы блінец ці верх куцці, абыходзіў усе свае будынкі і маляваў на сценах крыжы крэйдай. На працягу ўсіх Калядаў забаранялася займацца г. зв. «крывымі» працамі (шыць, віць, плесці, рабіць крывога і колападобнага, сячы сякераю), іначай, казалі, дзеці і жывёла, якія павінны з’явіцца на свет, абазязкова народзяцца «крывыя», пакалечаныя. Скрайне непажадана было пазычыць што-небудзь з хаты, асабліва агонь, хлеб, дзяжу — гэта магло прывесці да нястачы ў гаспадарцы. З другога боку, лічылася, што той, хто першы на Каляды пойдзе па ваду, будзе здаравейшы за ўсіх, а калі свінням на першы дзень пасля Куцці кінуць у вочы снегу — іх ніхто не зможа сурочыць на працягу года. == Калядаванне == [[Файл:Mahilioŭskaja, V. Kostka. Магілёўская, В. Костка (1903—1904) 10.jpg|250px|міні|Калядоўшчыкi [[Горацкі павет|Горацкага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Фота [[Вячаслаў Калістратавіч Костка|Вячаслава Косткі]], 1903&nbsp;год.]] [[Файл:BELARUSIAN STATE MUSEUM OF FOLK ARCHITECTURE Kamjanitsa 2014.jpg|250px|міні|Зорка і касцюмы калядоўшчыкаў у [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Latvia (6).jpg|250px|міні|Калядоўшчыкі ў [[Латвія|Латвіі]]]] [[Калядаванне]]&nbsp;— традыцыя з [[Язычніцтва|язычніцкімі]] каранямі. Увечары група сялян (часам дзяўчат, хлопцаў, дзяцей) апраналася ў жывёл ([[Каза свойская|Казу]], [[Тур (жывёла)|Тура]], [[Белы бусел|Бусла]], [[Заяц|Зайца]]), у розных дзіўных чароўных істот (Дзеда, Бабу, Цыгана, Чорта) і хадзілі па вёсцы або ехалі на [[воз|возе]]. Яны спыняліся ля кожнага двара, і кожны гаспадар павінны быў запрасіць іх сабе ў хату, інакш, верылі [[сялянства|сяляне]], на будучы год шчасця і дабрабыту не будзе. Калядоўнікі спявалі, танцавалі, гралі на [[Дуда|дудзе]] і [[бубен|бубне]], ладзілі імправізаваныя сцэны. Пад канец выступлення яны ў форме песні ці вершаванага звароту жадалі гаспадарам багацця, здароўя, сямейнага ладу. Прыводзім адзін з традыцыйных тэкстаў: {{цытата|Май усяго даволі, <br /> А бяды ніколі! <br /> Стары год канчаем, <br /> Новы зачынаем: <br /> З ранняй вясною, <br /> З буйнай травою, <br /> З збожжам каласістым, <br /> З зярном ядраністым…|крыніца={{sfn|Кухаронак|2001}}}} і ў форме вясёлай песні ці вершаванага звароту патрабавалі ўзнагароды за сваё выступленне: {{цытата|Добры вечар, гаспадару! <br /> Вынесь жа нам каўбас пару. <br /> Ой, пахадзі каля печкі, <br /> Пашукай жа нам перапечкі. <br /> Ой, пахадзі каля кваскі, <br /> Пашукай жа нам каўбаскі. <br /> Вынесь жа сала, не скупіся, <br /> Каб твой ячмень урадзіўся, <br /> Каб нажалі сто коп жыта, <br /> Каб уся сям’я была сыта…|крыніца={{sfn|Кухаронак|2001}}}} Гаспадар выносіў калядоўнікам [[хлеб]], [[сала]], [[мяса]], [[Садавіна|садавіну]], [[каўбаса|каўбасы]], [[бліны]]. Усё гэта калядоўшчыкі складалі ў торбу, якая ад двара да двара рабілася ўсё цяжэйшай. На развітанне яны жадалі гаспадару шчасця, багацця, каб сыны жаніліся і дачкі замуж выходзілі. І ішлі далей па вёсцы. Калі ў гурце быў персанаж-Каза, то сігналам несці пачастунак быў момант, калі Каза падала на падлогу і быццам «памірала». Гэта азначала вялікае няшчасце: значыць, не будзе ўраджаю і дабрабыту. Трэба ажывіць казу: прынесці пачастункаў. І калядоўшчыкі спявалі адпаведныя песні. Прыводзім адну з іх: {{цытата|Гаспадар ідзе, <br /> Кілбасу нясе, <br /> Сем кускоў сала, <br /> Штоб каза ўстала. <br /> Паўмеркі жыта, <br /> Штоб каза была сыта <br /> Паўмеркі аўса, <br /> Штоб каза расла.|крыніца={{sfn|Кухаронак|2001}}}} На [[Палессе|Палессі]] хадзілі калядаваць са «звяздой»&nbsp;— зоркай на кіі, якую абцягвалі белай тканінай, у сярэдзіне гарэла знічка. [[Калядная зорка Случчыны]] мае адмысловую злучальную частку, дзякуючы якой круціцца падчас выканання песень. На Беларусі калядоўшчыкаў звалі па-рознаму: «каляднікі», «звездары», «шчадраванцы», «шчодры», «цары», «конікі, цыганы», «шчадруючыя госці», «кабылу водзяць», «каза ходзіць». Прыходу калядоўшчыкаў сяляне чакалі з нецярпеннем. У народзе казалі: «Каляды прыйдзе&nbsp;— добры год будзе», «Калядоўшчыкі ў хату шчасце нясуць», «Чыю хату каза міне, там цэлы год нялюдскае жыццё будзе». {|align="center" |-valign="top" {| style="border:1px solid black; border-collapse:collapse;" !colspan="4"|Калядаванне таварыствам «[[Талака (таварыства)|Талака]]» (Мінск, 1989&nbsp;год) |- ||| [[Файл:Talaka2.jpg|міні|none|160px]] ||| [[Файл:Talaka3.jpg|міні|none|310px]] |} == Калядныя персанажы == [[Файл:Zimovy Dzed.jpg|thumb|злева|Калядныя персанажы-маскі (Мядзведзь, Каза, Бусел і Дзед) на карціне беларускага мастака]] [[Файл:Андриолли Вождение-козы.jpg|thumb|330px|М. Андрыёлі. «Ваджэнне казы» ў панскім маёнтку. Заходняя Беларусь, XIX стагоддзе]] Абрадавыя тэксты называюць калядоўшчыкаў «ад Бога прысланымі», «гасцямі з далёкага краю, з-пад самага Раю». Калядныя персанажы сімвалізуюць гасцей з «таго» свету, з замагілля, якія ў святочны час ходзяць па зямлі, нясуць ад Бога дабрабыт і размяркоўваюць яго паміж людзьмі. Каб атрымаць сваю долю будучага дабрабыта, трэба адарыць калядоўшчыкаў. Большасць калядных персанажаў мае старажытныя, язычніцкія карані. Прыводзім дадзеныя [[Студэнцкае этнаграфічнае таварыства|Студэнцкага этнаграфічнага таварыства]]. === Дзед === Галоўным персанажам-калядоўшчыкам быў вельмі старажытны вобраз — Дзед. Ён сімвалізуе памерлых продкаў, «дзядоў». Аблічча старца ў фальклоры мае і Бог, які вандруе па зямлі, узнагароджвае і карае людзей. Найчасцей менавіта Дзед водзіць казу. У песнях нават сустракаюцца такія радкі: «…Пабойся, козачка, // Старога дзеда // З сівой барадой, // Ён табе згубя, // Шкуру злупя, // Дуду пашые…». Магчыма, гэта ўспамін аб старажытнай традыцыі, калі казу прыносілі ў ахвяру. Да маскі Дзеда абавязкова прымацоўвалі доўгую бараду, якая сімвалізавала багацце і ўрадлівасць. Сувязь барады і ўраджаю падказвае нават назва апошняга [[жнівень]]скага снапа — «Дзедава барада», або «Богава барада». Разам з Дзедам часта ходзіць яго парны персанаж — Баба. Цікава, але ў даўніну Дзед часта выступаў як эратычны персанаж. Ён мог прычапляць да пояса вялікую моркву, якая азначала мужчынскі орган. Адметны факт, што вясною, у пачатку [[Масленіца|Масленіцы]] на поўначы Беларусі існаваў абрад «[[Пахаванне Дзеда]]», калі сяляне сімвалічна адпявалі і закопвалі ляльку ў выглядзе старога барадатага мужыка, з морквай, прычэпленай да пояса. Магчыма, у абодвух выпадках гаворка ідзе пра нейкага старажытнага язычніцкага персанажа — бога ўраджаю ці першапродка. === Баба === Як і Дзед, увасабляе памерлых продкаў. У беларускім народны календары ёсць як святочныя дні «[[Дзяды]]», так і святочныя дні «[[Бабы, свята|Бабы]]». Як і Дзед, апраналася ў старое адзенне, што падкрэслівага яе «іншасветнае» паходжанне. На поўначы Беларусі пасля Калядаў, у апошнія дні масленіцы, ладзіўся абрад «[[Пахаванне Бабы]]», на які жартоўна аплаквалі, адпявалі і хавалі ў снег ляльку ў выглядзе жанчыны. === Каза === Увасабляе дабрабыт, урадлівасць, багацце. Сімвалізуе смерць і адраджэнне прыроды. Ролю Казы выконваў чалавек ў масцы, у вывернутым кажуху, або пудзіла казы, яе набітая сенам скура, канструкцыя з дрэва ў выглядзе жывёліны ці нават чэрап казы на кіёчку. Часам Казу мог замяняць персанаж [[Авечка свойская|Авечкі]] ці [[Баран|Барана]]. У старажытнасці [[Балты|балты]] і [[славяне]] прыносілі коз у ахвяры. Нават у калядных абрадах захаваўся эпізод смерці (або забойства) казы. Дэталёвае апісанне ваджэння казы на [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Піншчыне]] пакінуў этнограф [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрый Булгакоўскі]] (1890). Паводле яго звестак, ролю казы звычайна выконваў самы спрытны юнак: яго апраналі ў вывернуты кажух, чаплялі званочкі і давалі драўляную маску казлінай галавы. «Каза» падыходзіла пад акно да кожнага двара, спачатку віншавала гаспадароў і ўсю сям'ю з [[Новы год|Новым годам]], пасля чаго пачыналіся спевы і танцы пад смех і жарты прысутных{{sfn|Булгаковскій|1890|с=8}}. Таксама Казой у народзе звалі зорку сузор’я Капэла,&nbsp;— самую высокую і яскравую зорку на калядным небе. Адзін этнаграфічны запіс сведчыць, што з’яўленне на небе зоркі Казы было знакам пачатку [[Куцця|Куцці]] (каляднай вячэры). На [[Мазырскі раён|Мазыршчыне]] калядную вячэру нават звалі «Куцця святога козліка». У беларускіх калядных песнях ёсць эпізод, дзе каза з казлянятамі ратуюцца ад [[воўк]]а і ўзбіраюцца на высокае дрэва (гэта значыць, на неба). Паводле Данііла Свяцкага, беларусы называлі казлянятамі згуртаванне зорак, сёння вядомае як [[Плеяды (зорнае скопішча)|Пляяды]], а воўка сімвалізаваў [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]. Блізу [[Зімовае сонцастаянне|зімовага сонцастаяння]] Месяц на кароткі час закрывае сабою Пляяды («Воўк з’ядае казлянятаў»), а пасля зноў адкрывае (казляняты адраджаюцца). Сувязь Казы з ураджаямі падкрэсліваецца і ў калядных песнях: {{цытата|…Дзе каза ходзіць, <br /> Там жыта родзіць, <br /> Дзе каза хвастом, <br /> Там жыта кустом, <br /> Дзе каза нагой, <br /> Там жыта капой, <br /> Дзе каза рогам, <br /> Там жыта стогам!|крыніца={{sfn|Кухаронак|2001}}}} Цікава, што ў [[Жнівень|жніўні]] існаваў звычай пакідаць нязжатымі ў полі некалькі каласкоў «казе на бараду». У іншых мясцінах некалькі нязжатую купачку каласкоў звалі «казёл». === Мядзведзь === Ролю [[Мядзведзі|Мядзведзя]] выконваў чалавек з вывернутым кажухом, у масцы. Часта нехта з калядоўшчыкаў вадзіў яго на ланцугу. Мядзведзь весяліў гаспадароў, рабіў розныя жартаўлівыя дзеянні. Ён сімвалізаваў здароўе, багацце, плоднасць і сілу. Адначасова ён увасабляе дзікую прыроду, з якою трэба пасябраваць, дамовіцца, каб яна была прыхільнай. Вобраз Мядзведзя фігурырые і на свяце [[Дажынкі]], якое адзначалася ў канцы лета. Сяляне запрашалі лясных звяроў (у тым ліку Мядзведзя) на поле са збожжам. === Тур, Карова, Бык === Персанаж-[[Тур (жывёла)|Тур]] суправаджаў калядоўшчыкаў на Палессі, у іншых раёнах яго замянялі Карова ці Бык. Гэты вобраз стварала маска, да якой часта прымацоўваліся сапраўдныя рогі. Тур звязаны з вобразам бога [[Вялес]]а. Апошні быў адначасова і богам [[Жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], і богам [[Зіма|зімы]]. Таксама Тур мог быць сімвалам раніцы, світанку, свята, якое прыходзіла пасля зімовага сонцастаяння, калі дзень пачынаў расці, а ночы — карацець. Бык увасабляе святло нават у [[загадка]]х: «Белы бык у акно тык» (дзень), «Сівы бык у вакенца шмык» (світанне). === Бусел === Акрамя персанажаў-звяроў былі і персанажы-птушкі, найчасцей — [[Бусліныя|Бусел]]. Сустракаўся таксама і [[Жураўліныя|Жораў]]. Касцюм рабіўся такім чынам: майстравалі галаву бусла з чырвонай дзюбай, прымацоўвалі яе на палку. Чалавек насіў яе над сабою ўверсе, як галаву на шыі, а сам хаваўся пад белай прасцінай. Бусел танцаваў, дзёўб прысутных (пад усеагульны смех), заглядваў у гаршкі з ежай. У аварбоўцы касцюмы дамініравалі 3 колеры — белы, чырвоны і чорны. Нэта наогул старажытныя колеравая трыяда беларускай народнай вопраткі, і яна мела глыбокі сімвалічны сэнс. Сам бусел сімвалізаваў вышэйшы свет. Гэты быў пасланец Неба, Бога. Ён адказваў за нябесныя стыхіі, найперш за вецер. Ёсць дзве падобныя [[Беларускія казкі|народныя казкі]], у якіх дзед атрымлівае чароўны прадмет, якія заўсёды прыносіў яму ежу. У першым варыянце казкі прадмет (торбачку) дае бусел, у другім — вецер. Абодва персанажа, відаць, успрымаюцца як роўназначныя: яны належаць да нябеснай стыхіі і прыносяць дабрабыт. === Воўк === На Гродзеншчыне, Віцебшчыне і на Палессі рабілі на каляды маску Ваўка. Гэты персанаж любіў красці дзяўчын, таму апошніх ад яго хавалі. Сам ён сядзеў за спінамі іншых калядоўшчыкаў і сачыў, дзе б гэта скрасці дзяўчыну. Часам ён сапраўды выкрадаў дзеўку (жартоўна, канечне). Хлопцы гналіся за ім, аднімалі дзяўчыну ці выкуплялі ў Воўка. А потым як бы «праганялі» яго з вёскі, «што, мол, у нас хлопцы свае ёсць, і дзевак нашых не забірай». Цікава, што ў народных казках воўк таксама часам дапамагае герою скрасці нявесту. Ёсць і народная балада, дзе воўк перамог у спаборніцтве за руку каралеўны і пацягнуў яе ў сваё логавішча. === Заяц === Рэдкі персанаж у калядным гурце. Наогул гэты звер лічыўся негатыўным, ён прыносіў няшчасце. У час каляднага дзеяння за ім мог ганяцца іншы персанаж — Воўк. Заяц ратаваўся ад яго і паўсюль хаваўся. === Дзяцел === Персанаж Дзяцел быў падобны на Бусла. Калядоўшчык хаваўся ў выварачанай шубе, з якой высоўкаў палку з загнутым канцом («дзюбу») і стукаў ёю па сценках. === Чорт === Касцюм Чорта адпавядаў народнаму ўяўленню пра гэтага персанажа: калматы, чорны, з рагамі і казлінай барадою. Калі Дзед увасабаляў Бога, то Чорт мог быць яго антытэзай. Цікава, але большасць калядных персанажаў у фальклоры і паданнях звязана з Чортам: [[Каза свойская|казу]] і [[воўк]]а, паводле падання, стварыў не Бог, а Чорт. А [[Конь свойскі|конь]] узнік таму, што бог ператварыў у яго самога Чорта. === Смерць === Персанаж часта сустракаўся на Магілёўшчыне. Чалавека накрывалі белымі просцінамі, давалі ў рукі драўляную касу. Смерць ганялася за прысутнымі, а яны ўцякалі з крыкам «Смерць прыйшла!». У Давыд-Гарадку калядоўшчык-Смерць апранаў белы балахон, парык, калпак, белыя пальчаткі і белыя бахілы. === Поп === Звычайна гэта парадыйны персанаж, часам паўставаў у негатыўна-камічным святле. Стаўленне да святароў у народзе было неадназначным. З аднаго боку, яны ўспрымаліся як пасярэднікі паміж Богам і людзьмі, як лекары ад хваробаў. З іншага боку лічылася, быццам поп мае «урочлівае вока», можа навесці на чалавеку няшчасці і хваробы. У народнай свядомасці гэта набліжала святара да чарадзея. === Салдат === Цікава, але і салдат у фальклоры ўспрымаўся як госць з Іншасвету, з замагіля, «чужынец», блізкі да нячыстай сілы, уладар таемных ведаў. Персанаж з’явіўся ў беларускай традыцыі пасля далучэння да [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]]. Тады была ўведзеная [[рэкруцкая павіннасць]], якой раней на Беларусі не было. Маладых хлопцаў на 25 год забіралі ў войска, адрывалі ад родных мясцін, пазбаўлялі магчымасці стварыць сям’ю. Гэта ўспрымалася як смерць у сацыяльным плане. Таму ў казках і фальклоры салдат быў як бы чалавекам з «таго» свету. === Тры каралі === У каталіцкіх рэгіёнах Беларусі калядная абраднасць захавала менш старажытных, язычніцкіх элементаў, чым у праваслаўных. Касцёл быў меней цярпімым да народнай абраднасці, чым царква. У каталіцкіх вёсках былі распаўсюджаныя персанажы «Трох каралёў». Паводле традыцыі, калі нарадзіўся Іісус Хрыстос, да яго прыйшлі тры каралі з далёкіх усходніх краін, каб пабачыць новага Цара Іўдзейскага. Ад 6 студзеня да свята Грамніцы (2 лютага) мужчыны ці хлопчыкі апраналі чырвонае адзенне, макеты карон і хадзілі па хатах з песнямі: {{пачатак цытаты}} Мы тры каралі, <br /> Ідзём да вас, <br /> Шчасця, здароўя нясём, <br /> З края света ідзём, <br /> У Віфліем, у шалаш <br /> {{канец цытаты|крыніца=<ref name="ReferenceA">[Кухаронак, Т.І. Маскі ў каляднай абраднасці беларусаў / Т.І. Кухаронак – Мінск: Ураджай, 2001. ]</ref>.}} == Праводзіны Калядаў == У многіх вёсках былі абрады, якімі адзначалі канец калядных святаў. Вось такія дадзеныя прыводзіць [[Студэнцкае этнаграфічнае таварыства]]: * У вёсках [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскага]], [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага]], [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага]] ды іншых раёнаў быў абрад «[[цягнуць Каляду да дуба]]». Ён як бы «закрываў» зімовыя святкі. Праводзіўся 7 студзеня (21 студзеня па новым стылі). Людзі збіраліся ўсёю вёскай. Ролю «Каляды» выконваў снапок сена ў жаночым адзенні. Жанчына сядала на санкі, брала гэты снапок-Каляду, чыгунок [[Куцця|куцці]] і старое кола. А сяляне цягнулі санкі да вялізнага [[дуб]]а ў суправаджэнні вялікай народнай працэсіі, пад смех і жарты аднавяскоўцаў. Дабраўшыся да дуба, з яго здымалі леташні сноп і вешалі новы, прычым рабіў гэта дзяцюк. Потым пачыналіся вяселлі. Як людзі казалі, у гэты дзень да абеду Каляда, па абедзе — забаўлянкі (стол, песні, музыка і г. д.). Гэта значыла, што калядныя святы скончыліся, і з імі трэба развітацца. У савецкі час абрад быў забаронены, але адноўлены ў 1998 годзе ў вёсцы [[Новіны (Бярэзінскі раён)|Новіны]] [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёна]]. Яго спраўляюць вяскоўцы, таксама паўдзельнічаць у ім штогод прыязджае шмат моладзі, студэнтаў. * У в. [[Буднева]] 21 студзеня збіраліся, гулялі, жартавалі. Садзілі старую бабу на барану, якую цягнулі да дуба. Абдымалі гэты дуб, весяліліся, пакідалі ля яго на ноч барану, ежу і казалі: «Пакідаем табе барану, каб было здароўе, як у цябе, дуб, крэпкае, і ў нас». А потым весела адбягалі ад дуба і крычалі здалёку: «Гу-у, жджы да другога года, зноў прыдэм!». * У в. [[Вёска Орліна|Орліна]] ў канцы Калядаў на дрэва вешалі маленькую драўляную імітацыю [[Барана|бараны]]. Вясною ў гэтай «баране» [[Бусліныя|буслы]] рабілі гняздо. * У в. [[Курганне]] рабілі «провады Калядаў». Два мужыкі зацягвалі на дрэва сапраўдную барану, на якую садзілі ляльку са стужак. Барана вісела да вясны. Калі прыходзіў час баранаваць поле, гаспадар забіраў яе. * У в. Драні зацягвалі барану на дуб, каб у ёй «буслы вяліся». * У в. Пярэкаль на руках да дуба неслі барану, падвешвалі яе, і ўвесну буслы зазвычай рабілі там гняздо. Прычым несці барану павінны былі лепшыя жыхары сяла, працавітыя, разумныя, не п’яніцы. Побач з дубам пелі калядкі: «Ой, Калядачкі, бліны ды аладачкі…» Таксама вазілі на санках бабу. * У в. Ваевічы да дуба неслі сноп саломы ці чугун з куццёй, які звалі Святая Каляда ці Посная Каляда. Хлопцы вешалі яго на дрэве, усе пелі калядныя песні. * У в. [[Вёска Чарвякі|Чарвякі]] на «провады Калядаў» рабілі ляльку з саломы, апраналі ў стары кажух, цягнулі яе на санках у лес нагамі наперад (як памерлага) і там палілі. * У в. [[Новыя Набаркі]] жанкі рабілі 6 студзеня ляльку («чычала») з саломы, ставілі ў куце адной з хат. 21 студзеня, у апошні дзень Калядаў, ляльку выносілі на двор і палілі. * У в. Доўгае ў пачатку Калядаў скручвалі сена і клалі яго на покуці. А як канчаліся Каляды, сена давалі каровам і каням. Вазілі на санках старую бабу (якую звалі Бабай-Калядай), а яна за гэта частавала ўдзельнікаў абраду. * У в. [[Замікітка]] моладзь рабіла ляльку з саломы, расфарбоўвала яе і вешала на дубе, пры гэтым спяваючы: {{цытата|На дуба, калядкі, на дуба <br /> Дзевачкам кудзелька ня люба <br /> Каб нам калядак нядзель дзясятак <br /> Нашы праснічкі б настаяліся <br /> Нашы дзевачкі б нагуляліся.|крыніца=<ref name="set">{{cite web |url=http://set.ethno.by/?p=2133 |title=Цягнуць каляду на дуба |publisher=Студэнцкае этнаграфічнае таварыства |lang=be |accessdate=18 мая 2026}}</ref>}} * У в. [[Каменны Барок]] хлопцы цягнулі на санках ляльку з саломы, вешалі на дуб, вакол якога потым вадзілі карагоды. Дзён праз 2 ляльку здымалі і палілі. * У в. [[Бярдовічы]] чыгунок з рэшткамі куцці ставілі на дрэва. У некаторых вёсках паняцце «цягнуць Каляду на дуба» азначала проста святочнае застолле. Відаць, сам абрад у тых мясцінах забыўся, а назва набыла іншы сэнс. Напрыклад, у вёсцы Стаялы абрад не існаваў, было толькі застолле, але падчас яго пелі песні: «Ой, калядачкі, вы на дуб, на дуб». У вёсцы Мацевічы людзі 20 студзеня збіраліся за багаты стол, і гэта звалося «цягнуць Каляду на дуба». == Гл. таксама == * [[Ёль]] * [[Каляднае]] * [[Нараджэнне Хрыстова]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгаковскій}} * {{кніга|аўтар=Виноградова Л. Н., Плотникова А. А. |частка=Святки |загаловак=[http://www.twirpx.com/file/150969/ Славянские древности: Этнолингвистический словарь] |адказны= Под ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год =2009 |том =4 |старонкі=584—589 |старонак=656 |isbn=978-5-7133-1312-8 |ref=Виноградова, Плотникова}} * {{артыкул|загаловак=Золотые правила народной культуры|адказны=О. В. Котович, И. И. Крук |месца=Мн. |выдавецтва=Адукацыя i выхаванне |год=2010|старонкі=592 |isbn=978-985-471-335-9 |ref=Котович, Крук}} * {{кніга |аўтар=Кухаронак Т. І. |загаловак=Маскі ў каляднай абраднасці беларусаў |месца=Мінск |выдавецтва=Ураджай |год=2001 |ref=Кухаронак}} * ''Быль В.'' [http://arche.by/by/page/science/13426 Як шляхта каляды спраўляла] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130105050618/http://arche.by/by/page/science/13426 |date=5 студзеня 2013 }} // [[ARCHE Пачатак (1998)|ARCHE Пачатак]], 2 студз. 2012. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{wikisource|Катэгорыя:Калядкі}} * [http://set.ethno.by/?p=2133 Студэнцкае этнаграфічнае таварыства. Цягнуць каляду на дуба] * [http://set.ethno.by/?p=3918#tur Студэнцкае этнаграфічнае таварыства. «Госці калядныя»: сімволіка традыцыйных персанажаў] * [http://starbel.narod.ru/folk/zima.htm Калядныя песні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130514045452/http://starbel.narod.ru/folk/zima.htm |date=14 мая 2013 }} {{беларускі народны каляндар}} {{Славянскія святы}} [[Катэгорыя:Каляды| ]] [[Катэгорыя:Беларускія народныя святы]] [[Катэгорыя:Новы год]] [[Катэгорыя:Народны каляндар усходніх славян]] c1qdc222p7mgfxcgq2a55sdf3h3pap9 Баляслаў I Храбры 0 50599 5143111 4866642 2026-05-18T15:38:26Z Tymur Kholostenko 2013 year 168211 5143111 wikitext text/x-wiki {{ДД|месца смерці=Кракаў, Польшча|дата нараджэння=20 красавіка 967|дата смерці=17 чэрвня 1025 (58 гадоў)}} [[Image:Boleslaw I Chrobry (274954).jpg|thumb|Партрэт працы [[Ян Матэйка|Яна Матэйкі]]]] '''Баляслаў I Храбры''' ({{lang-pl|Bolesław I Chrobry}}) (20 красавіка [[967]] — {{ДС|17|6|1025}}) — [[польскія князі|польскі князь]] (992—1025 гг., [[Каралі польскія|кароль]] у 1025 г.) з дынастыі [[Пясты|Пястаў]]. Старэйшы сын польскага князя [[Мешка I]] і чэшскай князёўны [[Дубраўка (княгіня польская)|Дубраўкі]]. У дзяцінстве ён у якасці закладніка знаходзіўся пры германскім імператарскім двары. У пачатку свайго кіравання падтрымліваў сяброўскія адносіны з кіеўскім князем [[Уладзімір Святаславіч|Уладзімірам І Святаславічам]], што дазволіла яму абараняць заходнія межы і стварыць моцную дзяржаву. Аднак пазней ён умяшаўся ў міжусобную барацьбу на Русі. У 1018 г. Баляслаў І здзейсніў паход на [[Кіеў]], падтрымліваючы [[Святаполк Уладзіміравіч|Святаполка Уладзіміравіча]] супраць [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава Мудрага]]. Умяшанне ў справы Кіеўскай дзяржавы прыслабілі Польшчу і прывяло да неўдач у знешняй палітыцы (у 1021 г. [[Чэхія]] вярнула сабе [[Маравія|Маравію]]). == Гл. таксама == * [[Мешка I]] * [[Каралі польскія]] {{зноскі}} {{Манархі Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі польскія]] [[Катэгорыя:Каралі польскія]] [[Катэгорыя:Пясты]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя]] mt62rgs65a7mcz1wj1qyzl7f37z1938 Шарпілаўка (Гомельскі раён) 0 52009 5143047 5004867 2026-05-18T12:49:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143047 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Шарпілаўка}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Шарпілаўка |арыгінальная назва = Шарпілаўка |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Гомельскі |сельсавет = Шарпілаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = XVIII стагоддзе |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 232 |паштовы індэкс = 247037 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 3 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243046753 }} '''Шарпі́лаўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šarpilaŭka}}, {{lang-ru|Шарпиловка}}) — [[вёска]] ў [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], на рацэ [[Сож]]. Уваходзіць у склад [[Шарпілаўскі сельсавет|Шарпілаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === [[Файл:Šarpilaŭka. Шарпілаўка (1903—1904) 09.jpg|міні|злева|Шарпілаўка, дарога цераз азярцо. Фота Вячаслава Косткі, 1903—1904 гг.]] Паводле пісьмовых крыніц вёска вядома з канца XVIII стагоддзя, уваходзіла ў склад [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], належала да маёнтка [[Гомель]], дзяржаўная ўласнасць<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 339.</ref>. У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] землі апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Беліцкі павет|Беліцкім павеце]]. Расійская імператрыца [[Кацярына II]] [[Падараванні сялян|падарыла]] Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне расійскаму палкаводцу [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Пятру Румянцаву-Задунайскаму]] «для забавы». У 1834 годзе ўласнасць графа [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Івана Паскевіча]], у Хомінскай эканоміі Гомельскага маёнтка. Пасля 1861 года ў Дзятлавіцкай воласці [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]]. З 1880 года дзейнічаў [[хлебазапасны магазін]]. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы была школа граматы, хлебазапасны магазін, 3 ветракі, 2 крупарушкі, кузня, карчма. Дзейнічала [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]], на 1907 год было 60 вучняў. У 1908 годзе было 1108 дзесяцін зямлі, уласнасць шарпілаўскай [[Сельская грамада|сельскай грамады]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://helper.archonline.by/|title=Дапаможнік|first=|last=|website=helper.archonline.by|access-date=2025-02-07|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203234518/https://www.helper.archonline.by/|url-status=dead}}</ref>, была царква. <gallery caption="Шарпілаўка на здымках [[Вячаслаў Костка|Вячаслава Косткі]], 1903—1904 гг."mode=packed perrow ="4" " widths="150" heigths="150"> Šarpilaŭka. Шарпілаўка (1903—1904) 08.jpg|Дзяўчынка ў штодзённым строі. Šarpilaŭka. Шарпілаўка (1903—1904) 07.jpg|Брама. Šarpilaŭka. Шарпілаўка (1903—1904) 06.jpg|Жыхары Шарпілаўкі, паднашэнне хлеба. Šarpilaŭka. Шарпілаўка (1903—1904) 05.jpg|Перавоз жыта. </gallery> === Найноўшы час === У 1918 годзе землі былі ахоплены антыбальшавіцкімі выступленнямі<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 18.</ref>. У пачатку сакавіка 1918 года тэрыторыя тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Таксама на тэрыторыю прэтэндавала [[Украінская Народная Рэспубліка]], з дазволу немцаў на Гомельшчыне быў утвораны штаб украінскіх вайсковых фармаванняў [[Украінская дзяржава|Украінскай дзяржавы]]<ref name="atlas4"/>. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] у пачатку студзеня<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. 16 студзеня 1919 года бальшавіцкія ўлады забралі тэрыторыі ў склад Савецкай Расіі. У 1920 годзе на землях працягваліся антыбальшавіцкія выступленні<ref name="atlas4-3">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 22.</ref>. У 1926 годзе ў Шарпілаўцы былі паштовы пункт, школа, лаўка. 6 снежня 1926 года тэрыторыя была перададзена з складу [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійскай СФСР]] у склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] ([[другое ўзбуйненне БССР]]). З 8 снежня 1926 года цэнтр Шарпілаўскага сельсавета [[Дзятлавіцкі раён|Дзятлавіцкага]], з 4 жніўня 1927 года Гомельскага, з 10 лютага 1931 года [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 20 лютага 1938 года ў Гомельскай вобласці. У 1930 годзе праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Абарона краіны», былі 2 кузні, 2 ветракі, 2 конныя крупарушкі. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 25 жніўня 1941 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]<ref name="atlas4-4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 31.</ref>. У часе акупацыі вёска была часткова спалена, забіта 29 чалавек<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/6044|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2025-02-07}}</ref>. Вызвалена ў канцы верасня — пачатку кастрычніка 1943 года. <gallery caption="Шарпілаўка на здымках [[Вячаслаў Костка|Вячаслава Косткі]], 1903—1904 гг."mode=packed perrow ="4" " widths="150" heigths="150"> Šarpilaŭka. Шарпілаўка (1903—1904) 04.jpg|Унутры гумна. Šarpilaŭka. Шарпілаўка (1903—1904) 03.jpg|Красны кут і бажніца. Šarpilaŭka. Шарпілаўка (1903—1904) 02.jpg|Хата. Šarpilaŭka. Шарпілаўка (1903—1904) 01.jpg|Агульны выгляд уладанняў селяніна. </gallery> == Спіс вуліц == * 40 год Кастрычніка * 50 год Кастрычніка * Маладзёжная * Савецкая * Цэнтральная == Насельніцтва == * 1788 год — 62 жыхары * 1798 год — 73 жыхары * 1811 год — 28 двароў, 95 жыхароў мужчынскага полу * 1833 год — 97 [[Рэвізская душа|рэвізскіх душ]] * 1885 год — 109 двароў, 492 жыхары * 1897 год — 147 двароў, 1021 жыхар * 1908 год — 169 двароў, 1340 жыхароў * 1926 год — 246 двароў * 1959 год — 961 жыхар * 2004 год — 280 двароў, 749 жыхароў * 2009 год — 581 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-02-07|archive-date=26 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm|url-status=dead}}</ref> * 2019 год — 479 жыхароў == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла савецкіх вайскоўцаў, якія загінулі ў Другую сусветную вайну — {{ГККРБ 4|313Д000230}}. == Этнаграфія і археалогія == У 1903—1904 гадах Шарпілаўку наведаў этнограф [[Вячаслаў Калістратавіч Костка|Вячаслаў Костка]], які зрабіў фотаздымкі паселішча і жыхароў. Мова жыхароў Шарпілаўкі зафіксавана ў «Матэрыялах для дыялектнага слоўніка Гомельшчыны» (1975—1982)<ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/materyjaly-dla-dyjalektnaha-slounika-homielscyny-castka-1-r/|title=Матэрыялы для дыялектнага слоўніка Гомельшчыны (1975). Частка 1 — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2025-02-07}}</ref>. У пачатку XX стагоддзя было запісана гарадзішча паміж Шарпілаўкай і [[Хамінка|Хамінкай]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/Zapiski_Si%EF%B8%A0e%EF%B8%A1vero_Zapadnago_otdi%EF%B8%A0e/qsRgGGVS8TAC?hl=be&gbpv=1&dq=%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0&pg=PA111&printsec=frontcover|аўтар=Русское географическое общество. Северо-Западный отдел|загаловак=Записки Северо-Западного отдела Императорского Русского географического общества|год=1910|месца=Вильна|выдавецтва=А. Г. Сыркин|старонкі=111|старонак=742}}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Анатоль Сямёнавіч Грачанікаў]] (1938—1991) — беларускі паэт і перакладчык. * [[Іван Фёдаравіч Харламаў]] (1920—2003) — беларускі вучоны ў галіне педагогікі == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1|Шарпілаўка|342—325}} * {{Крыніцы/БелЭн|17}} — С. 381. * {{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/225179|аўтар=Чарняк, А. Дз., Яшчанка, А. Р.|загаловак=Вёска Шарпілаўка ў другой палове 20 – пачатку 21 ст.: этнаграфічная характарыстыка|год=2013|выданне=}} * {{SgKP|XI|805|Szarpiłówka, pow. homelski}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шарпілаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шарпілаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёна]] r4ziavli7270ju0vhll9w3dirh2rz4h Шарпілаўскі сельсавет 0 52837 5143048 4989021 2026-05-18T12:50:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143048 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Шарпілаўскі сельсавет | Арыгінальная назва = | Герб = | Сцяг = | Краіна = [[Беларусь]] | Статус = | Гімн = | Уваходзіць у = [[Гомельскі раён]] | Уключае = 7 населеных пунктаў | Сталіца = [[Шарпілаўка (Гомельскі раён)|Шарпілаўка]] | Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] | Скасаванне = | Раздзел = | Назва раздзела = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = | Насельніцтва = | Год перапісу = | Месца па насельніцтве = | Шчыльнасць = | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = | Часавыпояс = | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = 3 | Сайт = http://gomelisp.gov.by/village-councils/1085-sharpilovskii-selskii-ispolnitelnyi-komitet/ | Заўвагі = }} '''Шарпі́лаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Шарпілаўка (Гомельскі раён)|Шарпілаўка]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Дзятлавіцкі раён|Дзятлавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Гомельскага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Іванаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Іванаўскага сельсавета]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Гомельскім раёне БССР. З 10 лютага 1931 года ў складзе [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]]. З 15 студзеня 1964 года ў складзе Гомельскага раёна<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 15 студзеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 6 (1046).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Шарпілаўскага сельсавета 6 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|80}}</ref>. 26 верасня 2006 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Дзятлавіцкі сельсавет (Гомельскі раён)|Дзятлавіцкага сельсавета]] (з вёскай [[Новыя Дзятлавічы]])<ref>[http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 295 Об изменении административно-территориального устройства районов Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922194610/http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf|date=22 верасня 2019}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 776 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 92,7 % — [[беларусы]], 4,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 587 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=20 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Шарпілаўскі сельсавет}} {{Гомельскі раён}} [[Катэгорыя:Шарпілаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дзятлавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лоеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Рэчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] ozsqhwgfr0qkhj7bzwnydtbcufuqax7 Белы бусел 0 52885 5143278 4568089 2026-05-18T21:56:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143278 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Бацян}} {{Таксон | name = Белы бусел | regnum = Жывёлы | parent = Ciconia | rang = Від | latin = Ciconia ciconia | author = [[Linnaeus]], 1758 | syn = | typus = | children = | range map = WhiteStorkMap.svg | range legend = <div style="text-align:left; "> {{Легенда|#35AC35| Месцы гнездавання|border=1px solid #aaa}}<p/> {{Легенда|#5087C3| Месцы зімоўкі|border=1px solid #aaa}} <p/> {{legend-line|red solid 2px|Шляхі міграцыі}} </div> | iucnstatus = LC | wikispecies = Ciconia ciconia }} '''Бу́сел бе́лы''', '''баця́н''' (''Ciconia ciconia'') — буйная балотная [[птушка]] з сямейства [[Бусліныя|бусліных]]. Беларускія народныя назвы ''бацян'', ''весялец'', ''чарнагуз'', ''аіст'', ''клекатун'' (экспрэсіўнае), ''гарус'', ''бусько''.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://slounik.org/|title=бусел · Slounik.org|website=slounik.org|access-date=2023-08-27}}</ref> == Апісанне == Самы вядомы прадстаўнік буслоў. Белая птушка з чорнымі канцамі крылаў, доўгай шыяй, доўгай тонкай чырвонай дзюбаю і доўгімі чырванаватымі нагамі. Тры пярэднія пальцы злучаны няпоўнай перапонкай. Белае пер’е галавы, шыі і цела кантрастуе з чорнымі пер’ямі крылаў, якія ў сонечным святле адсвечваюць зялёным і пурпуровым. Невялікі кавалак голай скуры чорнага колеру на галаве знаходзіцца вакол карычневага вока. Калі крылы ў бусла складзеныя, ствараецца ўражанне, што ўся задняя частка цела бусла чорная. Адсюль адна з яго {{нп5|Дыялекты ўкраінскай мовы|ўкраінскіх дыялектных|uk|Діалекти української мови}} назваў — '''чорногуз'''<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/225096329|title=Анотований список українських наукових назв птахів фауни України (з характеристикою статусу видів).|last=Бокотей|first=Андрій|date=|year=2007|publisher=Львівський національний університет імені Івана Франка|location=Київ—Львів|pages=30|language=uk|isbn=9668734084|oclc=225096329}}</ref>. Па афарбоўцы самкі не адрозніваюцца ад самцоў, але крыху меншыя па памерах. Рост белага бусла складае 100—125 см, размах крылаў 155—220 см. Маса дарослай птушкі дасягае 4 кг. [[File:Aist-1.JPG|thumb|left|Птушаняты белага бусла ў гняздзе]] Птушаняты маюць дзюбу шэрага колеру і цьмяна чырвоныя ногі. Яны таксама маюць апярэнне з шараватым адценнем. Працягласць жыцця белага бусла ў сярэднім складае 20 гадоў. Лёгка адрозніць голас буслоў — гучны, сухі клёкат, які атрымліваецца дзякуючы ўдарам адна аб адну часткамі дзюбы, рэдка ціхае шыпенне, маладыя пішчаць і мяўкаюць. == Пашырэнне == [[Выява:Alchimowicz-Pejzaż z bocianem.jpg|thumb|left|[[Казімір Альхімовіч]]. «Пейзаж з буслам»]] Арэал разарваны: Пірэнейскі паўвостраў, цэнтральная і паўднёва-ўсходняя частка Еўропы, Малая Азія, Паўднёвая, Заходняя і Сярэдняя Азія, а таксама Далёкі Усход на шыраце Японіі разам з ёй, Паўночна-Заходняя Афрыка. Пералёты від. Месца зімовак: Паўднёвая і Усходняя Афрыка, Паўднёвая Азія, Карэйскі паўвостраў, Японія. На Беларусі звычайны на гнездаванні пералётны від, транзітны мігрант. Некаторыя птушкі застаюцца на зіму. Лягчэй за ўсё можна ўбачыць бусла на яго [[Гняздо|гняздзе]], але не цяжка заўважыць гэтых птушак, калі яны палююць на вільготных лугах або на свежаскошаных палетках на грызуноў, земляных чарвякоў, лічынак насякомых, яшчарак і амфібій. Гнёзды белых буслоў маюць вялікія памеры і звычайна збудаваны на высокіх апорах, якія дазваляюць не толькі добры падлёт да гнязда, але агляд наваколля. У [[Еўропа|Еўропе]] буслы з’яўляюцца ўжо з сакавіку, а адлятаюць на зімоўку да канца жніўня. == Асаблівасці біялогіі == Корміцца беспазваночнымі, [[жабы|жабамі]], [[яшчаркі|яшчаркамі]], вужамі, дробнымі грызунамі. Утварае пастаянныя пары. Гнездавацца пачынае з трохгадовага ўзросту. Гнёзды (дыяметр 1,5 м, вышыня 0,5 м і больш) будуе з галля, высцілае сухой травой і мохам. Еўрапейскія белыя буслы будуюць свае гнёзды на пабудовах чалавека з Сярэднявечча. Гнёзды можна знайсці на дахах дамоў і гаспадарчых пабудоў, трубах комінаў, воданапорных вежах, [[слуп]]ах электра- і тэлефоннай сувязі, мурах і спецыяльна збудаваных для буслоў пляцоўках. Звычайна буслы кожны год вяртаюцца гнездаваць на тое самае месца, або недалёка ад яго. Такім чынам, некаторыя месцы выкарыстоўваюцца птушкамі на працягу сотняў гадоў! Маладыя птушкі стараюцца вярнуцца і загнездаваць як мага бліжэй да месцаў, дзе яны вылупіліся. [[File:Cigogne blanche MHNT.jpg|thumb|left|Яйка]] Нясе ўвесну 3-4, рэдка 5-6 белых яец. Яйкі з тупым вузейшым канцом, памеры: 72 х 54 мм. Наседжванне 33-34 сутак. Птушаняты вылятаюць праз 54-55 сутак. Нярэдка белыя буслы выкідваюць з гнязда слабае птушанё і восенню забіваюць слабых птушак. [[File:XN Ciconia ciconia 86.jpg|thumb|left|Бусел у палёце]] Бусел здольны да лунаючага палёту і можа доўга кружыць у небе. Адпачывае ў гняздзе або на дрэве. Пад восень утварае вялікія перадміграцыйныя згуртаванні. == У беларускай культуры == [[Файл:Legend of the Stork (silver) rv.gif|міні|«Легенда пра бусла», памятная манета НБ РБ, рэверс]] Белы бусел з’яўляецца сімвалам Беларусі. Маючы яго на ўвазе, [[Беларусь]] клічуць «Краінай пад белымі крыламі». Паводле колераў апярэння — белы з дадаткам чырвонага і чорнага — бусел лічыцца жывым носьбітам нацыянальнай сімволікі колераў, характэрнай для беларускага [[Беларускі нацыянальны строй|нацыянальнага строю]]. Буслы часцей за ўсё сяліліся побач з чалавечым жыллём. Дзеці, якія ўвесь час назіралі за гэтымі птушкамі, бачылі, што буслы заўсёды нешта нясуць у сваё гняздо — ці то шчэпку якую, галінку, ці то вужа, жабу, якая трапечацца ў дзюбе. Натуральна, дзеці лёгка маглі паверыць у тлумачэнне бацькоў, што іх браціка ці сястрычку таксама прынёс бусел. Белы бусел карыстаўся асаблівай павагай і сакральным стаўленнем у беларусаў: яму нават спецыяльна будавалі аснову для гнязда на стрэхах ці дрэвах — буслянкі. Яго лічылі ахоўнікам жытла ад Перуна (маланак), узорам суладнага сямейнага жыцця і вешчуном вясны. Народная традыцыя строга забараняла рабіць шкоду птушцы ці яе гнязду. Паводле павер'яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{Крыніцы/ЭПБ|1|старонкі=|ref=ЭПБ}} * {{кніга |адказны=Гричик В. В., Бурко Л. Д. |загаловак=Животный мир Беларуси. Позвоночные: учеб. пособие |месца=Мн. |выдавецтва=Изд. центр БГУ |год=2013 |старонак=399 |isbn=978-985-553-128-0 |мова=ru |ref=Гричик}} * {{кніга |загаловак=Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік |месца=Варшава |выдавецтва=Навуковае выдавецтва ПНВ |год=2000 |старонак=540 |isbn=83-01-13187-X |ref=Птушкі Еўропы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.springalive.net/be-by/springalive/stork Белы бусел] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100707014624/http://www.springalive.net/be-by/springalive/stork |date=7 ліпеня 2010 }} * [http://news.belta.by/by/news/society?id=448695 Беларуская чыгунка запускае новы фірменны поезд «Белы бусел»] * [http://nn.by/?c=ar&i=29996 Нацбанк уводзіць у абарачэнне манеты «Белы бусел»] * [http://birdwatch.by/news/1184 Птушкі ў духоўнай культуры беларусаў] * [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D1%8B Адкуль пайшлі буслы — паданне] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бусліныя]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] [[Катэгорыя:Жывёлы на манетах]] ikzzrui8qm5hij6svny10gilododk0a Шацкі сельсавет 0 56385 5143055 4882947 2026-05-18T13:22:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143055 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шацкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пухавіцкі раён]] |Уключае = 37 населеных пунктаў |Сталіца = [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2241 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ша́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Шацкі раён (БССР)|Шацкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Цэнтр — мястэчка Шацк. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Пухавіцкага раёна Менскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Пухавіцкім раёне БССР. З 12 лютага 1935 года ў складзе [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]], з 6 ліпеня 1935 года — [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкага раёна]], з 11 лютага 1938 года — Рудзенскага раёна. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Рудзенскім раёне Менскай вобласці. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У 1943 годзе была спалена вёска [[Падказелле (Пухавіцкі раён)|Падказелле]], пасля вайна не адноўлена. 16 ліпеня 1954 года ў склад сельсавета з [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]] [[Уздзенскі раён|Уздзенскага раёна]] перададзены вёскі [[Гута (Уздзенскі раён)|Гута]] і [[Завішына (Уздзенскі раён)|Завішына]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе [[Уздзенскі раён|Уздзенскага раёна]]. 1 красавіка 1960 года сельсавет перададзены ў склад Пухавіцкага раёна за выключэннем 24 населеных пунктаў ([[Астравок (Хатлянскі сельсавет)|Астравок]], [[Бярозава Пасека]], [[Вараноўка (Уздзенскі раён)|Вараноўка]], [[Весялоўка (Уздзенскі раён)|Весялоўка]], [[Вішнёўка (Уздзенскі раён)|Вішнёўка]], [[Вялікая Каменка]], [[Вялікая Малінаўка]], [[Грабнікі (Уздзенскі раён)|Грабнікі]], [[Гута (Уздзенскі раён)|Гута]], [[Завішына (Уздзенскі раён)|Завішына]], [[Зялёная Дуброва (Уздзенскі раён)|Зялёная Дуброва]], [[Камінтэрн (Уздзенскі раён)|Камінтэрн]], [[Малая Каменка (Уздзенскі раён)|Малая Каменка]], [[Малінаўка (Уздзенскі раён)|Малінаўка]], [[Новы Шлях (Уздзенскі раён)|Новы Шлях]], [[Пабеда (Уздзенскі раён)|Пабеда]], [[Падградка]], [[Падрэчка]], [[Пілічы]], [[Рабінаўка (Хатлянскі сельсавет)|Рабінаўка]], [[Таўкачэвічы I]], [[Таўкачэвічы II]], [[Чырвоная Ніва (Уздзенскі раён)|Чырвоная Ніва]] і [[Чырвоны Клін]]), якія засталіся ў складзе Узденскага раёна і былі ўключаны ў [[Хатлянскі сельсавет]], у склад сельсавета са [[Слабадскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Слабадскога сельсавета]] перададзены 10 населеных пунктаў ([[Варонічы (Вецярэвіцкі сельсавет)|Варонічы]], [[Вяркалы]], [[Задашчэнне]], [[Закрыніцы]], [[Зарэчча (Вецярэвіцкі сельсавет)|Зарэчча]], [[Каліны]], [[Лука I]], [[Лука II]], [[Пратасаўшчына (Пухавіцкі раён)|Пратасаўшчына]] і [[Смолзавод (Пухавіцкі раён)|Смолзавод]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. 5 мая 1962 года ў склад Слабадскога сельсавета вернуты 3 населеныя пункты (Варонічы, Вяркалы і Пратасаўшчына)<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 мая 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. 24 лістапада 1966 года былі скасаваны вёскі [[Міхалевічы]], [[Стары Шацк]] і [[Сярэдзіна]], далучаныя да [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацка]]{{Sfn|Памяць|2003|с=25—25}}. У 1968 годзе скасаваны пасёлак [[Лука (Пухавіцкі раён)|Лука]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 лютага і 16 мая 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 20 (1214).</ref>, 15 чэрвеня 1972 года — пасёлак [[Сціпірка]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 чэрвеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 20 (1358).</ref>, у 1978 годзе — пасёлак [[Абдзелкі]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 студзеня, 13 лютага і 13 сакавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 12 (1566).</ref>. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Вецярэвіцкі сельсавет|Вецярэвіцкага сельсавета]] (31 населены пункт: [[Антанова (Шацкі сельсавет)|Антанова]], [[Борцы]], [[Бярэзнікі (Пухавіцкі раён)|Бярэзнікі]], [[Вецярэвічы]], [[Вецярэвічы 2]], [[Выемка]], [[Вяркалы]], [[Грыбное]], [[Дубавое (Пухавіцкі раён)|Дубавое]], [[Ельнікі (Пухавіцкі раён)|Ельнікі]], [[Завод (Пухавіцкі раён)|Завод]], [[Ільінка (Пухавіцкі раён)|Ільінка]], [[Карнічае]], [[Кашалі (Пухавіцкі раён)|Кашалі]], [[Ладымер]], [[Лучкі (Пухавіцкі раён)|Лучкі]], [[Медзенае]], [[Міжылішча]], [[Мірная (Пухавіцкі раён)|Мірная]], [[Міхалова (Пухавіцкі раён)|Міхалова]], [[Пагарэлец (Пухавіцкі раён)|Пагарэлец]], [[Паднямонец]], [[Парэчча (Пухавіцкі раён)|Парэчча]], [[Пахар (Пухавіцкі раён)|Пахар]], [[Пратасаўшчына (Пухавіцкі раён)|Пратасаўшчына]], [[Пруцк]], [[Рудзіца]], [[Селецк]], [[Селішча (Пухавіцкі раён)|Селішча]], [[Слабада (Шацкі сельсавет)|Слабада]] і [[Ямнае (Пухавіцкі раён)|Ямнае]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919060259/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=19 верасня 2020}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (6 населеных пунктаў) — 1589 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 93,3 % — [[беларусы]], 5,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (37 населеных пунктаў) — 2241 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Шацкая воласць]] * [[Шацкі раён (БССР)|Шацкі раён]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} {{Шацкі сельсавет}} {{Пухавіцкі раён}} {{Рудзенскі раён}} {{Шацкі раён, Беларусь}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Шацкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Рудзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Смілавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Уздзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] nfhf8f7d8nchybxmcg9cxm1758grlr8 Паланга 0 61204 5143104 5141902 2026-05-18T15:08:10Z Lš-k. 16740 адкуль гэты націск узяўся? 5143104 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Паланга |арыгінальная назва = Palanga |падначаленне = гарадское самакіраванне |павет = Клайпедскі }} '''Паланга'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Palanga}}) — горад у заходняй [[Літва|Літве]], на ўзбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], утварае гарадское самакіраванне ў складзе [[Клайпедскі павет|Клайпедскага павета]]. Вядомы літоўскі курорт. Горад адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну [[Жамойць]]. == Гісторыя == Археалагічныя знаходкі сцвярджаюць, што чалавечыя паселішчы з’явіліся тут 5000 гадоў таму. У Х стагоддзі ў гэтых мясцінах жылі [[Куршы|куршскія]] плямёны. Упершыню Паланга згадана ў тэўтонскіх хроніках пад 1253 годам. Паселішча мела важнае стратэгічнае значэнне, тут быў выхад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] да Балтыйскага мора, акрамя таго, Паланга знаходзілася паміж [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] з поўдня і [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]] з поўначы. Згодна з паданнем у Паланзе жыла [[Бірута (жонка Кейстута)|Бірута]], жонка [[Кейстут]]а, маці [[Вітаўт]]а. Тэўтонскае войска некалькі разоў разбурала паселішча, але пасля [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]] Паланга канчаткова засталася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага. У 1773-1775 года Паланга была ў трыманні віленскага біскупа [[Ігнацы Масальскі|Ігнацыя Масальскага]]. [[Выява:Palanga palac Tyszkiewiczow 3.jpg|thumb|left|Палац Тышкевічаў]] Пасля падзелаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] Паланга ўвайшла ў 1795 у склад [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], у 1796 — у склад [[Літоўская губерня|Літоўскай губерні]], у 1801 — у склад [[Віленская губерня|Літоўска-Віленскай губерні]] (1801—1840). У 1819 годзе прыморскае мястэчка Паланга з акругай са складу Цельшаўскага павета былі перададзены ў склад [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]], але ў 1827 годзе зноў вернуты ў склад [[Віленская губерня|Літоўска-Віленскай губерні]], а пасля [[23 красавіка]] [[1829]] зноў уключана ў склад Курляндскай губерні<ref>Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния... С. 22.</ref>. Пасля падзелаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] уладарамі паселішча былі [[Патоцкія]], [[Несялоўскія]], а ў 1824 годзе яго набыў [[Міхал Тышкевіч]]. Паланга належала [[Тышкевічы|Тышкевічам]] да 1940 года. У 1919-1921 гадах Паланга ўваходзіла ў склад Латвіі. Тэрытарыяльную спрэчку паміж Літоўскай Рэспублікай і Латвіяй разглядаў міжнародны суд Лігі Нацый і з 21 сакавіка 1921 года горад быў перададзены Літве. У 1933 годзе Паланга атрымала статус горада. У 1897 годзе Тышкевічы пабудавалі тут выдатны палац, у якім пасля рэстаўрацыі ў 1963 годзе размясціўся музей [[бурштын]]у. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Спорт == * [[ФК Паланга]] — футбольны клуб. * Гарадскі стадыён па футболу. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Паланга||534}} * Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния / сост. Д. Афанасьев. — Санкт-Петербург: Общественная польза, 1861. — 745 с.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Palanga|выгляд=міні}} {{Самакіраванні Літвы}} {{Гарады Літвы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клайпедскага павета]] [[Катэгорыя:Масальскія]] [[Катэгорыя:Тышкевічы]] [[Катэгорыя:Паланга| ]] hn9xax94n9qq3w4lxijresxisemd44n Эндр (дэпартамент) 0 65277 5143319 4645619 2026-05-19T01:56:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143319 wikitext text/x-wiki {{Дэпартамент Францыі| Дэпартамент= Эндр| Дэпартамент-Фр=Indre| нумар= 36| рэгіён=[[Рэгіён Цэнтр, Францыі|Цэнтр]]| Прэфектура=[[Шатару]]| насельніцтва= 231,14 тыс.| год=1999| месца= 81 | шчыльнасць= 34 | плошча=6791 | акругі=4 | кантоны= 26| камуны= 247| pres_party= | img_coa=Blason département fr Indre.svg }} '''Эндр''' ({{lang-fr|Indre}}) — дэпартамент на захадзе цэнтральнай часткі [[Францыя|Францыі]], адзін з дэпартаментаў рэгіёна [[Рэгіён Цэнтр, Францыі|Цэнтр]]. Парадкавы нумар 36. Адміністрацыйны цэнтр — [[Шатару]]. Насельніцтва 231,14 тыс. чалавек (81-е месца сярод дэпартаментаў, даныя [[1999]] г.). Плошча тэрыторыі 6791 км². Праз дэпартамент працякае рака [[Рака Эндр|Эндр]]. Дэпартамент уключае 2 акругі, 54 кантона і 293 камуны і мяжуе з такімі дэпартаментамі як: [[Эндр і Луара]], [[Луар і Шэр]], [[Шэр (дэпартамент)|Шэр]], [[Кроз]], [[В'ена]]. Эндр — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку [[1790]] г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі [[Беры]]. Назва паходзіць ад ракі Эндр. == Спасылкі == * [http://www.indre.pref.gouv.fr/ Prefecture website] (in French) * [http://www.cg36.fr/ Conseil General website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230831000551/http://www.cg36.fr/ |date=31 жніўня 2023 }} (in French) {{Дэпартаменты Францыі}} [[Катэгорыя:Эндр (дэпартамент)| ]] meemifv77n60cv948jxysjz3bvf9rdn Шаблон:На карце/Малі 10 67540 5143152 5137151 2026-05-18T17:45:31Z Milenioscuro 28560 5143152 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Малі |top = 25.5 |bottom = 9.7 |left = −12.6 |right = 4.8 |image1=Mali relief location map.jpg |image=Mali adm location map.svg }}<noinclude>{{На карце (шыльда)}} </noinclude> 5hdjpqj4qgc2bogb6yge6gbyr700h0z Эмоцыя 0 69471 5143314 4847746 2026-05-19T01:15:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143314 wikitext text/x-wiki '''Эмоцыя''' (ад {{lang-el|Motio}} — рух, {{lang-la|Emoveo}} — узрушваю, хвалюю) — эмацыйны працэс сярэдняй працягласці, які адлюстроўвае суб'ектыўныя ацэначныя адносіны да існуючых або магчымых сітуацый. Эмоцыі адрозніваюць ад [[афект]]аў, пачуццяў і настрояў. Пад эмоцыямі разумеюць працяглыя ў часе працэсы ўнутранай рэгуляцыі дзейнасці [[чалавек]]а або жывёл, якія адлюстроўваюць сэнс (значэнне для працэсу яго жыццядзейнасці), які мае існыя ці магчымыя ў яго жыцці сітуацыі. У чалавека эмоцыі спараджаюць перажыванні задавальнення, незадавальнення, страху, нясмеласці і г.д., якія граюць ролю арыентавальных суб'ектыўных сігналаў. Спосабаў ацаніць наяўнасць суб'ектыўных перажыванняў (у выглядзе таго, што яны суб'ектыўныя) у жывёл навуковымі метадамі пакуль не знойдзена. Эмоцыі эвалюцыйна развіліся з прасцейшых прыроджаных эмацыйных працэсаў, якія зводзяцца да арганічных, рухальных і сакраторных змен, да значна больш складаных, якія страцілі інстыктыўную аснову працэсаў, маюць выразную прывязку да сітуацыі ў цэлым, гэта значыць выказваюць асабістае ацэначнае стаўленне да наяўных або магчымых сітуацый, да свайго ўдзелу ў іх. У гэтым кантэксце важна разумець, што сама па сабе эмоцыя можа, але не абавязаная такое перажыванне спараджаць, і зводзіцца менавіта да працэсу ўнутранай рэгуляцыі дзейнасці. Да першасных вітальных (звязаных з выжываннем) эмоцыям, успадкаваным чалавекам, адносяцца страх, лютасць, боль і таму падобныя эмоцыі<ref name="p176">{{кніга|аўтар=А.С. Батуев|частка=Глава 6. Факторы организации поведения. #3. Роль эмоций в организации поведения|загаловак=Физиология высшей нервной деятельности и сенсорных систем|выданне=3|выдавецтва=Питер|год=2010|серыя=Учебник для вузов|старонкі=176|старонак=317|isbn=978-5-91180-842-6}}</ref>. Выраз эмоцый мае рысы сацыяльна фарміруецца, які змяняецца, з цягам гісторыі мовы, што можна бачыць з розных этнаграфічных апісанняў. У карысць гэтага погляду кажа таксама, напрыклад, своеасаблівая беднасць мімікі ў сляпых ад нараджэння людзей<ref name="Leon1" />. == Метады вывучэння == Да метадаў вывучэння эмоцый адносяцца<ref>{{кніга|аўтар=Изард К.|частка=Методы изучения эмоций|загаловак=Эмоции человека|выдавецтва=МГУ|год=1980|старонкі=16, 99-116}}</ref>: * Даследаванні на нейрафізіялагічным узроўні * Хірургічныя выдаленні і паразы (па этычных меркаваннях метад выдаленняў выкарыстоўваецца толькі на жывёлах) ** Ужыўленне электродаў для прамой стымуляцыі мозгу (валодае пабочнымі эфектамі з-за іррадыяцыі ўзбуджэння) ** Псіхафізіялагічныя даследаванні (эксперыментальны стрэс з вымярэннем шэрагу функцый) * Вывучэнне эмацыйнай экспрэсіі, адвольнай (дэманстрацыя пэўнага выразу эмоцый) і спантаннай. ** Метад FAST, Facial Affect Scoring Technique — параўнанне зон твару з атласам выразных фатаграфій і вызначэнне эмоцыі па сукупнасці. ** Натуральнае назіранне эмацыйнай экспрэсіі (мае абмежаванні з-за неадметных кароткачасовых эмацыйных праяў) ** Пазнаванне эмацыйных выразаў * Фенаменалогія эмоцый: шкалы самаацэнкі «адчуванні эмоцый». == Межы паняцця == Спецыялісты праводзяць адрозненне паміж паняццем «эмоцыя» і паняццямі «пачуццё», «афект», «настрой» і «перажыванне». У адрозненне ад '''пачуццяў''', эмоцыі не маюць аб’ектнай прывязкі: яны ўзнікаюць не па адносінах да каго ці чаго-небудзь, а ў адносінах да сітуацыі ў цэлым. «Мне страшна» — гэта эмоцыя, а «Я баюся гэтага чалавека» — гэта пачуццё. У адрозненне ад '''афектаў''', эмоцыі могуць практычна не мець знешніх праяў, значна працяглей па часе і слабей па сіле. Акрамя таго, афекты ўспрымаюцца суб’ектам як стану яго «я», а эмоцыі — як стану, якія адбываюцца «у ім». Гэта асабліва прыкметна, калі эмоцыі з’яўляюцца рэакцыяй на афект, напрыклад калі чалавек адчувае страх за сваю будучыню, як рэакцыю на толькі што выпрабаваны выбух гневу (афект)<ref name="Leon1" />. У адрозненне ад '''настрояў''', эмоцыі могуць мяняцца досыць хутка і працякаць даволі інтэнсіўна<ref name="Nurk">{{кніга |аўтар= Березанская, Наталия Борисовна, Нуркова, Вероника Валерьевна. |частка= |загаловак= Психология|арыгінал= |спасылка= |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва= Юрайт-Издат|год= [[2003]] |том= |старонкі= |старонак=576 |серыя= |isbn= 978-5-9692-0465-2 |тыраж=5000 }}</ref>. Пад перажываннямі ж звычайна разумеюць выключна суб’ектыўна-псіхічную бок эмацыйных працэсаў, не ўключаючы фізіялагічныя складнікі. Не існуе адназначнага меркавання пра тое, ці можна адрозніваць суб’ектыўныя паняцці эмоцый і матывацыі. І. П. Паўлаў часцяком ўжывае гэтыя тэрміны як сінонімы, як і адзін з яго вучняў, Ю. М. Канорскі, аддае, што абедзве гэтыя з’явы рэгулююцца адзінай драйв-сістэмай, якая носіць імя эматыўнай або матывацыйнай. І. С. Берыташвілі мяркуе, што эмацыйнае ўзбуджэнне ляжыць у аснове матывацыйнай дзейнасці (не голад падахвочвае да дзеяння, але эмацыйнае ўзбуджэнне, якое суправаджае яго). [[Пётр Кузьміч Анохін|П. К. Анохін]] высунуў падобнае дапушчэнне, згодна з якім адмоўныя эмацыйныя станы мабілізуюць арганізм на задавальненне патрэб, а станоўчыя эмоцыі з’яўляюцца канчатковым падмацоўваемым фактарам<ref name="p176"/>. Аднак, іншыя даследчыкі — П. Т. Янг<ref>''Young P. Th.'' Motivation and emotion. A survey of the determinants of human and animal activity. N.Y.; London, 1961</ref>, А. В. Вальдман, П. В. Сіманаў — адрозніваюць гэтыя паняцці. Паводле Янга, эмоцыя не з’яўляецца вынікам унутрыарганізменных змен, якія падахвочваюць да задавальнення патрэбнасці; Сіманаў вылучае эмоцыі як асобны механізм, які ўдзельнічае ў рэгуляцыі паводзін, а Вальдман лічыць, што эмоцыі выклікаюцца пераважна вонкавымі, у той час як матывы — пераважна ўнутранымі стымуламі; матывацыйнаПыя паводзіны, у адрозненне ад эматыўных, носяць арганізаваны характар; эмоцыі носяць псіхагенную прыроду, у той час як матывацыі — эндагенна-метабалічную, і эмоцыі могуць узнікаць на базе моцнай матывацыі, у тым ліку пры моцных канфліктах пры спробе задаволіць патрэбнасць<ref>{{кніга|аўтар=А.С. Батуев|частка=Глава 6. Факторы организации поведения. #3. Роль эмоций в организации поведения|загаловак=Физиология высшей нервной деятельности и сенсорных систем|выданне=3|выдавецтва=Питер|год=2010|серыя=Учебник для вузов|старонкі=177|старонак=317|isbn=978-5-91180-842-6}}</ref>. == Асаблівасці == Адна з найважнейшых асаблівасцей эмоцый — іх ідэаторны характар, гэта значыць здольнасць фарміравацца ў адносінах да сітуацый і падзей, якія рэальна ў дадзены момант могуць не адбывацца, і існуюць толькі ў выглядзе ідэі аб перажытых, чаканых або ўяўных сітуацыях<ref name="Leon1">{{артыкул| аўтар = Леонтьев Алексей Николаевич. | загаловак = '''Потребности, мотивы и эмоции'''| арыгінал = | спасылка = http://flogiston.ru/library/leontev| мова = ru| адказны = | аўтар выдання = | выданне = | тып = | месца = [[Масква|Москва]]| выдавецтва = | год = 1971 | выпуск = | том = | нумар = | старонкі = | isbn = }}</ref>. Іншая важная асаблівасць — іх здольнасць да абагульнення і камунікацыі (эмоцыі могуць перадавацца паміж людзьмі ці жывёламі), з-за чаго эмацыйны вопыт ўключае ў сябе не толькі індывідуальныя перажыванні, але і эмацыйныя суперажыванні, якія ўзнікаюць у ходзе зносін, успрымання твораў мастацтва і да таго падобнага<ref name="Leon1" />. == Функцыі == Функцым эмоцый<ref>[http://pidruchniki.ws/12590605/psihologiya/funktsiyi_emotsiy_keruvanni_povedinkoyu_diyalnistyu Психологія&nbsp;— Варій М. Й.]</ref> * Адлюстроўвальна-ацэначная функцыя * Матывацыйная функцыя * Сігнальная функцыя * Прагнастычныя * Пабуджальныя * Актывацыйна-энергетычная функцыя * Камунікатыўная функцыя * Маніпулятыўная функцыя * Пазнавальная функцыя * Аздараўленчая функцыя == Характарыстыкі == === Валентнасць (тон) === Усе эмоцыі характарызуюцца валентнасцю (або тонам) — гэта значыць могуць быць альбо станоўчымі, альбо адмоўнымі. Колькасць відаў адмоўных эмоцый, выяўляных ў чалавека, у некалькі разоў перавышае колькасць відаў станоўчых эмоцый. === Інтэнсіўнасць === Эмоцыі могуць адрознівацца па інтэнсіўнасці (сіле). Чым мацней эмоцыя, тым мацней яе фізіялагічныя праявы. На інтэнсіўнасць эмоцыі ў кожным канкрэтным выпадку ўплывае, звычайна, вялікая колькасць фактараў. У агульным выглядзе іх уклад дазваляе ацаніць формула Сіманава. Акрамя таго, інтэнсіўнасць эмоцый можа залежаць ад паўнавартаснасці і функцыянальнай цэласнасці цэнтральнай і вегетатыўнай нервовай сістэмы. Так у хворых з пашкоджаннем спіннога мозгу максімальнае зніжэнне інтэнсіўнасці эмоцый назіраецца пры парушэннях цэласнасці яго шыйных сегментаў. === Стэнічнасць === У залежнасці ад уплыву на актыўнасць эмоцыі падпадзяляюцца на стэнічныя (ад {{lang-grc|σθένος}} — сіла) і астэнічныя (ад {{lang-grc|ἀσθένεια}} — бяссілле). Стэнічныя эмоцыі падахвочваюць да актыўнай дзейнасці, мабілізуюць сілы чалавека (радасць, энтузіязм і іншыя). Астэнічныя эмоцыі расслабляюць або паралізуюць сілы (туга, сум і іншыя). === Змест === Эмоцыі бываюць рознымі па змесце, адлюстроўваючы розныя аспекты значэння сітуацый, якія выклікалі іх. Вылучаюцца дзясяткі розных эмоцый. Кожны від эмоцыі суправаджаецца спецыфічнай фізіялагічнай рэакцыяй, у сувязі з чым некаторыя навукоўцы ў мінулым вылучалі тэорыі пра тое, што эмоцыі з’яўляюцца следствам фізіялагічных рэакцый (тэорыя Уільяма Джэймса і Карла Ланге — «мы адчуваем смутак, таму што плачам, мы баімся, таму што дрыжым»), што, аднак, было аспрэчана эксперыментальна даследаваннямі В. Кенона, Ч. Шерынгтана і Д. Хеба, прадэманстрыравалі другаснасць вісцаральных праяў ў адносінах да мазгавога псіхічнага стану<ref>{{кніга|аўтар=А.С. Батуев|частка=Глава 6. Факторы организации поведения. #3. Роль эмоций в организации поведения|загаловак=Физиология высшей нервной деятельности и сенсорных систем|выданне=3|выдавецтва=Питер|год=2010|серыя=Учебник для вузов|старонкі=178|старонак=317|isbn=978-5-91180-842-6}}</ref>. На сувязі канкрэтных відаў эмоцый з канкрэтнымі фізіялагічнымі рэакцыямі пабудаваны і працы Пола Экмана. == Тэорыі == === Тэорыя Джэймса-Ланге === Тэорыя Джэймса-Ланге звязана з гіпотэзай аб паходжанні і прыродзе эмоцый. Яна была распрацавана двума навукоўцамі з XIX стагоддзя, Уільямам Джэймсам і Карлам Ланге. Паводле яе, у адказ на чалавечы вопыт вегетатыўная нервовая сістэма стварае фізіялагічныя працэсы, такія як цягліцавая напружанасць, пачашчаны пульс, потлівасць і сухасць у роце. Эмоцыі ў гэтай лініі думкі, пачуцці з’яўляюцца ўсё больш у выніку гэтых фізіялагічных змен, а не як іх прычыны. Джэймс і Ланге дасягнулі гэтай тэорыі самастойна. У цяперашні час, тэорыя не прымаецца амаль нікім. Яна была аспрэчана ў 1920-х гадах псіхолагам Уолтарам Кенанам і Філіпам Бардам, у адпаведнасці з якімі фізіялагічныя змены з’яўляюцца вынікам эмоцый. == Фізіялогія == З фізіялагічнага пункту гледжання эмоцыя — актыўны стан сістэмы спецыялізаваных структур мозгу, якое падахвочвае змяніць паводзіны ў бок максімізацыі або мінімізацыі гэтага стану<ref name="p182" /> (якая рэгулюе функцыя эмоцый; з чаго вынікае прадстаўленне фізіялагічных механізмаў сілы волі як кіравання сваімі эмоцыямі)<ref>{{кніга|аўтар=А.С. Батуев|частка=Глава 6. Факторы организации поведения. #3. Роль эмоций в организации поведения|загаловак=Физиология высшей нервной деятельности и сенсорных систем|выданне=3|выдавецтва=Питер|год=2010|серыя=Учебник для вузов|старонкі=183|старонак=317|isbn=978-5-91180-842-6}}</ref>. Эмоцыі праяўляюцца як знешнія паводзіны і як перабудова ўнутранай асяроддзя арганізма, якая мае сваёй мэтай адаптацыю арганізма да асяроддзя пражывання. Напрыклад, эмоцыя страху падрыхтоўвае арганізм да «паводзін пазбягання»: актывізуецца арыентыровачны рэфлекс, якая актывуе сістэма мозгу, узмацняецца праца органаў пачуццяў, у кроў вылучаецца адрэналін, узмацняецца праца сардэчнай мышцы, дыхальнай сістэмы, напружваюцца мышцы, запавольваецца праца органаў стрававання, і да таго падобнае. Тое, што мноства фізіялагічных змен, звязаных з эмоцыямі, праяўляюцца ў актывацыі вегетатыўнай нервовай сістэмы, мае важнае прыкладное значэнне: у клінічнай і навукова-даследчай практыцы шырока выкарыстоўваюцца такія яе параметры, як артэрыяльны ціск, пульс, дыханне, рэакцыя зрэнак, стан скурных пакроваў (у тым ліку, элевация валасоў скуры), актыўнасць залоз знешняй сакрэцыі, узровень глюкозы ў крыві. Да таго, як эмоцыі выявяцца ў свядомасці (на ўзроўні кары галаўнога мозгу), інфармацыя ад знешніх рэцэптараў апрацоўваецца на ўзроўні падкорку, гіпаталамуса, гіпакампа, дасягаючы пасавай звіліны. Сістэма гіпаталамуса і міндаліны забяспечваюць рэакцыю арганізма на ўзроўні найпростых, базавых формаў паводзін<ref name="Vein">{{кніга |аўтар= Вейн А. М., Вознесенская Т. Г., Воробьева О.В. |частка= |загаловак= Вегетативные расстройства. Клиника. Диагностика. Лечение |арыгінал= |спасылка= |адказны= Под редакцией А. М. Вейна |выданне= |месца= [[Масква|Москва]]|выдавецтва= Медицинское информационное агентство |год= 2000 |том= |старонкі= |старонак=752 |серыя= |isbn=5-89481-066-3 |тыраж= 4000 }}</ref>. Яшчэ Чарлз Дарвін, характарызуючы эмоцыі ў эвалюцыйным плане, звярнуў увагу на іх сувязь з інстынктыўнымі формамі паводзін. Як ён паказаў, мімічныя рэакцыі ўласцівыя нават дзецям, сляпым ад нараджэння. Такія базавыя праявы эмоцый носяць прыроджаны характар ​​і ўласцівыя не толькі чалавеку, але і вышэйшым жывёлам — прыматам, сабакам і іншым<ref name="Gdan">{{кніга |аўтар= Ждан А.Н. |частка= |загаловак= История психологии. От античности к современности. |арыгінал= |спасылка= |адказны= |выданне= |месца= [[Масква|Москва]]|выдавецтва = Педагогическое общество России |год= [[1999]] |том=|старонкі= |старонак=620 |серыя= |isbn= |тыраж= }}</ref>. === Мімічная зваротная сувязь === Вядома, што не толькі эмоцыі могуць выклікаць міжвольную міміку, але і адвольная міміка ініцыюе з’яўленне эмоцый, гэта значыць прысутнічае зваротная сувязь. Чалавек, які спрабуе адлюстраваць эмоцыю на сваім твары і ў сваім паводзінах, пачынае ў той ці іншай ступені на самай справе яе адчуваць. === Эмоцыі і стрэс === {{Асноўны артыкул|Стрэс}} Занадта моцныя эмоцыі, незалежна ад іх валентнасці, з’яўляюцца стрэсарамі — стамляюць арганізм і ўводзяць яго ў стан стрэсу. Пры працяглым уздзеянні гэта прыводзіць да розных праблем, у тым ліку і фізіялагічным. == Фундаментальныя эмоцыі == З часоў Арыстоцеля налічваюць шэсць асноўных эмоцый: радасць, здзіўленне, смутак, гнеў, страх і агіда<ref>Двадцать две эмоции</ref>. Кожная фундаментальная эмоцыя мае уласцівыя толькі ёй адаптыўныя функцыі з унікальнымі матывацыйных якасцямі, выключна важнымі для кожнага індывіда і для ўсяго віду. Эмоцыі называюцца фундаментальнымі, так як кожная з іх мае: * спецыфічныя ўнутрана дэтэрмінавана нервовыя субстраты; * характэрныя мімічныя або нервова-цягліцавыя выразныя комплексы; * адрознае суб'ектыўнае перажыванне або фенаменалагічную якасць. Ні адзін з гэтых кампанентаў не ўтварае эмоцыю самастойна. Цэласная эмоцыя (або поўны эмацыйны працэс) патрабуе ўсіх гэтых трох кампанентаў, хоць у адным з іх — выразнаму комплексе — і працягласць, і інтэнсіўнасць саслабляюцца сацыялізацыяй. == Формулы эмоцый == === Формула Сіманава === Шырокае прызнанне набыла створаная савецкім псіхафізіялогіі Паўлам Васільевічам Сіманавым формула, у кароткай сімвалічнай форме прадстаўляе сукупнасць фактараў, якія ўплываюць на ўзнікненне і характар ​​эмоцыі. Э<math> = f(</math> П <math>(</math>Іс-Ін<math>) )</math> дзе Э — эмоцыя, яе ступень, якасць і знак; П — сіла і якасць актуальнай патрэбы; (Іс-Ін) — ацэнка верагоднасці (магчымасці задавальнення патрэбнасці на аснове прыроджанага і онтогенетического вопыту; Ін — інфармацыя аб сродках, прагнастычныя неабходных для задавальнення патрэбнасці; Іс — інфармацыя аб існуючых сродках, якія рэальна ёсць у суб'екта. Гэтая формула не ўжываецца для атрымання канкрэтных колькасных значэнняў, а толькі для ілюстрацыі самога прынцыпу фарміравання станоўчых ці адмоўных эмоцый рознай сілы<ref name="Raev1">{{артыкул| аўтар = Раевский, Владимир Вячеславович.| загаловак = Формула эмоций| арыгінал = | спасылка = http://www.fund-intent.ru/science/fils022.shtml| мова = ru| адказны = | аўтар выдання = | выданне = | тып = | месца = | выдавецтва = | год = | выпуск = | том = | нумар = | старонкі = | isbn = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091006071155/http://www.fund-intent.ru/science/fils022.shtml| archivedate = 6 кастрычніка 2009}}</ref>. Пералічаныя вышэй фактары з’яўляюцца вызначальнымі, неабходным і дастатковымі, аднак варта ўлічваць таксама фактар ​​часу (эмоцыя як кароткачасовы афект або доўгі настрой), якасныя асаблівасці патрэбы і індывідуальна-тыпалагічныя асаблівасці суб'екта. З формулы вынікае, што верагоднасць задавальнення патрэбнасці (параўнанне значэнняў Іс і Ін) ўплывае на знак эмоцыі, і адлюстравальная функцыя эмоцый супадае з ацэначнай функцыяй<ref name="p182">{{кніга|аўтар=А.С. Батуев|частка=Глава 6. Факторы организации поведения. #3. Роль эмоций в организации поведения|загаловак=Физиология высшей нервной деятельности и сенсорных систем|выданне=3|выдавецтва=Питер|год=2010|серыя=Учебник для вузов|старонкі=182|старонак=317|isbn=978-5-91180-842-6}}</ref>. === Формула К. У. Анохін === У формуле Сіманава фігуруе велічыня '''Ін''' — інфармацыя аб сродках, прагнастычна неабходных для задавальнення патрэбнасці. Гэта азначае, што патрэбнасць яшчэ не задаволеная, гэта значыць сітуацыя па задавальненні патрэбы яшчэ не завяршылася. Эмоцыі, якія ўзнікаюць да завяршэння сітуацыі называюцца папярэднімі. Такім чынам формула Сіманава дастасоўная, у лепшым выпадку, толькі да папярэдніх эмоцый. Акрамя папярэдніх ёсць так званыя канстатуючыя эмоцыі, якія ўзнікаюць пасля завяршэння сітуацыі. Для канстатуючых эмоцый Канстанцінам Уладзіміравічам Анохіным распрацавана тэорыя эмоцый, якая сцвярджае, што знак і сіла эмоцыі вызначаюцца ступенню дасягнення мэты. Калі мэта дасягнута, то ўзнікае станоўчая эмоцыя, калі не дасягнута, то адмоўная. == Мімічныя праявы == [[Файл:Manga emotions-RU.jpg|thumb|right|Эмацыянальная [[міміка]] персанажаў [[Манга (мастацтва)|мангі]]]] Міміка — універсальны спосаб праявы эмоцый сярод людзей незалежна ад расавай і сацыяльнай прыналежнасці. Цэнтр распазнання эмоцый размяшчаецца ў правым паўшар'і галаўнога мозгу і мае выдатную ад цэнтра распазнання асоб лакалізацыю. Існуе так званы феномен «эмацыйнага заражэння» — эмоцыі, асабліва ў асяроддзі статкавых жывёл, праяўленыя ў паводзінах адной асаблівай, выклікаюць падобныя эмоцыі ў іншых асобін, якія гэтыя праявы назіраюць. У чалавечай асяроддзі гэты эфект так жа прысутнічае і асабліва прыкметны ў паводзінах натоўпаў. <gallery caption="Праяўленне эмоцый у дзяцей" perrow=6> File:Curiosity in children.jpg| [[Цікаўнасць]] ‎File:Offence and Boasting.jpg | [[Абраза]] File:Envy and Self-satisfaction.jpg | [[Зайдрасць]] </gallery> == Мікравыражэнні == Паводле тэорыі Пола Экмана, эмоцыі чалавека заўсёды суправаджаюцца па меншай меры мікравыражэннямі, кароткімі міжвольнымі выразамі асобы, якія з’яўляюцца на твары чалавека, які спрабуе схаваць ці здушыць эмоцыю. Мікравыражэнні не паддаюцца свядомаму кантролю, гэта значыць з’яўляюцца незалежна ад жадання чалавека. == Псіхалагічныя тэорыі эмоцый == {{Асноўны артыкул|Псіхалагічныя тэорыі эмоцый}} Па шэрагу пытанняў аб унутранай структуры, функцыях і іншым асаблівасцям эмоцый ў псіхалогіі да гэтага часу няма адзінага меркавання. Існуе цэлы шэраг тэорый, якія спрабуюць даць свае адказы на гэтыя пытанні — напрыклад, біялагічная тэорыя Дарвіна. == Фармальныя мадэлі эмоцый == {{Асноўны артыкул|Фармальныя мадэлі эмоцый}} Фармальныя мадэлі эмоцый у даследаваннях па штучным інтэлекце ставяць мэтай вызначэнне эмоцый у форме прыдатнай для канструявання робатаў. Асноўнымі падыходамі ў цяперашні час з’яўляюцца OCC (Ortony-Clore-Collins) мадэль і так ці інакш заснаваныя на ёй KARO, EMA, CogAff, мадэль Фаміных-Лявонцьева, мадэль PAD (Pleasure-Arousal-Dominance), прапанаваная Mehrabian, і мадэль Плутчыка. == Эмацыянальны водгук == Эмацыянальны водгук — аператыўная эмацыйная рэакцыя на бягучыя змены ў прадметнай асяроддзі (убачылі прыгожы краявід — захапіліся). Эмацыянальны водгук вызначаецца эмацыйнай узбудлівасцю чалавека. Адным з відаў эмацыйнага водгуку з’яўляецца сінтанія. Сінтанія — здольнасць гарманічна адгукацца на стану іншых людзей і ў цэлым з’яў навакольнага свету (адчуваць сябе ў гармоніі з прыродай, з людзьмі ці чалавекам). Гэта эмацыйнае сугучча. == Цікавыя факты == Па тэорыі заснавальніка псіхалагічнай школы права прававеда Л. І. Петражыцкага, «праўдзівымі матывамі, рухавікамі чалавечага паводзінаў» з’яўляюцца эмоцыі, а сацыяльна-гістарычныя адукацыі ёсць толькі іх праекцыі (Петражицкий, 1908)<ref>[http://www.psy.msu.ru/science/public/andreeva/hystory.html Андреева Г. М. К истории становления социальной психологии в России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140906075504/http://www.psy.msu.ru/science/public/andreeva/hystory.html |date=6 верасня 2014 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Hilgard’s Introduction to Psychology (13 Edition) 2000, (Публикуется с 1953) * Emotion (The science of sentiment). Dylan Evans. Oxford University press. 2001 * {{ВТ-ЭСБЕ|Чувствования|Лапшин И. И.}} * {{кніга|аўтар=Я. Рейковский|загаловак=Экспериментальная психология эмоций|месца={{М.}}|год=1979}} * «Філософський словник» / За ред. В. І. Шинкарука. — 2.вид., перероб. і доп. — К.: Голов. Ред. УРЕ, 1986. * ''Джеймс Древер''. Словник психології — A Dictionary of Psychology by James Drever. Middlesex: Penguin Reference Books, 1952 — 1966. * ''Изард К.'' Эмоции человека: Пер. с анг. М.: Изд. Моск. Ун-та,1980,с.440. И 10508-138 * ''Изард К. ''Психология эмоций: Пер. с анг. Питер, 2008. * [http://darwin-library.com/b1_16.html Основи загальної та юридичної психології: Курс лекцій. Навч. посібн. / Н.&nbsp;Р.&nbsp;Бобечко, В.&nbsp;П.&nbsp;Бойко, І.&nbsp;В.&nbsp;Жолнович, І.&nbsp;І.&nbsp;Когутич; за ред. В.&nbsp;Т.&nbsp;Нора.&nbsp;— К.: Алерта ; ЦУЛ, 2011.&nbsp;— 224 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120629053758/http://darwin-library.com/b1_16.html |date=29 чэрвеня 2012 }} == Спасылкі == * [http://emoatlas.narod.ru/book1.html Классификация эмоций] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090226145921/http://emoatlas.narod.ru/book1.html |date=26 лютага 2009 }} — Леонтьев В. О., ([http://azps.ru/list/emotions.html Обзор книги]) * [http://www.it-med.ru/library/v/emotions.htm Виды и роль эмоций в жизни человека]{{Недаступная спасылка}} * [http://flogiston.ru/library/james_emotion Эмоция, Уильям Джеймс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240712130913/http://flogiston.ru/library/james_emotion |date=12 ліпеня 2024 }} * [http://flogiston.ru/library/reic2 Ян Рейковский Эмоции как процесс, организующий поведение (Я. Рейковский. Экспериментальная психология эмоций. M.,1979. С. 133—151.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240712130912/http://flogiston.ru/library/reic2 |date=12 ліпеня 2024 }} * [http://psi.webzone.ru/intro/intro12.htm Эмоции] * [http://psi.webzone.ru/tema/tema11.htm Психология эмоций] {{эмацыйныя працэсы}} [[Катэгорыя:Эмоцыі| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 5c58sr8sxcgt450xvm9cvjvv64bu8in Элементарная часціца 0 72700 5143309 4889573 2026-05-19T00:03:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143309 wikitext text/x-wiki [[Файл:Particle overview be.svg|міні|440x440пкс|Агляд розных сямействаў элементарных і састаўных часціц, а таксама тэорый, якія іх апісваюць.]] '''Элемента́рная часці́ца''' — у першапачатковым значэнні — першасная, далей нераскладальная часціца. З элементарных часціц складаецца ўся [[Матэрыя (фізіка)|матэрыя]]. У сучаснай [[фізіка|фізіцы]] паняцце звычайна ўжываецца не ў дакладным значэнні, а меней строга — для азначэння вялікай групы драбнейшых часціц матэрыі, падпарадкаваных умове, што яны не [[атам]]ы або [[атамнае ядро|атамныя ядры]] (выключэнне — [[пратон]]). Цяпер налічваюць больш за 400 элементарных часціц. Усе элементарныя часціцы маюць уласцівасць узаемаператварэння, якое ёсць следствам іх узаемадзеянняў: [[Моцнае ўзаемадзеянне|моцнага]], [[Электрамагнітнае ўзаемадзеянне|электрамагнітнага]], [[Слабае ўзаемадзеянне|слабага]] і [[Гравітацыя|гравітацыйнага]]. Узаемадзеянні часціц выклікаюць ператварэнні часціц і іх сукупнасцей у іншыя часціцы і іх сукупнасці, калі такія ператварэнні не пярэчаць законам захавання [[Энергія|энергіі]], [[імпульс]]у, моманту колькасці руху, [[Электрычны зарад|электрычнага зарада]] і інш. Асноўныя характарыстыкі элементарных часціц: [[маса]], [[спін]], [[электрычны зарад]], час жыцця, цотнасць, G-цотнасць, [[магнітны момант]], лептонны зарад, ізатапічны спін, CP-цотнасць, зарадавая цотнасць. == Класіфікацыя == === Па часе жыцця === Усе элементарныя часціцы падзяляюцца на два класы: * Стабільныя элементарныя часціцы — часціцы, якія маюць бясконца вялікі час жыцця ў вольным стане ([[пратон]], [[электрон]], [[нейтрына]], [[фатон]] і іх антычасціцы). * Нестабільныя элементарныя часціцы — часціцы, якія распадаюцца на іншыя часціцы ў вольным стане за канечны час. === Па масе === Усе элементарныя часціцы падзяляюцца на два класы: * Часціцы, якія не маюць масы (напрыклад, [[фатон]]). * Часціцы, якія маюць масу. === Па значэнні спіна === Усе элементарныя часціцы падзяляюцца на два класы: * [[Базон]]ы — часціцы з цэлым значэннем спіна<ref name="nuclphys1">[http://nuclphys.sinp.msu.ru/nucmodl/nml01.htm Фундаментальные частицы и взаимодействия]</ref> (напрыклад, [[фатон]], [[глюон]], [[мезон]], [[базон Хігса]]); * [[Ферміён]]ы — часціцы з напалову цэлым значэннем спіна<ref name="nuclphys1" /> (напрыклад, [[электрон]], [[пратон]], [[нейтрон]], [[нейтрына]]). == Памеры элементарных часціц == Нягледзячы на вялікую разнастайнасць элементарных часціц, іх памеры ўкладваюцца ў дзве групы. Памеры адронаў (як [[барыён]]аў, так і [[мезон]]аў) складаюць каля {{nobr|10<sup>−15</sup> м}}, што блізка да сярэдняй адлегласці паміж кваркамі. Памеры фундаментальных часціц — калібровачных базонаў, кваркаў і лептонаў — у межах хібнасці эксперыменту складаюць: верхняя мяжа дыяметра — {{nobr|10<sup>−18</sup> м}}. Калі ў далейшых эксперыментах канечныя памеры гэтых часціц не будуць выяўлены, то гэта можа сведчыць пра тое, што памеры калібровачных базонаў, кваркаў і лептонаў блізкія да фундаментальнай даўжыні (якая вельмі верагодна{{sfn|А. М. Прохоров. Физическая энциклопедия||loc= статья «Фундаментальная длина» ([http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4429.html электронная версия])}} можа аказацца планкаўская даўжынёй, роўнай 1,6·10<sup>−35</sup> м). == Гл. таксама == * [[Спіс часціц]] * [[Фундаментальная часціца]] * [[Гіпатэтычная элементарная часціца]] * [[Фундаментальныя ўзаемадзеянні]] * [[Фізіка высокіх энергій]] * [[Фізіка элементарных часціц]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Главный редактор [[Аляксандр Міхайлавіч Прохараў|А. М. Прохоров]]. |загаловак=Физическая энциклопедия |выданне= |спасылка=http://www.femto.com.ua/index1.html |месца=М. |выдавецтва=Советская энциклопедия |год= |isbn= |ref=А. М. Прохоров. Физическая энциклопедия }} == Спасылкі == * [http://nuclphys.sinp.msu.ru/spargalka/hist.htm Хроніка адкрыццяў у фізіцы ядра і часціц], падрыхтаваная супрацоўнікамі фізічнага факультэта МДУ імя М. В. Ламаносава {{ref-ru}} * [http://www.scientific.ru/spark/ Фізіка элементарных часціц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080330234840/http://www.scientific.ru/spark/ |date=30 сакавіка 2008 }} на Scientific.ru {{ref-ru}} * [http://pdg.lbl.gov/2011/listings/contents_listings.html Particle Listings], Particle Data Group * [http://psj.nsu.ru/lector/serednyakov/ Фізіка элементарных часціц — у свеце, у ІЯФ, на кафедры ФЭЧ] {{ref-ru}} == Гл. таксама == * [[Фізіка высокіх энергій]] * [[Фізіка элементарных часціц]] * [[Стандартная мадэль]] {{Часціцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц]] [[Катэгорыя:Элементарныя часціцы| ]] ob5rbthigwny6qcpg65ctkdglmckk0n Татарцы 0 73403 5143432 4952862 2026-05-19T11:30:20Z JerzyKundrat 174 5143432 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Татарцы |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет2 = Дубровенскі }} '''Тата́рцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Tatarcy}}, {{lang-ru|Татарцы}}) — [[вёска]] ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дубровенскі сельсавет (Лідскі раён)|Дубровенскага сельсавета]]. [[Файл:Tatarcy (01).jpg|міні]] Да 21 лютага 2023 года вёска ўваходзіла ў склад [[Бердаўскі сельсавет|Бердаўскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923r0122126&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 21 февраля 2023 г. № 497 Об изменении административно-территориального устройства Лидского района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дубровенскі сельсавет (Лідскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дубровенскі сельсавет (Лідскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] pr8cuzo8xg0gzxiwbuhbhlirxpq0ukx Эдвард Лір 0 87281 5143216 4599827 2026-05-18T19:28:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143216 wikitext text/x-wiki {{Мастак |фон = |імя = Эдвард Лір |арыгінал імя = {{lang-en|Edward Lear}} |імя пры нараджэнні = |выява = Edward Lear self-caricature.jpg |шырыня = |апісанне выявы = Э. Лір |дата нараджэння = 12.5.1812 |месца нараджэння = |дата смерці = 29.1.1888 |месца смерці = |паходжанне = |падданства = |грамадзянства = |жанр = |вучоба = |стыль = |працы = |заступнікі = |уплыў = |уплыў на = |узнагароды = |званні = |прэміі = |сайт = |вікісховішча = Category:Edward Lear }} '''Эдвард Лір''' (таксама Эдуард Лір, {{lang-en|Edward Lear}}; {{ДН|12|5|1812}} — {{ДС|29|1|1888}}) — англійскі мастак і [[паэт]], адзін з заснавальнікаў «паэзіі бяссэнсіцы» ({{lang-en|nonsensical poetry}}), аўтар шматлікіх папулярных абсурдысцкіх [[Лімерык (паэзія)|лімерыкаў]]. == Біяграфія == Эдвард Лір нарадзіўся 12 мая 1812 года ў лонданскім прадмесці Хайгейт. Ён быў 20-м дзіцем у сям’і, і яго выхаваннем займалася старэйшая сястра Эн. Калі Эдварду было 15 гадоў, ён разам з сястрой асталяваўся ў асобным доме. Будучы таленавітым мастаком, Лір пачаў працаваць кніжным ілюстратарам. Ва ўзросце 19 гадоў ён выпусціў сваю першую кнігу «Ілюстрацыі сямейства Псітацыдаў, або Папугаяў» (''Illustrations of the Family of Psittacidae, or Parrots'', 1832). З дзяцінства ў Ліра было слабое здароўе — ён пакутаваў ад падучай хваробы, астмы, а ў сталым узросце да гэтага дадалася яшчэ і частковая страта зроку. Ў 1846 годзе Лір выпусціў «Кнігу нонсэнс» (''A Book of Nonsense'' — перакладаецца таксама як «Кніга глупства» або «Кніга бязглуздая»), якая ўключае пацешныя лімерыкі. Неўзабаве гэты жанр набыў значную папулярнасць. Стыль і сюжэты нонсэнсу Ліра аказалі ўплыў на творчасць яго сучасніка — [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]], на французскіх сюррэалістаў, рускіх [[ОБЭРИУ]]таў (прыхільнікам Ліра быў [[Данііл Хармс]]). Паэт памёр 29 студзеня 1888 г. Згадваецца ў песні Beatles «Paperback writer» (1966). == Сачыненні і ілюстрацыі == * ''Illustrations of the Family of the Psittacidæ'' (1832) * ''Tortoises, Terrapins, and Turtles'' by J.E. Gray * ''Views in Rome and its Environs'' (1841) * ''Gleanings from the Menagerie at Knowsley Hall'' (1846) * ''Illustrated Excursions in Italy'' (1846) * ''A Book of Nonsense'' (1846) * ''Journal of a Landscape Painter in Greece and Albania'' (1851) * ''Journal of a Landscape Painter in Southern Albania'' (1852) * ''Book of Nonsense and More Nonsense'' (1862) * ''Views in the Seven Ionian Isles'' (1863) * ''Journal of a Landscape Painter in Corsica'' (1870) * ''Nonsense Songs and Stories'' (1871) * ''More Nonsense Songs, Pictures, etc.'' (1872) * ''Laughable Lyrics'' (1877) * ''Nonsense Alphabets'' * ''Nonsense Botany'' (1888) * ''Tennyson’s Poems, illustrated by Lear'' (1889) * ''Facsimile of a Nonsense Alphabet'' (1849, не друкавалася да 1926) == Беларускія пераклады == «Кнігу бязглуздую» на беларускую пераклаў [[Макс Шчур]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Edward Lear}} * [https://litrazh.org/name/eduard-lir Пераклады Макса Шчура] * [http://www.bencourtney.com/ebooks/lear/ «Кніга нонсэнсу» Эдварда Ліра — Edward Lear’s Books of Nonsense] * [http://www.nonsenselit.org/Lear Edward Lear Home Page] at [http://www.nonsenselit.org nonsenselit.org] * [http://www.reelyredd.com/0501longlegs.htm Reelyredd’s Poetry Pages] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210120042405/https://reelyredd.com/0501longlegs.htm |date=20 студзеня 2021 }} The Daddylonglegs and The Fly (audio file) {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лір}} [[Катэгорыя:Мастакі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Абсурдызм]] [[Катэгорыя:Мастакі-ілюстратары Вялікабрытаніі]] onsthdaeob8qgds054a7c9p6ilvugcd Эрланген 0 92739 5143321 5064666 2026-05-19T02:58:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143321 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=горад |беларуская назва=Эрланген |арыгінальная назва=Erlangen |краіна=Германія |від рэгіёна=Землі Германіі{{!}}Зямля |рэгіён=Баварыя |рэгіён у табліцы= |від раёна=раён |раён= |раён у табліцы= |від абшчыны=кіраванне |абшчына= |абшчына ў табліцы= |падпарадкаванне= |герб=DEU Erlangen COA.svg |сцяг= |шырыня герба= |шырыня сцяга= |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=35 |lat_sec=47 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=0 |lon_sec=16 |CoordAddon= |CoordScale= |Яндэкскарта= |карта краіны= |карта рэгіёна= |карта раёна= |памер карты краіны= |памер карты рэгіёна= |памер карты раёна= |унутранае дзяленне=20 падраёнаў |від главы=Обербургамістр |глава=інш. Зігфрыд Балайс |дата заснавання= |першае згадванне= |ранейшыя імёны= |статус з= |плошча=76,94 |вышыня цэнтра НП=280 |від вышыні= |клімат= |насельніцтва=104&nbsp;962 |год перапісу=2008 |шчыльнасць=1364 |агламерацыя= |нацыянальны склад=15 % замежнікаў |канфесійны склад= |этнахаронім= |часавы пояс=+1 |DST=ёсць |тэлефонны код=09131, <br />0911 (OT Hüttendorf), <br />09132 (OT Neuses), <br />09135 (OT Dechsendorf) |паштовы індэкс=91001-91058 |паштовыя індэксы= |аўтамабільны код=ER |від ідэнтыфікатара=Ідэнтыфікацыйны код суб'екта самакіравання{{!}}Афіцыйны код |лічбавы ідэнтыфікатар=09 5 62 000 |катэгорыя ў Commons= |сайт=http://www.erlangen.de/ |мова сайта=de |мова сайта 2= }} '''Эрланген''' ({{lang-de|Erlangen}}) — горад (гарадская акруга, ням. Kreisfreie Stadt) у [[Германія|Германіі]], у зямлі [[Баварыя]], на рацэ [[Рэгніц]]. Разам з [[Нюрнберг]]ам, [[Фюрт]]ам і некалькімі малымі гарадамі складае Сярэднефранконскую агламерацыю. Насельніцтва каля 105 тысяч чалавек (на 31 снежня 2008 года). == Выдатныя ўраджэнцы і жыхары == * [[Георг Ом]] * [[Эмі Нётэр]] * [[Адольф Абіхт]] ([[1793]]—[[1860]]) — расійскі навуковец-медык. Ардынарны прафесар паталогіі Віленскага ўніверсітэта. == Спасылкі == {{commonscat|Erlangen}} * [http://www.erlangen.de/de/ Афіцыйны інтэрнэт-партал горада Эрланген (інфармацыя ад гарадскога кіравання, навіны горада і інш.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100910144451/http://www.erlangen.de/de/ |date=10 верасня 2010 }} * [http://www.erlangeninfo.de/ Даведнік па Эрлангену] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110615042716/http://erlangeninfo.de/ |date=15 чэрвеня 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Баварыі]] [[Катэгорыя:Эрланген| ]] th5j6r4yhnuthcnom4qkqbhhylhtfa9 Іван Фёдаравіч Паскевіч 0 94380 5143087 5107126 2026-05-18T14:27:29Z Pabojnia 135280 афармленне 5143087 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Іван Фёдаравіч Паскевіч |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |партрэт = Ivan Paskevich.jpg |подпіс = Партрэт працы<ref>Государственный Эрмитаж. Западноевропейская живопись. Каталог / под ред. В. Ф. Левинсона-Лессинга; ред. А. Е. Кроль, К. М. Семенова. — 2-е издание, переработанное и дополненное. — Л.: Искусство, 1981. — Т. 2. — С. 254, кат. № 7888. — 360 с.</ref> [[Джордж Доу|Д. Доу]]. ''{{нп5|Ваенная галерэя||ru|Военная галерея}} [[Зімні палац|Зімняга палаца]], [[Эрмітаж|Дзяржаўны Эрмітаж]] ([[Санкт-Пецярбург]])'' |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцяг|Расійская імперыя}} |гады службы = [[1800]]—[[1856]] |званне = [[Генерал-фельдмаршал (Расія)|генерал-фельдмаршал]] |род войскаў = |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Бітва пад Салтанаўкай|Салтанаўка]], {{нп5|Бітва пад Смаленскам, 1812|Смаленск|ru|Смоленское сражение (1812)}}, [[Барадзінская бітва|Барадзіно]], {{нп5|Бітва пад Вязьмай, 1812|Вязьмай|ru|Сражение под Вязьмой (1812)}}, {{нп5|Бітва пры Дрэздэне|Дрэздэн|ru|Сражение при Дрездене}}, {{нп5|Бітва народаў|Лейпцыг|ru|Битва народов}} |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Андрэя Першазванага з дыяментамі}}{{!!}}{{Ордэн Святога Аляксандра Неўскага}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Георгія 1 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Георгія 2 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Георгія 3 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Георгія 4 ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 1 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 1 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}}{{!!}}{{Ордэн За вайсковую доблесць 1 ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Чорнага арла}} {{!!}} {{Ваенны ордэн Марыі Тэрэзіі}}{{!!}}{{Кавалер Вялікага крыжа Каралеўскага венгерскага ордэна Святога Стэфана}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} {{Цёзкі2|Паскевіч}} '''Іван Фёдаравіч Паскевіч''' ({{ДН|19|5|1782|8}}, [[Палтава]] — {{ДС|1|2|1856|20|1}}, [[Варшава]]) — расійскі палкаводзец і дзяржаўны дзеяч, генерал-фельдмаршал. Адзін з чатырох поўных кавалераў [[Ордэн Святога Георгія|ордэна Св. Георгія]]. Саслужывец [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] (у 1817—1819 гадах), уваходзіў у лік яго давераных асоб. У якасці члена Вярхоўнага суда па {{нп5|Суд над дзекабрыстамі|справе дзекабрыстаў|ru|Суд над декабристами}} змог абараніць ад пераследу свайго сваяка [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. С. Грыбаедава]]. У кіраванне Мікалая кіраваў такімі буйнымі ваеннымі аперацыямі, як аперацыя ва [[Усходняя Арменія|Усходняй Арменіі]] і ўзяцце [[Тэбрыз]]а (за што ўганараваны быў {{нп5|Ганаровыя мянушкі ў Расіі|ганаровым тытулам|ru|Почётные прозвания в России}} [[граф]]а [[Ерэван|Эрыванскага]]) і задушэнне [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|лістападаўскага паўстання ў Польшчы]] (за што ўганараваны тытулам {{нп5|Светласць, тытул|святлейшага князя|ru|Светлость (титул)}} Варшаўскага). Галоўнакамандуючы на Каўказе (1827—1829), намеснік [[Царства Польскае|Царства Польскага]] (1832—1856), старшыня дэпартамента Спраў Царства Польскага [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага савета]]<ref>{{кніга |аўтар= |частка= Государственный совет|спасылка частка= https://vivaldi.nlr.ru/bv000020076/view#page=66|загаловак= Адрес-календарь, или Общий штат Российской империи на 1848 год. Часть первая|арыгінал = |спасылка= |вікікрыніцы = |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография при [[Пецярбургская акадэмія навук|Императорской Академии наук]]|год= 1848|том= |старонкі= 33|слупкі= |старонак= |серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }}</ref>, член {{нп5|Камітэт міністраў|Камітэта міністраў|ru|Комитет министров}}. Пасля падпісання {{нп5|Адрыянопальскі мірны дагавор|Адрыянопальскага міра|ru|Адрианопольский мирный договор (1829)}} (1829) атрымаў [[Генерал-фельдмаршал (Расія)|фельдмаршальскае жазло]]. Купіў у {{нп5|Род Румянцавых|Румянцавых|ru|Румянцевы}} і зноўку ўладкаваў [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавую рэзідэнцыю ў Гомелі]], [[Капліца-пахавальня Паскевічаў|дзе і пахаваны]]. == Паходжанне і адукацыя == [[Файл:Paskevich Poltava.jpg|250px|міні|Мемарыяльная дошка ў [[Палтава|Палтаве]]]] Іван Паскевіч нарадзіўся [[19 мая]] [[1782]] года ў [[Палтава|Палтаве]]. Паходзіў з {{нп5|Род Паскевічаў|Паскевічаў|ru|Паскевичи}} — украінскага нашчадкавага казацкага роду {{нп5|Палтаўскі полк|Палтаўскага палка|ru|Полтавский полк}}, які вядзе пачатак ад казака Пасько, старшыны ў войску гетмана [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]]. Бацька Івана, старшыня Вярхоўнага Земскага Суда {{нп5|Узнясенскае наместніцтва|Узнясенскай губерні|ru|Вознесенское наместничество}}, калежскі саветнік ''Фёдар Рыгоравіч Паскевіч'' (памёр [[14 красавіка]] [[1832]] года ў [[Харкаў|Харкаве]]), быў абшарнікам [[Палтаўская губерня|Палтаўскай губерні]] і меў 500 душ [[сяляне|сялян]]. Акрамя таго, маці Івана Фёдаравіча, ''[[Ганна Восіпаўна Карабанька|Ганна Восіпаўна, нар. Карабоўская (Карабанька)]]'' (1766—1829), валодала ў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] радавым маёнткам — вёскай [[Шчэгліца|Шчэгліцы]]. Навучыўшы сына французскай і нямецкай мовам, бацькі вызначылі яго разам са сваім іншым сынам, Сцяпанам, у [[Пажаскі корпус]], які быў у той час прыдворна-выхаваўчай, а не выключна ваеннай установай; з прычыны гэтага {{нп5|Паж|пажы|ru|Паж}} бывалі часта пры пышным двары імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]], які пакінуў моцныя ўражанні ў душы маладога Паскевіча, пра якія ён з захапленнем успамінаў у сямейным коле, быўшы ўжо фельдмаршалам. Навуковая адукацыя пажаў была нездавальняючай, але дзед маладых Паскевічаў, ''Рыгор Іванавіч '' — які жыў тады ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] — сачыў за выхаваннем унукаў і стараўся папоўніць прабелы іх адукацыі, даручыўшы ўнукаў сваіх {{нп5|Іван Іванавіч Мартынаў|Івану Іванавічу Мартынаву|ru|Мартынов, Иван Иванович}} (пасля вядомаму вучонаму, лінгвісту і літаратару), якому будучы граф і быў абавязаны не толькі навуковай адукацыяй, але і сваёй звычкай да працы. == Пачатак кар’еры == Пажалаваны ў [[1798]] годзе ў камер-пажы, а за некалькі месяцаў да выпуску — у лейб-пажы, малады Паскевіч спадабаўся імператару [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлу I]] і быў выпушчаны 5 кастрычніка [[1800]] года<ref name="Свита">{{кніга |аўтар= {{нп5|Рыгор Аляксандравіч Міларадавіч|Милорадович Г. А.|ru|Милорадович, Григорий Александрович}}|частка= Паскевич Иван Федорович // Царствование императора Александра I-го. (1801—1825 г.) Генерал-адъютанты|спасылка частка= http://dlib.rsl.ru/viewer/01003547877#?page=31|загаловак= Список лиц свиты их величеств с царствования императора Петра I по 1886 г. По старшинству дня назначения. Генерал-адъютанты, свиты генерал-майоры, флигель-адъютанты, состоящие при особах, и бригад-майоры|арыгінал = |спасылка= |вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= Киев|выдавецтва= Типография {{нп5|Стэфан Васілевіч Кульжэнка|С.В. Кульженко|ru|Кульженко, Стефан Васильевич}}|год= 1886|том= |старонкі= 22|слупкі= |старонак= |серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }}</ref> [[паручнік]]ам у [[Праабражэнскі лейб-гвардыі полк|лейб-гвардыі Праабражэнскі полк]], з прызначэннем [[флігель-ад'ютант]]ам Гасудара. Ён штодня прысутнічаў на вучэннях, аглядах і вахт-парадах і выконваў розныя высокія загады па агляду новых страявых парадкаў, якія ўводзіліся ў войсках. З уступленнем на пасад імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] усё змянілася, і малады Паскевіч, карыстаючыся вольным часам, нярэдка ад’язджаў у адпачынак да бацькоў. == Руска-турэцкая вайна 1806—1812 == {{main|Руска-турэцкая вайна, 1806—1812}} У [[1805]] годзе Паскевіч быў прызначаны ў распараджэнне генерала [[Іван Іванавіч Міхельсон|І. І. Міхельсона]], які камандаваў у той час арміяй на заходняй мяжы паміж [[Гродна]] і [[Брэст|Брэст-Літоўскам]]. Міхельсону і яго войску не прыйшлося прыняць ўдзел у кампаніі супраць [[Францыя|французаў]], якая скончылася [[Бітва пад Аўстэрліцам|бітвай пад Аўстэрліцам]]. З прычыны чаканай вайны з [[Турцыя]]й, Міхельсон быў прызначаны ў [[1806]] годзе галоўнакамандуючым паўднёвай, Днястроўскай (Малдаўскай) арміяй і неўзабаве ўступіў у княства [[Малдова|Малдову]] і [[Валахія|Валахію]]. У гэты час і пачалася баявая дзейнасць Паскевіча. Калі ў сакавіку [[1806]] года пад [[Джурджу|Журжай]] у цемры ночы праваднікі калон збіліся з дарогі, — ён з бясстрашнасцю паехаў адзін адкрываць дарогу ў стэпе, за што быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам святога Уладзіміра]] 4-й ступені. Пасля Паскевіч быў у атрадзе, занятым блакадай [[Ізмаіл]]у, і, па словах Міхельсона, «явіў сябе бясстрашным і вайну разумеючым афіцэрам, якіх паболей жадаць належыць». За гэтую кампанію Паскевіч быў узнагароджаны пры вышэйшым [[рэскрыпт|рэскрыпце]] {{нп5|Залатая зброя «За адвагу»|залатой шабляй «За адвагу»|ru|Золотое оружие «За храбрость»}}. [[Файл:Young Paskevich.jpg|thumb|250px|Паскевіч пасля Тыльзіту]] [[Тыльзіцкі мір]] [[1807]] года прыпыніў ваенныя дзеянні з Турцыяй; у {{нп5|Камуна Слабозія, Джурджу|Слабадзеі|uk|Слобозія (комуна, Джурджу)}} пачаліся перамовы аб міры, падчас якіх Міхельсон памёр, а новы галоўнакамандуючы — князь {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Празароўскі|Празароўскі|ru|Прозоровский, Александр Александрович}}, нягледзячы на сталыя гады (яму было 75 гадоў), з уласцівай яму энергіяй, паслаў неадкладна Паскевіча ў [[Канстанцінопаль]] з даручэннем абвясціць {{нп5|Порта|Порце|ru|Порта}}, што перамір’е, падпісанае {{нп5|Сяргей Лазаравіч Лашкароў|С. Л. Лашкаровым|ru|Лашкарёв, Сергей Лазаревич}} і ратыфікаванае баронам {{нп5|Ягор Фёдаравіч Меендорф|Я. Ф. Меендорфам|ru|Мейендорф, Егор Фёдорович}}, як старэйшым за смерцю Міхельсонам, не зацверджана імператарам, і што рускія войскі не будуць пакідаць Прыдунайскія княстваў. Паскевіч вельмі паспяхова выканаў ускладзенае на яго даручэнне, паспеў сабраць, акрамя таго, некаторыя звесткі аб турэцкай арміі, з якімі шчасна вярнуўся ў галоўную кватэру князя Празароўскага, але неўзабаве зноў быў пасланы ў Канстанцінопаль з нагоды размену палонных. Турэцкі султан узнагародзіў пасланца {{нп5|Ордэн Паўмесяца|ордэнам Паўмесяца|ru|Орден Полумесяца}}. За паспяховае выкананне абодвух даручэнняў Паскевіч ў канцы студзеня [[1808]] года быў узведзены ў [[капітан]]ы, з пакіданнем у званні флігель-ад’ютанта. Хутка ў армію Празароўскага прыехаў прызначаны яму ў памочнікі [[Міхаіл Іларыёнавіч Кутузаў]] і з ім — [[Карл Фёдаравіч Толь]], толькі што выраблены ў [[палкоўнік]]і. Тым часам руская армія размясцілася на {{нп5|Кватэра, войска|зімовыя кватэры|ru|Квартира (армия)}}, і на Паскевіча былі ўскладзены розныя даручэнні па назіранні за забеспячэннем арміі [[ежа|правіянтам]], дастаўка якога ў велізарнай колькасці была вельмі цяжкая. Між тым, у Канстанцінопаль прыбыў англійскі пасол. Прымаючы збліжэнне Турцыі з [[Брытанская імперыя|Англіяй]] за прыкмету непрыязных да Расіі адносін, імператар Аляксандр загадаў Празароўскаму неадкладна паслаць у Канстанцінопаль афіцэра з аб’явай, што калі праз двое сутак англійскі пасол не будзе высланы, то Расія неадкладна прыступіць да ваенных дзеянняў супраць Турцыі. Празароўскі паслаў з гэтым паведамленнем флігель-ад’ютанта {{нп5|Мікалай Захаравіч Хітраво|Хітраво|ru|Хитрово, Николай Захарович}}, але апошні атрымаў удар рукі. Празароўскі неадкладна паслаў Паскевіча ўзяць {{нп5|дэпеша|дэпешы|ru|Депеша}}, і як мага хутчэй даставіць іх у Канстанцінопаль. Паскевіч, нягледзячы на моцную буру, адправіўся з [[Варна|Варны]] морам, хутка прыехаў у Канстанцінопаль і, пасля перамоў з {{нп5|Рэйс-эфендзі||ro|Reis efendi}}, адразу паслаў князю Празароўскаму данясенне пра тое, што Порта вырашаецца абвясціць вайну Расіі. А затым сам, з вялікай складанасцю, прыехаў да Празароўскага, даставіўшы яму разам з тым немалаважныя звесткі пра ваенныя сілы Турцыі. Вайна пачалася аблогай [[Брэіла|Браілава]], а затым няўдалым яго штурмам, у ноч з 19 на 20 красавіка, прычым Паскевіч быў [[агнястрэльная рана|паранены]] куляй у галаву. Гэта прымусіла яго вярнуцца ў [[Ясы]] і толькі ў канцы чэрвеня ён зноў прыбыў у войска. Паскевіч быў спачатку прызначаны ў асобны атрад Дунайскай арміі, занятай у той час выключна баявой справай, да [[атаман]]а [[Мацвей Іванавіч Платаў|М. І. Платава]], які дзейнічаў каля Браілава. А затым у атрад {{нп5|Аляксандр Паўлавіч Зас|Заса|ru|Засс, Александр Павлович}} — за [[Дунай]], які меў задачай авалодаць {{нп5|Ісакча||ru|Исакча}}, [[Тулча]]й і востравам [[Чаталь]], насупраць Ізмаіла. Па выкананні гэтага Паскевіч прыбыў да {{нп5|Мачын|Мачына|ru|Мачин}}, дзе паміраў камандуючы арміяй князь Празароўскі. Перад смерцю (9 жніўня) ён яшчэ, у лісце ўладару, указаў для карысці службы [[манарх]]у і айчыне на пецярых чалавек, якія атачалі яго, «якіх хвацкія здольнасці заслугоўваюць асаблівай увагі яго вялікасці». У ліку іх быў Паскевіч (астатнімі былі князь {{нп5|Васіль Юр'евіч Далгарукаў|Далгарукаў|ru|Долгоруков, Василий Юрьевич}}, {{нп5|Уладзімір Іванавіч Чэўкін|Чэўкін|ru|}}, {{нп5|Андрэй Мікалаевіч Беклемішаў|Беклемішаў|ru|Беклемишев, Андрей Николаевич}} і [[Безань]]). На месца князя Празароўскага быў прызначаны старэйшы генерал Дунайскай арміі, князь [[Пётр Іванавіч Баграціён|Баграціён]], які прапанаваў генерал-маёру {{нп5|Аляксандр Іванавіч Маркаў|Маркаву|ru|Марков, Александр Иванович}} авалодаць Мачынам; у гэты атрад быў камандзіраваны і Паскевіч. Мачын хутка здаўся, а пасля гэтага атрад рушыў да [[Канстанца|Кюсценджы]]. Паскевіч удзельнічаў у справе пры [[Расаватае|Расаватым]], а затым {{нп5|Аблога Сілістры, 1828|аблозе|bg|Обсада на Силистра (1828)}} [[Сілістра|Сілістрыі]], таксама ён вызначыўся ў бітве пад {{нп5|Айдэмір|Татарыцай|ru|Айдемир}} і быў узнагароджаны [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам святой Ганны]] 2-й ступені, хоць і быў прадстаўлены да [[ордэн святога Георгія|ордэну святога Георгія]] 4-й ступені. Штурм крэпасці быў немагчымы з-за 30-цітысячнай арміі Прэлігвана-пашы, што стаяла ў блізкай адлегласці ў моцнай пазіцыі. Да таго ж, справа падыходзіла да восені і хваробы і смяротнасць у расійскай арміі выклікалі неабходнасць у адпачынку і добрых зімовых кватэрах. Гэта заахвоціла Баграціёна перайсці Дунай назад. Паскевіч быў пасланы ў Ясы для паскарэння падвозу да войска правіянту і [[фураж]]у, што было немагчыма, бо дарогі былі ў жахлівым стане. У лютым [[1810]] года на месца Баграціёна быў прызначаны граф {{нп5|Мікалай Міхайлавіч Каменскі|Каменскі 2-і|ru|Каменский, Николай Михайлович}}, які карыстаўся вялікім даверам у войску, нягледзячы на яго строгасць. Паскевіч быў неўзабаве прызначаны камандзірам {{нп5|Смаленскі 25-ы пяхотны полк|Смаленскага мушкецёрскага|ru|Смоленский 25-й пехотный полк}} [[полк|палка]], якія знаходзіліся ў [[Гірсаў|Гірсаве]] ў корпусе графа {{нп5|Сяргей Міхайлавіч Каменскі|Каменскага 1-га|ru|Каменский, Сергей Михайлович}}, роднага брата галоўнакамандуючага. Гэты корпус павінен быў заняць Чарнаморскае ўзбярэжжа, ачысціўшы ад туркаў [[Мангалія|Мангалію]], [[Добрыч|Базарджык]] і Варну, у той час як галоўная армія, авалодаўшы Сілістрыяй і [[Шумен|Шумлай]], павінна была рушыць да [[Вяліка Тырнава|Тырнава]] і [[Ловеч]]а. Неўзабаве Паскевіч па сваёй просьбе быў прызначаны камандзірам {{нп5|Віцебскі 27-ы пяхотны полк|Віцебскага пяхотнага палка|ru|Витебский 27-й пехотный полк}}, у атрадзе {{нп5|Васіль Юр'евіч Далгарукаў|князя Далгарукава|ru|Долгоруков, Василий Юрьевич}}, удзельнічаў у {{нп5|Бітва пры Базарджыке|штурме Базарджыка|ru|Битва при Базарджике}}. 22 мая з «невыказнай адвагай сарваў дзве батарэі ў непрыяцеля і на яго плячах узышоў ў цвярдыні», за што быў узнагароджаны 29 чэрвеня [[1810]] года ордэнам святога Уладзіміра 3-й ступені; затым ён вызначыўся пры аблозе Варны, адбіўшы моцны напад туркаў; ён атрымаў за гэта ордэн святога Георгія 4-й ступені, як заслужыў перад іншымі асаблівае ўзнагароджанне, бо распараджэннямі і мужнасцю сваёй даў войскам перамогу 17 чэрвеня пад Варнай. Тым часам граф Каменскі блакаваў [[Русэ|Рушчук]]. Вярхоўны [[візір]] даручыў спяшацца на выручку гэтай крэпасці Куманец-азе з {{нп5|Нікопал|Нікопаля|ru|Никопол}}. Для папярэджання злучэння гэтых двух турэцкіх атрадаў загадана было графу Каменскага 1-му з іншым атрадам стаць на шашы, якая ішла на сяло {{нп5|Сяло Бацін|Баціна|ru|Батин (село)}}. Туркі хутка падышлі, і 26 жніўня адбылася {{нп5|Бацінская бітва|бітва|ru|Батинская битва}}, у якой туркі былі зусім разбітыя і сам Куманец-ага забіты. Паскевіч, які яшчэ нядаўна атрымаў чын [[палкоўнік]]а, за садзейнічанне спрыяльнаму зыходу бою быў узведзены ў [[генерал-маёр]]ы, а затым атрымаў ордэн Георгія 3-й ступені пры рэскрыпце ад 30 студзеня [[1811]] года. Рушчук неўзабаве пасля Бацінскай бітвы здаўся, а пасля яго здаліся амаль без бою [[Турн]] і Нікопаль. У снежні таго ж [[1810]] года Паскевіч быў прызначаны {{нп5|Шэф|шэфам|ru|Шеф}} новага, яшчэ не сфармаванага, {{нп5|Арлоўскі 36-ы пяхотны полк|Арлоўскага палка|ru|Орловский 36-й пехотный полк}} ў [[Кіеў|Кіеве]], нягледзячы на сваё жаданне застацца ў дзеючай арміі. У гэты час яму было ўсяго 28 гадоў і прыходзілася брацца за новую справу — фарміраванне і навучанне войскаў. Паскевіч не клапаціўся пра вывучку і бліскучую знешнасць салдат, але заняўся паляпшэннем утрымання салдат, спыненнем свавольства і благога абыходжання з імі афіцэраў, увядзеннем разумнай дысцыпліны і ўвядзеннем салдатам паняцця аб адвазе, гонары і маральнасці. Ён дасягнуў жаданага, і Арлоўскі полк хутка звярнуў на сябе ўвагу Баграціёна. Паскевіч ад прац захварэў моцнай нервовай гарачкай, ад якой ледзь не памёр, а пасля выздараўлення быў прызначаны (у студзені [[1812]] года) камандуючым [[26-я пяхотная дывізія, Расійская імперыя, эпоха Напалеонаўскіх войнаў|26-й дывізіяй]], — усяго праз адзінаццаць гадоў пасля заканчэння Пажаскага корпуса. == Айчынная вайна і замежныя паходы == [[Файл:1000 Paskevich.jpg|thumb|250px|І. Ф. Паскевіч на [[Тысячагоддзе Расіі|Помніку «1000-годзе Расіі»]] ў [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]]]] Хутка пачалася [[Вайна 1812 года]]; французы перайшлі [[Нёман]] 12 чэрвеня 1812 года. Князь Баграціён распачаў рух са [[Слуцк]] а праз [[Бабруйск]] да [[Магілёў|Магілёва]] на злучэнне з першай арміяй. У ліку яго войскаў знаходзілася 26-я дывізія, з якой Паскевіч удзельнічаў у [[Бітва пад Салтанаўкай|бітве пры Салтанаўкай]] блізу Магілёва, пасля якой французы замкнуліся ў Магілёве і далі магчымасць расійскім двум войскам злучыцца пад [[Смаленск]]ам. Затым, паводле довадаў Паскевіча адбылося ўпартае пабоішча ў Смаленску (а не на падыходах да горада), за якое Баграціён і [[Міхаіл Багданавіч Барклай дэ Толі|Барклай дэ-Толі]] абодва дзякавалі Паскевічу. Пасля гэтага пачалося, па плане Барклая дэ-Толі, адступленне да [[Дарагабуж]]а, [[Царова-Займішча (Смаленская вобласць)|Царова-Займішча]] і {{нп5|Вёска Барадзіно, Мажайскі раён|Барадзіна|ru|Бородино (деревня, Можайский район)}}, пры чым 26-я дывізія ўдзельнічала ў справе пад {{нп5|Колацкі манастыр|Колацкім манастыром|ru|Колоцкий монастырь}} 23 жніўня, а потым — у дні [[Барадзінская бітва|Барадзіна]] — Паскевіч абараняў цэнтральны курган, устроіўшы там загадзя [[рэдут]] па берагах ракі {{нп5|Рака Колач|Колачы|ru|Колочь}} да абрывістых берагоў ракі [[Масква (рака)|Масквы]]. На гэтае месца былі накіраваны галоўныя атакі французаў, з прычыны якіх дывізія Паскевіча пад канец была амаль уся знішчана, і толькі падмацаванне Барклая-дэ-Толі ўтрымала за імі пазіцыю. Генерал Паскевіч некалькі разоў наперадзе ўсіх вадзіў свой батальён у штыкі. Пры далейшым адступленні да [[Масква|Масквы]], а затым на Калужскую дарогу і да {{нп5|Сяло Таруціна, Калужская вобласць|Таруціна|ru|Тарутино (Калужская область)}} Паскевіч займаўся фарміраваннем зноўку сваёй дывізіі, навучаў маладых рэкрутаў толькі неабходнаму — стральбе і некаторым пастраенням і з імі удзельнічаў у {{нп5|Бітва пад Малаяраслаўцам|бітвах пад Малаяраслаўцам|ru|Сражение под Малоярославцем}}, у галаве корпуса [[Мікалай Мікалаевіч Раеўскі|Раеўскага]], і ўтрымліваў непрыяцеля ў ваколіцах [[Мядынь|Мядыні]]. Затым, знаходзячыся ў {{нп5|Авангард, ваенная справа|авангардзе|ru|Авангард (военное дело)}} [[Міхаіл Андрэевіч Міларадавіч|Міларадавіча]], ён удзельнічаў у бітвах {{нп5|Бітва пад Вязьмай, 1812|пад Вязьмай|ru|Сражение под Вязьмой (1812)}}, пры [[Ельня (горад)|Ельні]] і {{нп5|Бітва пад Красным|Красным|ru|Сражение под Красным}}, пасля якога з дывізіяй перайшоў [[Дняпро]] у [[Копысь|Копысі]] і знаходзіўся паблізу [[Барысаў|Барысава]], але не мог падаспець да раніцы 16 лістапада да [[Бярэзіна|Бярэзіне]], калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]] з рэшткамі сваіх войскаў, пераправіўшыся праз яе, збег у [[Вільня|Вільню]], дзе пазней Паскевіч прыняў камандаванне 7-м корпусам замест Раеўскага, які сур’ёзна захварэў і, у складзе атрада Міларадавіча, уступіў у [[Герцагства Варшаўскае]]. Падчас гэтай кампаніі Паскевіч атрымаў ордэны [[Ордэн Святой Ганны|святой Ганны 1-й ступені]] і [[Ордэн Святога Уладзіміра|святога Уладзіміра 2-й ступені вялікага крыжа]] пры найвысокім [[Рэскрыпт|рэскрыпце]]. Паскевіч па распараджэнні галоўнакамандуючага быў хутка адпраўлены ў крэпасць [[Модлінская крэпасць|Модлін]] і стаў у [[Закрочым]], каб блакаваць гэтую крэпасць, якую абаранялі [[Галандцы|галандзец]] генерал {{нп5|Херман Вілем Дандэлс|Дэндэльс|ru|Данделс, Херман Виллем}} і польскія генералы {{нп5|Францішак Ксаверы Казецкі|Казецкі|pl|Franciszek Ksawery Kossecki}} і {{нп5|Вінцэнты Корвін Красінскі|Красінскі|ru|Красинский, Винценты Корвин}}. Хутка з [[Гаудэнц]]а прыбылі [[Прусія|прускія]] {{нп5|аблогавыя гарматы||ru|Осадные орудия}} і рэзервовыя войскі арміі князя {{нп5|Дзмітрый Іванавіч Лабанаў-Растоўскі|Лабанава-Растоўскага|ru|Лобанов-Ростовский, Дмитрий Иванович}}, якія далі магчымасць Паскевічу яшчэ больш абмежаваць блакаду Модліна. Пасля няўдалай вылазкі Казецкага пачалася аблога гэтай вельмі важнай крэпасці, падчас якой з галоўнай кватэры расійскага імператара атрымана было паведамленне аб перамір’і з французамі, прычым кожнаму загадвалася заставацца на тых месцах, на якіх яго вестка гэтая застане. Такім чынам, мелася быць сумная і працяглая блакада, падчас якой была сфарміравана ў [[Літва|Літве]] асобая ([[Палякі|польская]]) армія пад начальствам {{нп5|Лявонцій Лявонцьевіч Бенігсен|Бенігсена|ru|Беннигсен, Леонтий Леонтьевич}}; у яе склад увайшоў і корпус Паскевіча, хутка накіраваны да галоўнай арміі праз [[Уроцлаў|Брэслаў]], [[Новэ Мяста Любаўске|Неймарк]] і [[Лягніца|Лігніц]] да [[Баляславец|Бунцлау]]. Неўзабаве Паскевіч прыняў бітву з войскамі маршала [[Ларан дэ Гувіён Сен-Сір|Сен-Сіра]] каля мястэчак [[Дона (горад)|Дона]] і [[Пірна]], пасля якога Сен-Сір схаваўся за [[дрэздэн]]скімі ўмацаваннямі. Пакінуўшы атрад для назірання за ім, Бенігсен, па царскаму загаду, фарсіраваным маршам, нягледзячы на дажджы і непагадзь, пайшоў да [[Лейпцыг]]у і прыняў удзел у бітве, прычым 26-я дывізія, з Паскевічам на чале, дзейнічала супраць {{нп5|Гальцгаузен, Лейпцыг|Гальцгаузена|de|Holzhausen (Leipzig)}} і Штэйнберга, а таксама {{нп5|Цвейнаундорф|Цвейнаундорфа|de|Zweinaundorf}}. Дзякуючы рашучаму яго націску французы вымушаны былі адступіць; войскі польскай арміі 7 кастрычніка, маючы 26-ю дывізію наперадзе, прайшлі {{нп5|Штэтрыц||de|Stötteritz}}, рушылі да {{нп5|Гарадскія вароты Лейпцыга|Грымскіх варотаў Лейпцыга|de|Leipziger Stadttore}}, уварваліся ў горад і падышлі да берагоў [[Вайсэ-Эльстэр|Эльстэра]] і {{нп5|Рака Плайсэ|Плайсэ|ru|Плайсе}}. Горад быў узяты, а Паскевіч выраблены ў [[генерал-лейтэнант]]ы. Разам з іншымі войскамі арміі Бенігсена ён павінен быў, не адыходзячы ад [[Эльба|Эльбы]], назіраць за крэпасцямі Дрэздэнам, [[Торгау]] і [[Магдэбург]]ам. Неўзабаве польская армія была далучана да шведскай, што стаяла ля [[Гамбург]]а, — і дывізія Паскевіча падышла на змену дывізіі [[Міхаіл Сямёнавіч Варанцоў|Варанцова]]. Блакада Гамбурга спачатку складалася з дробных кавалерыйскіх сутычак; тым часам Паскевіч быў прызначаны начальнікам {{нп5|2-я грэнадзерская дывізія, Расійская імперыя|2-й грэнадзерскай дывізіі|ru|2-я гренадерская дивизия (Российская империя)}} і павінен быў спяшацца у [[Базель]], дзе даведаўся, што галоўная армія атакавала французаў {{нп5|Бітва пры Брыене|пры Брыене|ru|Сражение при Бриенне}}. Пасля гэтага Паскевіч з’явіўся да імператара Аляксандра ў {{нп5|Шамон|Шамоне|ru|Шомон}}. Яго Вялікасць прыняў яго ласкава, але выказаў, што дадзеная яму дывізія вельмі распушчаная і б’ецца дрэнна. Аказалася, па словах Паскевіча, што салдаты не мелі належнага харчавання, змарыліся ад галоднага паходу, і звярталіся да [[марадзёрства]] і [[Рабунак|рабунку]]. Ён хутка арганізаваў належным чынам харчовую частку, патрабаваў, каб усе палкі дывізіі атрымлівалі штодня па фунту мяса і па чарцы [[Гарэлка|гарэлкі]] на чалавека — і марадзёрства і рабаванні спыніліся. Гэтая дывізія, разам з [[Расійская гвардыя|рускай гвардыяй]], пад агульным кіраўніцтвам Барклая дэ-Толі, вызначылася ў {{нп5|Бітва пры Арсі-сюр-Обе|бітве пры Арсі-сюр-Обе|ru|Сражение при Арси-сюр-Обе}}, а затым пад Паршрам. Знаходзячыся ў мястэчку {{нп5|Вітры-ле-Франсуа|Вітры|ru|Витри-ле-Франсуа}}, дывізія Паскевіча рушыла на [[Бельвіль (Парыж)|Бельвільскія вышыні]] і {{нп5|Менільмантан, Парыж|Менільмантан|fr|Ménilmontant (quartier parisien)}} і дайшла да парыжскай заставы. Паскевіч за ўзяцце Парыжа быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага|ордэнам святога Аляксандра Неўскага]]. Пры гэтым ен быў рэкамендаваны [[Вялікі князь|вялікаму князю]] [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю Паўлавічу]] імператарам, які сказаў свайму брату: «Пазнаёмся з адным з лепшых генералаў маёй арміі, якога я яшчэ не паспеў падзякаваць за яго выдатную службу». Пасля вяртання рускіх войскаў у межы [[Расійская імперыя|Расіі]], Паскевіч з дывізіяй устаў у [[Рыга|Рызе]] і з’ездзіў у адпачынак да сваіх бацькоў у [[Малая Русь|Маларосію]]. Уцёкі Напалеона з вострава [[Востраў Эльба|Эльбы]] выклікалі зноў рух рускіх войскаў у Францыю. Падчас бітвы пры [[Бітва пры Ватэрлоа|Ватэрлоа]] (4 чэрвеня [[1815]] года) войскі Паскевіча знаходзіліся ля [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурта-на-Майне]]. Усе саюзныя войскі накіраваліся да [[Парыж]]а, рыхтуючыся да ўрачыстасцяў і парадаў. Паскевіч, тым часам, атрымаў важнае заданне заняць {{нп5|Умацаванні Туля|невялікую крэпасць|fr|Fortifications de Toul}} {{нп5|Туль||ru|Туль}} (каля [[Нансі|Нансі-на-Мозеле]]), французскі гарнізон якой хоць і прызнаваў каралём [[Людовік XVIII|Людовіка XVIII]] і прысягнуў яму, але ставіўся да саюзных войскаў вельмі варожа. Паскевіч бесперашкодна змяніў гарнізон крэпасці, пасля чаго рушыў на высокі агляд пры {{нп5|Верцю||ru|Вертю}}, а адтуль у [[Смаленск]], дзе была прызначаная пастаянная кватэра 2-й гренадзерскай дывізіі. Падчас руху па Германіі адбылася сварка і бойка паміж салдатамі Гренадзерскага корпуса і жыхарамі [[Бад-Кройцнах|Крэйцнаха]]; з прычыны скаргі апошніх было загадана генерал-паліцмайстару арміі {{нп5|Фёдар Фёдарави Эртэль|Эртэлю|ru|Эртель, Фёдор Фёдорович}} расследаваць усю справу. Наступствамі гэтага было тое, што камандзір {{нп5|Маскоўскі 8-ы грэнадзерскі полк|Маскоўскага палка|ru|Московский 8-й гренадерский полк}} быў адхілены ад службы, а Паскевічу была аб’яўлена ў загадзе высокая {{нп5|вымова||ru|Выговор}}. == Мірнае жыццё == [[Файл:Иван_Паскевич.png|злева|міні|250px|Партрэт Івана Федаравіча Паскевіча. [[Франц Кругер]], 1834 год.]] Між тым, [[Аляксей Андрэевіч Аракчэеў|Аракчэеў]] рэфармаваў войска: замест баявых якасцяў патрабаваў ад афіцэраў экзерцырмайстарскага спрыту. Гэта зусім не падабалася Паскевічу. Ён стараўся, па магчымасці, пазбягаць прымянення новых правілаў і марыў, разам з [[Міхаіл Сямёнавіч Варанцоў|М. С. Варанцовым]], знішчыць волю ў пакаранні ніжніх чыноў. {{цытата|Пасля 1815 года фельдмаршал Барклай-дэ-Толі, падпарадкоўваючыся патрабаванням Аракчэева, стаў патрабаваць прыгажосць фронту, даходзіць да акрабатства, пераследваў старых салдат і афіцэраў, якія да гэтага здольныя не былі, забыўшыся, што яны яшчэ нядаўна аказвалі цуды адвагі, ратавалі і ўзвялічвалі Расію. Фельдмаршал сваю высокую фігуру нагінае да зямлі, каб раўняць шкарпэткі грэнадзёраў. І якое потым глупства нельга чакаць ад армейскага маёра!}} — з горыччу пісаў Паскевіч. Імператар Аляксандр I 18 лютага 1816 года даручыў Паскевічу падрабязна расследаваць так званую ''Ліпецкую справу'', якая складалася, як прадстаўлялі, у тым, што [[Удзельныя сяляне|ўдзельныя сяляне]] [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] Ліпецкага прыказу, нягледзячы на тое, што з іх было складзена 60 000 рублёў нядоімкі і адпушчана на 21 000 рублёў хлеба, у выглядзе ўзнагароджання за страты, панесеныя пры нашэсці Напалеона ў Расію, адмовіліся ад плацяжу падаткаў за 1814 год. Сяляне ж уяўлялі, што яны не скарысталіся прабачэннем нядоімак, бо падаткі з усімі жорсткасцямі былі спагнаныя з іх [[бурмістр]]ам, які прадаў на корані іх хлеб. Тым не менш, абвінавачаныя былі прысуджаныя да пакарання пугамі праз ката, не выключаючы і двух 80-гадовых старых. Пакуль гэты прысуд узыходзіў на рэвізію ў Крымінальную Палату і [[Урадаўнічы сенат|Сенат]], Паскевіч, энергічна правёўшы ўскладзенае на яго расследаванне, убачыў, што многія сяляне пасаджаныя ў турму і прысуджаныя першай судовай інстанцыяй толькі па паказаннях прыказных і канторскіх чыноўнікаў нават без допыту і данёс уладару, што, магчыма, бессаромныя дзеянні ўдзельных чыноўнікаў апранутыя формай закона, але па сумленні яны злачынныя і кожнаму беспарадку яны сапраўдная прычына. Вынікам гэтага расследавання было тое, што абвінавачаныя сяляне былі вызваленыя ад пакарання і, акрамя таго, ім была прызначана грашовая дапамога. Пазней Паскевіч паведамляў, што пасля растэрміноўкі аброчнага падатку, выдачы дапамогі сялянам і змены загадчыка Смаленскай Удзельнай канторы, — цішыня і спакой усяліліся сярод сялян. Па заканчэнні следства Паскевіч працягваў камандаваць дывізіяй ў Смаленску, а ў 1817 годзе ўступіў у шлюб са стрыечнай сястрой [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. С. Грыбаедава]] — {{нп5|Лізавета Аляксееўна Паскевіч|Лізаветай Аляксееўнай|ru|Паскевич, Елизавета Алексеевна}} (1795—1856). == Падарожжа з вялікім князем == 22 ліпеня 1817 года Паскевіч атрымаў з {{нп5|фельд'егер|фельд'егерам|ru|Фельдъегерь}} найвысокі загад прыбыць у Пецярбург, каб суправаджаць у падарожжы па Расіі і Еўропе брата імператара — вялікага князя {{нп5|Міхаіл Паўлавіч|Міхаіла Паўлавіча|ru|Михаил Павлович}}. Імператрыца [[Марыя Фёдараўна (жонка Паўла I)|Марыя Фёдараўна]] ў асабістай сустрэчы з Паскевічам выказала жаданне, каб яе сын падчас падарожжа больш займаўся грамадзянскай часткай і як магчыма менш ваеннай, і каб Паскевіч стараўся данесці да яго, што для яго значна важней даведацца пра ўнутраны побыт дзяржавы. Адпаведна з гэтым была складзена адмысловая праграма для велікакняжацкіх падарожжаў. Адправіўшыся 11 жніўня 1817 года з [[Пецяргоф]]а вандроўцы (з імі былі яшчэ: {{нп5|Рыгор Андрэевіч Глінка|Глінка|ru|Глинка, Григорий Андреевич}} і {{нп5|Аляксандр Паўлавіч Алядзінскі|Алядзінскі|ru|Алединский, Александр Павлович}}) наведалі [[Новая Ладага|Новую Ладагу]], [[Ціхвін]], [[Рыбінск]], [[Яраслаўль]], [[Кастрама|Кастраму]], [[Тамбоў]], [[Пенза|Пензу]], [[Варонеж]], [[Казань]], [[Ульянаўск|Сімбірск]], [[Новачаркаск|Навачаркаск]] і ўжо 26 верасня былі ў [[Феадосія|Феадосіі]], праехаўшы па горнай дарозе, яны 3 кастрычніка прыбылі ў [[Севастопаль]], дзе некаторы час адпачывалі. Затым, дарогаю праз Перакоп, [[Херсон]] і [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]] вялікі князь паспяшаўся ў [[Адэса|Адэсу]], аглядаючы на шляху войскі і ледзь спыняючыся для начлегаў. Наведаўшы затым [[Палтава|Палтаву]], дзе было агледжана месца [[Палтаўская бітва|Палтаўскай бітвы]], падарожнікі праехалі ў [[Харкаў]], [[Курск]] і, едучы далей праз [[Арол (горад)|Арол]] і [[Тула|Тулу]], [[1 лістапада]] прыбылі ў Маскву, дзе знаходзіўся гасудар і ўся царская сям’я. Гэтым скончылася падарожжа, падчас якога Паскевіч часта пісаў імператрыцы Марыі Федараўне, якая даравала яго льсцівым рэскрыптам, пры якім была дасланая яму залатая [[табакерка]]. Паскевіч быў прызначаны тады ж камандзірам {{нп5|2-я гвардзейская пяхотная дывізія, Расійская імперыя|2-й гвардзейскай дывізіі|ru|2-я гвардейская пехотная дивизия (Российская империя)}}, але ў камандаванне ею не ўступаў, таму што, з прычыны скаргаў удзельных сялян [[Гжацкі павет|Гжацкага павета]], быў зноў пасланы на расследаванне справы, падобнай Ліпецкай, а затым суправаджаў вялікага князя Міхаіла Паўлавіча ў яго падарожжы па Еўропе, якое доўжылася з сакавіка 1817 года да 3 чэрвеня 1819 года, гэта значыць больш двух гадоў; аб гэтым падарожжы Паскевіч пакінуў нямала цікаўных звестак у сваіх успамінах, напісаных ім пазней; яно было прысвечана пераважна забавам і задавальненням і наведванням роднасных двароў, пры чым імператрыца Марыя загадала сыну прыгледзецца да адной з унучак [[Касель]]скага курфюрста (пазней вялікі князь ўступіў у шлюб з прынцэсай {{нп5|Алена Паўлаўна, вялікая княгіня|Фрэдэрыкай Шарлотай Вюртэмбергскай|ru|Елена Павловна (великая княгиня)}}). Пабываўшы ў [[Берлін]]е, [[Веймар]]ы, [[Касель|Каселі]] і [[Нідэрланды|Галандыі]], вандроўцы адправіліся ў [[Англія|Англію]]. Аднак вялікі князь адчуваў нудоту пры розных аглядах, а таму, аб’ехаўшы хутка Англію і [[Шатландыя|Шатландыю]], ен паспяшаўся ў Веймар, дзе ў той час гасцявала ў сваёй дачкі яго аўгусцейшая маці. Паскевіч атрымаў алмазныя знакі да ордэна св. Аляксандра Неўскага. 5 лістапада 1818 года адправіўся з вялікім князем праз [[Страсбур]] у [[Лазана|Лазану]], дзе яны спыніліся ў {{нп5|Фрэдэрык Сезар Лагарп|Сезара Лагарпа|ru|Лагарп, Фредерик Сезар}}, які праводзіў іх праз [[Жэнева|Жэневу]] ў [[Італія|Італію]]. Наведаўшы галоўныя яе горада, вялікі князь з Паскевічам у [[Рым]]е прадставіліся [[Пій VII|Папе]], правялі там [[Масленіца|масленіцу]], а затым паехалі ў [[Неапаль]]; адтуль праз [[Балоння|Балонню]], [[Венецыя|Венецыю]] і [[Ціроль (гістарычная вобласць)|Тыроль]] яны прыбылі ў [[Вена|Вену]], а затым 3 чэрвеня 1819 года вярнуліся ў [[Царскае Сяло]]. У той жа дзень Паскевіч найвышэйшым загадам быў прызначаны складацца пры вялікім князю, які тады ж уступіў, будучы [[генерал-фельдцэйхмайстар]]ам, у кіраванне ўсей артылерыяй. == Каўказ == {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Без разрываў = 1 | Загаловак = «Бородинская годовщина» | Змест = Могучий мститель злых обид<br /> Кто покорил вершины Тавра<br /> Пред кем смирилась Эривань<br /> Кому суворовского лавра<br /> Венок сплела тройная брань<br /> | Подпіс = [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкін]], пра ''І. Ф. Паскевіча'' }} == 1820—1826 == Неўзабаве палітычныя падзеі ў Заходняй Еўропе і рэвалюцыйны рух у Італіі вымусілі Аляксандра I накіраваць да заходніх межаў Расіі войскі гвардыі двума калонамі, пры чым Паскевіч быў прызначаны начальнікам {{нп5|1-я гвардзейская пяхотная дывізія, Расійская імперыя|1-й гвардзейскай пяхотнай дывізіі|ru|1-я гвардейская пехотная дивизия (Российская империя)}}, а таксама 2-й калоны войскаў. Гвардыя ледзь паспела дайсці да [[Вільня|Вільні]], як палітычная сітуацыя, якая выклікала гэты рух, змянілася; аднак імператар, мяркуючы, што [[Лібералізм|ліберальны рух]] сярод афіцэраў удалечыні ад сталіцы калі не спыніцца, то, па меншай меры, аслабее, загадаў размясціць гвардыю па гарадах і сёлах шасці паўночна-заходніх губерняў. Паскевіч таму жыў з жонкай у Вільні. Там у іх нарадзіліся дочкі-двайняткі. 17-19 верасня 1821 года пры [[Бешанковічы|Бешанковічах]] (пад Віцебскам) адбыліся манеўры і генеральны агляд гвардзейскіх частак у прысутнасці імператара. Аляксандр I адсвяткаваў сваё «прымірэнне» з гвардыяй, якая ''«для ветрання ліберальнага духу», была перасунута да заходніх межаў і пятнаццаць месяцаў'' значылася ў «карантыне». Пасля гэтага Паскевіч з 23 студзеня 1822 года ўступіў часова ў камандаванне {{нп5|1-ы гвардзейскі корпус|гвардзейскім корпусам|ru|1-й гвардейский корпус}}, а затым, пасля найвышэйшага агляду, 22 мая вярнуўся разам з гвардыяй ў Пецярбург, дзе 12 снежня 1824 года быў прызначаны [[генерал-ад'ютант]]ам<ref name="Свита" /> і камандзірам {{нп5|1-ы армейскі корпус, Расійская імперыя|1-га армейскага корпуса|ru|1-й армейский корпус (Российская империя)}}, галоўная кватэра якога была ў [[Мітава|Мітаве]], куды ён і пераехаў з сям’ёй. Будучы ў Мітаве, ён у пачатку снежня 1825 года атрымаў вестку пра смерць Аляксандра I. Падзеі 14 снежня, якія рушылі пасля гэтага ([[Паўстанне дзекабрыстаў]]), выклікалі Паскевіча ў Пецярбург. 1 (13) чэрвеня 1826 года [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падпісаў Маніфест аб заснаванні {{нп5|Вярхоўны крымінальны суд па справе дзекабрыстаў|Вярхоўнага крымінальнага суда над дзекабрыстамі|ru|Верховный уголовный суд по делу декабристов}} — Паскевіч быў прызначаны членам суда (быў у складзе асабліва прызначаных ваенных і грамадзянскіх асоб). У якасці члена Вярхоўнага суда па {{нп5|Суд над дзекабрыстамі|справе дзекабрыстаў|ru|Суд над декабристами}} змог абараніць ад пераследу свайго сваяка [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. С. Грыбаедава]]. Суд завяршыўся ў пачатку ліпеня, пасля чаго Паскевіч адправіўся ў Маскву для ўдзелу ў [[каранацыя|каранацыі]] Мікалая I і [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая I)|Аляксандры Фёдараўна]], якая адбылася {{OldStyleDate|3|верасня|1826|22|жніўня}} года. === Руска-персідская вайна 1826—1828 === {{main|Руска-персідская вайна, 1826—1828}} За два тыдні да каранацыі Мікалая I Паскевіч быў адпраўлены камандаваць войскамі на [[Каўказ]], дзе іранцы ўварваліся ў закаўказскія правінцыі, занялі [[Ленкарань]] і [[Карабах]], пасля чаго рушылі да [[Тыфліс]]а. На Каўказе ў той час галоўнакамандуючым {{нп5|Асобны Каўказскі корпус, Расійская імперыя|Асобным каўказскім корпусам|ru|Отдельный Кавказский корпус (Российская империя)}} быў [[Аляксей Пятровіч Ярмолаў|А. П. Ярмолаў]]. На думку самога Паскевіча, Ярмолава адхілілі ад камандавання за самаўпраўныя ўчынкі, за тое, што войскі былі распушчаны, у дурным стане, без дысцыпліны, і за тое, што ў корпусе крадзеж быў незвычайны; людзі былі незадаволеныя дараваннем за некалькі гадоў, ва ўсім мелі патрэбу, матэрыяльная частка знаходзілася ўся у запушчэнні. Зноў каранаваны Мікалай I хацеў на месца Ярмолава прызначыць {{нп5|Аляксандр Якаўлевіч Рудзевіч|А. Я. Рудзевіча|ru|Рудзевич, Александр Яковлевич}}, але гэты намер застаўся не выкананым. Новы імператар быў не лепшай думкі пра Ярмолава і прама пісаў [[Іван Іванавіч Дзібіч-Забалканскі|І. І. Дзібічу]]: «Я Ярмолаву менш усіх веру». Атрымаўшы ад Ярмолава данясенне пра ўварванне персаў, Мікалай I накіраваў да яго Паскевіча, перадаўшы яму камандаванне войскамі, прычым фармальна ён падпарадкоўваўся Ярмолаву, што прывяло да асабістай варожасці паміж ім і Ярмолавым, у выніку чаго Ярмолаў пазней быў адкліканы з Каўказа. Па дарозе на Каўказ Паскевіч атрымаў чын [[Генерал ад інфантэрыі|генерала ад інфантэрыі]]. Па прыбыцці ён даведаўся, што для дзеянняў супраць персідскіх войскаў і паўстанцаў жыхароў {{нп5|Талышскае ханства|Талышскага|ru|Талышское ханство}} і {{нп5|Шырванскае ханства|Шырванскага|ru|Ширванское ханство}} ханстваў Ярмолавым сфармаваныя два атрады: адзін супраць [[Елізаветпаль|Елізаветпаля]], пад начальствам {{нп5|Валяр'ян Рыгоравіч Мадатаў|В. Р. Мадатава|ru|Мадатов, Валериан Григорьевич}}, а другі — супраць [[Эрывань|Эрывані]]. 3 верасня 1826 года Мадатаў правёў ўдалы бой пры {{нп5|Шамхорская бітва|Шамхоры|ru|Шамхорская битва}}, пасля чаго, па прыбыцці да атрада Паскевіча, ён заняў Елізаветпаля. Затым рушыў насустрач {{нп5|Абас-Мірза|Абасу-Мірзе|ru|Аббас-Мирза}}, які накіроўваўся з буйным войскам да Елізаветпаля. Бітва адбылася 14 верасня, персы былі зусім разбітыя. Паскевіч данёс пра гэта гасудару і Ярмолаву і быў узнагароджаны залатой шпагай, упрыгожанай алмазамі і лаўрамі, з надпісам «За паразу персіян пры Елізаветпалі». Ярмолаў не адважваўся ўварвацца ў [[Эрыванскае ханства]], як прапаноўваў Паскевіч, а заняўся выгнаннем мяцежных ханаў з Шырванскай і {{нп5|Кубінскае ханства|Кубінскай|ru|Кубинское ханство}} абласцей, у той час як сам Паскевіч перайшоў уброд раку [[Аракс]] і вярнуў на расійскую тэрыторыю каля 600 сямействаў, сагнаных персамі. Ён устаў 25 верасня лагерам каля ракі Чэрскені, а сам хутка вярнуўся ў Тыфліс, адкуль пісаў Дзібічу, што не знаходзіць для сябе магчымым працягваць службу з Ярмолавым, што здароўе яго не дазваляе яму знаходзіцца на Каўказе і таму ён просіць адклікаць яго назад у Расію. Разам з тым, ён даносіў пра вынікі сваіх інспектарскіх аглядаў некаторых каўказскіх войскаў, якія знойдзены былі ім у вельмі нездавальняючым стане, і скардзіўся на бяздзейнасць, на незадаволенасць планам першай кампаніі, на цяжкасці вясновага паходу, які мае быць, і г. д. У такім жа родзе Паскевіч пісаў {{нп5|генерал-кватэрмайстар|генерал-кватэрмайстару|ru|Генерал-квартирмейстер}} графу {{нп5|Павел Пятровіч Сухтэлен|Сухтэлену|ru|Сухтелен, Павел Петрович}}, памочніку Дзібіча. Усё гэта даводзілася да ведама імператара. Было відавочна, што адносіны паміж Ярмолавым і Паскевічам абвастрыліся да поўнай немагчымасці сумеснага служэння. Пры гэтым кожны з іх асобна склаў і паслаў у Генеральны штаб свае прапановы аб маючай адбыцца кампаніі, якія з’яўляліся заўвагамі на план ваенных дзеянняў, складзены Дзібічам і прысланы з Пецярбургу. Неўзабаве ў Тыфлісе была атрымана найвысокая згода на план кампаніі, прадстаўлены Ярмолавым. У Тыфліс прыбыў Дзібіч, упаўнаважаны дзейнічаць па абставінах. У сваіх данясеннях Дзібіч пісаў пра няздольнасць Паскевіча замяніць Ярмолава. На думку Дзібіча, Паскевіч быў занадта даверлівы і зусім не знаёмы з грамадзянскім кіраваннем краю. Аднак, па рашэнні імператара, Ярмолаў быў звольнены, а 28 сакавіка 1827 года Паскевіч уступіў у камандаванне Асобным каўказскім корпусам і ва ўпраўленне {{нп5|Каўказскі край|Каўказскім краем|ru|Кавказский край}}. З Каўказскага корпуса былі выдалены генералы {{нп5|Валяр'ян Рыгоравіч Мадатаў|Мадатаў|ru|Мадатов, Валериан Григорьевич}} і {{нп5|Аляксей Аляксандравіч Вельямінаў|А. А. Вельямінаў|ru|Вельяминов, Алексей Александрович}}. Дзібіч неўзабаве з’ехаў з краю, і Паскевіч прыступіў да рашучага заваявання [[Эрыванская губерня|Эрыванскай вобласці]]. Паскевіч вёў сталую перапіску з Мікалаем I і Галоўным штабам, але многія прынцыповыя дыпламатычныя і ваенныя рашэнні прымаў самастойна, паколькі дэпешы з Пецярбурга ў Закаўказзе ішлі каля 35 дзён. Паскевіч перайшоў за [[Аракс]], заняў [[Нахічэвань]] і аблажыў крэпасць {{нп5|Абас-Абад||ru|Аббас-Абад}}, якая бараніла гэты горад. Разбіў пры Джэвань-Булане персаў, якія спяшаліся пад начальствам Абаса-Мірзы на выручку крэпасці, якой Паскевіч авалодаў 7 ліпеня. Паскевіч быў узнагароджаны за гэта ордэнам святога Уладзіміра 1-й ступені. Рушыўшы пасля гэтага да Эрывані, Паскевіч авалодаў крэпасцю Сардар-Абад, якая знаходзілася на яго шляху, перайшоў раку [[Зангу]] і 5 кастрычніка, пасля ўпартай аблогі, авалодаў Эрыванню — сталіцай [[Эрыванскае ханства|Эрыванскага ханства]], за што ганараваны [[Ордэн Святога Георгія|ордэнам святога Георгія 2-й ступені]]. Такім чынам, дзве вялікія вобласці [[Закаўказзе|Закаўказзя]] былі заваяваныя ў тры месяцы. [[Файл:Turkmanchay.jpg|міні|250x250пкс|Граф І. Ф. Паскевіч і {{нп5|шахзадэ||ru|Шахзаде}} {{нп5|Абас-Мірза||ru|Аббас-Мирза}} на падпісанні {{нп5|Туркманчайскі мірны дагавор|мірнага дагавору ў Туркманчаі|ru|Туркманчайский мирный договор}}]] Вестка аб заваяванні Эрывані зрабіла гнятлівы ўплыў на персаў: яны аддавалі перавагу адстуленню або здачы рускім войскам пры іх набліжэнні. 13 кастрычніка 1827 года генералам {{нп5|Георгій Яўсеевіч Эрыстаў|Г. Я. Эрыставым|ru|Эристов, Георгий Евсеевич}} па загадзе Паскевіча быў заняты [[Таўрыз]], дзе было захоплена 50 артылерыйскіх гармат, больш за 1000 стрэльбаў, значная колькасць боепрыпасаў і харчавання, а таксама адзіны ў Персіі ліцейны завод. З узяццем гэтага горада занятая была і ўся [[Іранскі Азербайджан|Азербайджанская правінцыя]], пасля чаго Абас-Мірза пачаў перамовы аб міры. У якасці неабходнай умовы перамір’я Паскевіч высунуў патрабаванне выплаты Персіяй часткі {{нп5|Кантрыбуцыя|кантрыбуцыі|ru|Контрибуция}} да падпісання мірнага дагавора. Абас-Мірза прыняў гэту ўмову, але ва ўмоўлены тэрмін не выканаў яе. Гэта паслужыла прычынай аднаўлення ваенных дзеянняў, і ў другой палове студзеня 1828 года рускімі войскамі былі занятыя [[Урмія (горад)|Урмія]], {{нп5|Горад Мераге|Марага|ru|Мераге}} і [[Ардэбіль]]. Паскевіч працягнуў рух да [[Тэгеран]]а. Персідскі двор апынуўся ў бязвыхадным становішчы і 1 лютага на рускі аванпост прыбыў уючны транспарт, які даставіў першую частку кантрыбуцыі — 6 мільёнаў рублёў залатымі манетамі, яшчэ 4 мільёны рублёў былі дастаўленыя праз некалькі дзён. Вызначаючы агульны памер кантрыбуцыі (20 мільёнаў рублёў) Паскевіч зыходзіў з агентурных звестак, згодна з якімі ў шахскай казне мелася каштоўных металаў на суму, якая не перавышае 22 мільёнаў рублёў. 10 лютага 1828 года быў падпісаны {{нп5|Туркманчайскі мірны дагавор|мір з Персіяй у весцы Туркманчай|ru|Туркманчайский мирный договор}}, па якім Персія саступала Расіі Эрыванскае і {{нп5|Нахічэванскае ханства|Нахічэванскае|ru|Нахичеванское ханство}} ханствы, а таксама абавязвалася выплаціць 20 млн рублёў срэбрам кантрыбуцыі<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=О мире между Россией и Персией|спасылка=http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=281&regim=3|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Поўны збор законаў Расійскай імперыі|Полное собрание законов Российской империи|ru|Полное собрание законов Российской империи}}, собрание второе|тып=|месца=СПб.|выдавецтва=Типография II отделения [[Уласная Яго Імператарскай Вялікасці канцылярыя|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]|год=1830|том=III, 1828, № 1794|старонкі=125—130|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref>. За гэта, імянным Найвышэйшым указам, ад 15 ([[27 сакавіка|27]]) сакавіка [[1828]] года, генерал-ад’ютант, генерал ад інфантэрыі Іван Федаравіч Паскевіч быў узведзены, з сыходным яго нашчадствам, у [[граф]]скую Расійскай імперыі годнасць, з імем граф '''Паскевіч-Эрыванскі''', і атрымаў з кантрыбуцыі мільен рублёў асігнацыямі. === Удзел у Руска-турэцкай вайне 1828—1829 гадоў === 14 (26) красавіка 1828 года Мікалай I, абураны парушэннямі ранейшых дамоўленасцяў аб суднаходстве ў чарнаморскіх пралівах з боку туркаў і іншымі правакацыйнымі дзеяннямі Порты, абвясціў вайну [[Асманская імперыя|атаманскай]] Порце і загадаў рускім войскам, якія стаялі да таго часу ў [[Бесарабія|Бесарабіі]], уступіць у атаманскія валоданні. Ваенныя дзеянні, некалькі пазней, таксама пачаліся ў Азіі; па агульнаму плану ваенных дзеянняў, Паскевіч, для адцягнення сіл турак ад галоўнага тэатра вайны на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], павінен быў напасці на азіяцкія іх валоданні. Асабіста камандуючы войскамі, ён высунуўся 14 чэрвеня 1828 года з [[Гюмры|Гюмраў]] да {{нп5|Аблога Карса, 1828|Карса|ru|Осада Карса (1828)}}, пад сценамі яго разбіў турэцкую кавалерыю і затым, аблажыўшы гэтую крэпасць, прымусіў яе здацца са значнай колькасцю гармат і пораху. Затым быў здзейснены пераход праз высокі {{нп5|Чатыр-Даг|Чатырдагскі хрыбет|ru|Чатыр-Даг}}. Паскевіч падышоў да крэпасці [[Ахалкалакі]] і ўзяў яе штурмам 23 ліпеня, пасля чаго здалася і найблізкая крэпасць {{нп5|Хертвісі||ru|Хертвиси}}. Тым часам іншым атрадам войскі была ўзятая крэпасць [[Поці]]. Паскевіч, прызначаны шэфам {{нп5|Шырванскі 84-ы пяхотны полк|Шырванскага пяхотнага палка|ru|Ширванский 84-й пехотный полк}}, рушыў ад Ахалкалакі да крэпасці [[Ахалцыхэ]] і, разбіўшы шматлікую турэцкую кавалерыю, якая прыйшла ёй на дапамогу, пачаў яе аблогу. У гэты час падышла турэцкая армія ў 30 000 чалавек і ўстала ва ўмацаванай пазіцыі ў трох вёрстах ад горада. Пасля ўпартай бітвы, якая доўжылася цэлы дзень, гэтая армія была разбіта 9 жніўня, а затым 15 жніўня быў праведзены штурм Ахалцыха, які і капітуляваў 16 жніўня. Найвышэйшай Граматай ад 22 верасня 1828 года<ref>«{{unicode|[[Санкт-Петербургские ведомости|Санктпетербургскія Вѣдомости]]}}». 20 ноября 1828, № 93, стр. 1304.</ref> Паскевіч быў падараваны кавалерам {{нп5|ордэн святога Андрэя Першазванага|ордэна святога Андрэя Першазванага|ru|Орден Святого апостола Андрея Первозванного}}; Шырванскі пяхотны полк быў названы яго імем. Карыстаючыся жахам, наведзеным на туркаў, Паскевіч заняў крэпасці {{нп5|Крэпасць Ацкуры|Ацхур||Atskuri Fortress}}<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Ацхур}}</ref>, {{нп5|Ардаган||ru|Ардахан}}, {{нп5|Дагубаязіт|Баязэт|ru|Догубаязит}} і {{нп5|Дыядзін|||Diyadin}}і накіраваў частку войска для адпачынку ў [[Грузія|Грузію]] ў кастрычніку 1828 года. Прызначаны новы турэцкі галоўнакамандуючы [[Салег-Паша Мандайскі]] ў лютым 1829 года наважыўся адабраць Ахалцых, абклаў яго і неаднаразова штурмаваў гэтую крэпасць. Паскевіч паслаў {{нп5|Іван Рыгоравіч Бурцаў|Бурцава|ru|Бурцев, Иван Григорьевич}} і {{нп5|Мікалай Мікалаевіч Мураўёў-Карскі|Мураўёва|ru|Муравьёв-Карсский, Николай Николаевич}} з атрадамі вызваліць Ахалцых, што і было імі выканана, а сам, з прычыны значных падрыхтовак туркаў да новай кампаніі, стаў паміж Карсам і Ардаганам, каб дзейнічаць па меркаванні прама на [[Эрзурум|Эрзерум]]. Туркі ж засяродзіліся на [[Саганлугскі хрыбет|Саганлугскім хрыбце]], праз які ідзе дарога з Карса ў Эрзерум. Пасля нязначных сутычак, 20 чэрвеня Паскевіч авалодаў лагерам туркаў і зусім іх рассеяў, а затым, рушыўшы неадкладна да Эрзерума, ён 25 ліпеня падышоў да гэтай сталіцы [[Анатолія|Анатоліі]] і запатрабаваў яе здачы. Нязгода на гэта турак прымусіла Паскевіча авалодаць умацаванай вышынёй Топ-Даг, пасля чаго Эрзерум здаўся. Паскевіч, толькі што узнагароджаны алмазнымі знакамі ордэна святога Андрэя Першазванага за паражэнне туркаў, за заваяванне Эрзерума быў падараваны ордэнам святога Георгія 1-й ступені. Тым часам горныя плямёны {{нп5|Лазы, народ|лазаў|ru|Лазы}} паквапіўся выцесніць рускія войскі з крэпасці {{нп5|Горад Байбурт|Байбурта|ru|Байбурт}}. Паскевіч асабіста рушыў на іх і рассеяў іх зусім. Пасля гэтага ён рабіў невялікія экспедыцыі ў розныя бакі ад Эрзерума для выгнання непрыяцельскіх атрадаў. === Уціхамірванне горцаў і кіраванне краем === [[Файл:Ivan Paskevich.PNG|250px|міні|злева|[[Фрыдрых Рэндэл]]. «Партрэт І. Ф. Паскевіча»]] Пасля заключэння міра з Атаманскай Портай спыніліся ваенныя дзеянні ў [[Анатолія|Малой Азіі]], пасля чаго на Паскевіча, пажалаванага ў чын генерал-фельдмаршала, было ўскладзена заваяванне горскіх народаў, якія засялялі [[Каўказскія горы]]. Ен пачаў дзейнічаць у 1830 годзе, прымусіў [[Белаканы|белаканскіх]] [[Лезгіны|лезгін]] даць прысягу на падданства і заклаў {{нп5|Закатальская крэпасць|крэпасць|az|Zaqatala qalası}} пры Закатальскай цясніне. Накіраваўшыся затым на паўночны бок Каўказа, ён паступова абмяжоўваў горцаў за [[Кубань|Кубанню]], узводзіў ўмацаванні ў зямлі {{нп5|Шапсугі|шапсугаў|ru|Шапсуги}} і {{нп5|Абадзехі|абадзехаў|ru|Абадзехи}}, авалодаў цяснінай [[Гагра|Гагры]], заняў мыс [[Суук-Су, мыс|Суук-Су]] і {{нп5|Піцундская бухта|Піцундскую бухту|ru|Пицундская бухта}}, а затым пераправіўся на левы бераг [[Кубань|Кубані]], ніжэй [[Екацярынадар]]а, дзе рассеяў шапсугаў і знішчыў мноства іх {{нп5|Аул|аулаў|ru|Аул}}. Хоць грамадзянскае кіраванне {{нп5|Каўказскі край|Каўказскім краем|ru|Кавказский край}} было ўскладзена на іншую асобу (генерал-ад’ютанта {{нп5|Мікалай Марцям'янавіч Сіпягін|Сіпягіна|ru|Сипягин, Николай Мартемьянович}}), але яно знаходзілася пад прамым падначаленнем Паскевіча, які быў часта незадаволены распараджэннямі Сіпягіна, што звяртаў сваю ўвагу пераважна на пабудовы і ўпрыгажэнні гарадоў, тады як ўмацаванні і ў асаблівасці суд і паліцыя былі ў самым нездавальняючым стане. Паскевіч жа звяртаў увагу на выпраўленне ўсіх умацаванняў, выкараненне, па магчымасці, усіх абуральных злоўжыванняў у сферы суду і адміністрацыі ў гэтым краі. Ён садзейнічаў таксама засяленню края рускімі людзьмі. Разам з тым ен склаў палажэнне аб кіраванні [[Армянская апостальская царква|армяна-грыгарыянскай царквой]], а таксама аб пераўтварэнні высакароднага вучылішча ў Тыфлісе — у [[Гімназія|гімназію]]. Па яго прадстаўленні ў гэтым жа горадзе быў заснаваны {{нп5|Пансіён для дзяўчын|Інстытут высакародных дзяўчын|ru|Пансион для девушек}} і пачата добраўпарадкаванне публічнай бібліятэкі. Ён таксама заснаваў газету «[[Тифлисские ведомости]]». У яго гонар была названая цэнтральная плошча, прылеглая да Гарадской думы. У яго ж кіраванне была канчаткова далучана (у 1828 годзе) да Расійскай імперыі {{нп5|Гурыйскае княства|Гурыя|ru|Гурийское княжество}}. Клімат Каўказа неспрыяльна ўплываў на здароўе Паскевіча, і ў канцы 1830 года, рыхтуючыся да зімовай экспедыцыі супраць некаторых [[Чачэнцы|чачэнцаў]], ен занямог і прасіў гасудара выклікаць яго з Каўказа. == Уціхамірванне Польшчы (1831) == [[Файл:Ivan_Paskevich_on_horseback.PNG|злева|250px|міні|Паскевіч на карціне польскага мастака [[Януар Іванавіч Сухадольскі|Януара Сухадольскага]]]] Уціхамірванне [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|польскага бунту]], які ўспыхнуў у 1830 годзе, было ўскладзена на графа Паскевіча. Ен прыбыў 13 чэрвеня 1831 года ў [[Пултуск]] да галоўных сіл войска, рушыў з [[Плоцк]]а ўніз па [[Вісла|Вісле]], пераправіўся блізу [[Прусія|прускай]] мяжы ля Оські, абышоў моцную армію палякаў пад начальствам {{нп5|Ян Скржынецкі|Скржынецкага|ru|Скржинецкий, Ян}} і адціснуў яго да [[Варшава|Варшавы]]. Жадаючы пазбегнуць кровапраліцця, Паскевіч прапанаваў палякам умовы здачы, якія былі імі адпрэчаны. 25 жніўня Паскевіч пачаў {{нп5|Аблога Варшавы, 1831|штурм Варшавы|ru|Осада Варшавы (1831)}}, у ходзе якога Паскевіч быў паранены ядром у левую руку. [[Файл:Штурм Варшавы, взятие Воли, 1931.jpg|250px|міні|Узяцце ўмацавання {{нп5|Воля, Варшава|Воля|ru|Воля (Варшава)}} пры штурме Варшавы ў 1831 годзе. Карціна {{нп5|Орас Верне|Ораса Верне|ru|Верне, Орас}}]] 26 жніўня Паскевіч данес яго вялікасці: «Варшава ў вашых ног, польская армія па майму загаду адыходзіць да Плоцку». За гэтую перамогу, імянным Найвышэйшым указам, ад 4 (16) верасня 1831 года, галоўнакамандуючы дзеючай арміяй, генерал-фельдмаршал, граф Іван Федаравіч Паскевіч-Эрыванскі быў узведзены, з сыходным яго нашчадствам, у княжую Расійскай імперыі годнасць, з тытулам светласці і найменнем ''Варшаўскі'', а малалетні сын яго [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Фёдар]] падараваны ў [[прапаршчык]]і Эрыванскага імя яго бацькі палка. Поўным яго імем з гэтага часу стала '''князь Іван Фёдаравіч Варшаўскі, граф Паскевіч-Эрыванскі'''. Пасля здачы Варшавы вайна працягвалася нядоўга; асобныя атрады польскіх войскаў былі рассеяны, або абяззброены, а галоўная армія польская, якая стаяла каля [[Модлінская крэпасць|Модліна]], была адціснутая Паскевічам у Прусію, дзе і склала зброю. == Польскі намеснік == [[Файл:Palace_in_Homiel,_Belarus.JPG|міні|250px|[[Палац Румянцавых — Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]], набыты ў [[1834]] годзе.]] Пасля ўціхамірвання [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|польскага бунту]] імператар Мікалай I прызначыў князя Паскевіча намеснікам Польшчы (1832). Паскевіч праводзіў палітыку русіфікацыі, будаваў дарогі і фартыфікацыйныя збудаванні ({{нп5|Цытадэль, Варшава|Аляксандраўская цытадэль|ru|Цитадель (Варшава)}} у [[Варшава|Варшаве]], {{нп5|Івангародская крэпасць, Польшча|Івангародская крэпасць|ru|Ивангородская крепость (Польша)}} і [[Модлінская крэпасць|Новагеоргеўск]]). Польскія нацыяналісты склалі дзве беспаспяховыя змовы супраць Паскевіча ў 1833 і ў 1844 гадах. З-за шматлікай папяровай працы па кіраванні краем у Паскевіча пагоршыўся зрок, што да крайнасці трывожыла імператара, які неаднаразова ў сваіх лістах раіў Паскевічу лячыцца. == Уціхамірванне Венгрыі (1849) == {{main|Здушэнне Венгерскага паўстання, 1848—1849}} [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі|Мяцеж венгерскіх сепаратыстаў]] прымусіў імператара [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]] [[Франц Іосіф I|Франца-Іосіфа]] звярнуцца за дапамогай да Расіі. Рускі і аўстрыйскі імператары 5 мая 1849 года сустрэліся ў расійскай Варшаве і {{нп5|Варшаўскі дагавор, 1849|ўзгаднілі план ўціхамірвання Венгрыі|ru|Варшавский договор (1849)}}. Кіраўніком рускага экспедыцыйнага корпуса прызначаўся Іван Паскевіч. 5 чэрвеня 1849 года ен уступіў у Венгрыю<ref name="Викитека ВЭС Вайцен">{{ВТ-ВЭС|Вайцен}}</ref>. У той жа час іншыя два атрады, пад камандаваннем {{нп5|Аляксандр Мікалаевіч Лідэрс|Лідэрса|ru|Лидерс, Александр Николаевич}} і {{нп5|Максім Максімавіч Гротэнгельм|Гротэнгельма|ru|Гротенгельм, Максим Максимович}}, уступілі ў [[Трансільванія|Трансільванію]]. Праводзячы фельдмаршала ў паход, рускі імператар замест інструкцый вымавіў: «Не шкадуй каналляў!». Пасля паразы венгерскай арміі [[Артур Гёргеі|Гёргея]] пад [[Комарна]]м (30 тысяч чалавек), 1 жніўня Паскевіч прыняў капітуляцыю мяцежнікаў. 25 верасня ен урачыста вярнуўся ў Расію, напісаўшы ў рапарце імператару: «Венгрыя ля ног Вашай Імператарскай Вялікасці». За паспяховае заканчэнне гэтай {{нп5|Здушэнне Венгерскага паўстання, 1848—1849|кампаніі|ru|Подавление Венгерского восстания (1848—1849)}}, рэскрыптам ад 4 жніўня 1849 года, Паскевічу было прадастаўлена права карыстацца тымі ж воінскімі ўшанаваннямі, якія ўздаюцца толькі асобе Яго Імператарскай Вялікасці. 5 кастрычніка 1850 года ў Варшаве адбыўся ўрачысты парад войскаў у гонар 50-гадовага службовага юбілею Паскевіча. Імператар Мікалай I, які прысутнічаў на цырымоніі, уручыў юбіляру новы ўзор фельдмаршальскага жазла з надпісам «За дваццацічатырохгадовае прадвадзіцельства перамоганоснымі рускімі войскамі ў Персіі, Турцыі, Польшчы і Венгрыі», а кароль прускі і аўстрыйскі імператар узвялі яго таксама ў фельдмаршалы сваіх войскаў. == Апошнія гады == [[Файл:Ivan Paskevich1.jpg|250px|міні|злева|[[Ян Ксаверый Канеўскі]]. «Партрэт І. Ф. Паскевіча»]] === Крымская вайна === {{main|Дунайская кампанія Крымскай вайны}} Працягваючы па-ранейшаму кіраваць сваім краем, Паскевіч зноў быў выкліканы на тэатр ваенных дзеянняў, якія адбываліся {{нп5|Дунайская кампанія Крымскай вайны|на Дунаі|ru|Дунайская кампания Крымской войны}}, з прычыны [[Крымская вайна|вайны]] Расіі з Турцыяй. Смелы план імператара Мікалая I, які складаўся ў хуткім руху праз [[Балканскія горы]], быў пад уплывам Паскевіча істотна зменены на больш асцярожны, у падставе якога ляжаў папярэдні занятак розных крэпасцяў на Дунаі. Рускія войскі пад правадырствам {{нп5|Міхаіл Дзмітрыевіч Гарчакоў|М. Д. Гарчакова|ru|Горчаков, Михаил Дмитриевич}} ўступілі ў [[Малдаўскае княства|Малдавію]] і [[Валашскае княства|Валахію]], і ў 1853 годзе адбылося ўжо некалькі бітваў з турэцкімі войскамі пад {{нп5|Бітва пры Алтэніцы|Алтэніцай|ru|Битва при Ольтенице}}, {{нп5|Бітва пры Чэтаце|Чэтаце||Battle of Cetate}}, {{нп5|Аблога Калафата|Калафатам||Siege of Calafat}} і г. д. Тады па царскаму загаду галоўнакамандуючым на заходніх і паўдневых межах быў прызначаны ў 1854 годзе Паскевіч, які прыбыў 3 красавіка ў Дунайскае войска. Ён неадкладна прыняў камандаванне над войскамі 3-га, 4-га і 5-га {{нп5|Армейскі корпус|армейскіх карпусоў|ru|Армейский корпус}} і, зрабіўшы новыя распараджэнні аб размяшчэнні іх, хутка наблізіўся да [[Сілістра|Сілістрыі]]. Мяркуючы заняцца яе {{нп5|Аблога Сілістры|аблогай||Siege of Silistra}}, 28 мая Паскевіч асабіста рабіў [[Рэкагнасцыроўка (ваенная справа)|рэкагнасцыроўку]], пры чым быў моцна кантужаны ядром; гэта вымусіла яго здаць камандаванне арміяй зноў Гарчакову і выехаць 1 чэрвеня ў [[Ясы]], адкуль ён працягваў кіраваць войскамі. У ліпені — жніўні кіраваў вывадам рускіх войскаў з Валахіі і Малдавіі. Падчас вываду войскаў на тэрыторыі [[Дунайскія княствы|Дунайская княстваў]] не быў пакінуты ні адзін чалавек з 27 тысяч параненых і хворых. Разам з рускімі войскамі ў Расію пайшла немалая колькасць румынаў, балгараў і сербаў. Завяршыўшы вывад войскаў Паскевіч, з дазволу Мікалая I, для папраўлення здароўя і адпачынку, выехаў у свой [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|гомельскі маёнтак]], а затым — у [[Варшава|Варшаву]]. У канцы 1854 года добраахвотна выехаў у дзеючую армію ў Крым. [[5 лістапада]], знаходзячыся на гасцявой яхце, якая стаяла ў {{нп5|Севастопальская бухта|Севастопальскай бухце|ru|Севастопольская бухта}}, ледзь не загінуў з-за распачатага на [[Чорнае мора|Чорным моры]] шторму. Неўзабаве зноў вярнуўся ў Варшаву. === Смерць === [[Файл:Паскевич И. Ф., автограф.jpg|250px|міні|Аўтограф І. Ф. Паскевіча]] Хоць Паскевіч і адышоў ад кантузіі настолькі, што быў у стане зноў ўступіць у кіраванне Царствам Польскім, яна моцна паўплывала на яго здароўе. Ён стаў згасаць, а розныя хваробы хутка развіваліся. Цяжка перажываў смерць Мікалая I. Даведаўшыся аб {{нп5|Абарона Севастопаля, 1854—1855|пакіданні рускімі Севастопаля|ru|Оборона Севастополя (1854—1855)}}, канчаткова злёг у ложак. Памёр у Варшаве ва ўзросце 73 гадоў 20 студзеня 1856 года ў 10 гадзін раніцы, паспеўшы атрымаць у 1855 годзе ад новага імператара асаблівы знак манаршай да яго міласці, менавіта — партрэты абодвух гасудараў Мікалая I і [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], для нашэння ў [[Пятля (адзенне)|пятліцы]]. Незадоўга да сваёй смерці Паскевіч завяшчаў у фонд Дзяржаўнага інваліднага капіталу 50 тысяч рублёў срэбрам. На гэтыя грошы ен прасіў ўтрымліваць штогод 200 чалавек калекаў ніжніх чыноў (знявечаных і цяжка параненых салдат). Па {{нп5|Адпяванне|адпяванні|ru|Отпевание}} цела ў кафедральным {{нп5|Сабор Найсвяцейшай Панны Марыі Каралевы Польшчы|Свята-Траецкім саборы|ru|Собор Пресвятой Девы Марии Королевы Польши (Варшава)}}, астанкі фельдмаршала, па яго жаданні, былі адданыя зямлі ў сяле Іванаўскім (былым [[Дэмблін|Дзембліне]]). Ва ўсіх войсках і ў цэлым Царстве Польскім была абвешчана жалоба на дзевяць дзён, на працягу якой усе тэатры былі зачыненыя. Неўзабаве пасля скону Паскевіча ў Варшаве, у [[Кракаўскае прадмесце|Кракаўскім прадмесці]], перад [[Прэзідэнцкі палац (Варшава)|палацам Намесніка]], было пачата збудаванне яму [[Помнік Івану Паскевічу|помніка]], які быў урачыста адкрыты 21 чэрвеня 1870 года ў прысутнасці імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]]. У 1889 годзе астанкі І. Ф. Паскевіча і яго жонкі {{нп5|Лізавета Аляксееўна Паскевіч|Лізаветы Аляксееўны|ru|Паскевич, Елизавета Алексеевна}}, народжанай {{нп5|Род Грыбаедавых|Грыбаедавай|ru|Грибоедовы}}, былі перапахаваныя ў [[Капліца-пахавальня Паскевічаў|сямейнай пахавальні князёў Паскевічаў]], выбудаванай яго сынам [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Фёдарам]] у Гомелі. == Жонка і дзеці == [[Файл:E.A.Paskevich_by_N.G.Schilder_(%3F),_Gomel_palace.jpg|міні|250px|Лізавета Аляксееўна Паскевіч, светлая княгіня Варшаўская, народжаная Грыбаедава]] У шлюбе з {{нп5|Лізавета Аляксееўна Паскевіч|Лізаветай Аляксееўнай Грыбаедавай|ru|Паскевич, Елизавета Алексеевна}} (1791—1856), дачкой маскоўскага багацея [[Аляксей Фёдаравіч Грыбаедаў|А. Ф. Грыбаедава]] і князёўны Аляксандры Сяргееўны {{нп5|Род Адоеўскіх|Адоеўскай|ru|Одоевские}}, меў трох дачок і сына: * Аляксандра (1821—1845), жонка флігель-ад’ютанта [[Пётр Аляксандравіч Балашоў|П. А. Балашова]]; у іх сыны {{нп5|Мікалай Пятровіч Балашоў|Мікалай|ru|Балашов, Николай Петрович}}, Міхаіл, Іван * Настасся (1822—1892), блізнюк Ганны, жонка флігель-ад’ютанта князя [[Міхаіл Барысавіч Лабанаў-Растоўскі|М. Б. Лабанава-Растоўскага]] (старэйшы брат [[Аляксей Барысавіч Лабанаў-Растоўскі|будучага міністра замежных спраў]]); іх дачка Марыя за егермайстрам [[Уладзімір Уладзіміравіч Скарацін|У. У. Скараціным]] * Ганна (1822—1901), блізнюк Настассі, жонка генерал-маёра князя [[Міхаіл Дзмітрыевіч Валконскі|М. Д. Валконскага]]; іх дачка Лізавета стала жонкай князя {{нп5|Анатоль Аляксандравіч Куракін|Анатоля Куракіна|ru|Куракин, Анатолий Александрович}} (пам. 1936). * [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Фёдар]] (1823—1903), генерал-лейтэнант, адзіны спадчыннік, дзяцей не было. == Памяць == === Помнікі === [[Файл:Koniecpolski_Palace.jpg|справа|міні|250px|Помнік Паскевічу перад [[Прэзідэнцкі палац (Варшава)|губернатарскім палацам у Варшаве]]]] * [[Помнік Івану Паскевічу|Помнік Івану Федаравічу Паскевічу]] быў усталяваны ў [[Варшава|Варшаве]] на плошчы [[Прэзідэнцкі палац (Варшава)|дома Намесніка]] ў [[Кракаўскае прадмесце|Кракаўскім прадмесці]] і ўрачыста адкрыты 21 чэрвеня 1870 года ў прысутнасці імператара Аляксандра II. * У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] постаць І. Ф. Паскевіча змешчана на Помніку «[[Тысячагоддзе Расіі|1000-годдзе Расіі]]» сярод 129 фігур самых выдатных асоб у расійскай гісторыі (на 1862 год). * Помнік-бюст Паскевіча ў [[Ерэван]]е на [[Пагорак Паскевіча|пагорку Паскевіча]]. Адкрыты 5 снежня 2003 года. Бюст вырабіў скульптар {{нп5|Бенік Петрасян||hy|Բենիկ Պետրոսյան}} у 1978 годзе да 150-годдзя далучэння [[Усходняя Арменія|Усходняй Арменіі]] да Расіі. * Усталяваны ў горадзе [[Кіравакан]]е бюст знік пасля [[Спітакскае землетрасенне|разбуральнага землятрасення ў Арменіі]] і быў знойдзены намаганнямі грамадскай арганізацыі «Сябры Расіі»<ref>[http://rusk.ru/newsdata.php?idar=406195 В Ереване установлен памятник русскому полководцу. ''Русская Линия'' (5.12.2003).]</ref>. * Помнік-бюст у [[Гомель|Гомелі]]. * Мемарыяльная дошка ў [[Палтава|Палтаве]] на доме 8 па вуліцы {{нп5|Вуліца Саборнасці, Палтава|Кастрычніцкай|uk|Вулиця Соборності (Полтава)}} урачыста адкрыта і асвечана да 230-годдзя фельдмаршала, 17 мая 2012 года<ref>[http://www.poltava.pl.ua/news/16243/ В Полтаве открыли памятную доску Ивану Паскевичу].</ref>. === Тапаніміка === * Пагорак Паскевіча ў [[Ерэван]]е<ref>[http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2012-20/3539.html Холм Паскевича в Ереване — исторический урок русско-армянского единства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005021148/http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2012-20/3539.html |date=5 кастрычніка 2013 }}</ref>, * У Тыфлісе (цяпер — [[Тбілісі]]) з 1827 года да ўсталявання савецкай улады была плошча Эрыванскага, нахваная у гонар генерала Паскевіча, графа Эрыванскага, якая цяпер называецца [[Плошча Свабоды (Тбілісі)|плошчай Свабоды]]. === Літаратура === * Урачыстая песня «Хвала табе, Паскевіч-рос» == Узнагароды == === Ордэны Расійскай імперыі === * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] IV ступені з бантам (1807) * [[Ордэн Святой Ганны]] ІІ ступені (1809) * Алмазныя знакі да ордэну Святой Ганны ІІ ступені (1809) * Ордэн Святога Уладзіміра III ступені (1810) * [[Ордэн Святога Георгія]] IV ступені (07.07.1810) * Ордэн Святога Георгія III ступені (30.01.1811) * Ордэн Святой Ганны I ступені (1812) * Ордэн Святога Уладзіміра II ступені (1812) * Алмазныя знакі да ордэну Святой Ганны I ступені (1813) * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (1814) * Алмазныя знакі да ордэну Святога Аляксандра Неўскага (1819) * Ордэн Святога Уладзіміра I ступені (17.08.1827) * Ордэн Святога Георгія II ступені (29.10.1827) * {{нп5|Ордэн Святога апостала Андрэя Першазванага||ru|Орден Святого апостола Андрея Первозванного}} (22.09.1828) * Алмазныя знакі да ордэну Святога апостала Андрэя Першазванага (16.07.1829) * Ордэн Святога Георгія I ступені (27.07.1829) * {{нп5|Ордэн Белага арла, Расійская імперыя|Ордэн Белага арла|ru|Орден Белого орла (Российская империя)}} (1831) * Мячы да ордэна Святога апостала Андрэя Першазванага (05.08.1855)<ref>[http://tarlith-history.livejournal.com/1346520.html Андреевские кавалеры]{{Недаступная спасылка}}</ref> === Замежныя ордэны === * Асманскі {{нп5|Ордэн Паўмесяца||ru|Орден Полумесяца}} (1807) * Прускі {{нп5|Ордэн Чырвонага арла||ru|Орден Красного орла}} I ступені (1813) * Персідскі {{нп5|Ордэн Льва і Сонца||ru|Орден Льва и Солнца}} I ступені на залатым ланцугу (1828) * Прускі [[Ордэн Чорнага арла]] (1829) * Алмазныя знакі да прускага Ордэна Чорнага арла (1834) * Саксен-Ваймарскі {{нп5|Дынастычны ордэн Белага сокала||de|Hausorden vom Weißen Falken}}, вялікі крыж (1841) * Аўстрыйскі венгерскі {{нп5|Каралеўскі венгерскі ордэн Святога Стэфана|Каралеўскі ордэн Святога Стэфана|ru|Королевский венгерский орден Святого Стефана}}, вялікі крыж (1844) * Алмазныя знакі да аўстрыйскага Каралеўскага венгерскага ордэна Святога Стэфана (1849) * Аўстрыйскі {{нп5|Ваенны ордэн Марыі Тэрэзіі||ru|Военный орден Марии Терезии}}, вялікі крыж (1849) * Неапалітанскі {{нп5|Ордэн Святога Фердынанда і Заслуг||ru|Орден Святого Фердинанда и Заслуг}}, вялікі крыж (1849) * Баварскі [[Ваенны ордэн Максіміліяна Іосіфа]], вялікі крыж (1849) * Пармскі {{нп5|Ордэн Святога Людовіка||it|Ordine del Merito sotto il titolo di San Lodovico}}, вялікі крыж (1850) * Вюртэмбергскі {{нп5|Ордэн «За ваенныя заслугі», Вюртэмберг|Ордэн «За ваенныя заслугі»|ru|Орден «За военные заслуги» (Вюртемберг)}}, вялікі крыж (1850) * Дацкі [[Ордэн Слана]] (1850) * Галандскі {{нп5|Ваенны ордэн Вільгельма||ru|Военный орден Вильгельма}}, вялікі крыж * Партугальскі [[Авіскі ордэн]], вялікі крыж === Узнагародная зброя === * {{нп5|Залатая зброя «За адвагу»|Залатая шпага «За адвагу»|ru|Золотое оружие «За храбрость»}} (1807) * Залатая шпага, упрыгожаная дыяментамі і лаўрамі, з надпісам «За паражэнне персіян пры Елізаветполі» (1826) * Пруская залатая шпага, упрыгожаная дыяментамі (1835) === Іншыя ўзнагароды === * {{нп5|Крыж «За ўзяцце Базарджsка»||ru|Крест «За взятие Базарджика»}} * [[Virtuti Militari|Польскі знак адрознення «За ваенную годнасць»]] I ступені (1831) * Партрэт імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] з дыяментамі, для нашэння ў пятліцы на Андрэеўскай стужцы (1833) * Знак адзнакі «За XL гадоў бездакорнай службы» (1842) * Знак адзнакі «За XLV гадоў бездакорнай службы» (1847) * Фельдмаршальскае жазло, упрыгожанае дыяментамі, з надпісам «За дваццацічатырохгадовае прадвадзіцельства перамоганоснымі рускімі войскамі ў Персіі, Турцыі, Польшчы і Венгрыі» (1850) * Знак адрознення «За L гадоў бездакорнай службы» (1852) * Партрэт імператараў Мікалая I і [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]] для нашэння ў [[Пятля (адзенне)|пятліцы]] (1855) == Ганаровыя воінскія званні == * {{нп5|Спіс генерал-фельдмаршалаў Германіі|Генерал-фельдмаршал Прусіі|ru|Список генерал-фельдмаршалов Германии}} * {{нп5|Генерал-фельдмаршал, Аўстрыя|Фельдмаршал Аўстрыі|ru|Генерал-фельдмаршал (Австрия)}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-майор князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://www.runivers.ru/upload/iblock/8dc/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_1t.pdf|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография, литография Р. Голике|год= 1888|том= 1 с 23 картами и планами. 1782—1826 гг|старонкі= |слупкі= |старонак= 396, 139|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= |archive-date= 10 жніўня 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160810214208/http://www.runivers.ru/upload/iblock/8dc/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_1t.pdf}} * {{кніга |аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-майор князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://www.runivers.ru/upload/iblock/eef/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_1t_prilozenie_.pdf|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография, литография Р. Голике|год= 1888. — 23 карты и плана к первому тому : 1782—1826 гг|том= |старонкі = |слупкі= |старонак= 48|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }} * {{кніга |аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-лейтенант князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://www.runivers.ru/upload/iblock/762/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_2t.pdf|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография Р. Голике|год= 1890|том= 2 с 8 картами и планами. Август 1826 — октябрь 1827 гг|старонкі = |слупкі= |старонак= 332, 281|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }} * {{кніга |аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-лейтенант князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://dlib.rsl.ru/viewer/01003918726#?page=5|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография Р. Голике|год= 1891|том= 3 с 5 картами и планами. Октябрь 1827 — май 1831 гг|старонкі = |слупкі= |старонак= 336, 173|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }} * {{кніга |аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-лейтенант князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://www.runivers.ru/upload/iblock/509/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_4t.pdf|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография Р. Голике|год= 1894|том= 4 с двумя картами и гербом. 1831 год|старонкі = |слупкі= |старонак= 240, 235|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }} * {{кніга |аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-лейтенант князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://www.runivers.ru/upload/iblock/d4d/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_5t.pdf|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография Тренке и Фюсно|год= 1896|том= 5 : 1832—1847 гг|старонкі = |слупкі= |старонак= XVI, 396|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }} * {{кніга |аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-лейтенант князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://dlib.rsl.ru/viewer/01003918723#?page=3|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография Тренке и Фюсно|год= 1896. — Приложения к тому пятому : 1832—1847 гг|том= |старонкі = |слупкі= |старонак= XVI, 629|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }} * {{кніга |аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-лейтенант князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://www.runivers.ru/upload/iblock/2bd/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_6t.pdf|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография Тренке и Фюсно|год= 1899|том= 6 : 1848—1849 гг|старонкі = |слупкі= |старонак= XII, 404|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }} * {{кніга|аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал от инфантерии князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://www.runivers.ru/upload/iblock/94a/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_7t.pdf|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография Тренке и Фюсно|год= 1904|том= 7 : 1850—1856 гг|старонкі= |слупкі= |старонак= X, 423|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= |archive-date= 7 сакавіка 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220307214711/https://runivers.ru/upload/iblock/94a/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_7t.pdf}} * {{нп5|Дзмітрый Мікалаевіч Бантыш-Каменскі|Бантыш-Каменский, Д. Н.|ru|Бантыш-Каменский, Дмитрий Николаевич}} 45-й генерал-фельдмаршал князь Иван Федорович Варшавский, граф Паскевич-Эриванский // Биографии российских генералиссимусов и генерал-фельдмаршалов. В 4-х частях. Репринтное воспроизведение издания 1840 года. — М.: Культура, 1991. * {{ВТ-ЭСБЕ|Паскевич, Иван Федорович}} * {{ВТ-РБС|Паскевич-Эриванский, Иван Федорович}} * Словарь русских генералов, участников боевых действий против армии Наполеона Бонапарта в 1812—1815 гг. // Российский архив : Сб. — М., студия «ТРИТЭ» [[Мікіта Сяргеевіч Міхалкоў|Н. Михалкова]], 1996. — Т. VII. — С. 509—510. * {{нп5|Спіс генералам па старшынству|Список генералам по старшинству|ru|Список генералам по старшинству}}. СПб, 1856. == Спасылкі == * [http://www.ruscadet.ru/names/cadets/military/patskev.htm Польза, честь и слава. Генерал-фельдмаршал И. Ф. Паскевич (1782—1856)] {{ref-ru}} * [http://memoirs.ru/files/VKP_IV92_5.rar В. К. П. Фельдмаршал Паскевич и дипломатия в 1827—1829 годах // Исторический вестник, 1892. — Т. 48. — № 5. — С. 494—518.] {{ref-ru}} {{Генерал-фельдмаршалы Расіі}} {{Намеснікі Царства Польскага}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паскевіч}} [[Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Намеснікі Царства Польскага]] [[Катэгорыя:Графы Расіі]] [[Катэгорыя:Флігель-ад’ютанты (Расія)]] [[Катэгорыя:Генерал-ад’ютанты (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Расійскія камандзіры напалеонаўскіх і рэвалюцыйных войнаў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-турэцкай вайны 1806—1812]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Барадзінскай бітвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-персідскіх войн]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-турэцкай вайны 1828—1829]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Каўказскіх войн]] [[Катэгорыя:Удзельнікі прыгнечання паўстання 1830—1831 гадоў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Венгерскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Крымскай вайны]] [[Катэгорыя:Паскевічы|Іван Фёдаравіч]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Ваенная галерэя]] [[Катэгорыя:Ганаровыя аматары Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] q5r0o9f85moys3ieh5via4k7nnhm39q Шырокаўскі сельсавет 0 103459 5143154 4715432 2026-05-18T17:51:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143154 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шырокаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Буда-Кашалёўскі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Шырокае (Буда-Кашалёўскі раён)|Шырокае]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 956 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = https://buda-koshelevo.gomel-region.by/ru/shir/ |Заўвагі = }} '''Шыро́каўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2009 года вёска) [[Шырокае (Буда-Кашалёўскі раён)|Шырокае]]. == Гісторыя == Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года '''Ліпскі сельсавет''' у складзе [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Ліпа (Буда-Кашалёўскі раён)|Ліпа]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Лугініцкі сельсавет|Лугініцкага сельсавета]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ва Уваравіцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. З 17 красавіка 1962 года ў складзе Буда-Кашалёўскага раёна. 8 снежня 1966 года ў склад [[Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Акцябрскага сельсавета]] перададзены 10 населеных пунктаў ([[Баявы]], [[Волкаў (Буда-Кашалёўскі раён)|Волкаў]], [[Гарадзец (Буда-Кашалёўскі раён)|Гарадзец]], [[Герой (Буда-Кашалёўскі раён)|Герой]], [[Зацішша (Буда-Кашалёўскі раён)|Зацішша]], [[Ліпа (Буда-Кашалёўскі раён)|Ліпа]], [[Лугінічы]], [[Лук’янаў (Буда-Кашалёўскі раён)|Лук’янаў]], [[Новая Ліпа]] і [[Уютны (Акцябрскі сельсавет)|Уютны]]), наўзамен у склад сельсавета з Акцябрскага сельсавета перададзены 4 населеныя пункты ([[Аляксандраўка (Шырокаўскі сельсавет)|Аляксандраўка]], [[Краснагорск (Буда-Кашалёўскі раён)|Краснагорск]], [[Міхалёўка (Буда-Кашалёўскі раён)|Міхалёўка]] і [[Чараты]]), цэнтр сельсавета перанесены ў пасёлак [[Шырокі (Буда-Кашалёўскі раён)|Шырокі]], сельсавет перайменаваны ў Шырокаўскі<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 снежня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Шырокаўскага сельсавета 17 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|76}}</ref>. 20 верасня 2002 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Забалоцкі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Забалоцкага сельсавета]] (4 населеныя пункты: вёскі [[Забалоцце (Буда-Кашалёўскі раён)|Забалоцце]], [[Харошаўка (Буда-Кашалёўскі раён)|Харошаўка]], пасёлкі [[Кучынск]] і [[Мікольск (Буда-Кашалёўскі раён)|Мікольск]])<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/3OnXse3Bs6D/ Решение Гомельского облсовета депутатов от 20 сентября 2002 г. № 179 Об упразднении Бервеновского и Заболотского сельсоветов Буда-Кошелевского района и изменении границ Чеботовичского и Широковского сельсоветов Буда-Кошелевского района]</ref>. == Склад == У склад Шырокаўскага сельсавета ўваходзілі населеныя пункты, якія зараз не існуюць: да 1996 года — вёска [[Андрэеўка (Буда-Кашалёўскі раён)|Андрэеўка]], да 1998 года — пасёлкі Салаўёў і [[Новы Свет (Шырокаўскі сельсавет)|Новы Свет]], да 2005 года — пасёлак [[Мікольск (Буда-Кашалёўскі раён)|Мікольск]]. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1082 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 89,1 % — [[беларусы]], 8,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 956 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=20 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|99062}} {{Шырокаўскі сельсавет}} {{Буда-Кашалёўскі раён}} [[Катэгорыя:Шырокаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Уваравіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] tdqm7m6wo6e4dswi33ghw0e8iqfmgq8 Зразы 0 108177 5143301 5065248 2026-05-18T22:40:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143301 wikitext text/x-wiki {{Страва |назва = Зразы |выява = Zrazy with groats and side salad.jpg |подпіс = Зразы з грэцкай кашай |тып = мясная страва |нацыянальная кухня = [[Беларуская кухня|беларуская]], [[Польская кухня|польская]], [[Літоўская кухня|літоўская]], [[Украінская кухня|украінская]] |арыгінальная назва = |краіна паходжання = |аўтар = |год = |асноўныя кампаненты= [[ялавічына]] (паляндвіца), мука |магчымыя кампаненты= [[садавіна]] (сушаныя слівы, курага), [[грыбы]], [[цыбуля рэпчатая|цыбуля]], [[яйка (харчовы прадукт)|яйкі]], [[капуста]], [[бульба]] |аналагі = рулеты (Rinderroulade), паўпеты (paupiette), браджолі (bragioli) |каларыйнасць = |бялкі = |тлушч = |вугляводы = |сховішча = }} '''Зра́зы''' (магчыма ад {{lang-pl|zraz}} — «зрэз», «луста мяса»<ref name="zviazda">{{Cite web|url=http://zviazda.by/be/news/20140218/1392673218-zrazy|title=Зразы|date=18 лютага 2014|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909001355/http://zviazda.by/be/news/20140218/1392673218-zrazy|archive-date=9 верасня 2020}}</ref>) — мясная страва, папулярны далікатэс даўняй шляхецкай кухні [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Сёння з’яўляецца традыцыйнай стравай [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Польская кухня|польскай]], [[Украінская кухня|ўкраінскай]] і [[Літоўская кухня|літоўскай]] кухняў. Класічныя зразы («завіваныя» або «кручаныя») робяцца з тонкіх кавалкаў адбітага [[мяса]] (звычайна [[Ялавічына|ялавічыны]]), у якія заварочваецца начынне, пасля чаго яны абсмажваюцца і тушацца. == Гісторыя == Дакладнае паходжанне зразаў невядомае. Сёння на вынаходніцтва стравы прэтэндуюць [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Украіна]] і [[Літва]] — як спадкаемцы традыцый Рэчы Паспалітай<ref name="zviazda" />. Існуе версія, што зразы былі прывезены ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] міланскай прынцэсай [[Бона Сфорца|Бонай Сфорцай]], бо падобная ежа стагоддзямі існавала ў [[Італія|Італіі]] і іншых краінах. Напрыклад, у [[Германія|Германіі]] падобная страва называецца ''Rinderroulade'' (нямецкія рулеты часта начыняюць салёнымі агуркамі і цыбуляй), у [[Францыя|Францыі]] — ''paupiette'', на [[Мальта|Мальце]] — ''bragioli''<ref name="zviazda" />. Магчыма, што штодзённае спажыванне зразаў шляхтай было праявай «сармацкай» неўмеркаванасці ў ежы (у адрозненне ад немцаў, якія елі рулеты пераважна па нядзелях)<ref name="zviazda" />. У даўнія часы зразы часта падавалі не толькі на абед ці вячэру, але і на сняданак. Іх любілі гатаваць на «свячонае» — урачыстае велікоднае сняданне. Сняданак са зразамі зафіксаваны ў славутай паэме [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе гэтая страва згадваецца двойчы<ref name="zviazda" />. Першы пісьмова зафіксаваны рэцэпт зразаў сустракаецца ў вядомай кнізе [[Войцех Вялёндка|Войцэха Вялёндкі]] «Кухар дасканалы» (1783)<ref name="zviazda" />. У кулінарнай кнізе «Шляхецкая кухарка» [[Марыя Марцішэўская|Марыі Марцішэўскай]] (1878) прыводзіцца адразу некалькі рэцэптаў зразаў: з ялавічнай паляндвіцы, цяляціны, шчупака і нават «завіваныя зразы» з даданнем кавалка сала або нырачнага лою<ref>{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=103—105 |lang=pl}}</ref>. З цягам часу назва «зразы» распаўсюдзілася таксама на стравы з сечанага мяса або рыбы (сечанцы), якія начыняліся рознымі фаршамі. Яны з’явіліся як імітацыя класічнага ўзору, часта каб утылізаваць рэшткі мяса. У беларускай кухні ўзніклі таксама бульбяныя зразы (кшталту [[бульбянікі|бульбянікаў]])<ref name="zviazda" />. == Гатаванне == Для прыгатавання класічных завіваных зразаў выкарыстоўваюць мяса (найчасцей ялавічную паляндвіцу), якое наразаюць тонкімі лустамі ўпоперак валокнаў і добра адбіваюць. Мяса запраўляюць [[соль|соллю]] і [[Перац|перцам]]. Начынка можа быць самай разнастайнай: гародніна (асабліва [[агуркі]] і [[капуста]]), вараныя [[яйка (харчовы прадукт)|яйкі]], каша, смажаныя [[грыбы]] і [[Цыбуля рэпчатая|цыбуля]], хлеб, пячонка, сала, хрэн, а таксама сушаная садавіна (слівы, курага). Таксама існавалі незавіваныя зразы, якія часта рабілі паляўнічыя са свежай дзічыны (дзіка або казулі): мяса проста абсмажвалі і тушылі з грыбамі і цыбуляй<ref name="zviazda" />. Скручаныя з начынкай кавалкі мяса звязваюцца ніткай (традыцыйны спосаб) ці пратыкаюцца зубачысткамі. Затым зразы ўкачваюцца ў [[Мука|муку]] і абсмажваюцца на [[Алей|алеі]] (або сале) да залацістай скарынкі (каля 7—10 хвілін). Пасля гэтага яны тушацца ў ёмістасці з даданнем віна, булёну або вады, часам з салерай і спецыямі. Тушэнне працягваецца каля 45 хвілін, пакуль вільгаць амаль не выкіпіць<ref name="zviazda" />. Перад падачай на стол ніткі і зубачысткі выдаляюцца. Зразы ядуць з [[соус]]ам, у якім яны тушыліся (мясным, грыбным ці цыбульным). Класічны гарнір — рассыпістая каша (пераважна [[Грэчневая каша|грэцкая]]), але таксама падаюць з бульбай (варанай ці камамі), мучнымі клёцкамі або тушанай капустай<ref name="zviazda" />. == Спасылкі == {{Commons|Category:Zrazy|выгляд=міні}} * [http://zefira.net/aromatnye-zrazy-s-gribami/ Беларускія зразы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120217142901/http://zefira.net/aromatnye-zrazy-s-gribami/ |date=17 лютага 2012 }} * [http://kuking.net/3_16.htm Зразы літоўскія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120107070256/http://kuking.net/3_16.htm |date=7 студзеня 2012 }} * [http://www.densa.info/blog/kak-prigotovit-zrazyi/ Як прыгатаваць зразы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120213211847/http://www.densa.info/blog/kak-prigotovit-zrazyi/ |date=13 лютага 2012 }} * [http://relax.ua/menu/mushroom-zrazy/print/ Бульбяныя зразы з грыбамі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120321183055/http://relax.ua/menu/mushroom-zrazy/print |date=21 сакавіка 2012 }} * [http://www.kastrulki.ru/vtorye-blyuda/zrazy-s-yajjcom/#more-773 Зразы з яйкам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121107011307/http://www.kastrulki.ru/vtorye-blyuda/zrazy-s-yajjcom/#more-773 |date=7 лістапада 2012 }} * [http://hygieia.ru/recipes/vegetables/goroxovye-zrazy Гарохавыя зразы]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.umenu.ru/zrazi-kotleti/ Зразы бульбяныя з мясам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100406043141/http://www.umenu.ru/zrazi-kotleti/ |date=6 красавіка 2010 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] rhikjwxv65s4ge0vz9dh9bh91ig72xk 5143302 5143301 2026-05-18T22:40:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143302 wikitext text/x-wiki {{Страва |назва = Зразы |выява = Zrazy1.jpg |подпіс = |тып = мясная страва |нацыянальная кухня = [[Беларуская кухня|беларуская]], [[Польская кухня|польская]], [[Літоўская кухня|літоўская]], [[Украінская кухня|украінская]] |арыгінальная назва = |краіна паходжання = |аўтар = |год = |асноўныя кампаненты= [[ялавічына]] (паляндвіца), мука |магчымыя кампаненты= [[садавіна]] (сушаныя слівы, курага), [[грыбы]], [[цыбуля рэпчатая|цыбуля]], [[яйка (харчовы прадукт)|яйкі]], [[капуста]], [[бульба]] |аналагі = рулеты (Rinderroulade), паўпеты (paupiette), браджолі (bragioli) |каларыйнасць = |бялкі = |тлушч = |вугляводы = |сховішча = }} '''Зра́зы''' (магчыма ад {{lang-pl|zraz}} — «зрэз», «луста мяса»<ref name="zviazda">{{Cite web|url=http://zviazda.by/be/news/20140218/1392673218-zrazy|title=Зразы|date=18 лютага 2014|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909001355/http://zviazda.by/be/news/20140218/1392673218-zrazy|archive-date=9 верасня 2020}}</ref>) — мясная страва, папулярны далікатэс даўняй шляхецкай кухні [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Сёння з’яўляецца традыцыйнай стравай [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Польская кухня|польскай]], [[Украінская кухня|ўкраінскай]] і [[Літоўская кухня|літоўскай]] кухняў. Класічныя зразы («завіваныя» або «кручаныя») робяцца з тонкіх кавалкаў адбітага [[мяса]] (звычайна [[Ялавічына|ялавічыны]]), у якія заварочваецца начынне, пасля чаго яны абсмажваюцца і тушацца. == Гісторыя == Дакладнае паходжанне зразаў невядомае. Сёння на вынаходніцтва стравы прэтэндуюць [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Украіна]] і [[Літва]] — як спадкаемцы традыцый Рэчы Паспалітай<ref name="zviazda" />. Існуе версія, што зразы былі прывезены ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] міланскай прынцэсай [[Бона Сфорца|Бонай Сфорцай]], бо падобная ежа стагоддзямі існавала ў [[Італія|Італіі]] і іншых краінах. Напрыклад, у [[Германія|Германіі]] падобная страва называецца ''Rinderroulade'' (нямецкія рулеты часта начыняюць салёнымі агуркамі і цыбуляй), у [[Францыя|Францыі]] — ''paupiette'', на [[Мальта|Мальце]] — ''bragioli''<ref name="zviazda" />. Магчыма, што штодзённае спажыванне зразаў шляхтай было праявай «сармацкай» неўмеркаванасці ў ежы (у адрозненне ад немцаў, якія елі рулеты пераважна па нядзелях)<ref name="zviazda" />. У даўнія часы зразы часта падавалі не толькі на абед ці вячэру, але і на сняданак. Іх любілі гатаваць на «свячонае» — урачыстае велікоднае сняданне. Сняданак са зразамі зафіксаваны ў славутай паэме [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе гэтая страва згадваецца двойчы<ref name="zviazda" />. Першы пісьмова зафіксаваны рэцэпт зразаў сустракаецца ў вядомай кнізе [[Войцех Вялёндка|Войцэха Вялёндкі]] «Кухар дасканалы» (1783)<ref name="zviazda" />. У кулінарнай кнізе «Шляхецкая кухарка» [[Марыя Марцішэўская|Марыі Марцішэўскай]] (1878) прыводзіцца адразу некалькі рэцэптаў зразаў: з ялавічнай паляндвіцы, цяляціны, шчупака і нават «завіваныя зразы» з даданнем кавалка сала або нырачнага лою<ref>{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=103—105 |lang=pl}}</ref>. З цягам часу назва «зразы» распаўсюдзілася таксама на стравы з сечанага мяса або рыбы (сечанцы), якія начыняліся рознымі фаршамі. Яны з’явіліся як імітацыя класічнага ўзору, часта каб утылізаваць рэшткі мяса. У беларускай кухні ўзніклі таксама бульбяныя зразы (кшталту [[бульбянікі|бульбянікаў]])<ref name="zviazda" />. == Гатаванне == Для прыгатавання класічных завіваных зразаў выкарыстоўваюць мяса (найчасцей ялавічную паляндвіцу), якое наразаюць тонкімі лустамі ўпоперак валокнаў і добра адбіваюць. Мяса запраўляюць [[соль|соллю]] і [[Перац|перцам]]. Начынка можа быць самай разнастайнай: гародніна (асабліва [[агуркі]] і [[капуста]]), вараныя [[яйка (харчовы прадукт)|яйкі]], каша, смажаныя [[грыбы]] і [[Цыбуля рэпчатая|цыбуля]], хлеб, пячонка, сала, хрэн, а таксама сушаная садавіна (слівы, курага). Таксама існавалі незавіваныя зразы, якія часта рабілі паляўнічыя са свежай дзічыны (дзіка або казулі): мяса проста абсмажвалі і тушылі з грыбамі і цыбуляй<ref name="zviazda" />. Скручаныя з начынкай кавалкі мяса звязваюцца ніткай (традыцыйны спосаб) ці пратыкаюцца зубачысткамі. Затым зразы ўкачваюцца ў [[Мука|муку]] і абсмажваюцца на [[Алей|алеі]] (або сале) да залацістай скарынкі (каля 7—10 хвілін). Пасля гэтага яны тушацца ў ёмістасці з даданнем віна, булёну або вады, часам з салерай і спецыямі. Тушэнне працягваецца каля 45 хвілін, пакуль вільгаць амаль не выкіпіць<ref name="zviazda" />. Перад падачай на стол ніткі і зубачысткі выдаляюцца. Зразы ядуць з [[соус]]ам, у якім яны тушыліся (мясным, грыбным ці цыбульным). Класічны гарнір — рассыпістая каша (пераважна [[Грэчневая каша|грэцкая]]), але таксама падаюць з бульбай (варанай ці камамі), мучнымі клёцкамі або тушанай капустай<ref name="zviazda" />. == Спасылкі == {{Commons|Category:Zrazy|выгляд=міні}} * [http://zefira.net/aromatnye-zrazy-s-gribami/ Беларускія зразы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120217142901/http://zefira.net/aromatnye-zrazy-s-gribami/ |date=17 лютага 2012 }} * [http://kuking.net/3_16.htm Зразы літоўскія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120107070256/http://kuking.net/3_16.htm |date=7 студзеня 2012 }} * [http://www.densa.info/blog/kak-prigotovit-zrazyi/ Як прыгатаваць зразы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120213211847/http://www.densa.info/blog/kak-prigotovit-zrazyi/ |date=13 лютага 2012 }} * [http://relax.ua/menu/mushroom-zrazy/print/ Бульбяныя зразы з грыбамі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120321183055/http://relax.ua/menu/mushroom-zrazy/print |date=21 сакавіка 2012 }} * [http://www.kastrulki.ru/vtorye-blyuda/zrazy-s-yajjcom/#more-773 Зразы з яйкам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121107011307/http://www.kastrulki.ru/vtorye-blyuda/zrazy-s-yajjcom/#more-773 |date=7 лістапада 2012 }} * [http://hygieia.ru/recipes/vegetables/goroxovye-zrazy Гарохавыя зразы]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.umenu.ru/zrazi-kotleti/ Зразы бульбяныя з мясам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100406043141/http://www.umenu.ru/zrazi-kotleti/ |date=6 красавіка 2010 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] 6q7ukv6szb8um779id4qpxeoasdfp14 5143304 5143302 2026-05-18T22:41:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5143304 wikitext text/x-wiki {{Страва |назва = Зразы |выява = Zrazy1.jpg |подпіс = |тып = мясная страва |нацыянальная кухня = [[Беларуская кухня|беларуская]], [[Польская кухня|польская]], [[Літоўская кухня|літоўская]], [[Украінская кухня|украінская]] |арыгінальная назва = |краіна паходжання = |аўтар = |год = |асноўныя кампаненты= [[ялавічына]] (паляндвіца), мука |магчымыя кампаненты= [[садавіна]] (сушаныя слівы, курага), [[грыбы]], [[цыбуля рэпчатая|цыбуля]], [[яйка (харчовы прадукт)|яйкі]], [[капуста]], [[бульба]] |аналагі = рулеты (Rinderroulade), паўпеты (paupiette), браджолі (bragioli) |каларыйнасць = |бялкі = |тлушч = |вугляводы = |сховішча = }} '''Зра́зы''' (магчыма ад {{lang-pl|zraz}} — «зрэз», «луста мяса»<ref name="zviazda">{{Cite web|url=http://zviazda.by/be/news/20140218/1392673218-zrazy|title=Зразы|date=18 лютага 2014|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909001355/http://zviazda.by/be/news/20140218/1392673218-zrazy|archive-date=9 верасня 2020}}</ref>) — мясная страва, папулярны далікатэс даўняй шляхецкай кухні [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Сёння з’яўляецца традыцыйнай стравай [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Польская кухня|польскай]], [[Украінская кухня|ўкраінскай]] і [[Літоўская кухня|літоўскай]] кухняў. Класічныя зразы («завіваныя» або «кручаныя») робяцца з тонкіх кавалкаў адбітага [[мяса]] (звычайна [[Ялавічына|ялавічыны]]), у якія заварочваецца начынне, пасля чаго яны абсмажваюцца і тушацца. == Гісторыя == Дакладнае паходжанне зразаў невядомае. Сёння на вынаходніцтва стравы прэтэндуюць [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Украіна]] і [[Літва]] — як спадкаемцы традыцый Рэчы Паспалітай<ref name="zviazda" />. Існуе версія, што зразы былі прывезены ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] міланскай прынцэсай [[Бона Сфорца|Бонай Сфорцай]], бо падобная ежа стагоддзямі існавала ў [[Італія|Італіі]] і іншых краінах. Напрыклад, у [[Германія|Германіі]] падобная страва называецца ''Rinderroulade'' (нямецкія рулеты часта начыняюць салёнымі агуркамі і цыбуляй), у [[Францыя|Францыі]] — ''paupiette'', на [[Мальта|Мальце]] — ''bragioli''<ref name="zviazda" />. Магчыма, што штодзённае спажыванне зразаў шляхтай было праявай «сармацкай» неўмеркаванасці ў ежы (у адрозненне ад немцаў, якія елі рулеты пераважна па нядзелях)<ref name="zviazda" />. У даўнія часы зразы часта падавалі не толькі на абед ці вячэру, але і на сняданак. Іх любілі гатаваць на «свячонае» — урачыстае велікоднае сняданне. Сняданак са зразамі зафіксаваны ў славутай паэме [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе гэтая страва згадваецца двойчы<ref name="zviazda" />. Першы пісьмова зафіксаваны рэцэпт зразаў сустракаецца ў вядомай кнізе [[Войцех Вялёндка|Войцэха Вялёндкі]] «Кухар дасканалы» (1783)<ref name="zviazda" />. У кулінарнай кнізе «Шляхецкая кухарка» [[Марыя Марцішэўская|Марыі Марцішэўскай]] (1878) прыводзіцца адразу некалькі рэцэптаў зразаў: з ялавічнай паляндвіцы, цяляціны, шчупака і нават «завіваныя зразы» з даданнем кавалка сала або нырачнага лою<ref>{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=103—105 |lang=pl}}</ref>. З цягам часу назва «зразы» распаўсюдзілася таксама на стравы з сечанага мяса або рыбы (сечанцы), якія начыняліся рознымі фаршамі. Яны з’явіліся як імітацыя класічнага ўзору, часта каб утылізаваць рэшткі мяса. У беларускай кухні ўзніклі таксама бульбяныя зразы (кшталту [[бульбянікі|бульбянікаў]])<ref name="zviazda" />. == Гатаванне == Для прыгатавання класічных завіваных зразаў выкарыстоўваюць мяса (найчасцей ялавічную паляндвіцу), якое наразаюць тонкімі лустамі ўпоперак валокнаў і добра адбіваюць. Мяса запраўляюць [[соль|соллю]] і [[Перац|перцам]]. Начынка можа быць самай разнастайнай: гародніна (асабліва [[агуркі]] і [[капуста]]), вараныя [[яйка (харчовы прадукт)|яйкі]], каша, смажаныя [[грыбы]] і [[Цыбуля рэпчатая|цыбуля]], хлеб, пячонка, сала, хрэн, а таксама сушаная садавіна (слівы, курага). Таксама існавалі незавіваныя зразы, якія часта рабілі паляўнічыя са свежай дзічыны (дзіка або казулі): мяса проста абсмажвалі і тушылі з грыбамі і цыбуляй<ref name="zviazda" />. Скручаныя з начынкай кавалкі мяса звязваюцца ніткай (традыцыйны спосаб) ці пратыкаюцца зубачысткамі. Затым зразы ўкачваюцца ў [[Мука|муку]] і абсмажваюцца на [[Алей|алеі]] (або сале) да залацістай скарынкі (каля 7—10 хвілін). Пасля гэтага яны тушацца ў ёмістасці з даданнем віна, булёну або вады, часам з салерай і спецыямі. Тушэнне працягваецца каля 45 хвілін, пакуль вільгаць амаль не выкіпіць<ref name="zviazda" />. Перад падачай на стол ніткі і зубачысткі выдаляюцца. Зразы ядуць з [[соус]]ам, у якім яны тушыліся (мясным, грыбным ці цыбульным). Класічны гарнір — рассыпістая каша (пераважна [[Грэчневая каша|грэцкая]]), але таксама падаюць з бульбай (варанай ці камамі), мучнымі клёцкамі або тушанай капустай<ref name="zviazda" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Zrazy|выгляд=міні}} * [http://zefira.net/aromatnye-zrazy-s-gribami/ Беларускія зразы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120217142901/http://zefira.net/aromatnye-zrazy-s-gribami/ |date=17 лютага 2012 }} * [http://kuking.net/3_16.htm Зразы літоўскія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120107070256/http://kuking.net/3_16.htm |date=7 студзеня 2012 }} * [http://www.densa.info/blog/kak-prigotovit-zrazyi/ Як прыгатаваць зразы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120213211847/http://www.densa.info/blog/kak-prigotovit-zrazyi/ |date=13 лютага 2012 }} * [http://relax.ua/menu/mushroom-zrazy/print/ Бульбяныя зразы з грыбамі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120321183055/http://relax.ua/menu/mushroom-zrazy/print |date=21 сакавіка 2012 }} * [http://www.kastrulki.ru/vtorye-blyuda/zrazy-s-yajjcom/#more-773 Зразы з яйкам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121107011307/http://www.kastrulki.ru/vtorye-blyuda/zrazy-s-yajjcom/#more-773 |date=7 лістапада 2012 }} * [http://hygieia.ru/recipes/vegetables/goroxovye-zrazy Гарохавыя зразы]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.umenu.ru/zrazi-kotleti/ Зразы бульбяныя з мясам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100406043141/http://www.umenu.ru/zrazi-kotleti/ |date=6 красавіка 2010 }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] 1zeg9hvz41xghj1k9aofrkm2ybkvk8s Аўстралійскі пелікан 0 110918 5143098 5062671 2026-05-18T14:34:24Z Pabojnia 135280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 5143098 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Таксон | name = Аўстралійскі пелікан | regnum = Жывёлы | image file = Pelican lakes entrance02.jpg | image title = | image descr = | parent = Pelecanus | rang = Від | latin = Pelecanus conspicillatus | author = [[Temminck]], [[1824]] | syn = | typus = | children = | range map = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Pelecanus conspicillatus }} '''Аўстралійскі пелікан''' (''Pelecanus conspicillatus'') — птушка сямейства пеліканавых. Засяляе ўсю [[Аўстралія|Аўстралію]] (акрамя цэнтральнай часткі), [[Востраў Новая Гвінея|Новую Гвінею]], [[Фіджы]], часткова [[Інданезія|Інданезію]], залятае ў [[Новая Зеландыя|Новую Зеландыю]]. Памеры сярэднія: размах крылаў 2,3-2,5 м. Гняздуе на пясчаных лагунах, на астравах паблізу ўзбярэжжа і на ўнутраных азёрах. == Агульныя звесткі == Аўстралійскі пелікан з'яўляецца самай вялікай лятучай птушкай [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Размах крылаў у гэтага віду складае ад 2,5 да 3,4 метра. Вага — ад 5 да 6,8 [[Кілаграм|кг]] (зарэгістраваны рэкорд — 8,2 кг); даўжыня цела 1,6 — 1,9 метра; даўжыня [[дзюба|дзюбы]] 40-50 см (гэты від занесены ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінэса]] як птушка з найбольшай даўжынёй дзюбы адносна даўжыні цела). Ніжняя сківіца пелікана складзена з двух тонкіх рухома сучлененых касцей, да якіх мацуецца гарлавы мяшок. Гэтая скураная бурбалка пад дзюбай змяшчае 9-13 літраў вады. [[Шкілет]] аўстралійскага пелікана надзвычай лёгкій (дзякуючы порам і паветранай поласці ўсярэдзіне касцей), і складае менш 10 % ад агульнай вагі цела. Звычайныя гукі, якія выдае гэты пелікан — глыбокі грудное вуркатанне. У дзікай прыродзе гэтая птушка жыве ў сярэднім 10-25 гадоў. У аўстралійскага пелікана назіраецца [[палавы дымарфізм]]: самцы крыху буйнейшыя за самак. Вочы ў аўстралійскіх пеліканаў карычневыя з белай акантоўкай. У адрозненне ад усіх іншых сучасных відаў пеліканаў, участак аголенай скуры вакол вочы ў аўстралійскага аддзелены ад аголенай скуры асновы дзюбы пёравай перамычкай, утваральнай своеасаблівыя «акуляры», якія з'яўляюцца характэрнай прыкметай віду. == Распаўсюджанне == Аўстралійскі пелікан сустракаецца практычна на ўсёй тэрыторыі [[Аўстралія|Аўстраліі]], у [[Востраў Новая Гвінея|Новай Гвінеі]] і заходняй часткі [[Інданезія|Інданезіі]]. Адзіночныя выпадкі прылёту аўстралійскага пелікана зарэгістраваныя ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], а таксама на астравах захаду [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] ([[Палаў]], [[Фіджы]] і інш) У [[Аўстралія|Аўстраліі]] гэты пелікан сустракаецца як на прэсных вадаёмах, так і на марскіх узбярэжжах, на балотах, ля эстуарыя, на часовых унутраных вадаёмах ([[Эйр (возера)|воз. Эйр]] і інш), прыбярэжных астравах і ў заплавах рэк. == Харчаванне == За дзень аўстралійскі пелікан можа спажываць да 9 кілаграм ежы === Аб'екты харчавання === Асноўным відам ежы аўстралійскага пелікана з'яўляецца [[Рыбы|рыба]]. Але гэты від птушак не мае выразнай спецыялізацыі ў харчаванні, таму, акрамя рыбы, у рацыён аўстралійскага пелікана могуць уваходзіць і шматлікія водныя арганізмы, напрыклад [[ракападобныя]], апалонікі і дарослыя [[Земнаводныя|амфібіі]], а таксама невялікія [[чарапахі]]. Акрамя таго, гэтыя пеліканы ахвотна прымаюць «падкорм» ад людзей, таму ў іх рацыёне ў апошні час было зарэгістравана шмат незвычайных рэчаў. Пры недахопе звычайнага корму, па некаторых назіраннях, аўстралійскія пеліканы могуць лавіць, забіваць і есці нават чаек і качанят. Чаек пеліканы трымаюць пад вадой да таго часу, пакуль тыя не захлёбваюцца, а потым ядуць іх, пачынаючы з галавы. Таксама аўстралійскія пеліканы могуць адбіваць здабычу ў іншых птушак. === Прыстасаванні для харчавання === Найважнейшую ролю ў харчаванні аўстралійскага пелікана гуляе дзюба з гарлавым мяшком. Дзюба пелікана вельмі адчувальная, і з яе дапамогай птушка можа знаходзіць рыбу (або іншыя аб'екты харчавання) у вадзе. Для ўтрымання слізкай здабычы на дзюбе ёсць загнуты дадолу «кручок» (на канцы верхняй сківіцы). Калі здабыча злоўлена, пелікан маніпулюе ёю такім чынам, каб яна разгарнулася галавой уніз у напрамку яго горла, а потым глынае, суправаджаючы глыток рэзкімі матляннем галавы. Гарлавы мяшок ніколі не выкарыстоўваецца для захоўвання ежы, а толькі як ёмістасць для яе кароткачасовага ўтрымання. Пеліканы апускаюць дзюбу пад ваду, выкарыстоўваючы мяшок як сетку. Калі што-небудзь трапляецца ў мяшок, пелікан зачыняе дзюбу і прыціскае яго да грудзей. Гэта дзеянне дазваляе выцесніць ваду з дзюбы і перавесці здабычу ў становішча, прыдатнае для глытання. Таксама пеліканы, якія жывуць на салёных вадаёмах, могуць выкарыстоўваць гарлавы мяшок для збору дажджавой вады для піцця. Аўстралійскія пеліканы могуць паляваць паасобку, але часцей за ўсё птушкі збіраюцца ў зграі. Часам такія зграі могуць быць даволі вялікімі: так, напрыклад, ёсць звесткі аб зграі аўстралійскіх пеліканаў, якая складалася з больш чым 1900 птушак. Пры паляванні пеліканы працуюць узгоднена, акружаючы вушак рыбы і заганяючы яе на мель, для чаго выкарыстоўваюць пагружаныя пад ваду адкрытыя дзюбы і б'юць крыламі па вадзе. Існуюць таксама адзіночныя непацверджаныя звесткі аб тым, што аўстралійскі пелікан можа лавіць рыбу, пікіруючы на яе з паветра, як гэта звычайна робяць буры і перуанскі пеліканы. == Міграцыі == Аўстралійскі пелікан з'яўляецца высокамабільнай птушкай, якая здольная пералятаць на вялікія адлегласці ў пошуках прыдатных вадаёмаў і ежы. Аўстралійскі пелікан не здольны на працяглы маховой палёт, але, у выпадку лунання, можа знаходзіцца ў паветры бесперапынна больш за суткі, пакрываючы пры гэтым сотні кіламетраў. У вольным палёце гэтыя птушкі ў поўнай меры выкарыстоўваюць тэрмальныя патокі паветра для ўздыму і наступнага падтрымання аптымальнай вышыні палёту. Звычайна аўстралійскія пеліканы лётаюць на вышыні каля 1000 метраў, але былі зарэгістраваныя выпадкі іх пад'ёму на вышыні да 3 км. Перамяшчаючы ў лунанні ад аднаго тэрмальнага струменя паветра да іншага, пеліканы могуць пакрываць вялікія адлегласці з мінімальнымі высілкамі, развіваючы хуткасць да 56 кіламетраў у гадзіну. == Размнажэнне == Для размнажэння аўстралійскія пеліканы ўтвараюць калоніі колькасцю да 40 000 асобін. Звычайна такія гнездавыя калоніі размяшчаюцца на астравах або на ізаляваных участках узбярэжжа. Да гнездавання аўстралійскія пеліканы могуць пачаць у любы перыяд года ў залежнасці ад умоў надвор'я. Найважнейшым абмяжоўвалым фактарам пры гэтым з'яўляецца колькасць ападкаў. === Шлюбнае паводзіны === Да спарвання пеліканы прыступаюць пасля даволі працяглага заляцанні. Ад двух да васьмі самцоў ходзяць услед за самкай па тэрыторыі калоніі, пагражаючы адзін аднаму і імкнучыся прыцягнуць увагу самкі шляхам калыханні адкрытымі дзюбамі. Таксама самцы ў гэты час могуць падбіраць невялікія аб'екты, такія як палачкі або дробная засохлая рыба, якія яны падкідваюць у паветра і ловяць, паўтараючы гэта па некалькі разоў запар. Пеліканы падчас заляцанні могуць звяртацца да «воплескам», калі яны пляскаюць дзюбай некалькі разоў на секунду, дзякуючы чаму па гарлавых мяшку прабягаюць хуткія хвалі, як па сцягу падчас моцнага ветру. Паступова патэнцыйныя кавалеры адыходзяць ад самкі адзін за адным, і ў рэшце рэшт, пасля пагоні па зямлі, вадзе і паветры, з самкай застаецца толькі адзін самец, якога яна вядзе да месца будаўніцтва гнязда. Падчас шлюбнага перыяду афарбоўка дзюбы і гарлавы мяшка пеліканаў моцна змяняецца. Пярэдняя палова дзюбы становіцца ярка-ружовай, у той час як скура мяшка каля горла набывае хромавай-жоўты адценне. Некаторыя ўчасткі ў верхняй частцы і ў аснове дзюбы набываюць кобальтава-сіні колер, акрамя гэтага з'яўляецца дыяганальная чорная паласа ад падставы дзюбы да вяршыні. Такія змены афарбоўкі доўжацца нядоўга, і інтэнсіўнасць расцвечивания рэзка падае з пачаткам выседжвання яек. === Гнездаванне === Гняздо аўстралійскага пелікана ўяўляе сабой паглыбленне ў зямлі, якое рыхтуе самка. Яна выкопвае ямку, выкарыстоўваючы лапы і дзюбу, і вистилает яе галінкамі і старымі пер'ем. Праз 2-3 дні пасля таго, як [[гняздо]] гатова, самка адкладае 1-3 [[Яйка|яйкі]], з прамежкам да шасці (у сярэднім — 2-3) дзён паміж кожным. Выседжванне пачынаецца з першага яйкі, і ў ім прымаюць удзел абодва бацькі. Пры выседжвання пеліканы закочваюць яйкі на лапы. Выседжванне доўжыцца каля 32-35 сутак. Першы птушаня звычайна прыкметна больш астатніх. Ён атрымлівае вялікую частку ежы і можа нават нападаць і забіваць птушанят, якія вылупіліся з яек пасля яго. Даследаванні, праведзеныя Каралеўскім Заалагічны грамадствам Паўднёвай Аўстраліі паказалі, што такая Асінхроннасць вываду птушанят з'яўляецца важным адаптыўным механізмам, які ажыццяўляе «страхоўку» на выпадак гібелі 1. Птушаняці. Нядаўна вылупіліся птушаняты аўстралійскага пелікана маюць вялікі дзюбу, вялікія выпуклыя вочы, і скуру, якая выглядае як дробназярністы пластык. Скура вакол вачэй спярэшчаная цёмнымі плямкамі рознай яркасці, а колер вачэй птушанят можа вар'іраваць ад практычна белага да цёмна-карычневага. Гэтыя варыяцыі дапамагаюць бацькам адрозніць свайго птушаня сярод сотняў іншых падчас кармлення. Птушаняты пакідаюць гняздо ва ўзросце ад 10 да 20 дзён, і далучаюцца да адносна аднастайным групах колькасцю да 100 асобін, якія называюць «яслямі». У «яслях» яны праводзяць да двух месяцаў, і па заканчэнні гэтага перыяду становяцца здольнымі да палёту і фактычна самастойнымі асобінамі. == Абмяжоўваючыя фактары == Асноўным натуральным абмяжоўваючым фактарам для аўстралійскага пелікана з'яўляецца ступень забяспечанасці прыдатнымі для жыцця вадаёмамі. Так, напрыклад, падчас запаўнення вадой упадзіны возера [[Эйр (возера)|Эйр]] ў [[1974]]—[[1976]] гадах амаль уся [[папуляцыя]] аўстралійскага пелікана была сканцэнтравана ў гэтым раёне, а на ўзбярэжжах кантынента назіраліся толькі адзінкавыя асобіны. Калі ж возера Эйр зноў высахла, зграі пеліканаў хутка вярнуліся на марскія ўзбярэжжа, а асобныя групы ў той перыяд былі заўважаныя ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], на востраве Каляд і архіпелагу [[Палау]]. == Рознае == Аўстралійскі пелікан мае ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] прыкметную папулярнасць. У прыватнасці, яго выява выкарыстоўваецца на аўстралійскіх [[Паштовая марка|паштовых марках]]. Акрамя таго, аўстралійскі пелікан у Аўстраліі з'яўляецца папулярным прататыпам для дзіцячых цацак. [[Катэгорыя:Пеліканы]] klt4jc90o9rgf35b2vokmavoj2c81sg Шаблон:Югаслаўскія войны 10 114363 5143059 5030807 2026-05-18T13:33:24Z DBatura 73587 5143059 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Югаслаўскія войны |navbar = plain |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Югаслаўскія войны]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = |спіс1 = {{{!}} style="table-layout:fixed" {{!}}bgcolor="#B0C4DE" align="center"{{!}} '''Асноўныя падзеі''' {{!}}bgcolor="#B0C4DE" align="center"{{!}} '''Сербскія і македонскія дзяржутварэнні''' {{!}}bgcolor="#B0C4DE" align="center"{{!}} '''Дамагаліся незалежнасці''' {{!}}bgcolor="#B0C4DE" align="center"{{!}} '''Наступствы''' {{!}}-valign="top" {{!}} ; [[Распад Югаславіі]] ; Войны * [[Дзесяцідзённая вайна|Дзесяцідзённая вайна ў Славеніі (1991)]] * {{гэта выдатны артыкул}} [[Вайна ў Харватыі|Вайна ў Харватыі (1991—1995)]] * [[Баснійская вайна|Баснійская вайна (1992—1995)]] ** [[Харвацка-баснійскі канфлікт|Харвацка-баснійскі канфлікт (1992—1994)]] * [[Косаўская вайна|Косаўская вайна (1998—1999)]] * [[Аперацыя «Саюзная сіла»|Вайна НАТА супраць Югаславіі (1999)]] ** [[Храналогія вайны НАТА супраць Югаславіі/Сакавік 1999 года|сакавік]], [[Храналогія вайны НАТА супраць Югаславіі/Красавік 1999 года|красавік]], [[Храналогія вайны НАТА супраць Югаславіі/Май 1999 года|май]], [[Храналогія вайны НАТА супраць Югаславіі/Чэрвень 1999 года|чэрвень]] * [[Канфлікт у Прэшаўскай даліне|Канфлікт у Прэшаўскай даліне (1999—2001)]] * [[Канфлікт у Македоніі (2001)]] ; Храналогія {{Collapsible list |title=1991 |* [[Плітвіцкі Крывавы Вялікдзень]] * [[Дзесяцідзённая вайна]] * [[Брыёнскае пагадненне]] * [[Разня ў Белавары]] * [[Бітва за Вукавар]] * [[Вукаварскі інцыдэнт]] * [[Аблога Дуброўніка]] }} {{Collapsible list |title=1992 |* {{Гэта добры артыкул}} [[Аблога Сараева]] * [[Грацкае пагадненне]] * [[Аперацыя «Калідор»]] }} {{Collapsible list |title=1993 |* [[Бойня ў Кравіцы]] * [[Аперацыя «Масленіца»]] * [[Этнічныя чысткі ў даліне Лашвы]] * [[Аперацыя «Лукавац 93»]] * [[Аперацыя «Медакская кішэнь»]] }} {{Collapsible list |title=1994 |* Першы выбух на рынку [[Маркале]] * [[Паветраны бой над Баня-Лукай]] * [[Вашынгтонскае пагадненне]] * [[Аперацыя «Тыгр 94»]] * [[Аперацыя «Павук»]] }} {{Collapsible list |title=1995 |* [[Аперацыя «Маланка», 1995|Аперацыя «Маланка»]] * [[Ракетны абстрэл Заграбу]] * [[Разня ў Срэбраніцы]] * [[Аперацыя «Бура»]] * Другі выбух на рынку [[Маркале]] * [[Аперацыя «Абдуманая сіла»]] * [[Інцыдэнт каля Мрконьіча]] * [[Дэйтанскае пагадненне]] }} {{Collapsible list |title=1999 |* [[Інцыдэнт у Рачацы]] * [[Знішчэнне сербскага пасажырскага цягніка 12 красавіка 1999|Знішчэнне сербскага пасажырскага цягніка]] * [[Знішчэнне тэлецэнтра ў Бялградзе]] * [[Знішчэнне пасольства Кітая ў Бялградзе 7 мая 1999 г.|Знішчэнне пасольства Кітая ў Бялградзе]] * [[Бамбардзіроўка вёскі Корыша]] * [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1244]] * [[Марш-кідок на Прышціну]] }} {{Collapsible list |title=2001 |* [[Аперацыя «Брава»]] * [[Бітва за Радушу (2001)|Бітва за Радушу]] * [[Охрыдскае пагадненне]] }} {{!}} ; Удзельнікі * {{сцягафікацыя|СФРЮ}} (СФРЮ) ** [[Выява:Logo of the JNA.svg|20px]] [[Югаслаўская народная армія|Югаслаўская НА]] * {{сцяг|СРЮ}} [[Югаславія]] (СРЮ) ** [[Выява:VSCG.jpg|20px]] [[Узброеныя сілы Саюзнай Рэспублікі Югаславіі|УС Югаславіі]] * {{сцягафікацыя|Рэспубліка Сербская}} ** [[Выява:Emblem Republika Srpska Army.svg|20px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Сербскай|УС Рэспублікі Сербскай]] * {{сцягафікацыя|Рэспубліка Сербская Краіна}} ** [[File:Srpska vojska Krajine, oficirski emblem. 1993-1995.png|20px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Сербская Краіна|УС Сербскай Краіны]] * [[Выява:Flag of the Republic of Western Bosnia (Fictitious).svg|22px|border]] [[Рэспубліка Заходняя Боснія]] * {{сцягафікацыя|Рэспубліка Македонія}} ** [[Выява:MacedonianArmyLogo.svg|20px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Македоніі|УС Рэспублікі Македоніі]] ** [[File:Macedonian Police insignia.png|20px]] {{не перакладзена|Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Македоніі|МУС Рэспублікі Македоніі|en|Republic of Macedonia Ministry of Internal Affairs}} * ''Сербскія добраахвотнікі:'' ** [[File:Patch of the Serbian Guard.svg|20px]] [[Сербская гвардыя]] ** [[Сербская добраахвотніцкая гвардыя]] ** [[File:White eagles.svg|20px]] {{не перакладзена|Белыя Арлы (ваенізаваная арганізацыя)|«Белыя арлы»|en|White Eagles (paramilitary)}} ** [[Выява:Coat of arms of Serbia and Montenegro.svg|20px]] {{не перакладзена|Сербскія сокалы|«Сербскія сокалы»|sr|Српски соколови}} ** [[Выява:Coat of arms of Serbia and Montenegro.svg|20px]] {{не перакладзена|Душан Моцны|«Душан Моцны»|en|Dušan the Mighty (paramilitary)}} ** [[Выява:Coat of arms of Serbia and Montenegro.svg|20px]] {{не перакладзена|Лева Суподерица|«Лева Суподерица»|en|Leva Supoderica}} ** [[File:Patch of the Scorpions.svg|20px]] {{не перакладзена|Скарпіёны (Сербія)|«Скарпіёны»|en|Scorpions (Serbia)}} ** [[Выява:Coat of arms of Serbia and Montenegro.svg|20px]] {{не перакладзена|Жоўтыя восы|«Жоўтыя восы»|en|Yellow Wasps}} ** [[File:Patch of the Kninjas.svg|20px]] {{не перакладзена|Кніндзі (атрад)|«Кніндзі»|en|Kninjas}} ** [[File:Patch of the Wolves of Vučjak.svg|20px]] {{не перакладзена|Ваўкі з Вуч’яка|«Ваўкі з Вуч’яка»|en|Vukovi s Vucjaka}} ** [[Выява:Coat of arms of Serbia and Montenegro.svg|20px]] {{не перакладзена|Шакалы|«Шакалы»|en|Jackals (paramilitary)}} ** [[Сербская радыкальная партыя|Добраахвотнікі СРП]] * ''Ваенная дапамога:'' ** {{сцягафікацыя|УНА-УНСО}} ** [[Файл:Flag_of_the_Russian_volunteers_in_Yugoslavia.svg|20пкс]] [[Рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|Рускія добраахвотнікі]] ** [[File:Roundel of Ukraine.svg|22px]] [[Украінская авіяцыя ў македонскім канфлікце|Украінскія пілоты]] ** {{Сцяг|Грэцыя}} [[Грэчаская добраахвотніцкая гвардыя|Грэчаскія добраахвотнікі]] {{Collapsible list |title=Ключавыя фігуры |* {{сцяг|Югаславія}} [[Слабадан Мілошавіч|Слабодан Мілошавіч]] * {{сцяг|Югаславія}} [[Драгалюб Ойданіч]] # * {{сцяг|Югаславія}} {{не перакладзена|Мамчылі Пырышыч||en|Momčilo Perišić}} * {{сцяг|Югаславія}} [[Велька Кадзіевіч]] * {{сцяг|Югаславія}} [[Міле Мркшыч]] # * [[Выява:Flag_of_Serbia_(1992-2004).svg|22px|border]] [[Мілан Мілуцінавіч]] * {{сцяг|Рэспубліка Сербская}} [[Радаван Караджыч]] (#) * {{сцяг|Рэспубліка Сербская}} [[Біляна Плаўшыч]] # * {{сцяг|Рэспубліка Сербская}} [[Ратка Младзіч]] (#) * {{сцяг|Рэспубліка Сербская}} [[Мамчыла Краішнік]] # * {{сцяг|Рэспубліка Сербская Краіна}} [[Мілан Марціч]] # * {{сцяг|Рэспубліка Сербская Краіна}} [[Мілан Бабіч]] # * {{сцяг|Рэспубліка Сербская Краіна}} [[Горан Хаджыч]] (#) * [[Выява:Flag of the Republic of Western Bosnia (Fictitious).svg|22px|border]] [[Фікрет Абдыч]] # * {{сцяг|Рэспубліка Македонія}} [[Борыс Трайкаўскі]] * {{сцяг|Рэспубліка Македонія}} [[Влада Бучкаўскі]] * {{сцяг|Рэспубліка Македонія}} [[Любэ Башкоскі]] * [[Вук Драшкавіч]] * [[Выява:Flag of the Serbian Volunteer Guard.jpg|border|{{{1|22px}}}]] [[Жэлька Ражнатавіч]] * {{сцяг|Югаславія|СРЮ}} [[Міларад Лукавіч]] * {{сцяг|Югаславія|СРЮ}} [[Драган Васількавіч]] * {{сцяг|Югаславія|СРЮ}} [[Воіслаў Шэшэль]] (#) }} {{!}} ; Удзельнікі * {{сцягафікацыя|Славенія}} ** [[File:Patch of the Territorial Defense of Slovenia.svg|20px]] {{не перакладзена|Тэрытарыяльная абарона Славеніі|ТА Славеніі|en|Slovenian Territorial Defence}} * {{сцягафікацыя|Харватыя}} ** [[Выява:Osrh.jpg|20px]] [[Узброеныя сілы Харватыі|УС Харватыі]] ** [[Выява:Patch of the Croatian Defence Forces.svg|20px]] [[Харвацкія абарончыя сілы]] * [[Выява:Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg|22px|border]] [[Рэспубліка Боснія і Герцагавіна]] ** [[File:TO BIH Emblem.png|20px]] {{не перакладзена|Тэрытарыяльная абарона Босніі і Герцагавіны|ТА Босніі і Герцагавіны|en|Territorial Defence Force of the Republic of Bosnia and Herzegovina}} ** [[File:Эмблема спецподразделения "Зеленые береты".png|20px]] {{не перакладзена|Зялёныя берэты (Боснія і Герцагавіны)|«Зялёныя берэты»|en|Zelene beretke}} ** [[File:Logo of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Армія Рэспублікі Боснія і Герцагавіна|УС Рэспублікі Боснія і Герцагавіна]] * [[Выява:Flag_of_the_Croatian_Republic_of_Herzeg-Bosnia.svg|22px|border]] [[Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна]] ** [[Выява:Logo of Croatian Defence Council.svg|20px]] [[Харвацкі савет абароны]] * {{сцягафікацыя|Федэрацыя Босніі і Герцагавіны}} * {{сцяг|Косава|1990}} [[Рэспубліка Косава (1991—2000)|Рэспубліка Косава]] ** [[Выява:UCK KLA.svg|20px]] [[Армія вызвалення Косава|Войска вызвалення Косава]] ** [[Выява:Coat of arms of Albania.svg|20px]] {{не перакладзена|Узброеныя сілы Рэспублікі Косава (1991—2000)|УС Рэспублікі Косава|en|Armed Forces of the Republic of Kosovo}} * ''Албанскія сепаратысты:'' ** [[Выява:Uck_Nla_logo.svg|20px]] [[Армія нацыянальнага вызвалення (Македонія)|Армія нацыянальнага вызвалення]] ** [[File:UCPMB logo.svg|20px]] [[Армія вызвалення Прэшава, Медведжы і Буянаваца]] ** [[Выява:AKSh logo.svg|20px]] [[Албанская нацыянальная армія]] * ''Ваенная дапамога:'' ** {{сцягафікацыя|Албанія}} ** {{сцягафікацыя|НАТА}} ** [[File:Islamic-conference.gif|23px]] [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыя Ісламская канферэнцыя]] ** {{сцягафікацыя|Аль-Каіда}} ** [[Выява:Military Professional Resources Logo.svg|23px]] [[Military Professional Resources]] {{Collapsible list |title=Ключавыя фігуры |* {{сцяг|Славенія}} [[Мілан Кучан]] * {{сцяг|Славенія}} [[Янез Янша]] * {{сцяг|Харватыя}} [[Франья Туджман]] * {{сцяг|Харватыя}} [[Гойка Шушак]] * {{сцяг|Харватыя}} [[Антон Тус]] * {{сцяг|Харватыя}} [[Янка Бабетка]] * {{сцяг|Харватыя}} [[Званімір Чэрвенка]] * {{сцяг|Харватыя}} [[Антэ Гатовіна]] # * [[Выява:Zastava HOS-a.png|22px|border]] [[Блаж Кралевіч]] * [[Выява:Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg|22px|border]] [[Алія Ізетбегавіч]] * [[Выява:Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg|22px|border]] [[Расім Дэліч]] * [[Выява:Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg|22px|border]] [[Атыф Дудаковіч]] * [[Выява:Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg|22px|border]] {{не перакладзена|Сефер Халілавіч||en|Sefer Halilović}} * [[Выява:Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg|22px|border]] [[Насер Орыч]] * [[Выява:Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg|22px|border]] [[Мустафа Хайрулахавіч]] * [[Выява:Flag_of_the_Croatian_Republic_of_Herzeg-Bosnia.svg|22px|border]] [[Матэ Бобан]] * [[Выява:Logo of Croatian Defence Council 2.svg|20px]] {{не перакладзена|Дарыа Кордзіч||en|Dario Kordić}} # * {{сцяг|Косава|1990}} [[Ібрагім Ругова]] * [[Выява:UCK KLA.svg|20px]] [[Адэм Яшары]] * [[Выява:UCK KLA.svg|20px]] [[Хашым Тачы]] * [[Выява:UCK KLA.svg|20px]] [[Агім Чэку]] * [[Выява:UCK KLA.svg|20px]] [[Рамуш Харадзінай]] (#) * [[Выява:Uck_Nla_logo.svg|20px]] [[Алі Ахмеці]] * {{сцяг|НАТА}} [[Хаўер Салана]] * {{сцяг|НАТА}} [[Уэслі Кэн Кларк|Уэслі Кларк]] }} {{!}} ; Наступствы * [[Файл:ICTY logo.svg|20px]] [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|МТБЮ]] ** [[Спіс абвінавачаных Міжнародным трыбуналам па былой Югаславіі|Спіс абвінавачаных МТБЮ]] * [[Бульдозерная рэвалюцыя]] * Беспарадкі ў Косаве ([[Беспарадкі ў Косаве (2004)|2004]] • [[Беспарадкі ў Косаве (2008)|2008]] • [[Беспарадкі ў Косаве (2011)|2011]]) ** [[Рэферэндум у Паўночным Косаве]] * [[Абвяшчэнне незалежнасці Косава, 2008|Абвяшчэнне незалежнасці Косава]] ** [[Міжнародная рэакцыя на абвяшчэнне незалежнасці Косава|Міжнародная рэакцыя]] ** [[Акцыі пратэсту супраць незалежнасці Косава, 2008|Акцыі пратэсту]] * [[Спіс страт авіяцыі бакоў у ваенных дзеяннях на Балканах (1991—1995)]] * [[Спіс страт авіяцыі бакоў падчас войны НАТА супраць Югаславіі (1999)]] ; Міратворчыя місіі * {{сцяг|ААН}} [[UNPROFOR]] * {{сцяг|ААН}} [[KFOR]] * {{сцяг|ААН}} [[Місія ААН у Косаве|UNMIK]] * {{сцяг|ЕС}} [[EULEX]] ; Ірэдэнтызм * {{сцяг|Албанія}} [[Вялікая Албанія]] * {{сцяг|Сербія}} [[Вялікая Сербія]] * {{сцяг|Харватыя}} [[Вялікая Харватыя]] ; Іншае * [[Заходне-Сербская Федэрацыя]] * [[Этнічныя чысткі]] * [[Знікненне двух савецкіх журналістаў у Югаславіі 1 верасня 1991 года]] * [[Беспарадкі ў Албаніі (1997)]] * [[File:UCCPNG.png|20px]] [[Армія вызвалення Чамерыі]] * [[Беларусь і югаслаўскія войны]] * [[Замежныя камбатанты ў Баснійскай вайне]] {{!}}} |стыль_унізе = |унізе = (#) ''— знаходзяцца пад следствам'', # ''— асуджаныя за ваенныя злачынствы'' }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Югаславія]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Войны]] <!-- interwiki --> </noinclude> bcydo8578x20pbi77wmbbup63jga44s Эдынбург-Сямі-Мораў 0 114550 5143242 5025798 2026-05-18T20:46:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143242 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Эдынбург (значэнні)}} {{НП |статус = Паселішча |беларуская назва = Эдынбург-Сямі-Мораў |арыгінальная назва = Edinburgh of the Seven Seas |падначаленне = |краіна = Вялікабрытанія |краінакарта = Паўднёвы Атлантычны акіян |герб = Coat of arms of Tristan da Cunha.svg |сцяг = Flag of Tristan da Cunha.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = S|lat_deg = 37|lat_min = 04|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 12|lon_min = 19|lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = 0 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта = Атлантычны акіян |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = адміністратар |глава = |першае згадванне = 1867 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 238 |год перапісу = 2022 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +290 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Edinburgh of the Seven Seas |сайт = http://www.tristandc.com/ |мова сайта = en |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Эдынбург-Сямі-Мораў''' ({{lang-en|Edinburgh of the Seven Seas}}) — адзінае паселішча на [[востраў Трыстан-да-Кунья|востраве Трыстан-да-Кунья]], адміністрацыйны цэнтр [[астравы Трыстан-да-Кунья|астравоў Трыстан-да-Кунья]]. Насельніцтва — 238 чал. (2022 г.). == Гісторыя == Атрымаў назву ў гонар брытанскага прынца Альфрэда, меўшага тытул герцага [[Эдынбург]]скага, пасля яго наведвання [[астравы Трыстан-да-Кунья|астравоў Трыстан-да-Кунья]] ў [[1867]]. Пацярпеў ад вывяржэння [[вулкан]]а ў [[1961]] г., быў астаўлены насельнікамі, а потым зноў адроджаны ў [[1963]] г. == Адміністрацыя == Кіруецца адміністратарам і Радай [[астравы Трыстан-да-Кунья|астравоў Трыстан-да-Кунья]]. == Інфраструктура == Эдынбург-Сямі-Мораў — самае аддаленае сталае паселішча ў свеце, да [[востраў Святой Алены|вострава Святой Алены]] — 2430 км, ад [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] — 3360 км, ад [[Афрыка|Афрыкі]] — 2816 км. Мае сучасны [[порт]] — адзіны буйны транспартны вузел на [[астравы Трыстан-да-Кунья|астравах Трыстан-да-Кунья]]. [[Эканоміка]]: сельская гаспадарка, лоў і пераапрацоўка рыбы і лангустаў. Усе тэлефонныя нумары маюць толькі 4 лічбы. Працуюць 1 дзіцячы сад, 1 сярэдняя школа, 1 царква. [[Тэлебачанне]] стала даступным толькі з [[2001]] г. (транслюецца з [[Фалклендскія астравы|Фалклендскіх астравоў]]). <gallery align=center perrow=2> Image:Tristan da Cunha4.jpg|Знешні выгляд Image:Tristan Graveyard.jpg|Могілкі </gallery> == Спасылкі == * [http://www.tristandc.com Афіцыйны сайт з інфармацыяй для наведвальнікаў] * [http://www.tristandacunha.org/ Афіцыйны інфармацыйны рэсурс]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.historytoday.com/richard-cavendish/evacuation-tristan-da-cunha Эвакуацыя трыстанцаў] [[Катэгорыя:Трыстан-да-Кунья]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1816 годзе]] 4oqg6pu4fe6nfik0qa4ewzxf3unme7r Эдуард I 0 114771 5143221 4816814 2026-05-18T19:54:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143221 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Эдуард I Даўганогі | арыгінал імя = Edward I Longshanks | партрэт = EdwardI-Cassell.jpg | шырыня партрэта = 300 | подпіс = | аўтограф = | шырыня аўтографа = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | у шлюбе = | дзеці = | Commons = Edward I of England }} '''Эдуард I''' ({{ДН|17|6|1239}}, [[Лондан]] — {{ДС|7|7|1307}}) — кароль [[Каралеўства Англія|Англіі]] (1272—1307). == Біяграфія == З дынастыі Плантагенетаў. Пры ім у Англіі канчаткова аформілася саслоўна-прадстаўнічая манархія, далучаны [[Уэльс]] (1282—84), зроблены спробы заваяваць Шатландыю. Умацоўваў саюз каралеўскай улады з рыцарствам і гарадамі пры асцярожным наступленні на пазіцыі свецкай і духоўнай арыстакратыі. Незадаволенасць рыцарства і гараджан ростам падаткаабкладання прымусіла яго афіцыйна прызнаць за парламентам права санкцыяніраваць агульнадзяржаўныя падаткі (1297). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{cite book|last=Barrow|first=G. W. S.|authorlink=G. W. S. Barrow|title=Robert Bruce and the Community of the Realm of Scotland|publisher=Eyre & Spottiswoode|location=London|date=1965|isbn=}} * {{cite book|last=Carpenter|first=David|authorlink=David Carpenter (historian)|title=The Struggle for Mastery: Britain, 1066-1284|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|date=2003|isbn=0195220005}} * {{cite book|last=Davies|first=R. R.|authorlink=Rees Davies|title=The Age of Conquest: Wales, 1063-1415|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|date=2000|isbn=0198208782}} * {{cite book|last=Maddicott|first=John|authorlink=John Maddicott|title=Simon de Montfort|url=https://archive.org/details/simondemontfort0000madd|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|date=1994|isbn=0521374936}} * {{cite book|last=Morris|first=Marc|authorlink=|title=A Great and Terrible King: Edward I and the Forging of Britain|url=https://archive.org/details/greatterriblekin0000morr|publisher=Hutchinson|location=London|date=2008|edition=updated|isbn=9780091796846}} * {{cite book|last=Plucknett|first=T. F. T.|authorlink=|title=Legislation of Edward I|publisher=The Clarendon Press|location=Oxford|date=1949|isbn=}} * {{cite book|last=Powicke|first=F. M.|authorlink=F. M. Powicke|title=The Thirteenth Century: 1216-1307|url=https://archive.org/details/thirteenthcentur0000powi_2|publisher=Clarendon|location=Oxford|date=1953|isbn=0192852493}} * {{cite book|last=Powicke|first=F. M.|authorlink=F. M. Powicke|title=King Henry III and the Lord Edward: The Community of the Realm in the Thirteenth Century|url=https://archive.org/details/kinghenryiiilord0000empo|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|date=1947|isbn=}} * {{cite book|last=Powicke|first=F. M.|authorlink=|title=The Thirteenth Century: 1216-1307|url=https://archive.org/details/thirteenthcentur0000unse_b2g6|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|date=1962|edition=2nd|isbn=}} * {{cite book|last=Prestwich|first=Michael|authorlink=Michael Prestwich|title=War, Politics and Finance under Edward I|publisher=Faber and Faber|location=London|date=1972|isbn=0571090427}} * {{cite book|last=Prestwich|first=Michael|authorlink=|title=Edward I|url=https://archive.org/details/edwardi0000pres_g2n8|publisher=Yale University Press|location=New Haven|date=1997|edition=updated|isbn=0300072090}} * {{cite encyclopedia|last=Prestwich|first=Michael|authorlink=|title=Edward I (1239–1307)|encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/8517}} * {{cite book|last=Prestwich|first=Michael|authorlink=|title=Plantagenet England: 1225-1360|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|date=2007|edition=new|isbn=0198228449|url-access=registration|url=https://archive.org/details/plantagenetengla00pres_0}} * {{cite book|last=Raban|first=Sandra|authorlink=|title=England under Edward I and Edward II|url=https://archive.org/details/englandunderedwa0000raba|publisher=Blackwell|location=Oxford|date=2000|isbn=0631203575}} * {{cite book|last=Jonathan|first=Riley-Smith|authorlink=Jonathan Riley-Smith|title=The Crusades: A History|publisher=Continuum|location=London|date=2005|isbn=0826472699}} * {{cite book|last=Sadler|first=John|authorlink=John Sadler (historian)|title=The Second Barons' War: Simon de Motfort and the Battles of Lewes and Evesham|publisher=Pen & Sword Military|location=Barnsley|date=2008|isbn=1844158314}} * {{cite book|last=Stubbs|first=William (ed.)|authorlink=William Stubbs|title=Chronicles of the Reigns of Edward I and Edward II|publisher=Longman|location=London|date=1882–1883|isbn=}} * {{cite book|last=Sutherland|first=Donald|title=Quo Warranto Proceedings in the Reign of Edward I, 1278-1294|url=https://archive.org/details/quowarrantoproce0000dwsu|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|date=1963}} * {{cite book|last=Watson|authorlink=|first=Fiona J.|title=Under the Hammer: Edward I and the Throne of Scotland, 1286-1307|publisher=Tuckwell Press|location=East Linton|date=1998|isbn=1862320314}} == Спасылкі == * [http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/KingsandQueensofEngland/ThePlantagenets/EdwardILongshanks.aspx Edward I of England at royal.gov.uk] * [http://www.gtj.org.uk/en/item10/28985 Images of the castles of Edward I in Wales] * [http://www.heritageandhistory.com/contents1a/2009/03/king-edward-i-monument/ King Edward I Monument] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111126122445/http://www.heritageandhistory.com/contents1a/2009/03/king-edward-i-monument/ |date=26 лістапада 2011 }} * {{findagrave|grid=1955|name=Edward I}} {{Паслядоўнасць людзей | папярэднік=[[Генрых III (кароль Англіі)|Генрых III]] | спіс=[[Спіс каралёў Англіі|Кароль Англіі]] | пераемнік=[[Эдуард II]]|гады=[[1272]]—[[1307]]}} {{Каралі Англіі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі англійскія]] [[Катэгорыя:Крыжакі]] [[Катэгорыя:Плантагенеты]] [[Катэгорыя:Графы Чэстэр]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прэтэндэнты на трон Шатландыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Восьмага крыжовага паходу]] 0vl79r4e59yy24za09r2reqibhs0ozi Гуканне вясны 0 118357 5143246 4628302 2026-05-18T20:55:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143246 wikitext text/x-wiki '''Гуканне вясны''' — старажытнае [[свята]] развітання з зімой і сустрэчы вясны. Мае [[Язычніцтва|язычніцкае]] паходжанне. Суправаджаецца абрадавымі вясновымі песнямі, [[Карагод|карагодамі]]. Людзі заклікаюць [[Вясна|вясну]] хутчэй прыйсці, радуюцца першаму вясноваму сонцу і праганяюць [[Зіма|зіму]]. == Распаўсюд == Даследчыкі лічаць, што Гуканне вясны было найбольш уласцівае ўсходу Беларусі. У заходніх абласцях яно не было выразна акрэслена і злівалася з [[Масленіца|масленкавай]] абраднасцю. == Час святкавання == [[Файл:Poliszuky001.jpg|200пкс|thumb|В. Баратынскі. [[Палешчукі]].]] Як і многія іншыя язычніцкія абрады, Гуканне вясны не мела канкрэтнай даты. * У некаторых мясцінах Гуканне вясны супадала з канцом масленкавага тыдню. Магчыма, гэта выклікана [[Хрысціянства|хрысціянскім]] уплывам і забаронай танцаваць і спяваць у [[пост]]. * У некаторых раёнах вясную пачыналі гукаць 1 сакавіка, на свята Аўдакеі (Аўдоцця-вясноўка). * 9 [[сакавік]]а спраўляліся [[Саракі]] — свята, у якое, паводле павер’яў, павінны былі прыляцець з поўдня сорак «выраяў» (птушыных зграй). * У іншых мясцінах вясну пачыналі гукаць на [[Дабравешчанне Прасвятой Багародзіцы|Дабравешчанне]] (Звеставанне), якое святкавалася 25 сакавіка. Напрыклад, у [[Гомельскі павет|Гомельскім павеце]], паводле звестак [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіды Радчанкі]], спяваць вяснянкі пачыналі з 2 лютага ([[Грамніцы|Стрэчанне]]) і працягвалі іх спяваць аж да 24 чэрвеня ([[Купалле]]){{sfn|Радчанка|1888|с=XXII, XXV}}. * Беларускія неапаганцы вясну гукаюць па сонечнаму календару 5 красавіка{{fact}}. Пасля пераходу на [[Грыгарыянскі каляндар]] ўсе праваслаўныя святы «зрушыліся» на 13 дзён наперад. Саракі «пераехалі» на 22 сакавіка, і вясну найчасцей гукаюць у 10-20-х лічбах сакавіка. == Святкаванне == === Месца святкавання === Найчасцей збіраліся на адкрытым месцы (горцы, беразе ракі, краі лесу ці нават даху хаты ці лазні). Справа ў тым, што менавіта высокія месцы вясною першымі вызваляюцца ад снегу. Так апісана Гуканне вясны ў [[Гомельскі павет|Гомельскім павеце]], у кнізе [[Павел Васілевіч Шэйн|П. В. Шэйна]]: «Звычайна само гуканне адбываецца ў нас так: гурты дзяўчат збіраюцца на самыя ўзвышаныя месцы ў вёсцы, каля гумнаў; пасцілаюць там салому і, пасеўшы на яе ў рады, пяюць да позняй ночы веснавыя песні. Гэтыя песні разносяцца тады па ўсіх навакольных „зборных пунктах“. Часта спяваюць па чарзе: у адным месцы пачнуць і спыняцца, у другім працягваюць». Падобныя звычаі апісвала і Зінаіда Радчанка, адзначаючы, што дзяўчаты на Гомельшчыне выбіралі сабе сябровак на ўвесь год і, падзяліўшыся на гурты, збіраліся ўвечары на берагах рэк або на ўзгорках, адкуль спявалі вяснянкі, перагукваючыся з іншымі гуртамі{{sfn|Радчанка|1888|с=XXII}}. На Палессі таксама была моцная традыцыя збірацца на беразе возера ці ракі. === Паленне агню === Сяляне складалі вогнішча з рознай старызны і спявалі вакол яго песні-вяснянкі. Часам моладзь, як і на [[Купалле|купальскія]] ігрышчы, ладзіла скокі праз вогнішча. У [[Чачэрскі раён|Чачэрскім раёне]] нават падпальвалі старое кола і пускалі яго на плыце па рэчцы (што пераклікаецца з аналагічным купальскіх абрадам). Спальванне старызны сімвалізавала развітанне з зімою, аднаўленне свету, амалоджванне прыроды. === Печаныя «жаваронкі» === Найчасцей пяклі сорак кавалкаў [[печыва]] ў выглядзе птушак і раздавалі дзецям. Часам дзяўчаты бралі палатно і хісталі яго, падкідваючы на ім уверх печаных жаваронкаў. Гэта як бы імітыравала палёт і павінна было паскорыць вяртанне птушак з [[Вырай|Выраю]]. Адным з першых кожную вясну прылятаў [[Жаваранкавыя|жаўрук]]. Ён і лічыўся «вястуном» вясны. === «Затанцоўванне вясны» === Гэты абрад існаваў у [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Ён нагадваў калядныя і валачобныя абыходы вёскі. Моладзь збіралася і абыходзіла двары. Гаспадарам яна жадала добрага ўраджаю і багацця, а потым вадзіла ў двары карагод. Лічылася, што, «дзе карагод ходзіць — там жыта родзіць». === Веснавыя песні === Абстрактнае для старажытных людзей паняцце надыходу вясны ўвасаблялася ў зразумелыя чалавечыя вобразы — прыгожую, квітнеючую дзяўчыну, зэяўленне якой звязывалі з прылетам птушак з выраю і таму іх клікалі-гукалі: {{Цытата| :Жавароначкі, прыляціце - у-у-у-у! :Вы нам лецейка прынясіце - у-у-у-у! :А зімачку забярыце - у-у-у-у! :Бо нам зімачка надаела - у-у-у-у! :Усе хлебушкі пераела - у-у-у-у! }} У некаторых песнях Вясна і Зіма персаніфікуюцца, ператвараюцца ў жывых персанажаў. {{Цытата| :Зіма з летам сустракаецца, :Пра здаровейка пытаецца: :— Ой, чалом, чалом, да цёплае лецейка! :— Ой, здарова была, да халодная зімачка! :— Што цябе, лецейка, узвелічаюць, :Мяне, зімачку, праклінаюць? :— Бо ты, зімачка, халодная, :Лугі, балоты памарозіла. <ref>[Выд.: Паэзія беларускага земляробчага календара / Укладанне, сістэматызацыя тэкстаў, уступны артыкул і каментарыі А.С. Ліса. Мн., 1992.]</ref>.}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{wikisource|Катэгорыя:Гуканне вясны}} * [http://by-ethno.livejournal.com/112261.html Гуканне вясны] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жанры фальклору]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікдзень у славянскай традыцыі]] 90gekn4opkcg0wnfg1c3ch25g7xd8f4 Эмі Росум 0 118833 5143316 5070314 2026-05-19T01:24:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143316 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Эмі Росум | Арыгінал імя = Emmy Rossum | Фота = Emmy Rossum cropped.jpg | Подпіс = Росум у 2010 годзе. | Імя пры нараджэнні = Эмануэль Грэй Росум | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Грамадзянства = | Гады актыўнасці = [[1997]] — цяпер. час | Кірунак = [[Драма (жанр)|драма]] <br /> [[камедыя]] <br /> [[меладрама]] | Узнагароды = | imdb_id = 0002536 | Сайт = http://www.emmyrossum.com/ }} '''Эмі Росум''', '''Эмануэль Грэй Росум''' ({{мова-en|Emmanuelle Grey Rossum}}; нар. [[12 верасня]] [[1986]], [[ЗША]]) — [[ЗША|амерыканская]] {{актрыса|ЗША}} і спявачка [[яўрэй|яўрэйскага паходжання]]. Першымі фільмамі, якія прынеслі ёй вядомасць, сталі «{{не перакладзена|Лавец песень|Лавец песень|en|Songcatcher}}» (2000), «{{не перакладзена|Амерыканская рапсодыя||en|An American Rhapsody}}» (2001) і «{{не перакладзена|Апасіяната||en|Passionada}}» (2002). Аднак сапраўднае прызнанне сусветнай грамадскасці прыйшло да яе толькі пасля выхаду ў пракат фільма «[[Таямнічая рака]]» (2003). У далейшым яна знялася ў фільмах-катастрофах «[[Паслязаўтра]]» (2004) і «[[Пасейдон (фільм)|Пасейдон]]» (2006). У 2010 годзе Росум увайшла ў акцёрскі склад тэлесерыяла «[[Бессаромнікі (тэлесерыял)|Бессаромнікі]]» ў якасці выканаўцы галоўнай ролі. У 2007 годзе Росум выпусціла свой дэбютны альбом ''Inside Out'', а таксама Калядны [[EP|міні-альбом]] ''Carol of the Bells''. == Фільмаграфія == * 1997—2004 — The Practice * 1998 — Only Love * 1998 — A Will of Their Own * 1998 — Grace & Gloria * 1999 — Genius * 1999 — Snoops (серыял) * 2000 — Songcatcher * 2000 — It Had to Be You * 2000 — The Audrey Hepburn Story * 2001 — An American Rhapsody * 2001 — Happy Now * 2002 — Passionada * 2003 — Nola * 2003 — Mystic River * 2004 — The Day After Tomorrow * 2004 — The Phantom of the Opera * 2006 — Poseidon * 2008 — Dragonball == Дыскаграфія == * ''Inside Out'' (2007) * ''Carol of the Bells EP'' (2007) * ''Sentimental Journey'' (2013) == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Official website|www.emmyrossum.com/|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=афіцыйны сайт}} * {{YouTube user|emmyrossumchannel|Emmy Rossum's official}} * [http://www.geffen.com/emmyrossum Emmy Rossum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070830041746/http://www.geffen.com/EmmyRossum |date=30 жніўня 2007 }} на [[Geffen Records]] {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму маладому акцёру ці актрысе}} {{Бібліяінфармацыя}}{{DEFAULTSORT:Росум Эмі}} [[Катэгорыя:Постаці Нью-Ёрка]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] kdkguixeu58h69v4ibnes1qajcqvk0k Пушту 0 118895 5143445 4740721 2026-05-19T11:56:24Z DBatura 73587 5143445 wikitext text/x-wiki {{Мова |імя=Пушту |саманазва={{lang-ps|پښتو}}<br />{{IPA|[paʂto], [paxto], [pāçte]}} |краіны=[[Афганістан]], [[Пакістан]], сумежныя краіны; пуштунская дыяспара |рэгіёны=[[Пуштуністан]] |афіцыйная мова= {{Сцягафікацыя|Афганістан}}<ref name="AC">{{Спасылка| url = http://www.servat.unibe.ch/icl/af00000_.html| загаловак = Артыкулы 16 і 20 часткі 1| назва праекта = Канстытуцыя Афганістана| дата = 3 лістапада 2013 | мова = en}}</ref> <br /> {{Сцягафікацыя|Пакістан}} (прызнаная мова меншасці<ref>{{Спасылка| url = http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm| загаловак = Population by Mother Tongue| назва праекта = Population Census Organization, Government of Pakistan| дата = 3 лістапада 2013| мова = en| title = Архіўная копія| access-date = 8 лютага 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20110912021653/http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm| archive-date = 12 верасня 2011| url-status = dead}}</ref>) * [[File:Flag_of_Khyber_Pakhtunkhwa.svg|25px|]] [[Хайбер-Пахтунхва]] * [[File:Flag of FATA.svg|25px|]] [[Федэральна кіруемыя племянныя тэрыторыі|ФКПТ]] * [[File:Flag of Balochistan.svg|25px|]] [[Белуджыстан (правінцыя)|Белуджыстан]] |рэгулюе = {{Сцяг|Афганістан}} Акадэмія навук Афганістана,<br/>{{Сцяг|Пакістан}} Пуштунская акадэмія<ref>{{Кніга|аўтар = Sebeok, Thomas Albert|загаловак = Current Trends in Linguistics: Index|выдавецтва = Walter de Gruyter|год = 1976|старонак = 705}}</ref> |колькасць носьбітаў=ад 40 да 50 млн. |рэйтынг=33 |статус= |вымер= |катэгорыя=[[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя= [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям’я]] : [[Індаіранскія мовы|Індаіранская галіна]] :: [[Іранскія мовы|Іранская група]] ::: [[Усходнеіранскія мовы|Усходнеіранская падгрупа]] :::: Паўночнаўсходнія<ref name="Iranica-Pashto">{{Спасылка|аўтар = G. Morgenstierne.| url = http://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto| загаловак = AFGHANISTAN vi. Paṧto| назва праекта = Encyclopaedia Iranica| дата = 3 лістапада 2013 | мова = en}}</ref> ::::: '''Пушту''' |пісьменнасць=[[алфавіт пушту]] (на аснове [[арабскі алфавіт|арабскага]]) |ISO1=ps |ISO2=pus |ISO3=pus — агульны<br />pst — цэнтральны пушту<br />pbu — паўночны пушту<br />pbt — паўднёвы пушту }} '''Пушту́''' (таксама ''пахто'', ''пашто'', ''афга́нская'', ''патані''; саманазва: پښتو, вымаўл. {{IPA|[ˈpəʂt̪oː, ˈpəçt̪oː, ˈpʊxt̪oː]}}) — мова паўночнаўсходняй галіны ўсходнеіранскай падгрупы<ref name="Henderson">{{Кніга|аўтар = Henderson, Michael|загаловак = The Phonology of Pashto|спасылка = http://people.ku.edu/~mmth/Sample_Pashto_Phonology_I_Term_Paper.pdf|выдавецтва = University of Wisconnsin Madisson|archive-url = https://web.archive.org/web/20121004085316/http://people.ku.edu/~mmth/Sample_Pashto_Phonology_I_Term_Paper.pdf|archive-date = 4 кастрычніка 2012}}</ref><ref name="Henderson 1983">{{Кніга|аўтар = Henderson, Michael|загаловак = Four Variaties of Pashto|выдавецтва = Journal of the American Oriental Society|год = 1983}}</ref><ref name="Darmesteter 1890">{{Кніга|аўтар = Darmesteter, James|загаловак = Chants populaires des Afghans|месца = Paris|год = 1890}}</ref> [[іранскія мовы|іранскай групы]] [[індаіранскія мовы|індаіранскай галіны]]<ref name="Nicholas">{{Кніга|аўтар = Nicholas Sims-Williams|загаловак = Eastern Iranian languages|спасылка = http://www.iranicaonline.org/articles/eastern-iranian-languages|выдавецтва = Encyclopaedia Iranica, Online Edition|год = 2010}}</ref> [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай]] моўнае сям’і, на якой размаўляюць [[пуштуны]]. Распаўсюджана ў паўднёвай частцы [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], разам з мовай [[Дары (мова)|дары]] з’яўляецца афіцыйнай мовай [[Афганістан]]а<ref name="AC"/><ref>{{Кніга|аўтар = Banting, Erinn|загаловак = Afghanistan: The land|спасылка = http://books.google.com/books?id=KRt0HfYFZGsC&lpg=PP1&vq=place%20of%20Afghans&pg=PA4#v=onepage&q&f=false|выдавецтва = Crabtree Publishing Company|год = 2003|старонкі = 4|isbn = 0-7787-9335-4}}</ref>, пашырана ў паўночна-заходніх частках [[Пакістан]]а, а таксама ў асяродку пуштунскіх [[дыяспара|дыяспар]] па ўсім свеце. Мова пушту класіфікуецца як мова ў складзе паўночнаўсходняй галіны індаіранскіх моў<ref name="Nicholas"/>, аднак згодна з іншымі даследаваннямі мова можа адносіцца да паўднёваўсходніх<ref>{{Кніга|аўтар = Paul M. Lewis|загаловак = Pashto Family Tree|выданне = 16|месца = Dallas, Texas|выдавецтва = Ethnologue: Languages of the World|год = 2009|серыя = SIL International}}</ref>. Колькасць пуштумоўнага насельніцтва налічвае каля 40—60 млн чал. па ўсім свеце<ref name="Penzl">{{Кніга|аўтар = Penzl, Herbert; Ismail Sloan|загаловак = A Grammar of Pashto a Descriptive Study of the Dialect of Kandahar, Afghanistan|спасылка = http://books.google.com/books?id=zvRePgAACAAJ&hl=ru|выдавецтва = Ishi Press International|год = 2009|старонкі = 210|isbn = 0-923891-72-2}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = Paul M. Lewis|загаловак = Pashto, Northern|выданне = 16|месца = Dallas, Texas|выдавецтва = Ethnologue: Languages of the World|год = 2009|серыя = SIL International}}</ref><ref>[http://www.omniglot.com/writing/pashto.htm Pashto] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150905061758/http://www.omniglot.com/writing/pashto.htm |date=5 верасня 2015 }}. Omniglot.com.</ref><ref>{{Кніга|аўтар = Thomson, Gale|частка = 2|загаловак = Countries of the World & Their Leaders Yearbook 08|спасылка = http://books.google.com/books?id=A6vQ-x7V-bYC&hl=ru|выдавецтва = European Union: Indo-European Association|год = 2007|старонкі = 84|isbn = 0-7876-8108-3}}</ref>. == Геаграфія == З’яўляючыся адной з нацыянальных моў Афганістана<ref name="Pashto-language">{{Спасылка | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/445534/Pashto-language| загаловак = Pashto language| выдавец = Encyclopædia Britannica| дата = 3 лістапада 2013 }}</ref>, мова пушту распаўсюджана найперш ва ўсходніх, паўднёвых і паўднёвазаходніх частках краіны, аднак таксама мова мае распаўсюджанне і ў некаторых рэгіёнах на поўначы і захадзе Афганістана. Дакладная колькасць грамадзян Афганістана, якія размаўляюць на пушту, невядомая, аднак па розных ацэнках указваецца лічба ад 35 да 60 % насельніцтва краіны<ref>{{Спасылка| url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af| загаловак = Languages: Afghanistan| назва праекта = The World Factbook| выдавец = Central Intelligence Agency| дата = 3 лістапада 2013| title = Архіўная копія| access-date = 8 лютага 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20131015094344/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af| archive-date = 15 кастрычніка 2013| url-status = dead}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = Brown, Keith; Sarah Ogilvie|загаловак = Concise encyclopedia of languages of the world|спасылка = http://books.google.com/books?id=F2SRqDzB50wC&lpg=PP1&pg=PA845#v=onepage&q&f=false|выдавецтва = Elsevie|год = 2009|старонкі = 845|isbn = 0-08-087774-5}}</ref><ref>{{Спасылка| аўтар = University of California, Los Angeles| url = http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=64&menu=004| загаловак = Pashto| выдавец = UCLA International Institute: Center for World Languages| дата = 3 лістапада 2013| title = Архіўная копія| access-date = 8 лютага 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20090103185916/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=64&menu=004| archive-date = 3 студзеня 2009| url-status = dead}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = Ch. M. Kieffer|загаловак = AFGHANISTAN v. Languages|спасылка = http://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-v-languages|выдавецтва = Encyclopædia Iranica}}</ref>. У Пакістане пушту з’яўляецца адной з рэгіянальных моў, на якой размаўляе агулам 15,42 % ад насельніцтва краіны. Пушту з’яўляецца моваю большасці насельніцтва ў правінцыі [[Хайбер-Пахтунхва]], рэгіёне [[Федэральна кіруемыя племянныя тэрыторыі|ФКПТ]] і ў паўночнай частцы правінцыі [[Белуджыстан (правінцыя)|Белуджыстан]]. Акрамя таго, на мове таксама гаворыць частка насельніцтва раёнаў Міянвалі і Атак правінцыі [[Пенджаб (Пакістан)|Пенджаб]], а таксама пуштунская дыяспара ў розных гарадах па ўсёй краіне, у тым ліку ў [[горад|гарадах]] [[Карачы]] і [[горад Хайдэрабад, Пакістан|Хайдэрабад]]. Пуштунскае насельніцтва горада Карачы з’яўляецца найбуйнейшым у свеце сярод гарадскога насельніцтва пуштунаў<ref>{{Спасылка | url = http://tribune.com.pk/story/43827/the-pakhtun-in-karachi/| загаловак = Columnists, The Pakhtun in Karachi| назва праекта = Time| дата = 3 лістапада 2013 }}</ref><ref name="thefridaytimes">[http://www.thefridaytimes.com/beta2/tft/article.php?issue=20110715&page=5 Report: Demographic divide by Zia Ur Rehman] {{Архівавана|url=https://archive.today/20121209085408/http://www.thefridaytimes.com/beta2/tft/article.php?issue=20110715&page=5 |date=9 снежня 2012 }}</ref>, а ўласна прадстаўнікі народа складаюць каля 25 % ад насельніцтва гэтага горада<ref name="thefridaytimes"/>. Іншыя пуштумоўныя супольнасці пражываюць таксама на паўночным усходзе [[Іран]]а (галоўным чынам ля мяжы з Афганістанам), у [[Таджыкістан]]е, на паўднёвым захадзе [[Джаму і Кашмір]]а<ref>{{Кніга|аўтар = Walter R Lawrence|спасылка = http://books.google.com.pk/books?id=TvkpSbmwrf8C&pg=PA36&lpg=PA36&dq=pathans&source=bl&ots=a5ZRNGNsMP&sig=5VnsCvOl1qQhpAaTNaELtqb4HJs&hl=en&ei=hVIlSs6WCo_otQP1kLzMAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7#PPA36,M1|выданне = Provincial Series|выдавецтва = Imperial Gazetteer of India|старонкі = 36-37}}</ref><ref>[http://crulp.org/Publication%5CCrulp_report%5CCR03_15E.pdf Phonemic Inventory of Pashto, CRULP]</ref>. Разам з гэтым, значныя пуштумоўныя супольнасці існуюць на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]], асабліва ў [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратах]]<ref name="Ethnologue-UAE">{{Спасылка | url = http://www.ethnologue.com/country/AE| загаловак = Languages of United Arab Emirates| назва праекта = SIL International| выдавец = Ethnologue: Languages of the World| дата = 3 лістапада 2013 }}</ref> і [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], а таксама ў [[ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref name="Ethnologue-UAE"/>, [[Тайланд]]зе, [[Канада|Канадзе]], [[Германія|Германіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Катар]]ы, [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Японія|Японіі]], [[Расія|Расіі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] і г.д. === Беларусь === Паводле перапісу насельніцтва ў [[Беларусь|Беларусі]] [[2009]] года ў Рэспубліцы налічвалася 429 чалавек, нацыянальнасць якіх вызначана як ''афганцы'', з іх 204 чалавекі вызначылі ''мову сваёй нацыянальнасці'' ў якасці роднай<ref>{{Спасылка| дата публікацыі = 2009| url = http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf| загаловак = Перепись населения Республики Беларусь 2009 года| выдавец = [[Белстат]]| дата = 12 лістапада 2013| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 8 лютага 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20120404121407/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf| archive-date = 4 красавіка 2012| url-status = dead}}</ref>. == Афіцыйны статус == З [[1936]] года мова пушту мае [[афіцыйная мова|афіцыйны]] статус у Афганістане разам з мовай дары<ref name="socioling">Modarresi, Yahya: ''Iran, Afghanistan and Tadjikistan''. 1911—1916. In: Sociolinguistics, Vol. 3, Part. 3. Ulrich Ammon, Norbert Dittmar, Klaus J. Mattheier, Peter Trudgill (eds.). Berlin, De Gryuter: 2006. p. 1915. ISBN 3-11-018418-4 [http://books.google.com/books?id=LMZm0w0k1c4C&lpg=PR1&pg=PA1914#v=onepage&q&f=false]</ref>. Ад пачатку [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. усе цары тагачаснага Афганістана (за выключэннем Хабібулы Калакані) былі этнічнымі пуштунамі і размаўлялі на пушту ў якасці другой мовы<ref name=rahman />. Тым не менш, моваю царскага двара з’яўлялася [[фарсі]]{{efn|У дадзеным выпадку — форма мовы пад назвай ''[[Дары (мова)|дары]]''.}}<ref>Lorenz, Manfred. Die Herausbildung moderner iranischer Literatursprachen. In: Zeitschrift für Phonetik, Sprachwissenschaft und Kommunikationsforschung, Vol. 36. Akademie der Wissenschaften der DDR. Akademie Verlag, Berlin: 1983. P. 184ff.</ref>, тады як пушту была моваю пуштунскіх плямён. Працэс папулярызацыі пушту распачаўся пры Амануле-Хане і набыў статус своеасаблівай [[дзяржаўная ідэалогія|дзяржаўнай ідэалогіі]]<ref name=rahman />. У 1930-х гг. актывізаваўся рух за пашырэнне ўжытку мовы пушту ў грамадскім жыцці і дзяржаўным справаводстве, што падштурхнула да стварэння кабульскага ўніверсітэта ў [[1932]] годзе і ўзнікнення ў [[1937]] года акадэміі «Пашто Талана»<ref name="hussain">{{Кніга|аўтар = Hussain, Rizwan|загаловак = Pakistan and the emergence of Islamic militancy in Afghanistan|спасылка = http://books.google.com/books?id=TRW_M_xybyYC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|выдавецтва = Burlington, Ashgate|год = 2005|старонкі = 63}}</ref>. Аднак нягледзячы на дадзеныя захады, афганская эліта працягвала разглядаць мову дары як «вытанчаную» і як «сімвал культурнага выхавання»<ref name=rahman>Tariq Rahman. Pashto Language & Identity Formation in Pakistan. Contemporary South Asia, July 1995, Vol 4, Issue 2, p151-20.</ref>. У [[1933]] годзе [[Захір-шах]]ам быў выдадзены ўказ пра вывучэнне і выкарыстанне дары і пушту службовымі асобамі<ref>István Fodor, Claude Hagège. Reform of Languages. Buske, 1983. P. 105ff.</ref>, праз тры гады пушту афіцыйна атрымала дзяржаўны статус<ref>Campbell, George L.: ''Concise compendium of the world’s languages''. London: Routledge 1999.</ref> з поўнымі правамі на яе выкарыстанне ва ўрадзе і ў адукацыі, пры гэтым этнічна пуштунская каралеўская сям’я і большая частка чыноўнікаў працягвалі размаўляць на дары.<ref name="hussain"/> У выніку гэтых захадаў мова пушту набыла статус нацыянальнай мовы, стаўшы сімвалам афганскага нацыянальнага руху. Афіцыйны статус мовы быў пацверджаны ў [[1964]] годзе Канстытуцыйным сходам краіны, разам з гэтым ''афганская персідская'' мова была перайменавана ў ''[[Дары (мова)|дары]]''<ref>Dupree, Louis: ''Language and Politics in Afghanistan''. In: Contributions to Asian Studies. Vol. 11/1978. p. 131—141. E. J. Brill, Leiden 1978. p. 131.</ref><ref>Spooner, Bryan: «Are we teaching Persian?». In: Persian studies in North America: studies in honor of Mohammad Ali Jazayery. Mehdi Marashi (ed.). Bethesda, Iranbooks: 1994. p. 1983.</ref>, быў ажыццёўлены пераклад гімна краіны на пушту. У Пакістане афіцыйны статус маюць мова [[урду|ўрду]] і [[англійская мова]], пушту не мае афіцыйнага статусу на федэральным узроўні. На правінцыйным узроўні, аднак, мова мае рэгіянальны статус у правінцыі [[Хайбер-Пахтунхва]], [[федэральна кіруемыя племянныя тэрыторыі|федэральна кіруемых племянных тэрыторыях]] і на поўначы правінцыі [[Белуджыстан (правінцыя)|Белуджыстан]]<ref>Septfonds, D. 2006. Pashto. In: Concise encyclopedia of languages of the world. 845—848. Keith Brown / Sarah Ogilvie (eds.). Elsevier, Oxford: 2009.</ref>. У [[1984]] годзе было атрымана права на выкарыстанне мовы пры адукацыі ў пачатковых школах. У дзяржаўных школах у пуштумоўных рэгіёнах мова пушту цяпер з’яўляецца сродкам навучання ў 1-2 класах, з’яўляецца абавязковым прадметам да 5 класа, аднак урду застаецца асноўнай моваю навучання, пры гэтым англійскамоўныя прыватныя школы не выкарыстоўваюць пушту нават на першасным узроўні. На думку некаторых даследчыкаў, увядзенне ўрду ў якасці мовы навучання стала прычынаю заняпаду многіх моў карэнных народаў Пакістана, у тым ліку і пушту. == Гісторыя == Згодна з даследаваннямі некаторых лінгвістаў, пушту з’яўляецца нашчадкам [[авестыйская мова|авестыйскай мовы]]<ref name="Henderson"/><ref name="Henderson 1983"/><ref name="Darmesteter 1890"/>, аднак іншыя звесткі (напрыклад, даследаванні Георга Моргенст’ернэ) сцвярджаюць толькі пра блізкае сваяцтва абедзвюх моў<ref name=Morgenstierne>{{Кніга|аўтар = Morgenstierne, Georg|загаловак = AFGHANISTAN vi. Paṧto|спасылка = http://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto|выданне = Encyclopaedia Iranica|год = 1983}}</ref>. Саманазва мовы з’яўляецца вынікам гістарычнай трансфармацыі ад *''Parsawā-'' — «персідскі»<ref name="Comrie">{{Кніга|аўтар = Comrie, Bernard|загаловак = The World's Major Languages|выдавецтва = Oxford University Press|год = 1990|старонкі = 549}}</ref>. Між тым, пуштунаў могуць таксама атаясамліваць з плямёнамі ''пакхта'', якія ўпамінаюцца ў [[Рыгведа|Рыгведзе]], пад імі ж, па некаторых версіях, меліся на ўвазе ''пактыі'', апісаныя грэчаскім гісторыкам [[Герадот]]ам як жыхары Ахеменідскай сатрапіі Арахозія<ref name="Heredotus">{{Спасылка| аўтар = Translated by George Rawlinson| url = http://www.piney.com/Heredotus7.html| загаловак = The History of Herodotus Chapter 7| назва праекта = The History Files. 440 BC| дата = 3 лістапада 2013| мова = en| title = Архіўная копія| access-date = 8 лютага 2015| archive-url = https://www.webcitation.org/657c4JeQH?url=http://www.piney.com/Heredotus7.html| archive-date = 1 лютага 2012| url-status = dead}}</ref>. Тым не менш, падобныя параўнанні могуць быць няслушнымі з [[этымалогія|этымалагічнага]] погляду<ref name="Nath">{{Кніга|аўтар = Nath, Samir|загаловак = Dictionary of Vedanta|спасылка = http://books.google.com/books?id=yGBaXO54-HwC&lpg=PP1&pg=PA273#v=onepage&q&f=false|выдавецтва = Sarup & Sons|год = 2002|старонкі = 273|isbn = 81-7890-056-4}}</ref>. Паводле [[Страбон]]а, плямёны, што насялялі землі на захад ад [[Інд]]а, былі часткай т.зв. ''Арыяны''. З III ст. да н.э. яны ў асноўным упаміналіся як ''афганы'' або ''абганы''<ref name="Habibi">{{Спасылка | аўтар = Abdul Hai Habibi| дата публікацыі = 1969| url = http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm| загаловак = Afghan and Afghanistan| назва праекта = alamahabibi.com| дата = 3 лістапада 2013 }}</ref><ref name="Britannica-Abgan">{{Спасылка | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/129450/History?anchor=ref261360| загаловак = History of Afghanistan| назва праекта = Encyclopædia Britannica| дата = 3 лістапада 2013 }}</ref><ref name="Abgan">{{Кніга|аўтар = Noelle-Karimi, Christine; Conrad J. Schetter, Reinhard Schlagintweit|загаловак = Afghanistan – a country without a state?|спасылка = http://books.google.com/books?id=eo3tAAAAMAAJ&hl=ru|выдавецтва = University of Michigan, United States: IKO|год = 2002|старонкі = 18|isbn = 3-88939-628-3}}</ref>, а іх мова — пад назвай ''афгані''<ref name="Leyden">{{Спасылка | аўтар = John Leyden, Esq., M.D. and William Erskine, Esq., ed.| дата публікацыі = 1921| url = http://persian.packhum.org/persian//main?url=pf%3Ffile%3D03501051%26ct%3D92| загаловак = Events Of The Year 910 (1525)| назва праекта = Memoirs of Babur| выдавец = Packard Humanities Institute| дата = 3 лістапада 2013 | мова = en}}</ref>. Некаторыя навукоўцы (напрыклад, Абдул Хай Хабібі) мяркуюць, што найбольш раннія пісьмовыя помнікі пушту ўзыходзяць да [[8 стагоддзе|VIII]] ст., аднак гэтыя палажэнні аспрэчваюцца некаторымі еўрапейскімі экспертамі. У [[17 стагоддзе|XVII]] ст. у асяроддзі пуштунаў набывае папулярнасць пуштунамоўная [[паэзія]]. Сярод тагачасных пуштунскіх паэтаў вылучаюцца Хушаль-хан Хатак, Рахман Баба, Назо Тахі і, у прыватнасці, [[Ахмад-шах Дурані]], заснавальнік Афганскай імперыі. == Асноўная характарыстыка == === Марфалогія === Назоўнікі і прыметнікі могуць змяняцца па двух родах (мужчынскі, жаночы)<ref>Emeneau, M. B. (1962) «Bilingualism and Structural Borrowing» ''Proceedings of the American Philosophical Society'' 106(5): pp. 430—442, p. 441</ref>, двух ліках (адзіночны, множны) і чатырох склонах. Сістэма часоў дзеясловаў з’яўляецца досыць складанай (чатыры часы: мінулы, цяперашні, будучы, плюсквамперфект), існуе таксама словазмяненне ва ўмоўным ладзе. === Сінтаксіс === Будова сказа падобная да моў індаіранскай галіны. Сказ у мове пушту будуецца па схеме SOV — [[дзейнік-дапаўненне-выказнік]], прыметнікі звычайна ідуць перад назоўнікам. Пры выражэнні граматычнага валодання «ўладальнік» ідзе перад аб’ектам у канструкцыі [[родны склон|роднага склону]]. Выказнік звычайна дапасоўваецца з дзейнікам. Выключэнне могуць складаць выпадкі, калі завершанае дзеянне адлюстроўваецца пры дапамозе аднаго з мінулых часоў. У такіх выпадках непераходныя дзеясловы дапасоўваюцца з дзейнікам, а пераходныя — з дапаўненнем<ref name="Pashto-language"/>. === Фанетыка === Ніжэй прыведзена апісанне гукавога ладу пушту. * '''Галосныя''': <center> {|class="wikitable" ! !Пярэдняга<br />рада !Сярэдняга<br />рада !Задняга<br />рада |-align=center !Верхняга<br />пад’ёму |{{IPA|i}} || || {{IPA|u}} |-align=center !Сярэдняга<br />пад’ёму |{{IPA|e}} |{{IPA|ə}} |{{IPA|o}} |-align=center !Ніжняга<br />пад’ёму | |{{IPA|a}} |{{IPA|ɑ}} |}</center> У [[фанетыка|фанетыцы]] пушту таксама вылучаюцца [[дыфтонг]]і {{IPA|/ai/, /əi/, /ɑw/, /aw/}}. * '''Зычныя''': <center> {|class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! Губныя ! Зубныя ! Альвеалярныя ! Рэтрафлексныя ! Постальвеалярныя ! Палатальныя ! Заднеязычныя ! Увулярныя ! Глатальныя |-align=center ! Насавыя |{{IPA|m}} |{{IPA|n}} | |{{IPA|ɳ}} | | | | | |-align=center ! Выбухныя |{{IPA|p b}} |{{IPA|t̪ d̪}} | |{{IPA|ʈ ɖ}} | | |{{IPA|k ɡ}} |{{IPA|q}} |{{IPA|ʔ}} |-align=center ! Афрыкаты | |{{IPA|t͡s d͡z}} | | |{{IPA|t͡ʃ d͡ʒ}} | | | | |-align=center ! Фрыкатыўныя |{{IPA|f}} | |{{IPA|s z}} |{{IPA|(ʂ ʐ)}} |{{IPA|ʃ ʒ}} |{{IPA|(ç ʝ)}} |{{IPA|x ɣ}} | |{{IPA|h}} |-align=center ! align="left" | Апраксіманты | |{{IPA|l}} | | | |{{IPA|j}} |{{IPA|w}} | | |-align=center ! Ратычныя | |{{IPA|r}} | |{{IPA|ɭ̆}} | | | | | |- |}</center> Гукі /q/, /f/ маюць тэндэнцыю замяняцца гукамі [k], [p]. Рэтрафлексны бакавы /ɭ̆/ пераходзіць у рэтрафлексны апраксімант [ɻ] пры знаходжанні ў канцавой пазіцыі. Рэтрафлексныя фрыкатывы /ʂ/, /ʐ/ і палатальныя фрыкатывы /ç/, /ʝ/ могуць у дыялектах злівацца ў адзін гук. У прыватнасці, рэтрафлекснае фрыкатыўнае вымаўленне захоўваецца ў паўднёвых і паўднёвазаходніх дыялектах, тады як у заходніх і цэнтральных дыялектах яны пераходзяць у палатальныя фрыкатывы. У іншых дыялектах могуць адбывацца іншыя змены ў вымаўленні рэтрафлексных зычных: так, у паўднёваўсходніх дыялектах адбываецца пераход гэтых гукаў у /ʃ/, /ʒ/; у паўночных ды паўночнаўсходніх — у /x/, /ɡ/. Згодна з некаторымі даследаваннямі<ref name="Four Varieties of Pashto">Michael M.T. Henderson, [http://www.scribd.com/doc/6541839/Four-Varieties-of-Pashto ''Four Varieties of Pashto'']</ref>, заходні і цэнтральны звонкі палатальны фрыкатыў /ʝ/ мае распаўсюджанне толькі ў правінцыі [[Вардак (правінцыя)|Вардак]], тады як у іншых рэгіёнах адбываецца яго пераход у /ɡ/. Заднеязычныя зычныя гукі /k/, /ɡ/, /x/, /ɣ/ пераходзяць у агубленыя [kʷ], [ɡʷ], [xʷ], [ɣʷ] у выпадку іх знаходжання перад галоснай /u/. === Лексіка === Большасць [[лексіка|лексічнага]] запасу мовы пушту мае ўсходнеіранскае паходжанне і адсюль мае агульную этымалогію з лексікай [[авестыйская мова|авестыйскай]], [[асецінская мова|асецінскай]] і [[памірскія мовы|памірскіх]] моў. Тым не менш, пушту вылучаецца значнай колькасцю слоў асобнага паходжання<ref name="Iranica-Pashto"/>. Пачынаючы з [[7 стагоддзе|VII]] ст. у мову пачынае пранікаць лексіка [[арабская мова|арабскага]], персідскага і [[хіндустані|хіндустанскага]] паходжання<ref>{{Спасылка | аўтар = Vladimir Kushev.| дата публікацыі = 1997| url = http://www.jstor.org/discover/10.2307/4030748?uid=2&uid=4&sid=21102860130407| загаловак = Areal Lexical Contacts of the Afghan (Pashto) Language (Based on the Texts of the XVI-XVIII Centuries)| назва праекта = Iran and the Caucasus| выдавец = Brill| дата = 3 лістапада 2013 | мова = en}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак = Census of India, 1931, Volume 17, Part 2|спасылка = http://books.google.com/books?id=8qUJAAAAIAAJ&pg=PA75&dq=pashto+vocabulary+hindustani&hl=ru#v=onepage&q=pashto%20vocabulary%20hindustani&f=false|выдавецтва = Times of India|год = 1937}}</ref>, у новы і навейшы час — [[англійская мова|англійскага]]<ref name="Penzl"/>, [[французская мова|французскага]]<ref name="Penzl"/> і [[нямецкая мова|нямецкага]]<ref name="Penzl"/> паходжання. == Пісьменнасць == У мове пушту выкарыстоўваецца [[пуштунская пісьменнасць]], якая з’яўляецца мадыфікаванай формай [[персідская пісьменнасць|персідскай]], якая, у сваю чаргу, паходзіць ад [[арабская пісьменнасць|арабскай]]. У пуштунскай пісьменнасці маюцца дадатковыя сімвалы для абазначэння асаблівых гукаў мовы. З [[17 стагоддзе|XVII]] ст. у мове выкарыстоўваецца шрыфт насх, у адрозненне ад шрыфту насталік, які ўжываецца ў суседніх фарсі і ўрду. Пуштунская пісьменнасць мае 44 сімвалы і 4 [[дыякрытычныя знакі]]. У табліцы ніжэй прыведзена пуштунская пісьменнасць, пад кожным сімвалам прыводзіцца яго лацінскі адпаведнік і гук (паводле [[міжнародны фанетычны алфавіт|IPA]]), які абазначаецца гэтай літарай. <center> {| cellpadding=4 style="text-align:center;" |- |<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ا}}</span><br />ā, —<br />{{IPA|/ɑ, ʔ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ب}}</span><br />b<br />{{IPA|/b/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|پ}}</span><br />p<br />{{IPA|/p/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ت}}</span><br />t<br />{{IPA|/t̪/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ټ}}</span><br />ṭ<br />{{IPA|/ʈ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ث}}</span><br />s<br />{{IPA|/s/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ج}}</span><br /><span style="line-height:20pt">{{Юнікод|j}}<br />{{IPA|/d͡ʒ/}}</span>||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ځ}}</span><br /><span style="line-height:20pt">ź<br />{{IPA|/d͡z/}}</span>||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|چ}}</span><br /><span style="line-height:15pt">č<br />{{IPA|/t͡ʃ/}}</span>||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|څ}}</span><br /><span style="line-height:15pt">c<br />{{IPA|/t͡s/}}</span>||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ح}}</span><br />h<br />{{IPA|/h/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|خ}}</span><br />x<br />{{IPA|/x/}} |- |<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|د}}</span><br />d<br />{{IPA|/d̪/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ډ}}</span><br />ḍ<br />{{IPA|/ɖ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ﺫ}}</span><br />z<br />{{IPA|/z/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ﺭ}}</span><br />r<br />{{IPA|/r/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ړ}}</span><br />ṛ<br />{{IPA|/ɺ˞~ɻ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ﺯ}}</span><br />z<br />{{IPA|/z/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ژ}}</span><br />ž<br />{{IPA|/ʒ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ږ}}</span><br />{{Юнікод|ǵ}} (''або'' {{Юнікод|ẓ̌}})<br />{{IPA|/ʐ, ʝ, ɡ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|س}}</span><br />s<br />{{IPA|/s/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ش}}</span><br />š<br />{{IPA|/ʃ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ښ}}</span><br />{{Юнікод|x̌}} (''або'' {{Юнікод|ṣ̌}})<br />{{IPA|/ʂ, ç, x/}} |- |<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ص}}</span><br />s<br />{{IPA|/s/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ض}}</span><br />z<br />{{IPA|/z/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ط}}</span><br />t<br />{{IPA|/t̪/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ظ}}</span><br />z<br />{{IPA|/z/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ع}}</span><br />—<br />{{IPA|/ʔ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|غ}}</span><br />ğ<br />{{IPA|/ɣ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ف}}</span><br />f<br />{{IPA|/f/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ق}}</span><br />q<br />{{IPA|/q/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ک}}</span><br />k<br />{{IPA|/k/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ګ}}</span><br />g<br />{{IPA|/ɡ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ل}}</span><br />l<br />{{IPA|/l/}} |- |<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|م}}</span><br />m<br />{{IPA|/m/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ن}}</span><br />n<br />{{IPA|/n/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ڼ}}</span><br />ṇ<br />{{IPA|/ɳ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|و}}</span><br />w, ū, o<br />{{IPA|/w, u, o/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ه}}</span><br />h, a, ə<br />{{IPA|/h, a, ə/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ي}}</span><br />y, ī<br />{{IPA|/j, i/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ې}}</span><br />e<br />{{IPA|/e/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ی}}</span><br />ay, y<br />{{IPA|/ai, j/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ۍ}}</span><br />əi<br />{{IPA|/əi/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{lang|ps|ئ}}</span><br />əi, y<br />{{IPA|/əi, j/}} |}</center> ; Заўвагі: # У пачатку слова літара آ адлюстроўвае падоўжаную галосную /ɑ/, літара ا — гартанную змычку (/ʔ/). У сярэдзіне ці ў канцы слоў літарай ا пазначаецца гук /ɑ/ у пазіцыі, калі ён знаходзіцца пасля галоснай. # Літара ړ у выпадку, калі яна знаходзіцца ў канцавой пазіцыі ў складзе, пазначае гук /ɻ/, у адваротным (у пазіцыі не ў канцы склада) — гук /ɺ̢/. # Літара ف звычайна вымаўляецца гэтак жа, як і پ. # Літары ق ف ع ظ ط ض ص ح ﺫ ث сустракаюцца толькі ў запазычаннях, пераважна арабскага паходжання. Пры гэтым восем з іх, а іменна літары ع ظ ط ض ص ح ﺫ ث, не маюць гукавой нагрузкі наогул, зліваючыся з іншымі гукамі. # Літара ی змяняе сваё значэнне ў адрозненне ад таго, пасля якога гука яна знаходзіцца: пасля зычнага яна абазначае гук /ai/, пасля галоснага — /i/. # Літара ئ можа таксама абазначаць гук /j/. # У правінцыі Хайбер-Пахтунхва літары ی ,ې ,ۍ ,ئ могуць замяняцца на літару ے пісьменнасці урду. # Літара ک можа таксама запісвацца як ګ ,ك — як گ. # Знак ''гамза'' над літарай ﺉ можа запісвацца правей — ٸ. ==== Гісторыя ==== З [[17 стагоддзе|XVII]] ст. сярод пуштунскіх дзеячаў актывізаваліся спрэчкі наконт ужывання шрыфту ў пісьменнасці мовы пушту. Так, рух, які гуртаваўся вакол паэта Піра Рашані, аддаваў перавагу шрыфту насталік, які выкарыстоўваўся ў персідскай мове ў адрозненне ад арабскай. Аднак паслядоўнікі іншых дзеячаў (напрыклад, Ахунда Дарвеза) прытрымліваліся арабскага шрыфту насх, тлумачачы гэта жаданнем абароны рэлігіі ад вызначанага ўплыву з боку [[секта|сект]]. На цяперашні час у пісьменнасці мовы пушту выкарыстоўваецца шрыфт насх з невялікімі адаптацыямі ў вёрстцы. Пуштунская пісьменнасць мае рад адрозненняў ад арабскай. Напрыклад, літары, якімі абазначаюцца рэтрафлексныя зычныя /ʈ /, /ɖ /, /ɺ̢ /, /ɳ / запісваюцца як арабскія літары ''тэ'', ''дал'', ''рэ'', ''нун'', аднак да іх дадаюцца дыякрытычныя знакі, якія маюць выгляд колца пад літарай. Літары ښ і ږ адрозніваюцца ад س ,ﺭ наяўнасцю кропкі знізу і зверху адпаведна. Літары, якімі абазначаюцца гукі {{IPA|t͡s}}, {{IPA|d͡z}} выглядаюць як літара ح з трыма кропкамі наверсе і гамзой наверсе адпаведна — څ ды ځ. Для пазначэння асаблівых галосных гукаў і дыфтонгаў пуштунская пісьменнасць мае літары ی, ې, ۀ, ۍ. У мове пушту ў цэлым выкарыстоўваецца 28 літар арабскае пісьменнасці і 3 дадатковыя з персідскай і ўрду. Дыякрытычны знак над літарай ځ у ранейшых варыянтах меў выгляд, які можна прыкладна апісаць як паменшаны дыякрытычны знак над літарай ك. На цяперашні час, аднак, падобны знак даволі складана знайсці ў шрыфтах. У найранейшым з вядомых рукапісаў на мове пушту ([[1651]] год)<ref name="khyber">{{Cite web |url=http://www.khyber.org/publications/026-030/standardpashto.shtml |title=D. N. MacKenzie, «A Standard Pashto», Khyber.org |access-date=8 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301002711/http://www.khyber.org/publications/026-030/standardpashto.shtml |archive-date=1 сакавіка 2021 |url-status=dead }}</ref> для пазначэння гукаў {{IPA|/t͡s/}}, {{IPA|/d͡z/}} выкарыстоўвалася літара ڊ, аднак у [[1696]]—[[1697]] гадах яе скора змяніла літара څ. Цяпер літара څ ужываецца толькі для пазначэння гука {{IPA|/t͡s/}}. === Дыякрытычныя знакі === У мове пушту выкарыстоўваюцца чатыры дыякрытычныя знакі: ''зваракай'', ''пеш'', ''зэр'' і ''звар''. Дыякрытычныя знакі не лічацца асобнымі літарамі, а само іх ужыванне не з’яўляецца абавязковым. Між тым, яны часам выкарыстоўваюцца ў мэтах адрознівання слоў з аднолькавым напісаннем. Дыякрытычныя знакі пуштунскай пісьменнасці. <center> {| class="sortable wikitable" |-align="center" ! Дыякрытычны<br />знак ! [[Unicode]] ! Назва ! Транслітарацыя ! [[міжнародны фанетычны алфавіт|IPA]] ! Лацінізацыя |- align="center" | style="padding:5px;"|<span style="font-size:140%;">َ</span></div> || U+064E || {{Юнікод|zwar}} || a || {{IPA|[a]}} || a |- align="center" | style="padding:5px;"|<span style="font-size:140%;">ٙ</span></div> || U+0659 || {{Юнікод|zwarakay}} || ə || {{IPA|[ə]}} || ə |- align="center" | style="padding:5px;"|<span style="font-size:140%;">ِ</span></div> || U+0650 || {{Юнікод|zer}} || i || {{IPA|[i]}} || i |- align="center" | style="padding:5px;"|<span style="font-size:140%;">ُ</span></div> || U+064F || {{Юнікод|peš}} || u || {{IPA|[u]}} || u |}</center> == Дыялекты == У мове пушту вылучаюцца два галоўныя дыялекты: «мяккі» (поўдзень) і «цвёрды» (поўнач), якія падзяляюцца адпаведна на паўднёваўсходні і паўднёвазаходні ды паўночназаходні і паўночнаўсходні. Граніца між абодвума дыялектамі праходзіць па правінцыях [[Забуль (правінцыя)|Забуль]] і [[Пактыка (правінцыя)|Пактыка]], збочваючы потым на афгана-пакістанскую мяжу. «Цвёрды» дыялект распаўсюджаны на ўсходзе і паўночным усходзе Афганістана, цэнтры і поўначы Хайбер-Пахтунхвы і паўночнай частцы [[Федэральна кіруемыя племянныя тэрыторыі|ФКПТ]] (Пакістан). «Мяккі» дыялект распаўсюджаны на поўдзень, а іменна на поўдні Афганістана, поўначы правінцыі Белуджыстан (Пакістан), паўднёвых рэгіёнах правінцыі Хайбер-Пахтунхва і федэральна кіруемых племянных тэрыторый; пры гэтым «цвёрды» дыялект мае больш носьбітаў. Існуюць іншыя варыянты дыялекталагічнай класіфікацыі пушту<ref>Напрыклад, паводле [[SIL]]: Lewis, M. Paul (ed.), 2009. [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=2236-16 Language Family Trees]. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.</ref>: напрыклад, падзел на паўночны, цэнтральны, паўднёвы дыялекты і дыялект {{нп4|ванеці, дыялект пушту|ванеці|ru|Ванеци (диалект пушту)}}. Марфалагічныя адрозненні між дыялектамі з’яўляюцца даволі слабымі, асноўным крытэрыем адрозненняў паміж дыялектамі з’яўляюцца фаналагічныя адрозненні<ref name="khyber"/><ref>Herbert Penzl. «Orthography and Phonemes in Pashto (Afghan)». ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 74, No. 2. (Apr. — Jun., 1954), pp. 74-81.</ref>, у прыватнасці адпавяданне адной зычнай іншай зычнай у іншым дыялекце, а іменна{{efn|У наступнай табліцы прыведзены больш дакладныя адрозненні. У ёй адлюстроўваецца толькі асноўны прынцып адрознівання між дыялектамі.}}: <center> {|class=wikitable !align = «left»|Паўднёвазаходні |align = «center»|{{IPA|[ʂ]}} |align = «center»|{{IPA|[ʐ]}} |align = «center»|{{IPA|[ts]}} |align = «center»|{{IPA|[dz]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |- !align = «left»|Паўднёваўсходні |align = «center»|{{IPA|[ʃ]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[ts]}} |align = «center»|{{IPA|[dz]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |- !align = «left»|Цэнтральны |align = «center»|{{IPA|[ç]}} |align = «center»|{{IPA|[g]/[ʝ]}} |align = «center»|{{IPA|[ts]}} |align = «center»|{{IPA|[z]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |- !align = «left»|Паўночнаўсходні |align = «center»|{{IPA|[x]}} |align = «center»|{{IPA|[ɡ]}} |align = «center»|{{IPA|[s]}} |align = «center»|{{IPA|[z]}} |align = «center»|{{IPA|[dʒ]}} |}</center> Тым не менш, некаторыя дыялекты (напрыклад, цэнтральна-ўсходнія) маюць выразна акрэсленую лексічную разнастайнасць і тэндэнцыю да змены вымаўлення галосных гукаў; найбольш адметныя змены галосных адбываюцца ў цэнтральна-ўсходніх дыялектах мясцовасцей Тані, Вазірыстан і Бану: звычайныя пуштунскія [a], [ɑ], [u], [o] пераходзяць у іх у галосныя [ɑ], [o], [i], [e] адпаведна. Дыялект ванеці, распаўсюджаны ў пакістанскай правінцыі Белуджыстан, мае даволі значную ступень адрознення ад астатніх дыялектаў пушту, і таму можа лічыцца асобнай мовай, якая аддзялілася ад пушту ў сярэдневяковы перыяд<ref name="Hallberg"/>. Паўднёвакандагарскі дыялект з’яўляецца найбольш кансерватыўным адносна фанетыкі, захоўваючы рэтрафлексныя фрыкатывы і альвеалярныя афрыкаты, якія не зліліся з іншымі гукамі<ref name="Four Varieties of Pashto"/>. Як адзначана вышэй, адной з асноўных асаблівасцей з’яўляецца розніца ў вымаўленні тых ці іншых гукаў. Ніжэй адлюстроўваецца розніца ў рэалізацыі гэтых гукаў у дыялектах тых ці іншых мясцовасцей (пяць з іх запісаныя арабскай пісьменнасцю, два — лацініцай. Транскрыпцыя падаецца паводле [[міжнародны фанетычны алфавіт|IPA]]). <center> {|class="wikitable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" align="center" !style="padding:5px;"|Дыялект !Мясцовасць !align = «center»|<span style="font-size:140%;">{{Юнікод|ښ}}</span> !align = «center»|<span style="font-size:140%;">{{Юнікод|ږ}}</span> !align = «center»|<span style="font-size:140%;">{{Юнікод|څ}}</span> !align = «center»|<span style="font-size:140%;">{{Юнікод|ځ}}</span> !align = «center»|<span style="font-size:140%;">{{Юнікод|ژ}}</span> !align = «center»|<span style="font-size:125%;">{{Юнікод|Ā}}</span> !align = «center»|<span style="font-size:125%;">{{Юнікод|U}}</span> |- !align = «left»|Паўднёвы |поўдзень Афганістана, таксама Кандагар |align = «center»|{{IPA|[ʂ]}} |align = «center»|{{IPA|[ʐ]}} |align = «center»|{{IPA|[t͡s]}} |align = «center»|{{IPA|[d͡z]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[ɑ]}} |align = «center»|{{IPA|[u]}} |- !align = «left»|Паўднёваўсходні |поўдзень правінцыі Белуджыстан, таксама Квета |align = «center»|{{IPA|[ʃ]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[t͡s]}} |align = «center»|{{IPA|[d͡z]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[ɑ]}} |align = «center»|{{IPA|[u]}} |- !align = «left»|Ванеці |Харнай, Сінджаві |align = «center»|{{IPA|[ʃ]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[t͡s, t͡ʃ]}} |align = «center»|{{IPA|[d͡z, d͡ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ, z]}} |align = «center»|{{IPA|[ɑ]}} |align = «center»|{{IPA|[u]}} |- !align = «left»|Марвацкі |Лакі-Марват |align = «center»|{{IPA|[ʃ]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[t͡ʃ]}} |align = «center»|{{IPA|[d͡ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[ɑ]}} |align = «center»|{{IPA|[u]}} |- !align = «left»|Хатацкі |Карак |align = «center»|{{IPA|[ʃ]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[t͡s]}} |align = «center»|{{IPA|[z]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[o]}} |align = «center»|{{IPA|[u]}} |- !align = «left»|Банучы |Бану |align = «center»|{{IPA|[ʃ]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[s]}} |align = «center»|{{IPA|[z]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[o]}} |align = «center»|{{IPA|[i]}} |- !align = «left»|Вазірвола |Вазырыстан |align = «center»|{{IPA|[ɕ, ʃ]}} |align = «center»|{{IPA|[ʑ, ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[t͡s]}} |align = «center»|{{IPA|[z]}} |align = «center»|{{IPA|[ʑ, ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[o, u]}} |align = «center»|{{IPA|[i]}} |- !align = «left»|Тані |Тані, паўднёвы Хост |align = «center»|{{IPA|[ç]}} |align = «center»|{{IPA|[ɡ]}} |align = «center»|{{IPA|[s]}} |align = «center»|{{IPA|[z]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[o]}} |align = «center»|{{IPA|[i]}} |- !align = «left»|Хосцкі |паўночны і паўднёвы Хост |align = «center»|{{IPA|[ç]}} |align = «center»|{{IPA|[ɡ]}} |align = «center»|{{IPA|[t͡s]}} |align = «center»|{{IPA|[t͡s]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[o]}} |align = «center»|{{IPA|[u]}} |- !align = «left»|Задран |Задран, усходні Лоя-Пактыя |align = «center»|{{IPA|[ç]}} |align = «center»|{{IPA|[ʝ]}} |align = «center»|{{IPA|[t͡s]}} |align = «center»|{{IPA|[d͡z]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[o]}} |align = «center»|{{IPA|[u, i]}} |- !align = «left»|Афрыдыйскі |Хайбер |align = «center»|{{IPA|[x]}} |align = «center»|{{IPA|[ɡ]}} |align = «center»|{{IPA|[t͡s]}} |align = «center»|{{IPA|[z]}} |align = «center»|{{IPA|[d͡ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[o]}} |align = «center»|{{IPA|[u]}} |- !align = «left»|Бангаш-Туры |Курам, Гангу, Аракзай, Кагат |align = «center»|{{IPA|[x]}} |align = «center»|{{IPA|[ɡ]}} |align = «center»|{{IPA|[t͡s]}} |align = «center»|{{IPA|[z]}} |align = «center»|{{IPA|[d͡ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[ɒ]}} |align = «center»|{{IPA|[u]}} |- !align = «left»|Паўночназаходні |[[Газні (правінцыя)|Газні]], [[Лагар (правінцыя)|Лагар]] |align = «center»|{{IPA|[ç]}} |align = «center»|{{IPA|[ɡ]}} |align = «center»|{{IPA|[t͡s]}} |align = «center»|{{IPA|[d͡z]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[ɑ]}} |align = «center»|{{IPA|[u]}} |- !align = «left»|Вардацкі |поўдзень правінцыі [[Вардак (правінцыя)|Вардак]] |align = «center»|{{IPA|[ç]}} |align = «center»|{{IPA|[ʝ]}} |align = «center»|{{IPA|[t͡s]}} |align = «center»|{{IPA|[d͡z]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[ɒ]}} |align = «center»|{{IPA|[u]}} |- !align = «left»|Цэнтральны |цэнтральны Гільзай |align = «center»|{{IPA|[ç]}} |align = «center»|{{IPA|[ʝ]}} |align = «center»|{{IPA|[t͡s]}} |align = «center»|{{IPA|[z]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[ɑ]}} |align = «center»|{{IPA|[u]}} |- !align = «left»|Паўночны |усход і паўночны ўсход Афганістана |align = «center»|{{IPA|[x]}} |align = «center»|{{IPA|[ɡ]}} |align = «center»|{{IPA|[t͡s]}} |align = «center»|{{IPA|[z]}} |align = «center»|{{IPA|[ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[ɑ]}} |align = «center»|{{IPA|[u]}} |- !align = «left»|Паўночнаўсходні |цэнтр, поўнач Хайбер-Пахтунхвы, поўнач ФКПТ |align = «center»|{{IPA|[x]}} |align = «center»|{{IPA|[ɡ]}} |align = «center»|{{IPA|[s]}} |align = «center»|{{IPA|[z]}} |align = «center»|{{IPA|[d͡ʒ]}} |align = «center»|{{IPA|[ɑ]}} |align = «center»|{{IPA|[u]}} |}</center> У табліцы ніжэй адлюстроўваюцца прыклады некаторых дыялектных адрозненняў паміж дыялектамі тых ці іншых рэгіёнаў. <center> {|class="wikitable" ! Пераклад !! [[Кандагар]] !! Квета !! Харнай<ref name="Hallberg">Hallberg, Daniel G. 1992. ''Pashto, Waneci, Ormuri''. Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 4.</ref> !! Бану !! Мірамшах !! Тані !! Тырах-Майдан !! Майдан-Шар !! [[Кабул]] !! Пешавар !! Пісьмовая форма |- | Пушту || Paṣ̌to || Pašto || Pašto || Pāštē || Pāštē || Pāx̌tē || Pāxto || Pax̌to || Pəxto || Puxto || پښتو |- | Чатыры || tsalor || tsalor || čalər/tsaler || sālēr || tsālwēr || tsālēr || tsālwor || tsalor || tsalor || salor || څلور، څلېر |- | Шэсць || špaẓ̌ || špaž || špož || špēž || špēž || špēg || špēg || špaγ̌ || špag|| špag || شپږ |- | Як || tsənga || tsənga || tsona || sərāng || tsərāng || tsərgē || tsərāng || tsənga || tsənga || singa || څنګه |- | Мы || muẓ̌ || muž || moš || miž || miž || mig || mu || muγ̌ || mung || mung || موږ , مونږ |- | Мой, маё, мая || zmā || zmā || mā eghē || ēmo || ēmo || ēmo || ēmo || zmâ || zəmā || zamā || زما، ما اغې |- | Твой, тваё, твая || stā || stā || tāgha || ēto || ēto || ēto || ēto || stâ || stā || stā || ستا، تاغه، اېتو |- | Хлопчык || halək || halək || waṛīz, čorī || wēṛkā || wēṛkai || wēṛkai || wēṛkai || halək || halək || halək || حلک، وړیز، چوري، وېړکی |- | Дзяўчынка, дзяўчына || nǰiləi || nǰiləi || čuwara || wēṛkyē || ǰəlkiyē || ǰəlkiyē || wēṛkyē || ǰiləi || ǰinəi || ǰinē || نجلۍ، چواره، وېړکیې، ژلکیې، ژیلۍ |- | Нага || pṣ̌a || pša || špa, ghədəi || pšā || pšā || px̌ā || pxā || px̌a || pxa || xpa || پښا، غدۍ |- | Сонца || lmar || lmar || mērə || myērə stərgā || ghormə stərgā || myērə stərgā || myērə stərgā || lmar || nmar || nwar || لمر، مېره سترګا، غورمه سترګا، نیېره سترګا، نوار |- | Хто || tsok || tsok || čok || sēk || tsēk || tsēk || tsok || tsok || tsok || sok || څوک، چوک |- | Шмат || ḍēr, zyāt || ḍēr, zyāt || tsaṭ || pirā, zyot || rəṭ, zyot || rəṭ, zyot || ḍēr, zyot || ḍēr, zyât || ḍēr, zyāt || ḍēr, zyāt || ډېر، زیات، څت، پیرا، رټ |- | Маленькі || ləẓ̌ || ləž || ləž || ləški || ləški || ləg || ləg || ləγ̌ || ləg || ləg || لېږ، لېشکي |- | Піць || čṣ̌əl || čšəl || ghwətəl || čšəl || čšəl || tsəx̌əl || tsəxəl || tsəx̌əl || tskəl || skəl || چښل، غوتل، څخل، څکل |- | Яйка || hagəi || hagəi || hoya || yēya || yēya || yēya || woya || hagəi || hagəi/hā || hagē/hā || حګۍ، حویه، یېیه، وویه، حا، حګې |- | Так || wo || wo || wo || ēh || ēh || ēh || ēh || wo || wo || ao || وو، اېه، او، هو |- | Ёсць || yəm || yəm || ī || yə || yə || yəm || yəm || yəm || yəm || yəm || یم، اي، یه |- | Іду || dzəm || dzəm || drimī || sə, drimə || tsə, drimə || tsəm, driməm || tsəm, druməm || dzəm, druməm || zəm || zəm || ځم |- | Мова || žəba || žəba || zbə || žəbā || žəbā || žəbā || ǰəba || žəba || žəba || ǰəba || ژبه، ژبا |- | Дом || kor || kor || kor || kēr || kēr || kēr || kolə || kor || kor || kor || کور، کېر، کولې |- | Бацька (паважліва) || plār || plār || piyār || plor || plor || plor || plor || plâr || plār || plār || پلار, پيار |}</center> == Развіццё літаратуры == У пуштунамоўным насельніцтве здаўна склаліся традыцыі вуснай творчасці, у тым ліку прыказак, апавяданняў і вершаў. Рост пісьмовай літаратурнай традыцыі адзначаўся ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. (гл. вышэй). Першым навучальным тэкстам на мове пушту сталі «Ma’refa al-Afghāni» («Уводзіны ў афганскую мову [пушту]») аўтарства Піра Махамада Какера. У [[1805]] годзе ў Індыі выйшла першая граматыка з апісаннем пуштунскіх дзеясловаў пад назваю «Riāz al-Muhabat» («Навучанне ў пачуцці»). Праз тры гады Навабула Яр Хан напісаў працу па пуштунскай лексіцы «Ajāyeb al-Lughat» («Цуды моў»). == Заўвагі == {{notelist}} {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Грюнберг А. Л.'' [http://tapemark.narod.ru/les/407b.html Пушту] // Лингвистический энциклопедический словарь. — {{М.}}: «Советская энциклопедия», 1990. — С. 407. * Schmidt, Rüdiger (ed.) (1989). ''Compendium Linguarum Iranicarum''. Wiesbaden: Reichert. ISBN 3-88226-413-6. * Gusain, Lakhan (2008?) ''A Grammar of Pashto''. Ann Arbor, MI: Northside Publishers. * Georg Morgenstierne (1926) ''Report on a Linguistic Mission to Afghanistan''. Instituttet for Sammenlignende Kulturforskning, Serie C I-2. Oslo. ISBN 0-923891-09-9 * Daniel G. Hallberg (1992) ''Pashto, Waneci, Ormuri (Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 4)''. National Institute of Pakistani Studies, 176 pp. ISBN 969-8023-14-3. * Herbert Penzl ''A Grammar of Pashto: A Descriptive Study of the Dialect of Kandahar, Afghanistan'', ISBN 0-923891-72-2 * Herbert Penzl ''A Reader of Pashto'', ISBN 0-923891-71-4 == Спасылкі == {{Interwiki|ps||на пушту}} * [http://www.ethnologue.com/language/pus Мова пушту] // Этналог {{ref-en}} * [http://www.thepashto.com/ Англійска-пуштунскі слоўнік]{{ref-en}} * [http://www.khyber.org/publications/pdf/pashtolangformation.pdf Пушту і фарміраванне ідэнтычнасці ў Пакістане]{{ref-en}} * [http://people.ku.edu/~mmth/Some_Indic_features_in_Pashto.pdf Some «Indic» features in Pashto. Michael M. T. Henderson, University of Wisconsin-Madison] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171011130141/http://people.ku.edu/~mmth/Some_Indic_features_in_Pashto.pdf |date=11 кастрычніка 2017 }}{{ref-en}} * [http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ A dictionary of the Puk’hto, Pus’hto, or language of the Afghans]{{ref-en}} * [http://www.khyber.org/publications/026-030/standardpashto.shtml A Standard Pashto :: Khyber.ORG] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301002711/http://www.khyber.org/publications/026-030/standardpashto.shtml |date=1 сакавіка 2021 }}{{ref-en}} * [http://www.yorku.ca/twainweb/troberts/pashto/pashlex1.html Пушту-англійскі слоўнік]{{ref-en}} * [http://www.pashtoon.ru/pushtu/dvorjankov-textbook/ «Язык пушту». Дворянков Н. А.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150512165250/http://www.pashtoon.ru/pushtu/dvorjankov-textbook/ |date=12 мая 2015 }}, Русско-пуштунский диалог{{ref-ru}} * [http://www.pashtoon.ru/pushtu/grammatika-yazika-pushtu-uchebnoe-posobie-lebedev-k-a/ «Грамматика языка пушту (учебное пособие)». Лебедев К. А.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150512165315/http://www.pashtoon.ru/pushtu/grammatika-yazika-pushtu-uchebnoe-posobie-lebedev-k-a/ |date=12 мая 2015 }}, Русско-пуштунский диалог{{ref-ru}} * [http://www.pashtoon.ru/pushtu/pushtu-russkiy-slovar-aslanov-mg/ «Пушту-русский словарь». Асланов М. Г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150512165336/http://www.pashtoon.ru/pushtu/pushtu-russkiy-slovar-aslanov-mg/ |date=12 мая 2015 }}, Русско-пуштунский диалог{{ref-ru}} {{Іранскія мовы}} [[Катэгорыя:Іранскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Афганістана]] [[Катэгорыя:Мовы Пакістана]] cu630sqsy9yrt6te35ozm3u6otkxq9g Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5143121 5142695 2026-05-18T15:51:00Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5143121 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Яўсевій Кесарыйскі|2026-05-18T07:10:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Святы Стэфан|2026-05-18T06:39:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Пятровіч Заманскі|2026-05-17T17:40:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Уладзімір Андрэевіч Вастроў|2026-05-17T16:41:22Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Эджэртан|2026-05-17T10:42:44Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Тэран Эджэртан|2026-05-17T10:18:20Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Валянцін Куран|2026-05-17T05:38:23Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Міхаіл Міхайлавіч Сацкоў|2026-05-16T11:07:44Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Станіслаў Цывінскі|2026-05-16T10:54:26Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Эдуард Сцяпанавіч Каляда|2026-05-16T07:07:06Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Максім Салікаў|2026-05-16T06:35:39Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Эдуард Аляксандравіч Яраш|2026-05-16T06:13:29Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Іван Пятровіч Вярцелка|2026-05-15T19:14:40Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Іванавіч Санталаў|2026-05-15T08:56:25Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Вядомыя асобы Благавешчанска|2026-05-15T08:34:46Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксей Фокін|2026-05-15T07:51:01Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Карэй (біблейскі персанаж)|2026-05-15T07:38:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|2026-05-15T05:02:58Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Радамір Врачэвіч|2026-05-15T04:19:49Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Эрэнкройц|2026-05-14T22:21:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> bb7m2x6gq2zgi95jbd1qe7kbq0k74qx Шчорсы 0 122699 5143137 5053124 2026-05-18T16:47:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143137 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус =аграгарадок |беларуская назва =Шчорсы |вобласць = Гродзенская |раён =Навагрудскі |сельсавет =Шчорсаўскі |краіна =Беларусь |від главы =Старшыня выканкама |глава =Марушка Алег Міхайлавіч |дата заснавання =1265 |статус з =2008 |плошча = |від вышыні =Вышыня |вышыня цэнтра НП =139 |насельніцтва =958 |крыніца насельніцтва =<ref>{{Cite web |url=https://novogrudok.gov.by/ru/schors-ru/ |title=Архіўная копія |access-date=21 жніўня 2025 |archive-date=12 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912012533/https://novogrudok.gov.by/ru/schors-ru/ |url-status=dead }}</ref> |год перапісу =2025 |нацыянальны склад =беларусы і інш. |часавы пояс =+3 |DST = ёсць |тэлефонны код =+375 1597 |паштовы індэкс =231428 |аўтамабільны код =4 |сайт =https://novogrudok.gov.by Выканкам |мова сайта =bel |мова сайта 2 =en |мова сайта 3 =ru |add1n =Рака |add1 =Нёман }} '''Шчо́рсы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ščorsy}}, {{lang-ru|Щорсы}}) — [[аграгарадок]] у [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на рацэ [[Нёман]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Шчорсаўскі сельсавет|Шчорсаўскага сельсавета]]. Месціцца за 24 км на паўночны ўсход ад [[Навагрудак|Навагрудка]]. Шчорсы — адна з колішніх рэзідэнцый магнацкага роду [[Храптовічы|Храптовічаў]]. == Этымалогія назвы == На думку беларускага географа [[Вадзім Жучкевіч|В. Жучкевіча]], тапонім «Шчорсы» ўтварыўся ад прозвішча Шчорс<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} — С. 414.</ref>. == Гісторыя == Першыя звесткі аб Шчорсах датуюцца 1265 годам і звязаны са стварэннем [[Свята-Елісееўскі Лаўрышаўскі манастыр|Свята-Елісееўскага Лаўрышаўскага манастыра]]<ref>Па словах старшыні адзела культуры Навагрудскага райвыканкама Марыны Шабановіч. Гл.: {{Cite web|url=https://www.novgazeta.by/news/ekonomika/v-shchorsakh-prodaetsya-unikalnoe-istoricheskoe-zdanie/|title=В Щорсах продается уникальное историческое здание|publisher=Новае жыццё|website=novgazeta.by|date=2025-04-05|lang=ru}}</ref> Паводле падання, у [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] (магчыма, з [[1386]]) у Шчорсах існавала праваслаўная царква, якая па заключэнні [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] ([[1596]]) стала грэка-каталіцкай. Старажытнасць бажніцы пацвярджае царкоўны дакумент, датаваны 1627 годам<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/860 860]|Szczorsy}}</ref>. [[Файл:Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (XIX).jpg|thumb|left|Палац з акварэлі [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]]] Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай ([[1565]]—[[1566]]) мясцовасць увайшла ў склад [[Новагародскі павет|Новагародскага павета]] [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]]. У [[1758]] старая драўляная царква згарэла, на яе месцы ў [[1776]] па фундацыі [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера вялікага]] [[Яўхім Храптовіч|Яўхіма Храптовіча]] ўзвялі новую мураваную. У гэты ж час Я. Храптовіч збудаваў тут [[палац]]авы комплекс з паркам і сажалкамі. Пры палацы мелася багатая [[Бібліятэка Храптовічаў|бібліятэка]], якая ўключала ў сабе не менш за 10 тысяч тамоў (па некаторых звестках — каля 20 тысяч)<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/puteshestvie-v-shchorsy.html|title=В поисках утраченного. Щорсы как передовой социальный и экономический проект в истории Беларуси|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|date=2019-05-11|lang=ru}}</ref>. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Шчорсы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]]. У пачатку [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] тут адкрылася грэка-каталіцкая парафіяльная школа. Па скасаванні [[Берасцейская унія|уніі]] ([[1839]]) расійскія ўлады ліквідавалі гэту адукацыйную ўстанову, новая школа з’явілася ў Шчорсах толькі каля [[1866]]. У другой палове XIX ст. у вёсцы было 156 двароў, дзейнічалі шпіталь і школа. Напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] бібліятэка была перададзена на часовае захаванне Кіеўскаму ўніверсітэту (1913)<ref>{{Cite web|url=https://radzima.org/be/object/1957.html|title=Бібліятэка Храптовічаў {{!}} Шчорсы|website=radzima.org}}</ref>. Падчас вайны дварцова-паркавы комплекс, як і самі Шчорсы, пацярпелі ад ваенных дзеянняў. У [[1915]] праз вёску праходзіў фронт: у маёнтку — нямецкія войскі, за [[Нёман]]ам — расійскія. У ходзе баявых дзеянняў большая частка будынка дварца згарэла, як і абодва флігелі. Засталіся толькі сцены. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Шчорсы апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У [[1939]] Шчорсы ўвайшлі ў [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] сталі цэнтрам сельсавета. У 1941 годзе, падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], вёска была акупавана нямецкімі войскамі. Шчорсы былі ўключаны ў склад [[рэйхскамісарыят]]у [[Остланд]]. У [[1943]] годзе немцамі былі расстраляныя 43 мірныя жыхары. Каб ушанаваць памяць аб іх, у цэнтры аграгарадка быў усталяваны помнік. У [[2008]] годзе вёсцы Шчорсы быў прыданы статус [[аграгарадок|аграгарадка]].<ref>[https://novogrudok.gov.by/ru/schors-ru/ Щорсовский сельский исполнительный комитет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250912012533/https://novogrudok.gov.by/ru/schors-ru/ |date=12 верасня 2025 }} {{ref-ru}}</ref> <center><gallery caption="Шчорсы на старых фотаздымках" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894).jpg|Палац. Ю. Барэці, [[1894]] Выява:Ščorsy-Muravanka. Шчорсы-Мураванка (1894).jpg|Мураванка. Ю. Барэці, [[1894]] Выява:Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (4).jpg|Палац, галоўны фасад Выява:Chraptovič Manor in Ščorsy (1894).jpg|Палац, [[1894]] Выява:Ščorsy, Źmitraŭskaja. Шчорсы, Зьмітраўская (1915-16).jpg|Царква і вёска Выява:Ščorsy-carkva.jpg|Царква Выява:Ščorsy. Шчорсы (1916).jpg|Палац падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Выява:Ščorsy, Chraptovič, Brama. Шчорсы, Храптовіч, Брама (1941-49).jpg|Палац падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] </gallery></center> == Насельніцтва == * 2008—577 чал., 286 двароў. == Славутасці == * [[Бібліятэка Храптовічаў]] (XVIII ст.) * [[Палацава-паркавы комплекс Храптовічаў (Шчорсы)|Сядзіба Храптовічаў]] (XVIII—XIX стст., палац не захаваўся) * [[Палацава-паркавы комплекс Храптовічаў (Шчорсы)|Фальварак Мураванка]] (2-я пал. XIX ст.) * [[Дзмітрыеўская царква (Шчорсы)|Царква Святога Дзмітрыя Салунскага]] ([[1770]]—[[1776]], колішняя грэка-каталіцкая) === Страчаная спадчына === [[Палацава-паркавы комплекс Храптовічаў (Шчорсы)|Шчорсаўскі палац Храптовічаў]] ([[1770]]—[[1776]]) пацярпеў у [[Першая сусветная вайна|Першую]] і [[Другая сусветная вайна|Другую сусветныя войны]], пасля чаго яго зруйнавалі савецкія ўлады. Цяпер ад палаца засталіся толькі падмуркі. == Вядомыя асобы == * [[Антон Юзаф Глінскі]] (1817—1866) — польскі пісьменнік. * [[Васіль Васільевіч Моніч]] (1874—1929, [[Харкаў]]) — вучоны ў галіне паравозабудавання, прафесар<ref>[https://esu.com.ua/article-69173 Моніч Василь Васильович — Енциклопедія Сучасної України] {{ref-uk}}</ref>. * [[Янка Нёманскі]] (1890—1937) — беларускі празаік, публіцыст, эканаміст, грамадскі дзеяч. * [[Кастусь Шышэя]] (1921—2004) — дзеяч беларускага нацыянальна-вызвольнага руху. У розны час у Шчорсах спыняліся [[Адам Міцкевіч]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Ян Чачот]] і іншыя. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/859 859]—861|Szczorsy}} * ''Храптовіч-Буцянёва В. А.'' Злом: (1939―1942): успаміны [пераклад Таццяны і Яўгена Лецкаў; прадмова Я. Лецкі]. — Мінск: Кнігазбор, 2011. — 275 с. — 500 экз. ISBN 978-985-7007-23-3 == Спасылкі == {{Commonscat|Ščorsy}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/shchorsy.html в. Шчорсы на Radzima.org] * [http://globustut.by/schorsy/index.htm Шчорсы на сайце «Глобус Беларуси»]{{ref-ru}} * [http://weather-in.by/by/grodnenskaja/1306 Прагноз надвор’я ў в. Шчорсы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160910141103/http://weather-in.by/by/grodnenskaja/1306 |date=10 верасня 2016 }} {{Шчорсаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шчорсаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Шчорсы| ]] 83001ybf8t6nfcfd62okkphb6lntmpy Юрый Аляксандравіч Рыжко 0 123959 5143379 5030047 2026-05-19T09:36:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143379 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Юрый Рыжко | поўнае імя = Юрый Аляксандравіч Рыжко | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = | нумар = | пазіцыя = [[абаронца (футбол)|абаронца]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2006—2009| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|1 (0) |2009| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Смаргонь|Смаргонь]]|13 (0) |2010—2012| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ (Жодзіна)]]|38 (2) |2013| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Слуцк|Слуцк]]|14 (1) |2013| {{Сцяг|Узбекістан||20px}} [[ФК Бухара|Бухара]]|13 (0) |2014—2015| {{Сцяг|Узбекістан||20px}} [[ФК Наўбахор|Наўбахор (Наманган)]]|36 (1) |2015—2016| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Іслач|Іслач (Мінскі раён)]]|35 (2) |2017| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк)]]|15 (1) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2008|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-19|Беларусь (да 19)]]|2 (0) |2008—2011|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-21|Беларусь (да 21)]]|7 (0) |2011|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Алімпійская зборная Беларусі па футболе|Беларусь (алімпійская)]]|4 (0)}} }} '''Юрый Рыжко''' (нар. {{ДН|10|10|1989}}, {{МН|Мінск}}) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[абаронца (футбол)|абаронца]]. == Клубная кар’ера == Выхаванец мінскай СДЮШАР-5, з 2006 года гуляў за дубль барысаўскага [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]. Другую палову сезона 2009 правёў у арэндзе ў «[[ФК Смаргонь|Смаргоні]]». У 2010—2012 гадах гуляў за жодзінскае «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда-БелАЗ]]». У сакавіку 2013 года перайшоў у «[[ФК Слуцк|Слуцк]]»<ref>{{cite web|date = 2013-03-27 |url = http://www.pressball.by/news/football/130023 |title = Футбол. Юрий Рыжко подписал контракт со "Слуцком", а Денис Паречин пополнил ряды "Звезды"-БГУ |website = pressball.by |language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330002751/http://www.pressball.by/news/football/130023 |archive-date=2013-03-30 |url-status = dead}}</ref>, але ў ліпені 2013 года пакінуў гэты клуб<ref>{{cite web|date = 2013-07-31|url = https://football.by/news/47462 |title = Юрий Рыжко покинул "Слуцк" |website = football.by |access-date = 2024-04-17|language = ru}}</ref> і перайшоў ва ўзбекскую «[[ФК Бухара|Бухару]]», дзе замацаваўся ў асноўным складзе. У канцы студзеня і пачатку лютага 2014 года знаходзіўся на праглядзе ў салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёры]]», але не падышоў<ref>{{cite web |date = |url = http://by.tribuna.com/football/157380732.html |title = Рыжко, Пидвирный и Ярославский не подошли «Шахтеру» |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru |archive-date = 31 кастрычніка 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191031053547/https://by.tribuna.com/football/157380732.html |url-status = dead }}</ref>. У выніку сезон 2014 пачаў у складзе наманганскага «[[ФК Наўбахор|Наўбахора]]»<ref>{{cite web|date = 2014-03-13|url = http://championat.asia/oz/news/30714 |title = "Навбахор": Представлены новобранцы (фотогалерея) |website = championat.asia |access-date = 2024-04-17|language = ru}}</ref>. У жніўні 2015 года вярнуўся ў Беларусь, стаўшы іграком першалігавай «[[ФК Іслач|Іслачы]]»<ref>{{cite web|date = 2015-08-15|url = https://football.by/news/74156 |title = Юрий Рыжко сменил узбекский "Навбахор" на "Ислочь" |website = football.by |access-date = 2024-04-17|language = ru}}</ref>. Разам з камандай выйшаў у Вышэйшую лігу. У сезоне 2016 звычайна гуляў у асноўным складзе «Іслачы» на пазіцыі цэнтральнага абаронцы. Да сезона 2017 рыхтаваўся разам з «Іслаччу», аднак перад пачаткам чэмпіянату не трапіў у заяўку і пакінуў каманду. У ліпені 2017 года далучыўся да наваполацкага «[[ФК Нафтан|Нафтана]]». Дэбютаваў за новы клуб 31 ліпеня ў матчы супраць «[[ФК Слуцк|Слуцка]]», дзе забіў гол пасля падачы вуглавога, чым прынёс «Нафтану» перамогу з лікам 1:0. У выніку замацаваўся ў аснове навапалачан, выступаў на пазіцыях цэнтральнага абаронцы і апорнага паўабаронцы. У кастрычніку 2017 года па выніках справы аб дагаварных матчах быў прысуджаны да штрафу ў 11,5 тысяч рублёў<ref>{{cite web|date = 2017-10-12 |url = https://www.pressball.by/pbonline/football/84437 |title = "Дело о договорных матчах". От 4 до 40 тысяч евро штрафа, до 3 лет ограничения свободы |website = pressball.by |access-date = 2018-10-20 |language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213180734/https://www.pressball.by/pbonline/football/84437 |archive-date=2021-12-13 |url-status = dead}}</ref>. У студзені 2018 года далучыўся да «[[ФК Смалявічы|Смалявічаў]]»<ref>{{cite web|date = |url = https://by.tribuna.com/football/1059738324.html |title = Рыжко перешел в «Смолевичи» |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru}}</ref>. У складзе каманды ўдзельнічаў у таварыскіх матчах, аднак у лютым 2018 года па выніках справы аб дагаварных матчах атрымаў ад Дысцыплінарнага камітэта АБФФ пажыццёвую дыскваліфікацыю<ref>{{cite web|date = 2018-02-20 |url = https://www.pressball.by/news/football/287904 |title = Футбол. БФФ пожизненно дисквалифицировала 12 фигурантов договорных матчей |website = pressball.by |access-date = 2018-03-05 |language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213180731/https://www.pressball.by/news/football/287904 |archive-date=2021-12-13 |url-status = dead}}</ref>, пасля чаго пакінуў «Смалявічы»<ref>{{cite web |date = |url = https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/orsha_terminal/1592148.html |title = «Будем готовить апелляцию по Макару и Папушу». АБФФ наказала даже тех, к кому не имели претензий силовики |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru |archive-date = 10 верасня 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190910225843/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/orsha_terminal/1592148.html |url-status = dead }}</ref>. Пасля прысуду ад АБФФ некаторы час працаваў сцюардам на матчах «Смалявічаў», таксама спрабаваў працаўладкавацца ў чэмпіянатах Малдовы і Арменіі<ref>{{cite web|date = 2018-10-15 |url = https://www.pressball.by/articles/football/belarus/102990 |title = Дело о “договорняках”. “Друзья-однополчане”, где же вы теперь? |website = pressball.by |access-date = 2018-10-20 |language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213180720/https://www.pressball.by/articles/football/belarus/102990 |archive-date=2021-12-13 |url-status = dead}}</ref>. == Міжнародная кар’ера == Гуляў за моладзевыя і [[Алімпійская зборная Беларусі па футболе|алімпійскую]] зборныя Беларусі. == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Зл}} [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] * {{Бр}} Бронзавы прызёр моладзевага чэмпіянату Еўропы: [[Моладзевы чэмпіянат Еўропы па футболе 2011|2011]] == Статыстыка выступленняў == {| cellspacing="0" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:95%" |- bgcolor="#E4E4E4" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=50 |Сезон !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=10 |Дывізіён !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=100 |Клуб !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Краіна !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Матчы !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Галы |- align="center" | 2006 || дубль || [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 9 || 1 |- align="center" | 2007 || дубль || [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 23 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] || Д1 || [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 1 || 0 |- align="center" | 2009 (1) || дубль || [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 13 || 2 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] (2) || Д1 || [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 13 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] || Д1 || [[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 5 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] || Д1 || [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 20 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] || Д1 || [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 13 || 1 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] (1) || Д2 || [[ФК Слуцк|Слуцк]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 14 || 1 |- align="center" | [[Прафесійная футбольная ліга Узбекістана па футболе 2013|2013]] (2) || Д1 || [[ФК Бухара|Бухара]] || {{Сцяг|Узбекістан}} || 13 || 0 |- align="center" | [[Прафесійная футбольная ліга Узбекістана па футболе 2014|2014]] || Д1 || [[ФК Наўбахор|Наўбахор]] || {{Сцяг|Узбекістан}} || 23 || 1 |- align="center" | [[Прафесійная футбольная ліга Узбекістана па футболе 2015|2015]] (1) || Д1 || [[ФК Наўбахор|Наўбахор]] || {{Сцяг|Узбекістан}} || 13 || 0 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] (2) || Д2 || [[ФК Іслач|Іслач]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 12 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] || Д1 || [[ФК Іслач|Іслач]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 23 || 2 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] (2) || Д1 || [[ФК Нафтан|Нафтан]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 15 || 1 |- align="center" |} == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад моладзевай зборнай Беларусі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2011}} {{DEFAULTSORT:Рыжко Юрый Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Смаргонь]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Слуцк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Бухара]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Наўбахор]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Іслач]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Нафтан]] 07koaqrvptdsyck1usvrofla23yt7u9 Шацк (Пухавіцкі раён) 0 125259 5143054 5119629 2026-05-18T13:22:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143054 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Шацк}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Шацк |выява = Центральная_площадь,_Шацк.jpg |подпіс = Цэнтральная плошча |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі |ранейшыя назвы = Шацк Белы<br/>Шацак }} '''Шацк'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ша́цак'''</ref> ({{lang-be-trans|Šack}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910n0030243&q_id=10274398|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 29 января 2010 года № 208 "О преобразовании деревни Шацк Шацкого сельсовета в агрогородок"|url-status=dead|access-date=8 студзеня 2025|archive-date=27 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127151030/https://etalonline.by/document/?regnum=d910n0030243&q_id=10274398}}</ref> у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Шаць]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. Месціцца за 32 км на паўднёвы захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], за 68 км ад [[Мінск]]а, за 28 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск (станцыя)|Рудзенск]]; каля аўтамабільнай дарогі [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]] — [[Узда]] — [[Негарэлае]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Шаць#Назва}} Назва Шацк (таксама Шацк Белы{{sfn|SgKP|1890|s=755}}) пайшла ад ракі [[Шаць]]<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 408.</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Jan Radzivił. Ян Радзівіл (1733-37).jpg|міні|злева|Партрэт [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]].]] У першай палове XV стагоддзя Шацк быў у валоданні [[Судзівой Валімонтавіч|Судзівоя Валімонтавіча]], а пазней яго сына Станькі<ref>''Насевіч В. Л.'' Генеалагічныя табліцы старадаўніх княжацкіх і магнацкіх беларускіх родаў 12-18 ст. — Мн.: БелЭН, 1993.</ref>. Вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] 10 лістапада 1492 года перадаў Шацк разам з [[Нясвіж]]ам троцкаму ваяводзе [[Пётр Мантыгірдавіч Белы|Пятру «Беламу» Мантыгердавічу]]. У 1523 годзе Шацк упамінаецца як [[сяло]], цэнтр воласці, уласнасць старосты генеральнага жамойцкага [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Шацк увайшоў у склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У XVI стагоддзі згадваецца [[Збор|кальвінскі збор]] паводле фундацыі віленскага харунжага [[М. Краштоўскі|М. Краштоўскага]]. 30 жніўня 1582 года [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка]] прадаў Шацк [[Шчасны Галоўчынскі|Шчаснаму Яраслававічу Галоўчынскаму]] за 10 000 коп [[Грош|грошай літоўскіх]]. У першай чвэрці XVII стагоддзя Шацк трымаў у застававым праве [[Андрэй Вінка]], які ў 1620 ці 1622 годзе маючы памежную спрэчку з маёнткам [[Таўкачэвічы 1|Таўкачэвічы]] зрабіў гвалтоўны [[Наезд (звычай)|наезд]] на маёнтак, разбурыў яго разам з фальваркам [[Кавалевічы (Пухавіцкі раён)|Кавалевічы]] і забіў уладальніка [[Януш Быхавец|Януша Быхаўца]]. Гэта справа вяла Андрэя Вінка да [[Інфамія|інфаміі]] (пазбаўлення праў) і [[Баніцыя|баніцыі]] (пазбаўленне праў і выгнанне), але скончылася палюбоўна з нашчадкамі забітага Быхаўца, якія атрымалі шчодрую кампенсацыю. 17 студзеня 1623 года Галоўчынскі сведчыць у [[Гродскі суд|гродскім судзе]] [[Менск|Менска]] аб праве вечнага продажу Шацка Андрэю Вінку за 10 000 коп грошай літоўскіх. Аднак у тым годзе Вінка, відаць знясілены працэсам з Быхаўцамі, аддае частку Шацка ў заставу [[Ян Цадроўскі|Яну Цадроўскаму]] за 2 000 коп грошай. 30 жніўня 1631 года ў менскім трыбунале быў прызнаны прадажны запіс на ўвесь маёнтак Шацк ад Вінкі [[Пётр Пякарскі|Пятру Пякарскаму]], які 10 верасня адмаўляецца ад сваіх праў на Шацк на карысць Крышкоўскага. Крышкоўскі ў 1636 годзе ў гродскім судзе Менска надае вечнае права [[Базыль Мазалеўскі|Базылю Мазалеўскаму]], але 2 траўня 1637 года Мазалеўскі зноў саступае свае правы Крышкоўскаму. Як адзначае гісторык і краязнавец [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]], гэта былі часы частых шляхецкіх судоў (пяняцтва), таму дакументы аб праве ўласнасці зблытаны з іншымі працэсуальнымі справамі, і цяпер цяжка вызначыць сапраўдную прычыну частых аперацый з маёнткам{{Sfn|SgKP|1890|s=755}}. У 1654 годзе, верагодна, на праве заставы Шацкам валодалі [[Храптовічы]], у той жа час тут мелі спадчыну [[Валадковічы]]. Каля 1671 года на праве заставы ўласнасць [[Чыжы (род)|Чыжоў]], крыху пазней уласнасць [[Быхаўцы|Быхаўцаў]]. 29 верасня 1699 года [[Самуэль Дабрагост Банавентура Быхавец|Самуэль Дабрагост Быхавец]] і жонка яго Крысціна з Дэнгафаў запісваюць Шацк у вечнае права як [[Вена (права)|вена]] сваёй дачцэ Ганне, якая была замужам за [[Ежы Тызенгаўз|Ежы Тызенгаўзам]], але сыны Быхаўца судзіліся з бацькам у 1701 годзе за гэта завяшчанне. У пачатку XVIII стагоддзя спадчыну як атрымальнік заставы тут меў Янішэўскі, а 7 красавіка 1701 года разам з сялянамі саступіў Ежы Тызенгаўзу. Сужэнцы Тызенгаўзы 23 красавіка 1708 года перадалі частку сваіх праў [[Аранскія|Аранскім]], а тыя 10 сакавіка 1713 года перадалі ўлеўкавае права на Шацк Уніхоўскаму, пісару менскаму, якому ў той час Тызенгаўз аддаў рэшту Шацка з вёскай [[Серадзіна]] ў права заставы{{Sfn|SgKP|1890|s=755}}. Уніхоўскі валодаў Шацкам яшчэ ў 1719 годзе, а ў 1732 годзе трымаў яго ў заставе [[Гервазы Людвік Аскерка]]{{Sfn|SgKP|1890|s=755}}, у 1735 годзе Шацк быў куплены на імя Антонія Аскеркі, старасты мазырскага{{Sfn|SgKP|1890|s=755}}. 9 траўня 1750 года нададзены статус [[мястэчка]]. [[Файл:Askerka, Murdelijo. Аскерка, Мурдэліё (B. Starzyński, 1875-1900).jpg|міні|Герб [[Аскеркі|Аскеркаў]].]] Да [[Дамен (зямля)|дамена]] (маёнтка) Шацк тады належалі: фальваркі [[Вялікая Малінаўка|Юзэфаў]], [[Вяркалы]], [[Габрыелеўка|Габрыэлеўка]] з прылеглымі землямі, больш за 400 [[Валока|валок]], шырокія пушчы, бабровыя гоны на рацэ Шаці; вёскі [[Задашчэнне]], [[Міхалевічы]], [[Сярэдзіна]], [[Слабада (Шацкі сельсавет)|Слабада]], [[Лявонавічы (Пухавіцкі раён)|Леановічы]], [[Вецярэвічы|Вечаровічы]], [[Пратасаўшчына (Пухавіцкі раён)|Пратасаўшчына]]; засценкі [[Савіна (Пухавіцкі раён)|Савін]], [[Сетна]], [[Старынкі (Пухавіцкі раён)|Старынкі]], [[Падказелле (Пухавіцкі раён)|Падказелле]] і іншыя. [[Юзаф Габрыэль Аскерка]], сын Антонія і Францішкі з Бжэзінскіх, падкаморый хелмінскі, атрымаўшы Вяркалы па айцу, аддаў яго ў заставу ў 1784 годзе [[Людвік Грушвіцкі|Людвіку]] і Зоф’і з Яварынскіх Грушвіцкім за 460 [[Дукат|дукатаў]]. Маці Юзафа Аскеркі мела пажыццёвае права на рэшту дамена. Шацк у той час арандаваў Пшаздзецкі, адміністратарам якога быў Алендскі. Нагляд іх быў слабым, аканом Пашкоўскі разам з ахмістрыняй Юхновічавай так уціскалі люд, што многа сялян збегла. Яны абкрадалі маёмасць уласнікаў, а ў 1786 годзе падчас застолля праз неасцярожнае абыходжанне з агнём згарэў палац з усёй багатай маёмасцю і архівамі. Уладальніца ўзбудзіла супраць іх суд, а ў 1788 годзе саступіла сваё пажыццёвае права на карысць сына Юзафа Габрыэля{{Sfn|SgKP|1890|s=756}}. Жонкай Юзафа Габрыэля Аскеркі была Ганна з [[Чапскія|Чапскіх]], у 1790 годзе яны збудавалі ў Шацку двухпавярховы мураваны палац, упрыгожаны звонку паркам{{Sfn|SgKP|1890|s=756}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1795 годзе ў маёнтку Шацк было каля 150 сялянскіх двароў{{Sfn|SgKP|1890|s=756}}. У 1800 годзе была Ільінская царква, цагляны і чарапічны заводы, карчма, млын, вінакурня, сукнавальня. Жыццё Юзафа Габрыеля Аскеркі не па сродках вычарпала яго рэсурсы і прывяло да [[Эксдывізія|эксдывізіі]] ў канцы 1812 года, якая працягвалася да 1816 года. Эксдывізійны суд складаўся з Караля Тавянскага, Пятра Завадскага і Вінцэнта Павенскага{{Sfn|SgKP|1890|s=756}}. Эксдывізія аддзяліла ад Шацка фальваркі Габрыэлеўку і [[Стары Шацк]] з вёскай Задашчэнне (39 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]]) на карысць крэдытораў [[Пуцяты (род)|Пуцятаў]]; Вяркалы і [[Міхалова (Пухавіцкі раён)|Міхалоў]] з вёскамі Слабада (12 дымоў), вёскай Вяркалы (19 дымоў) на карысць Грушвіцкіх; Юзафоў з вёскай Леановічы (30 дымоў) на карысць Качноўскіх; Уборак на карысць Брылеўскіх; [[Пчолка (Уздзенскі раён)|Пчолка]] на карысць Сабецкіх. Таксама атрымалі спадчыну: Дамброўскія, Юркевічы, Ачапоўскія, Матусевічы і іншыя{{Sfn|SgKP|1890|s=756}}. Пры Аскерках застаўся дамен Белы Шацк з мястэчкам (25 дымоў, у тым ліку 12 [[Яўрэі|жыдоўскіх]]), вёска Сярэдзіна пры мястэчку (15 дымоў) і вёска Міхалевічы (21 дым), водны млын, які з правам прапінацыі прыносіў 500 рублёў прыбытку. У 1845 годзе за ўласнасцю [[Ігнацы Аскерка|Ігнацыя Аскеркі]], сына Габрыэля, Шацк арандаваў Дамброўскі за 1300 рублёў{{Sfn|SgKP|1890|s=756}}. Пасля 1861 года цэнтр [[Шацкая воласць|Шацкай воласці]] Ігуменскага павета. 16 лістапада 1863 года адкрыта земская школа. 10 сакавіка 1881 года на базе земскай школы адкрываецца 2-класнае [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. У 1882 годзе закладзены вінакурны завод. У 1886 годзе ёсць народнае вучылішча, царква Святога Іллі, валасное праўленне, вадзяны млын, бальніца, 5 крам, яўрэйская школа. З 1888 года адбываліся штотыднёвыя нядзельныя таржкі{{Sfn|SgKP|1890|s=757}}, штогадовы кірмаш у дзень Святога Іллі 20 ліпеня{{Sfn|SgKP|1890|s=757}}. У 1892 годзе ў школе 66 хлопчыкаў, 10 дзяўчынак. У 1897 годзе ў мястэчку ёсць царква, 2 сінагогі, народнае вучылішча, паштовае аддзяленне, 4 піцейныя дамы, 15 лавак; у маёнтку вінны завод. У 1900 годзе настаўніцай у народным вучылішчы была Васіліся Плышэўская. У 1879 годзе ад Ігнація Аскеркі маёнтак Шацк перайшоў да Гамаліцкіх. Побач быў маёнтак [[Стары Шацк]]. На канец XIX стагоддзя архіў Шацка быў у [[Замосце (Пухавіцкі раён)|Замосці]], у калекцыі [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандра Ельскага]]{{Sfn|SgKP|1890|s=758}}. У 1889 годзе маёнткам Шацк валодаў дваранін Канстанцін Мікалаевіч Гамаліцкі, было 2244 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціны]] зямлі{{Sfn|Памяць|2003|с=81}}, у 1903 годзе ён жа{{sfn|Списокъ землевладѣльцевъ Минской губерніи|1903|с=27}}. У 1913 годзе ў валоданні Канстанціна Гамаліцкага пры маёнтку Шацк было 18618 дзесяцін зямлі{{Sfn|Nad Świsłoczą|1914|s=102}}. === Найноўшы час === [[Файл:Šacak. Шацак (1927).jpg|міні|Шацк (Шацак) на карце 1927 г.]] З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў і ў сярэдзіне кастрычніка 1920 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Маёнтак [[Нацыяналізацыя|нацыяналізаваны]]. У 1921 годзе адкрыта няпоўная сярэдняя школа, у якой у 1922 годзе было 5 настаўнікаў. З 17 ліпеня 1924 года да 4 жніўня 1927 года цэнтр [[Шацкі раён (БССР)|Шацкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]]. З 4 жніўня 1927 года да 6 ліпеня 1935 года ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930), у 1935—1938 гадах у [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкім]] і [[Рудзенскі раён|Рудзенскім раёнах]], з 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У 1935 годзе статус паселішча панізілі да вёскі. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Нямецкія войскі зайшлі ў Шацк 30 чэрвеня 1941 года. Адразу была расстраляная першая група жыхароў. Нямецкая адміністрацыя арганізавала яўрэйскае гета. Самая масавая акцыя па знішчэнні яўрэяў праведзена ў кастрычніку 1941 года. Ахвяры гэтых карных акцый пахаваны ў трох ямах на ўзлеску гаю з правага боку дарогі з Шацка ў бок вёскі [[Задашчэнне]]<ref>[http://www.gorka.by/?p=43271 Пройти дорогами памяти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191129104349/http://www.gorka.by/?p=43271 |date=29 лістапада 2019 }}. // Пухавіцкія навіны, 8 мая 2018. {{ref-ru}}</ref>. За час акупацыі ў Шацку было забіта больш за 800 чалавек. З 20 студзеня 1960 года ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім]], з красавіка 1960 года ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]]. 24 лістапада 1966 года вёскі [[Міхалевічы]], [[Стары Шацк]] і [[Сярэдзіна]] далучаны да Шацка. <center><gallery caption="Шацк на старых фотаздымках" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Šacak, Askierka. Шацак, Аскерка (1927).jpg|Палац Аскеркаў, 1927 год Файл:Šacak, Horka, Illinskaja. Шацак, Горка, Ільлінская (1927).jpg|Ільінская царква, 1927 год Файл:Šacak, Zarečča. Шацак, Зарэчча (1927) (2).jpg|Школа, 1927 год Файл:Šacak, Zarečča. Шацак, Зарэчча (1927).jpg|Бровар, 1927 год Файл:Šacak, Šača. Шацак, Шача (1927).jpg|Рака Шача з боку вёскі Сярэдзіны, 1927 год Файл:Šacak. Шацак (1920).jpg|Вуліца ў Шацку, 1920 год Файл:Šacak, Pažarnaja. Шацак, Пажарная (1928).jpg|Пажарная вежа, 1928 Файл:Šacak, Rynak. Шацак, Рынак (1928).jpg|Рынак, 1928 </gallery></center> == Насельніцтва == [[Файл:Ул. Михалевичи, Шацк.jpg|міні|Вуліца Міхалевічы, 2018 г.]] * 1800 год — 29 двароў, 142 жыхары * 1886 год — 27 двароў, 184 жыхары * 1897 год — 130 двароў, 974 жыхары; маёнтак, 63 жыхары * 1908 год — 240 двароў, 2350 жыхароў; маёнтак, 1 двор, 98 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=217}} * 1917 год — 166 двароў, 1121 жыхар (з іх 217 [[Беларусы|беларусаў]] і 904 [[яўрэі]]); маёнтак, 1 двор, 88 жыхароў (усе беларусы){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=126}} * 1939 год — 3120 жыхароў<ref>[http://shtetle.com/shtetls_minsk/shack/shooting.html Место расстрела евреев местечка Шацк]</ref> * 1960 год — 210 жыхароў * 1999 год — 819 жыхароў * 2002 год — 324 двары, 732 жыхары * 2003 год — 773 жыхароў * 2009 год — 669 жыхароў<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm Насельніцтва Мінскай вобласці па выніках перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150629200220/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm |date=29 чэрвеня 2015 }}.</ref> * 2012 год — 285 двароў, 697 жыхароў * 2019 год — 568 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Інфраструктура. Рэлігія == [[Файл:Шацк, около почты.jpg|міні|Каля пошты]] Дзейнічае [[Шацкая сярэдняя школа]]. Ёсць Шацкая ўчастковая бальніца, якая была збудавана ў студзені 1953 года<ref>[http://mgorka-crb.by/o-bolnice/ Марьиногорская центральная районная больница. О больнице.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221121200739/http://mgorka-crb.by/o-bolnice/ |date=21 лістапада 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. У Шацку ёсць прыход праваслаўнай царквы Святога прарока Ільі і дом малітвы [[Евангельскія хрысціяне|Евангельскіх хрысціян]]<ref>[http://sobornevsky.by/blagochinie/istoriya-blagochiniya/ История Пуховичского благочиния]. // Белорусская православная церковь. {{ref-ru}}</ref>. == Славутасці == * [[Шацк (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] (мясцовая назва Французская магіла) * Парк пры колішняй сядзібе Аскеркаў (XIX ст.) * Пабудовы сядзібы Пуцятаў Стары Шацк === Мемарыялы === [[Файл:Šack, žydoŭskija mohilki. Шацк, жыдоўскія могілкі (2022) 01.jpg|міні|Помнік загінулым яўрэям на могілках]] * Помнікі: землякам, загінулым у гады Другой сусветнай вайны; настаўнікам Шацка, загінулым у гады Другой сусветнай вайны (устаноўлены мясцовым жыхаром Міхалам Тарасевічам у 1994 годзе); помнік на месцы яўрэйскага гета === Страчаная спадчына === * Царква Святога прарока Ільі (XIX ст.) * Сінагога * Сядзіба Аскеркаў (XIX ст.) * Помнік загінулым яўрэям. Быў адкрыты 5 ліпеня 1964 года на месцы збору яўрэяў у цэнтры Шацка. Ініцыятарам яго стварэння быў мясцовы жыхар Абрам Іцкавіч Левін. Грошы збіралі яўрэі Шацка і выхадцы з Шацка ў іншых гарадах. Праз некалькі гадоў гэты помнік прыбралі. == Вядомыя асобы == * [[Абрахам Мошэ Бернштэйн]] (1866—1932) — кантар і кампазітар. * [[Таісія Іванаўна Доўнар]] (нар. 1944) — беларуская юрыстка, прафесар БДУ. * [[Уладзімір Мікалаевіч Кісялёў]] (1931—2021) — беларускі краязнавец. * [[Наталля Анатольеўна Клімовіч]] (нар. 1963) — дэпутатка Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V і VI скліканняў. * [[Іван Сцяпанавіч Лупіновіч]] (1900—1968) — беларускі вучоны, заснавальнік Беларускага геаграфічнага таварыства, доктар сельскагаспадарчых навук. * [[Аляксандр Андрэевіч Мікульчык]] (1882 — пасля 1918) — беларускі паэт, аўтар «[[Беларуская марсельеза|Беларускай марсельезы]]». * [[Ганна Піліпаўна Назарава]] (1921—2000) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{калонкі|2|малы=так}} * ''[[Мікалай Васільевіч Азбукін|Азбукін М. В.]]'' Мястэчка Шацак Менскай акругі // Наш край. 1927. № 1 (16). — С. 44-50. * {{Крыніцы/БЭ|17}} * ''Вайцэховіч Н.'' Шацак: Краязнаўчыя нарысы. — Мінск: Пэйта, 1999. (З серыі «Ведаць свой край Беларусь»). ISBN 985-6024-20-X * ''Вайцэховіч Н.'' Мае землякі. — 2005. ISBN 985-6718-37-6 * ''Вайцэховіч Н.'' Гісторыя побач: краязнаўчыя вандроўкі: [пра вёску Шацк Пухавіцкага раёна] / Наталля Вайцэховіч. ― Мінск, 2007. (1Н//41496(039)) * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Шацк|196—197}} * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л.]]'' Генеалагічныя табліцы старадаўніх княжацкіх і магнацкіх беларускіх родаў 12-18 ст. — Мн.: БелЭН, 1993. * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = |частка = Приложеніе. Списокъ землевладѣльцевъ Минской губерніи, владѣющихъ 500 десятин. земли и болѣе|загаловак = Памятная книжка Минской губерніи на 1904 г.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго губернскаго статистическаго комитета|год = 1903|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ землевладѣльцевъ Минской губерніи}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|755—758|Szack|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = Spis ziemian mińskich, posiadających 100 i więcej dziesięcin ziemi|загаловак = Nad Świsłoczą : kalendarz miński informacyjny na rok 1914|арыгінал = |спасылка = https://polona.pl/preview/f2a6669f-c208-41f0-a262-d48acb2e63e3|адказны = pod redakcją W. Dworzaczka|выданне = |месца = Wilno|выдавецтва = Znicz|год = 1914|том = |старонкі = |alleseiten = 130|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Nad Świsłoczą}} {{калонкі/канец}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Шацк (Пухавіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] g3zdj1s33253md28ohea9bsw2293wh3 Эмблема Брунея 0 125688 5143313 4371934 2026-05-19T01:07:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143313 wikitext text/x-wiki {{Картка эмблемы |найменне = |выява =Emblem_of_Brunei.svg |памер выявы = 200px |зацверджана = }} '''Эмблема Брунея''' — адзін з афіцыйных сімвалаў дзяржавы [[Бруней]], зацверджаная ў [[1921]] годзе. Эмблема складаецца з пяці галоўных элементаў: сцяжка, каралеўскага парасоніка, крыла, рук і [[паўмесяц]]а. На паўмесяцы напісаны на арабскай мове нацыянальны дэвіз: «Заўсёды на службе пад кіраўніцтвам Бога». Ніжэй гэтага (на стужцы) — з назва нацыі на арабскай мове, гучыць як «Бруней-Дарусалам» або «Бруней — зямля міру». Крылы сімвалізуюць абарону правасуддзя і міру. Ніжэй іх — паўмесяц, які з’яўляецца сімвалам [[Іслам]]у — нацыянальнай рэлігіі Брунея. Рукі сімвалізуюць абавязак урада абараніць людзей. == Выкарыстанне == * Эмблема прадублявана на [[Сцяг Брунея|сцягу Брунея]]. * Эмблема Брунея намалявана на лагатыпе радыё і тэлебачання Брунея, побач зялёныя літары: RTB<ref>{{Cite web |url=http://www.rtb.gov.bn/ |title=Афіцыйны сайт RTB |access-date=9 жніўня 2012 |archive-date=6 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106042450/http://www.rtb.gov.bn/ |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} {{Азія паводле тэм|Герб|Гербы і эмблемы}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Брунея]] i3kmx1z56wfzj0iyr397zkioolgusdp Халаднік 0 127839 5143058 5143032 2026-05-18T13:30:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5143058 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халаднік''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі», імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref></blockquote> Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Літоўская назва — šaltibarščiai — узнікла толькі ў канцы XIX ст. Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0" />. Літоўцы лічаць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой ніхто не мае дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] nkate8huwdz941ikn0z732v9a1d1d1y 5143140 5143058 2026-05-18T17:02:35Z Аляксандр Белы 46814 У «Кухарцы літоўскай» Вінцэнтыны Завадскай 5143140 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халаднік''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі», імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» Вінцэнтыны Завадскай, пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), "халаднік літоўскі" ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />.. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref></blockquote> Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Літоўская назва — šaltibarščiai — узнікла толькі ў канцы XIX ст. Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0" />. Літоўцы лічаць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой ніхто не мае дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] 5ct4hd7cj55yrx226k2y4lvgph0r97v 5143141 5143140 2026-05-18T17:06:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5143141 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халаднік''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі», імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), "халаднік літоўскі" ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />.. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref></blockquote> Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Літоўская назва — šaltibarščiai — узнікла толькі ў канцы XIX ст. Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0" />. Літоўцы лічаць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой ніхто не мае дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] 17utgoiqchb261yssm7r9b9i6ctvwil 5143144 5143141 2026-05-18T17:14:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5143144 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халаднік''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), "халаднік літоўскі" ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />.. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref></blockquote> Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Літоўская назва — šaltibarščiai — узнікла толькі ў канцы XIX ст. Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0" />. Літоўцы лічаць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой ніхто не мае дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] fr287mtwdd644dsa3jovgxx3z00jbr1 5143150 5143144 2026-05-18T17:39:18Z Аляксандр Белы 46814 A New System of Domestic Cookery + перанос абзацаў 5143150 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халаднік''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), "халаднік літоўскі" ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" /></blockquote> У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />.. Літоўская назва — šaltibarščiai — узнікла толькі ў канцы XIX ст. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] qp97xxlvu1ot9run9rr8m9akajk4hs1 5143155 5143150 2026-05-18T17:51:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143155 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халаднік''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" /></blockquote> У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />.. Літоўская назва — šaltibarščiai — узнікла толькі ў канцы XIX ст. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] qulx89x8x1tu1naf3h6ugo693qb5dnm 5143163 5143155 2026-05-18T18:03:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5143163 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халаднік''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых літвінаў і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref>{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" /></blockquote> У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />.. Літоўская назва — šaltibarščiai — узнікла толькі ў канцы XIX ст. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] 6dzue63wy72alqtcetdz6ucdlrv1sjk 5143164 5143163 2026-05-18T18:04:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5143164 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халаднік''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref>{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" /></blockquote> У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />.. Літоўская назва — šaltibarščiai — узнікла толькі ў канцы XIX ст. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] 07fj1rt3mderklx574vjmq66velnehi 5143165 5143164 2026-05-18T18:04:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143165 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref>{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" /></blockquote> У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />.. Літоўская назва — šaltibarščiai — узнікла толькі ў канцы XIX ст. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] jhn2li8iufp7m6qy8ztsxt86c15jrr4 5143170 5143165 2026-05-18T18:15:28Z Аляксандр Белы 46814 Шэйн, Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края 5143170 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref>{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" /></blockquote> У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Вось як апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі самага канца XIX ст. вядомы этнограф Павел Шэйн у сваёй капітальнай працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»: «Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодникъ'' изъ ''кислицы'' (щавеля), ''шныти'' ([[Снітка|сніткі]]) и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)<ref name=":0" />. Літоўская назва — šaltibarščiai — узнікла толькі ў канцы XIX ст. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] 4sju0umf08va57a8bynlp4rwm40o0mu 5143172 5143170 2026-05-18T18:17:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5143172 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Яшчэ адно ранняе і вельмі каштоўнае сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), які ў сваіх мемуарах апісаў жыццё ў Бяле-Радзівілаўскай (цяпер [[Бяла Падляска]]) напрыканцы XVIII стагоддзя. Ён згадвае, як упершыню пакаштаваў гэтую страву ў мясцовай старой жанчыны, прычым звяртае ўвагу на розніцу ў назвах і сацыяльным статусе стравы. Драздоўскі пісаў<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і па смаку спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а паколькі там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref>{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" /></blockquote> У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Вось як апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі самага канца XIX ст. вядомы этнограф Павел Шэйн у сваёй капітальнай працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»: «Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодникъ'' изъ ''кислицы'' (щавеля), ''шныти'' ([[Снітка|сніткі]]) и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)<ref name=":0" />. Літоўская назва — šaltibarščiai — узнікла толькі ў канцы XIX ст. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] h0rdfakm4qeph4a2cyi05kpakeb9x8i 5143178 5143172 2026-05-18T18:28:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5143178 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Яшчэ адно ранняе і вельмі каштоўнае сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), які ў сваіх мемуарах апісаў жыццё ў Бяле-Радзівілаўскай (цяпер [[Бяла Падляска]]) напрыканцы XVIII стагоддзя. Ён згадвае, як упершыню пакаштаваў гэтую страву ў мясцовай старой жанчыны, прычым звяртае ўвагу на розніцу ў назвах і сацыяльным статусе стравы. Драздоўскі пісаў<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і па смаку спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а паколькі там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref>{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" /></blockquote> У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]], якая называла сябе на тытульным лісце «[[літвін|літвінкай]], што жыве ва Украіне», прыводзіць рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле яе рэцэпту, рабіўся з дробна пакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалася квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асаблівую цікавасць уяўляе зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку. Паколькі ўжываць смятану і мяса падчас посту забаранялася, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Вось як апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі самага канца XIX ст. вядомы этнограф [[Павел Шэйн]] у сваёй капітальнай працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»: «Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодникъ'' изъ ''кислицы'' (щавеля), ''шныти'' ([[Снітка|сніткі]]) и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)<ref name=":0" />. Літоўская назва — šaltibarščiai — узнікла толькі ў канцы XIX ст. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] i90ogt6vio0dgsglv9j5jxyod33oemc 5143189 5143178 2026-05-18T18:33:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5143189 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Яшчэ адно ранняе і вельмі каштоўнае сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), які ў сваіх мемуарах апісаў жыццё ў Бяле-Радзівілаўскай (цяпер [[Бяла Падляска]]) напрыканцы XVIII стагоддзя. Ён згадвае, як упершыню пакаштаваў гэтую страву ў мясцовай старой жанчыны, прычым звяртае ўвагу на розніцу ў назвах і сацыяльным статусе стравы. Драздоўскі пісаў<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і па смаку спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а паколькі там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref>{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" /></blockquote> У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]], якая называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», прыводзіць рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле яе рэцэпту, рабіўся з дробна пакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалася квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асаблівую цікавасць уяўляе зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку. Паколькі ўжываць смятану і мяса падчас посту забаранялася, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Вось як апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі самага канца XIX ст. вядомы этнограф [[Павел Шэйн]] у сваёй капітальнай працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} Літоўская назва — šaltibarščiai — узнікла толькі ў канцы XIX ст. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] 2fszi8886vf57t30e4y7dl6fylgrfkg 5143206 5143189 2026-05-18T19:11:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5143206 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Яшчэ адно ранняе і вельмі каштоўнае сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), які ў сваіх мемуарах апісаў жыццё ў Бяле-Радзівілаўскай (цяпер [[Бяла Падляска]]) напрыканцы XVIII стагоддзя. Ён згадвае, як упершыню пакаштаваў гэтую страву ў мясцовай старой жанчыны, прычым звяртае ўвагу на розніцу ў назвах і сацыяльным статусе стравы. Драздоўскі пісаў<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і па смаку спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а паколькі там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref>{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" /></blockquote> У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]], якая называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», прыводзіць рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле яе рэцэпту, рабіўся з дробна пакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалася квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асаблівую цікавасць уяўляе зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку. Паколькі ўжываць смятану і мяса падчас посту забаранялася, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Вось як апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі самага канца XIX ст. вядомы этнограф [[Павел Шэйн]] у сваёй капітальнай працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} === У літоўскай кухні === У сучаснай літоўскай мове страва мае назву ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічыцца, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|ru|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}), якое пабачыла свет у 1893 годзе ў [[Тыльзіт|Тыльзіце]], рэцэпт халадніка адсутнічаў<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён з'явіўся там у выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. У выглядзе аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонка=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды з'яўляецца літоўскай, але гэта не значыць, што яна не з'яўляецца польскай, беларускай ці латышскай»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] 07q7jfa982boigz2rzpx9tgosda1zy4 5143207 5143206 2026-05-18T19:12:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* У літоўскай кухні */ 5143207 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Яшчэ адно ранняе і вельмі каштоўнае сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), які ў сваіх мемуарах апісаў жыццё ў Бяле-Радзівілаўскай (цяпер [[Бяла Падляска]]) напрыканцы XVIII стагоддзя. Ён згадвае, як упершыню пакаштаваў гэтую страву ў мясцовай старой жанчыны, прычым звяртае ўвагу на розніцу ў назвах і сацыяльным статусе стравы. Драздоўскі пісаў<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і па смаку спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а паколькі там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref>{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" /></blockquote> У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]], якая называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», прыводзіць рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле яе рэцэпту, рабіўся з дробна пакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалася квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асаблівую цікавасць уяўляе зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку. Паколькі ўжываць смятану і мяса падчас посту забаранялася, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Вось як апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі самага канца XIX ст. вядомы этнограф [[Павел Шэйн]] у сваёй капітальнай працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У сучаснай літоўскай мове страва мае назву ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічыцца, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|ru|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}), якое пабачыла свет у 1893 годзе ў [[Тыльзіт|Тыльзіце]], рэцэпт халадніка адсутнічаў<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён з'явіўся там у выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. У выглядзе аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонка=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды з'яўляецца літоўскай, але гэта не значыць, што яна не з'яўляецца польскай, беларускай ці латышскай»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] ct3mernm94uhs8br4qfey1e2taibkc4 5143208 5143207 2026-05-18T19:18:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* У літоўскай кухні */ 5143208 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Яшчэ адно ранняе і вельмі каштоўнае сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), які ў сваіх мемуарах апісаў жыццё ў Бяле-Радзівілаўскай (цяпер [[Бяла Падляска]]) напрыканцы XVIII стагоддзя. Ён згадвае, як упершыню пакаштаваў гэтую страву ў мясцовай старой жанчыны, прычым звяртае ўвагу на розніцу ў назвах і сацыяльным статусе стравы. Драздоўскі пісаў<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і па смаку спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а паколькі там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref>{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" /></blockquote> У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]], якая называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», прыводзіць рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле яе рэцэпту, рабіўся з дробна пакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалася квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асаблівую цікавасць уяўляе зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку. Паколькі ўжываць смятану і мяса падчас посту забаранялася, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Вось як апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі самага канца XIX ст. вядомы этнограф [[Павел Шэйн]] у сваёй капітальнай працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref>{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва мае назву ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічыцца, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|ru|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}), якое пабачыла свет у 1893 годзе ў [[Тыльзіт|Тыльзіце]], рэцэпт халадніка адсутнічаў<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён з’явіўся там у выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. У выглядзе аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды з’яўляецца літоўскай, але гэта не значыць, што яна не з’яўляецца польскай, беларускай ці латышскай»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] kovalokq5piuecdqqodb46mrp0gtmx3 5143209 5143208 2026-05-18T19:18:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* У літоўскай кухні */ 5143209 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Яшчэ адно ранняе і вельмі каштоўнае сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), які ў сваіх мемуарах апісаў жыццё ў Бяле-Радзівілаўскай (цяпер [[Бяла Падляска]]) напрыканцы XVIII стагоддзя. Ён згадвае, як упершыню пакаштаваў гэтую страву ў мясцовай старой жанчыны, прычым звяртае ўвагу на розніцу ў назвах і сацыяльным статусе стравы. Драздоўскі пісаў<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і па смаку спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а паколькі там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem></blockquote> <blockquote><poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem></blockquote> Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote><poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem></blockquote> Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: <blockquote>Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.</blockquote> <blockquote>Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.</blockquote> Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: <blockquote>А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" /></blockquote> У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]], якая называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», прыводзіць рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле яе рэцэпту, рабіўся з дробна пакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалася квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асаблівую цікавасць уяўляе зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку. Паколькі ўжываць смятану і мяса падчас посту забаранялася, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Вось як апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі самага канца XIX ст. вядомы этнограф [[Павел Шэйн]] у сваёй капітальнай працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва мае назву ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічыцца, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|ru|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}), якое пабачыла свет у 1893 годзе ў [[Тыльзіт|Тыльзіце]], рэцэпт халадніка адсутнічаў<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён з’явіўся там у выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. У выглядзе аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды з’яўляецца літоўскай, але гэта не значыць, што яна не з’яўляецца польскай, беларускай ці латышскай»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] qzjdnaii6zwpph0j4l9v5fyuw35rn0c 5143210 5143209 2026-05-18T19:19:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5143210 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Яшчэ адно ранняе і вельмі каштоўнае сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), які ў сваіх мемуарах апісаў жыццё ў Бяле-Радзівілаўскай (цяпер [[Бяла Падляска]]) напрыканцы XVIII стагоддзя. Ён згадвае, як упершыню пакаштаваў гэтую страву ў мясцовай старой жанчыны, прычым звяртае ўвагу на розніцу ў назвах і сацыяльным статусе стравы. Драздоўскі пісаў<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і па смаку спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а паколькі там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у Нясвіж да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]], якая называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», прыводзіць рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле яе рэцэпту, рабіўся з дробна пакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалася квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асаблівую цікавасць уяўляе зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку. Паколькі ўжываць смятану і мяса падчас посту забаранялася, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Вось як апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі самага канца XIX ст. вядомы этнограф [[Павел Шэйн]] у сваёй капітальнай працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва мае назву ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічыцца, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|ru|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}), якое пабачыла свет у 1893 годзе ў [[Тыльзіт|Тыльзіце]], рэцэпт халадніка адсутнічаў<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён з’явіўся там у выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. У выглядзе аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды з’яўляецца літоўскай, але гэта не значыць, што яна не з’яўляецца польскай, беларускай ці латышскай»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] e7pu8d94xgzvvynhaez1im7qx5ejfzq 5143215 5143210 2026-05-18T19:26:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143215 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Яшчэ адно ранняе і вельмі каштоўнае сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), які ў сваіх мемуарах апісаў жыццё ў Бяле-Радзівілаўскай (цяпер [[Бяла Падляска]]) напрыканцы XVIII стагоддзя. Ён згадвае, як упершыню пакаштаваў гэтую страву ў мясцовай старой жанчыны, прычым звяртае ўвагу на розніцу ў назвах і сацыяльным статусе стравы. Драздоўскі пісаў<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і па смаку спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а паколькі там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]], якая называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», прыводзіць рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле яе рэцэпту, рабіўся з дробна пакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалася квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асаблівую цікавасць уяўляе зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку. Паколькі ўжываць смятану і мяса падчас посту забаранялася, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Вось як апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі самага канца XIX ст. вядомы этнограф [[Павел Шэйн]] у сваёй капітальнай працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва мае назву ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічыцца, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|ru|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}), якое пабачыла свет у 1893 годзе ў [[Тыльзіт|Тыльзіце]], рэцэпт халадніка адсутнічаў<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён з’явіўся там у выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. У выглядзе аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды з’яўляецца літоўскай, але гэта не значыць, што яна не з’яўляецца польскай, беларускай ці латышскай»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] n1fneok5wns9em64oobrdvfex12k452 5143228 5143215 2026-05-18T20:26:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5143228 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Яшчэ адно ранняе і вельмі каштоўнае сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), які ў сваіх мемуарах апісаў жыццё ў Бяле-Радзівілаўскай (цяпер [[Бяла Падляска]]) напрыканцы XVIII стагоддзя. Ён згадвае, як упершыню пакаштаваў гэтую страву ў мясцовай старой жанчыны, прычым звяртае ўвагу на розніцу ў назвах і сацыяльным статусе стравы. Драздоўскі пісаў<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і па смаку спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а паколькі там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаецца і працамі іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў сваім даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісваючы штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, прыраўноўваючы яго ў рускамоўным выданні да [[акрошка|акрошкі]]{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]], якая называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», прыводзіць рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле яе рэцэпту, рабіўся з дробна пакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалася квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асаблівую цікавасць уяўляе зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку. Паколькі ўжываць смятану і мяса падчас посту забаранялася, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Вось як апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі самага канца XIX ст. вядомы этнограф [[Павел Шэйн]] у сваёй капітальнай працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва мае назву ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічыцца, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|ru|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}), якое пабачыла свет у 1893 годзе ў [[Тыльзіт|Тыльзіце]], рэцэпт халадніка адсутнічаў<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён з’явіўся там у выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. У выглядзе аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды з’яўляецца літоўскай, але гэта не значыць, што яна не з’яўляецца польскай, беларускай ці латышскай»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] 1sm16ywyt69snh9zr2ejvlf5sehwefn 5143229 5143228 2026-05-18T20:27:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5143229 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Яшчэ адно ранняе і вельмі каштоўнае сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), які ў сваіх мемуарах апісаў жыццё ў Бяле-Радзівілаўскай (цяпер [[Бяла Падляска]]) напрыканцы XVIII стагоддзя. Ён згадвае, як упершыню пакаштаваў гэтую страву ў мясцовай старой жанчыны, прычым звяртае ўвагу на розніцу ў назвах і сацыяльным статусе стравы. Драздоўскі пісаў<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і па смаку спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а паколькі там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаецца і працамі іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў сваім даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісваючы штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, прыраўноўваючы яго ў рускамоўным выданні да [[акрошка|акрошкі]]{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]], якая называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», прыводзіць рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле яе рэцэпту, рабіўся з дробна пакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалася квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асаблівую цікавасць уяўляе зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку. Паколькі ўжываць смятану і мяса падчас посту забаранялася, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Вось як апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі самага канца XIX ст. вядомы этнограф [[Павел Шэйн]] у сваёй капітальнай працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва мае назву ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічыцца, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|ru|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}), якое пабачыла свет у 1893 годзе ў [[Тыльзіт|Тыльзіце]], рэцэпт халадніка адсутнічаў<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён з’явіўся там у выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. У выглядзе аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды з’яўляецца літоўскай, але гэта не значыць, што яна не з’яўляецца польскай, беларускай ці латышскай»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{кніга |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Типографія В. Безобразова и Комп. |год=1888 |старонак=309 |ref=Радчанка}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] ey4yafd9x4w54zvpcutw0x2mrmniyv3 5143232 5143229 2026-05-18T20:34:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5143232 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Яшчэ адно ранняе і вельмі каштоўнае сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), які ў сваіх мемуарах апісаў жыццё ў Бяле-Радзівілаўскай (цяпер [[Бяла Падляска]]) напрыканцы XVIII стагоддзя. Ён згадвае, як упершыню пакаштаваў гэтую страву ў мясцовай старой жанчыны, прычым звяртае ўвагу на розніцу ў назвах і сацыяльным статусе стравы. Драздоўскі пісаў<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і па смаку спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а паколькі там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаецца і працамі іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў сваім даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісваючы штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, прыраўноўваючы яго ў рускамоўным выданні да [[акрошка|акрошкі]]{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]], якая называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», прыводзіць рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле яе рэцэпту, рабіўся з дробна пакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалася квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асаблівую цікавасць уяўляе зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку. Паколькі ўжываць смятану і мяса падчас посту забаранялася, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Вось як апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі самага канца XIX ст. вядомы этнограф [[Павел Шэйн]] у сваёй капітальнай працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва мае назву ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічыцца, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|ru|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}), якое пабачыла свет у 1893 годзе ў [[Тыльзіт|Тыльзіце]], рэцэпт халадніка адсутнічаў<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён з’явіўся там у выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. У выглядзе аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды з’яўляецца літоўскай, але гэта не значыць, што яна не з’яўляецца польскай, беларускай ці латышскай»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] 1v9glo52bnc7ahjwr92nf8ychunam3c 5143259 5143232 2026-05-18T21:14:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* У літоўскай кухні */ 5143259 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Яшчэ адно ранняе і вельмі каштоўнае сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), які ў сваіх мемуарах апісаў жыццё ў Бяле-Радзівілаўскай (цяпер [[Бяла Падляска]]) напрыканцы XVIII стагоддзя. Ён згадвае, як упершыню пакаштаваў гэтую страву ў мясцовай старой жанчыны, прычым звяртае ўвагу на розніцу ў назвах і сацыяльным статусе стравы. Драздоўскі пісаў<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і па смаку спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а паколькі там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта літоўскага халадніка апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з ягох пазнейшых кніг нават мае слова «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''., Wilno 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], пачынаючы ад першага выдання (Вільня, 1854 г.), «халаднік літоўскі» ўпэўнена фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А можа быць, скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы, вядома, не ведалі ў сялянскіх хатах. Зрэшты, маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» ў халадніку і там — напрыклад, сушаную рыбу. А тым больш — крутыя вараныя яйкі, якія ў выніку ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У той самы час халаднік быў штодзённай стравай і сярод простага народа, хоць яго рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначалася, што ежа мясцовых [[літоўцы|літоўцаў]] і славян больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаецца і працамі іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў сваім даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісваючы штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, прыраўноўваючы яго ў рускамоўным выданні да [[акрошка|акрошкі]]{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў нават гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Прытым у самую папулярную сярод англійскіх гаспадыняў першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл. Аўтарка памерла ў 1828 г., але кніга працягвала перавыдавацца ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 г. рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Хутчэй за ўсё, рэцэпт трапіў на берагі Тэмзы з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]], якая называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», прыводзіць рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле яе рэцэпту, рабіўся з дробна пакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалася квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асаблівую цікавасць уяўляе зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку. Паколькі ўжываць смятану і мяса падчас посту забаранялася, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Вось як апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі самага канца XIX ст. вядомы этнограф [[Павел Шэйн]] у сваёй капітальнай працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва мае назву ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічыцца, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|lt|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}), якое пабачыла свет у 1893 годзе ў [[Тыльзіт|Тыльзіце]], рэцэпт халадніка адсутнічаў<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён з’явіўся там у выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. У выглядзе аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года штогод у чэрвені ў Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды з’яўляецца літоўскай, але гэта не значыць, што яна не з’яўляецца польскай, беларускай ці латышскай»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць, буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Заліваюць гародніну халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]], перад падачай запраўляюць крышаным кропам або іншай зелянінай. Таксама запраўляюць смятанай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] 95ynbqrnimh3lzd8fa08xgorharagwu 5143419 5143259 2026-05-19T11:06:30Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5143419 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Ранняе сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), у мемуарах пра жыццё ў [[Бяла Падляска|Бяле-Радзівілаўскай]] у канцы XVIII ст. ён згадвае як пакаштаваў халаднік ў мясцовай жанчыны, звяртае ўвагу на розніцу ў назве і сацыяльным статусе стравы<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і на смак спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а бо там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта "халадніка літоўскага" апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з яго пазнейшых кніг нават згадвае «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''. -- Wilno, 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], з першага выдання (Вільня, 1854), «халаднік літоўскі» фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А маглі быць і скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы не ведалі сяляне, але маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» -- напрыклад, сушаную рыбу, а пагатоў крутыя вараныя яйкі, якія ўрэшце ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У сярэдзіне XIX ст. халаднік быў штодзённай стравай сярод простага народа, хоць рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што ежа мясцовых славян і [[літоўцы|літоўцаў]] больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаюць і працы іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісвае штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, раўняючы яго ў рускамоўным выданні з [[акрошка|акрошкай]]{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Як у самую папулярную сярод англійскіх гаспадынь першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл, аўтарка памерла ў 1828, але кніга перавыдавалася ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 года рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Імаверна, рэцэпт запазычаны з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]] называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», дала рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле рэцэпту Марцішэўскай, гатавалі з дробнакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалі квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асабліва цікавы зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку, бо ўжываць смятану і мяса ў пост нельга, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Этнограф [[Павел Шэйн]] так апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі ў самым канцы XIX ст. у працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва называецца ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічаць, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|lt|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}; [[Тыльзіт]], 1893) рэцэпту халадніка няма<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён там з’явіўся ў выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. Як аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года шточэрвень у Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды літоўская, але гэта не значыць, што яна не польская, беларуская або латышская»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|бурак]] абіраюць і буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Гародніну заліваюць халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]]. Перад падачай запраўляюць смятанай, крышаным кропам або іншай зелянінай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] h7ipm6gpespx39w83j9q71u73gsxsx5 Суботнікі 0 131449 5143103 5140670 2026-05-18T15:02:32Z Lš-k. 16740 5143103 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Суботнікі (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва =Суботнікі |вобласць = Гродзенская |раён =Іўеўскі |сельсавет =Суботніцкі }}'''Субо́тнікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Subotniki}}, {{lang-ru|Суботники}}) — [[аграгарадок]] у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Суботніцкі сельсавет|Суботніцкага сельсавета]]. Размешчаны за 18 км на поўнач ад горада [[Іўе|Іўя]], за 172 км ад [[Гродна|Гродны]], за 9 км ад чыгуначнай станцыі [[Гаўя (станцыя)|Гаўя]], на аўтамабільнай дарозе [[Іўе]] — [[Салечнікі]]. Стаіць на правым беразе ракі [[Гаўя (прыток Нёмана)]]. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] звязваў тапонім са словам «субота» — «назва [[Субота|дня тыдня]]»<ref>Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 366</ref>. == Гісторыя == Цяперашнюю назву Суботнікі носяць з 1545 года, да таго звычайна згадваюцца (яшчэ з [[Вітаўт]]авых часоў) як ''Геранёны Манівідавы'' (ад імя [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]]). Месца першапачатковага паселішча канца XIV стагоддзя знайшоў у 1983 годзе [[Зянон Пазняк]]<ref>''Краўцэвіч А.'' Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV—XVIII стст. Планіроўка, культурны слой. — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — С. 15.</ref>. Ад свайго заснавання паселішча ўваходзіла ў склад [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1636 годзе на сродкі князя [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрэхта Радзівіла]] ў Геранёнах Драўляных збудавалі драўляны касцёл (не захаваўся). У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Суботнікі апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе сталі цэнтрам воласці [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Станам на 1885 год у мястэчку было 44 двары, дзейнічалі касцёл і капліца, працавалі школа (56 хлопчыкаў і 4 дзяўчынкі), бровар, крама і карчма, праводзілася 2 [[год|рэгулярныя]] кірмашы. На 1890 тут было 39 двароў, працавалі млын і бровар — уласнасць [[Умястоўскія|Умястоўскіх]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=438}}. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Суботнікі апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе сталі цэнтрам гміны [[Валожынскі павет|Валожынскага]] (з 1926 года [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага]]) павета [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. У гэты час тут было 99 двароў. З верасня 1939 года Суботнікі — у [[БССР|Беларускай ССР]], дзе з 12 кастрычніка 1940 года сталі цэнтрам сельсавета Іўеўскага раёна. На 2000 год у вёсцы было 316 двароў. <center><gallery caption="Даўнія выявы мястэчка" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Catholic Church in Subotniki.jpg|Стары касцёл Выява:Subotniki. Суботнікі (1897).jpg|Новы касцёл, праект Выява:Subotniki, Kaścielnaja, Śviatoha Ŭładzisłava. Суботнікі, Касьцельная, Сьвятога Ўладзіслава (1900).jpg|Новы касцёл Выява:Subotniki-administracyja.jpg|Адміністрацыя гміны </gallery></center> == Насельніцтва == * 1882 год — 523 чал.{{sfn|SgKP|1890|s=522}} * 1885 год — 445 чал. * 1890 год — 347 чал. * 1905 год — 711 чал. * 1921 год — 542 чал. * 1999 год — 769 чал. * 2000 год — 776 чал. * 2001 год — 780 жыхароў, 309 двароў{{sfn|БелЭн|2002}}. * 2015 год — 776 чал. * 2019 год — 578 чал. == Інфраструктура == У Суботніках працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, бібліятэка, дом культуры, пошта. == Помнікі гісторыі і культуры == * [[Касцёл Святога Уладзіслава (Суботнікі)|Касцёл Святога Уладзіслава]]{{sfn|БелЭн|2002}} (1904—1907) * Могілкі каталіцкія * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў, партызан і ахвяр фашызму{{sfn|БелЭн|2002}} * Помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]{{sfn|БелЭн|2002}} == Вядомыя асобы == [[Файл:Subotniki (01).jpg|thumb|слева|Хата Зянона Пазняка ў Суботніках]] * [[Янка Пазняк]] (1887—1939) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, [[выдавец]] і публіцыст. * [[Зянон Пазняк]] (нар. 1944) — беларускі [[палітык]] і [[грамадскі дзеяч]], [[археолаг]], [[мастацтвазнавец]], [[пісьменнік]] і паэт. * [[Валянціна Вацлаваўна Курсевіч]] (нар. 1965) — беларускі палітык. * [[Валерый Віктаравіч Курсевіч]] (нар. 1979) — [[Беларусь|беларускі]] палітык, дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|VI склікання]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Суботнікі||240—241}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Суботнікі|[[Уладзімір Бянько|Бянько У.]]|438}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|522—523|Subotniki}} * ''Niechwiadowicz K.'' Moje Sobotniki. — Poznan: Gawia. — 2004. {{ref-pl}} == Спасылкі == * {{Radzima2|subotniki}} * {{Глобус Беларусі|http://globustut.by/subotniki|Суботники}} {{Суботніцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Суботніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Суботнікі| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 56qktlhmyckjd4llbpd2ay3t0u621pj Сонечны гадзіннік 0 132108 5143296 5141914 2026-05-18T22:25:01Z SimondR 62742 5143296 wikitext text/x-wiki [[Файл:MootHallSundial.JPG|міні|Вертыкальны сонечны гадзіннік са схіленнем, звернуты на паўднёвы паўднёвы захад, на будынку Мут-Хола ў Олдбара (графства [[Суфалк]], Англія). Гноман уяўляе сабой вельмі вузкі стрыжань, таму ён адначасова выконвае ролю стылю. Зверху лацінскі дэвіз «Horas non numero nisi serenas» — «Я лічу толькі сонечныя гадзіны».]] '''Сонечны гадзі́ннік''' — [[прылада]] для [[Хранаметрыя|вымярэння часу]], якая паказвае бягучы час [[Суткі|сутак]] (у сучасным ужытку — [[грамадзянскі час]]) па бачным становішчы [[Сонца]] на небе пры наяўнасці прамога сонечнага святла. У самым вузкім сэнсе гэтага слова ён складаецца з плоскай пласціны, якая называецца ''[[цыферблат]]ам'', і ''[[гноман]]а'', які адкідвае цень на гэтую пласціну. Па меры таго як Сонца рухаецца па небе з пункту гледжання зямнога назіральніка, цень перамяшчаецца і супадае з рознымі ''гадзіннымі лініямі'', нанесенымі на цыферблат для адлюстравання часу.{{Пераход|Бачны рух Сонца}} ''Стыль'' — гэта той працоўны край гномана, па якім непасрэдна вызначаюць час, хаця ў некаторых канструкцыях для гэтага можа выкарыстоўвацца толькі адна кропка (так званы ''нодус''). Сам гноман звычайна адкідвае шырокі цень, і час паказвае менавіта выразны цень ад ягонага стылю. Гноман можа ўяўляць сабой просты стрыжань, дрот або мудрагеліста аздобленую металічную дэталь.{{Пераход|Будова сонечнага гадзінніка}} Каб сонечны гадзіннік заставаўся дакладным на працягу ўсяго года, ягоны стыль павінен быць паралельны [[Вось вярчэння|восі вярчэння]] [[Зямля|Зямлі]]. Пры гэтым ''вугал нахілу'' стылю адносна гарызанталі заўсёды роўны [[Геаграфічная шырата|геаграфічнай шырацы]], на якой усталяваны гадзіннік.{{Пераход|Папраўкі для вылічэння афіцыйнага часу}} У больш шырокім сэнсе тэрмін «сонечны гадзіннік» можа адносіцца да любой прылады, якая для адлюстравання часу выкарыстоўвае вышыню або [[азімут]] Сонца (ці абодва параметры адначасова). У наш час сонечныя гадзіннікі высока цэняцца як дэкаратыўныя прадметы, літаратурныя [[Метафара|метафары]], а таксама як аб’екты гістарычнай цікавасці і матэматычных даследаванняў. За плынню часу можна назіраць нават пры дапамозе самых простых сродкаў: дастаткова ўваткнуць кій у пясок або [[цвік]] у дошку і рабіць адзнакі на краі ценю праз пэўныя прамежкі часу.{{Пераход|Пастуховы гадзіннік і гадзінныя кіі}} Варта адзначыць, што танныя дэкаратыўныя сонечныя гадзіннікі масавай вытворчасці часта маюць няправільна ўсталяваныя гноманы і памылкова разлічаныя гадзінныя лініі, таму выкарыстоўваць іх як дакладны прыбор і адкарэкціраваць часцяком проста немагчыма<ref>{{cite web |url=http://www.sundialsoc.org.uk/HDSW.php |title=How do sundials work |first=Tony |last=Moss |publisher=British Sundial society |language=en |trans-title=Як працуюць сонечныя гадзіннікі |archive-url=https://web.archive.org/web/20130802033857/http://www.sundialsoc.org.uk/HDSW.php |archive-date=2013-08-02 |access-date=2026-05-15 |url-status=dead |quote=This ugly plastic ‘non-dial’ does nothing at all except display the ‘designer’s ignorance and persuade the general public that ‘real’ sundials don’t work. }}</ref>. == Агульныя звесткі == [[Файл:Sundial Warsaw.jpg|thumb|Сонечны гадзіннік на фасадзе дома ў [[Стары горад (Варшава)|Старым горадзе]] ў [[Варшава|Варшаве]].]] Існуе некалькі розных тыпаў сонечных гадзіннікаў. У адных сонечных гадзінніках для адлюстравання часу выкарыстоўваецца [[цень]] або ягоны край, у той час як у іншых — лінія або светлавая пляма. Аб’ект, які адкідвае цень (вядомы як ''гноман''), можа ўяўляць сабой доўгі тонкі стрыжань або іншы прадмет з вострым канцом ці прамым краем. У сонечных гадзінніках прымяняюцца шматлікія віды гноманаў. Гноман можа быць нерухомым або перамяшчацца ў залежнасці ад пары года. Ён можа быць арыентаваны вертыкальна, гарызантальна, паралельна восі Зямлі, або быць накіраваным у зусім іншым напрамку, вызначаным з дапамогай матэматыкі. Паколькі сонечныя гадзіннікі выкарыстоўваюць святло для паказу часу, светлавая лінія можа ўтварацца шляхам прапускання сонечных прамянёў праз тонкую шчыліну або іхняй факусоўкі праз [[Цыліндрычная лінза|цыліндрычную лінзу]]. Светлавая пляма можа ўтварацца прапусканнем сонечных прамянёў праз невялікую адтуліну, акно, [[окулюс]], або шляхам іхняга адбіцця ад невялікага круглага [[люстэрка]]. Памер светлавой плямы можа быць ад зусім маленькага, як адтуліна ў салярографе, да вялізнага, як окулюс у [[рым]]скім [[Пантэон (Рым)|Пантэоне]]. Для прыёму святла або ценю ў сонечных гадзінніках таксама могуць выкарыстоўвацца розныя тыпы паверхняў. Плоскасці з’яўляюцца найбольш распаўсюджанымі паверхнямі, але для дасягнення большай дакладнасці або прыгажосці часта выкарыстоўваліся часткі [[Сфера|сфер]], [[цыліндр]]аў, [[конус]]аў і іншых фігур. Сонечныя гадзіннікі адрозніваюцца па сваёй партатыўнасці і патрабаваннях да арыентацыі ў прасторы. Устаноўка многіх цыферблатаў патрабуе ведання мясцовай шыраты, дакладнага вертыкальнага напрамку (напрыклад, з дапамогай узроўня або адвеса) і напрамку на сапраўдны геаграфічны полюс. Партатыўныя гадзіннікі здольныя да самаарыентацыі: напрыклад, яны могуць мець два цыферблаты, якія працуюць на розных прынцыпах (напрыклад, гарызантальны і [[Аналематычны сонечны гадзіннік|аналематычны цыферблат]]), устаноўленыя разам на адной пласціне. У такіх канструкцыях іхнія паказанні часу супадаюць толькі тады, калі пласціна выраўнавана правільна. Сонечныя гадзіннікі могуць паказваць толькі [[Сярэдні сонечны час|мясцовы сонечны час]]. Каб атрымаць афіцыйны паясны час, патрабуюцца тры папраўкі (падрабязней гл. {{Section link||Папраўкі для вылічэння афіцыйнага часу}}): * ''{{Section link||Папраўка на летні час}}'': дадатковы зрух часу, які прымяняецца ў некаторых рэгіёнах. * ''{{Section link||Папраўка на даўгату}}'': улічвае розніцу паміж мясцовай даўгатой і даўгатой афіцыйнага [[Часавы пояс|часавага пояса]]. * ''{{Section link||Папраўка на ўраўненне часу}}'': улічвае эліптычнасць арбіты Зямлі і [[Нахіл восі вярчэння|нахіл восі яе вярчэння]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя сонечных гадзіннікаў}} [[Файл:Ancient-egyptian-sundial.jpg|міні|Найстаражытнейшы ў свеце сонечны гадзіннік з егіпецкай [[Даліна Цароў|Даліны Цароў]] (каля 1500 г. да н. э.).]] Найранейшыя сонечныя гадзіннікі, вядомыя па археалагічных знаходках, — гэта ценявыя гадзіннікі (каля 1500 г. да н. э.), шчыльна звязаныя са [[Астраномія ў Старажытным Егіпце|старажытнаегіпецкай]] і [[Вавілонская астраномія|вавілонскай астраноміяй]]. У Афрыцы жыхары старажытнага [[Куш (дзяржава)|Куша]] таксама стваралі ўласныя сонечныя гадзіннікі, абапіраючыся на веды па геаметрыі<ref>{{cite journal |last=Depuydt |first=Leo |year=1998 |title=Gnomons at Meroë and Early Trigonometry |journal=The Journal of Egyptian Archaeology |volume=84 |pages=171–180 |doi=10.2307/3822211 |jstor=3822211 |lang=en }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.org/online/news/nubia.html |title=Neolithic Skywatchers |first=Andrew |last=Slayman |work=Archaeology Magazine Archive |language=en |trans-title=Неалітычныя назіральнікі за небам |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605234044/http://www.archaeology.org/online/news/nubia.html |archive-date=5 чэрвеня 2011 |access-date=15 траўня 2026 |url-status=live }}</ref>. У часы антычнасці [[Хранаметрыя|навука аб вымярэнні часу]] значна крочыла наперад. Да 240 года да н. э. грэчаскі навуковец [[Эратасфен]] вылічыў [[Даўжыня акружнасці|акружнасць]] Зямлі з дапамогай [[абеліск]]а і [[Студня|студні]] з вадой, а праз некалькі стагоддзяў [[Клаўдзій Пталамей]] навучыўся вызначаць [[Геаграфічная шырата|геаграфічную шырату]] гарадоў, выкарыстоўваючы вышыню Сонца. Шматлікія віды сонечных і ценявых гадзіннікаў, вядомыя на той час, падрабязна апісаў [[Старажытны Рым|рымскі]] архітэктар [[Вітрувій]] у сваім трактаце «[[Дзесяць кніг пра архітэктуру (Вітрувій)|Дзесяць кніг пра архітэктуру]]» ({{lang-la|De architectura}}). Знакамітая [[Вежа Вятроў]] у [[Афіны|Афінах]] для вызначэння часу была абсталявана адначасова як сонечным, так і [[Вадзяны гадзіннік|вадзяным гадзіннікам]]. [[Файл:Seoul-Gyeongbokgung-Sundial-02.jpg|міні|злева|Карэйскі сонечны гадзіннік ''ангбу-ільгу'', вынайдзены навукоўцам [[Чан Ён-сіль|Чан Ён-сілем]] у эпоху [[Часон]], XV стагоддзе.]] У перыяд з VII па XIV стагоддзе ў Еўропе былі распаўсюджаны так званыя [[Кананічны сонечны гадзіннік|кананічныя сонечныя гадзіннікі]]. Яны выкарыстоўваліся пераважна [[Рэлігійны ордэн|рэлігійнымі ордэнамі]] і паказвалі [[Літургія гадзін|кананічныя гадзіны]] літургічных набажэнстваў. Пачынаючы з XVI стагоддзя сонечныя гадзіннікі ўвайшлі ў шырокі ўжытак, пачалі з’яўляцца грунтоўныя навуковыя працы па іхнім праектаванні. Так, італьянскі астраном [[Джавані Падавані]] ў 1570 годзе апублікаваў трактат з настановамі па вырабе і разметцы насценных (вертыкальных) і гарызантальных цыферблатаў. Пазней, каля 1620 года, [[Джузэпэ Б’янкані]] ў сваёй працы «{{lang-la2|Constructio instrumenti ad horologia solaria}}» падрабязна абмеркаваў прынцыпы стварэння ідэальнага сонечнага гадзінніка. Гэтыя прылады заставаліся галоўным спосабам вымярэння часу ажно да вынаходніцтва дакладных [[Механічны гадзіннік|механічных гадзіннікаў]] і наступнай мадэрнізацыі грамадства. Працэс іхняга паступовага выцяснення пачаўся ў сярэдзіне XVII стагоддзя і канчаткова завяршыўся толькі ў XIX стагоддзі разам з увядзеннем [[Часавы пояс|стандартызаванага паяснога часу]]. == Тэарэтычныя асновы і прынцып дзеяння == === Бачны рух Сонца === [[Файл:Equatorial sundial topview.gif|міні|Від зверху на экватарыяльны сонечны гадзіннік. Гадзінныя лініі размешчаны на аднолькавай адлегласці па акружнасці, а цень гномана (тонкага цыліндрычнага стрыжня) рухаецца з 3:00 да 21:00 у дзень [[Сонцастаянне|сонцастаяння]] або блізка да яго, калі Сонца знаходзіцца ў сваім найвышэйшым схіленні.]] Прынцыпы работы сонечных гадзіннікаў прасцей за ўсё зразумець, зыходзячы з бачнага руху Сонца<ref>{{Cite book |last1=Trentin |first1=Guglielmo |last2=Repetto |first2=Manuela |date=2013-02-08 |url=https://books.google.com/books?id=cAFEAgAAQBAJ&q=The+principles+of+sundials+are+understood+most+easily+from+the+Sun%27s+apparent+motion.&pg=PA52 |title=Using Network and Mobile Technology to Bridge Formal and Informal Learning |publisher=Elsevier |isbn=9781780633626 |language=en |access-date=2026-05-15 |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421080805/https://books.google.com/books?id=cAFEAgAAQBAJ&q=The+principles+of+sundials+are+understood+most+easily+from+the+Sun%27s+apparent+motion.&pg=PA52 |url-status=live}}</ref>. [[Сутачнае вярчэнне Зямлі|Зямля круціцца вакол сваёй восі]] і абарачаецца па [[Эліптычная арбіта|эліптычнай арбіце]] вакол Сонца. Добрым прыбліжэннем з’яўляецца дапушчэнне, што Сонца круціцца вакол нерухомай Зямлі па [[Нябесная сфера|нябеснай сферы]], якая робіць поўны абарот вакол сваёй нябеснай восі кожныя [[Суткі|24 гадзіны]]. Нябесная вось — гэта лінія, якая злучае [[Полюс свету|нябесныя полюсы]]. Паколькі нябесная вось супадае з воссю, вакол якой круціцца Зямля, вугал паміж гэтай воссю і плоскасцю мясцовага гарызонту роўны мясцовай [[Геаграфічная шырата|геаграфічнай шыраце]]. У адрозненне ад [[Нерухомыя зоркі|нерухомых зорак]], Сонца змяняе сваё становішча на нябеснай сферы: ягонае [[Схіленне (астраномія)|схіленне]] з’яўляецца дадатным у перыяд вясны і лета ў [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]], адмоўным — восенню і зімой, і нулявым (г.зн. знаходзіцца на [[Нябесны экватар|нябесным экватары]]) — у дні [[раўнадзенства]]ў. [[Нябесная даўгата]] Сонца таксама змяняецца, робячы адзін поўны абарот за год. Шлях Сонца па нябеснай сферы называецца [[экліптыка]]й. На працягу года экліптыка праходзіць праз дванаццаць сузор’яў [[задыяк]]а. [[Файл:Sundial, Singapore Botanic Gardens.jpg|міні|злева|Гадзіннік-цеціва ў [[Сінгапурскі батанічны сад|Сінгапурскім батанічным садзе]]. Канструкцыя паказвае, што [[Сінгапур]] размешчаны амаль на [[экватар]]ы.]] Гэтая мадэль руху Сонца дапамагае зразумець прынцып дзеяння сонечных гадзіннікаў. Калі гноман, які адкідвае цень, накіраваны на нябесныя полюсы, ягоны цень будзе паварочвацца з пастаяннай хуткасцю, і гэта вярчэнне не будзе змяняцца ў залежнасці ад пары года. Гэта найбольш распаўсюджаная канструкцыя. У такіх выпадках адны і тыя ж гадзінныя лініі могуць выкарыстоўвацца на працягу ўсяго года. Гадзінныя лініі будуць размешчаны раўнамерна, калі паверхня, на якую падае цень, перпендыкулярная гноману (як у экватарыяльным сонечным гадзінніку) або ўяўляе сабой акружнасць вакол яго (як у [[Армілярная сфера|армілярнай сферы]]). У іншых выпадках гадзінныя лініі размешчаны нераўнамерна, нават калі цень паварочваецца раўнамерна. Калі ж гноман не накіраваны на нябесныя полюсы, то нават ягоны цень не будзе паварочвацца раўнамерна, і гадзінныя лініі павінны быць адпаведным чынам скарэктаваны. Прамяні святла, якія праходзяць па краі кончыка гномана, альбо пранікаюць праз невялікую адтуліну, альбо адбіваюцца ад маленькага люстэрка, апісваюць конус, вось якога супадае з нябеснай воссю. Адпаведная светлавая пляма або кончык ценю пры падзенні на плоскую паверхню будзе апісваць [[канічнае сячэнне]], такое як [[Гіпербала (матэматыка)|гіпербала]], [[эліпс]] або (на [[Паўночны полюс|Паўночным]] або [[Паўднёвы полюс|Паўднёвым полюсах]]) [[акружнасць]]. Гэтае канічнае сячэнне з’яўляецца перасячэннем конуса светлавых прамянёў з плоскай паверхняй. Гэты конус і ягонае канічнае сячэнне змяняюцца ў залежнасці ад пары года, паколькі змяняецца схіленне Сонца. Таму сонечныя гадзіннікі, якія адсочваюць рух такіх светлавых плям або кончыкаў ценю, часта маюць розныя гадзінныя лініі для рознага часу года. Гэта можна ўбачыць у пастухоўскіх гадзінніках, сонечных кольцах і такіх вертыкальных гноманах, як [[абеліск]]і. Як альтэрнатыва ў сонечных гадзінніках можа змяняцца вугал або становішча (або і тое, і іншае) гномана адносна гадзінных ліній, як у [[Аналематычны сонечны гадзіннік|аналематычных гадзінніках]] або гадзінніках Ламберта. === Будова сонечнага гадзінніка === [[Файл:London dial.svg|міні|злева|Гарызантальны сонечны гадзіннік лонданскага тыпу. Заходні край гномана выкарыстоўваецца як стыль да поўдня, а ўсходні край — пасля поўдня. Пераход ад аднаго краю да другога выклікае разрыў на часавай шкале — так званы ''паўдзённы прамежак''.]] Увогуле, сонечныя гадзіннікі паказваюць час, адкідваючы цень або накіроўваючы святло на паверхню, вядомую як [[цыферблат]] (або шкала). Хаця звычайна ён уяўляе сабой [[плоскасць]], цыферблат таксама можа быць унутранай або знешняй паверхняй сферы, [[цыліндр]]а, [[конус]]а, [[Спіраль|спіралі]] і мець розныя іншыя формы. Час вызначаецца па тым, куды падае цень або святло на цыферблаце, на якім звычайна нанесеныя гадзінныя лініі. Хаця часцей за ўсё яны прамыя, гэтыя гадзінныя лініі таксама могуць быць выгнутымі, у залежнасці ад канструкцыі сонечнага гадзінніка. У некаторых канструкцыях можна вызначыць дату, або для знаходжання правільнага часу можа спатрэбіцца ведаць дату. У такіх выпадках можа быць некалькі набораў гадзінных ліній для розных [[Месяц (каляндарны)|месяцаў]], або могуць існаваць механізмы для ўстаноўкі і разліку месяца. У дадатак да гадзінных ліній на цыферблаце могуць быць прадстаўлены і іншыя даныя, такія як [[гарызонт]], [[экватар]] і [[тропікі]]. Увесь аб’ект, які адкідвае цень або накіроўвае святло на цыферблат, называецца [[гноман]]ам сонечнага гадзінніка<ref name="B.S.S."/>. Аднак часцей за ўсё цень, які выкарыстоўваецца для вызначэння часу, адкідваецца толькі краем гномана (або іншым лінейным элементам) — гэты лінейны элемент называецца ''стылем'' ({{lang-la|stilus}}) сонечнага гадзінніка. Стыль звычайна выраўнаваны паралельна восі нябеснай сферы і, такім чынам, супадае з мясцовым геаграфічным мерыдыянам. У некаторых канструкцыях сонечных гадзіннікаў для вызначэння часу і даты выкарыстоўваецца толькі кропкавы элемент, напрыклад, кончык стылю, вядомы як ''нодус'' ({{lang-la|nōdus}} — «вузел») сонечнага гадзінніка<ref name="B.S.S.">{{cite web |url=http://www.sundialsoc.org.uk/index.htm |title=BSS Glossary |publisher=British Sundial Society |archive-url=https://web.archive.org/web/20071010085501/http://www.sundialsoc.org.uk/glossary/alpha.htm#S |archive-date=2007-10-10 |access-date=2026-05-15 }}</ref>. Некаторыя сонечныя гадзіннікі выкарыстоўваюць як стыль, так і нодус для вызначэння часу і даты. Гноман звычайна нерухомы адносна цыферблата, але не заўсёды. У некаторых канструкцыях, такіх як аналематычны сонечны гадзіннік, стыль перамяшчаецца ў залежнасці ад месяца. Калі стыль фіксаваны, лінія на плоскасці цыферблата, праведзеная перпендыкулярна непасрэдна пад стылем, называецца ''падстылем'' (або ''падстыльнай лініяй'')<ref name="B.S.S."/>. Вугал паміж стылем і плоскасцю цыферблата называецца ''вышынёй стылю''. На многіх насценных гадзінніках падстыль не супадае з паўдзённай лініяй (падрабязней гл. ў {{Section link||Вертыкальныя сонечныя гадзіннікі}}). Вугал на цыферблаце паміж паўдзённай лініяй і падстылем называецца ''адлегласцю падстыля''. Цыферблат называецца роўнавугольным, калі ягоныя гадзінныя лініі прамыя і размешчаны на аднолькавай адлегласці адна ад адной. Большасць роўнавугольных сонечных гадзіннікаў мае нерухомы стыль гномана, накіраваны ўздоўж восі вярчэння Зямлі, а таксама паверхню, што прымае цень, сіметрычную адносна гэтай восі. Да прыкладаў належаць экватарыяльны цыферблат, экватарыяльная дуга, [[армілярная сфера]], цыліндрычны і канічны цыферблаты. Аднак існуюць і іншыя роўнавугольныя канструкцыі, такія як цыферблат Ламберта — разнавіднасць [[Аналематычны сонечны гадзіннік|аналематычнага сонечнага гадзінніка]] з рухомым стылем. Паводле традыцыі, многія сонечныя гадзіннікі маюць [[дэвіз]]. Дэвіз звычайна мае форму [[Эпіграма|эпіграмы]]: часам гэта змрочныя роздумы пра плыннасць часу і [[Memento mori|хуткацечнасць жыцця]], але гэтак жа часта гэта і [[Гумарэска (літаратура)|гумарыстычныя выказванні]] майстра. Прыклады падобных выслоўяў з цэркваў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]: * ''Life pas’s like a shadow''. «Жыццё мінае як цень». — гадзіннік на Царкве Святой Марыі Дзевы ў [[Грундзісбург]]е ([[Сафалк]])<ref>{{cite web |title=Grundisburgh. Suffolk. St Mary – Vertical Dial |url=https://gaudiumsubsole.org/2022/11/24/grundisburgh-suffolk-st-mary-vertical-dial/ |website=Gaudium Sub Sole}}</ref>. * ''Watch and pray. Redeeme the times''. «Чувайце і маліцеся. Выкупайце час». — біблейскія цытаты<ref>[[Евангелле паводле Мацвея]] 26:41.</ref><ref>[[Пасланне да Эфесянаў]] 5:16.</ref> на гадзінніку Царкве Святой Марыі ў [[Стоклінч]]ы ([[Сомерсет]]). * ''Solem quis dicere falsum audeat. Tempus edax rerum''. «Хто пасмее назваць сонца ілжывым? Час, які зжырае [ўсе] рэчы». — падвойны надпіс на [[Лацінская мова|лаціне]] на гадзінніку Царквы Святой Марыі ў [[Пензанс]]е ([[Корнуал]]), які цытуе [[Публій Вергілій Марон|Вергілія]]<ref>[[Публій Вергілій Марон]]. «[[Георгікі (Вергілій)|Георгікі]]». Кніга I, верш 463.</ref> і [[Авідзій|Авідзія]]<ref>[[Публій Авідзій Назон]]. «[[Метамарфозы (Авідзій)|Метамарфозы]]». Кніга XV, верш 234.</ref><ref>{{cite web |title=Penzance. Cornwall. St Mary – Vertical Dial |url=https://gaudiumsubsole.org/2023/11/19/penzance-cornwall-st-mary-vertical-dial/ |website=Gaudium Sub Sole }}</ref>. === Асаблівасці працы ў Паўднёвым паўшар’і === [[Файл:Sundial in Supreme Court Gardens, Perth.jpg|міні|злева|Сонечны гадзіннік Паўднёвага паўшар’я ў [[Перт (Аўстралія)|Перце]], Аўстралія. Калі павялічыць выяву, можна ўбачыць, што гадзінныя адзнакі ідуць супраць гадзіннікавай стрэлкі. У верхняй частцы цыферблата, над гноманам, бачны графік [[Ураўненне часу|ураўнення часу]], неабходны для карэкціроўкі паказанняў гадзінніка.]] Сонечны гадзіннік, прызначаны для пэўнай шыраты ў адным паўшар’і, павінен быць перавернуты для выкарыстання на супрацьлеглай шыраце ў іншым паўшар’і. Вертыкальны сонечны гадзіннік, накіраваны строга на поўдзень у [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]], становіцца вертыкальным сонечным гадзіннікам, накіраваным строга на поўнач у [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]]. Каб правільна размясціць гарызантальны сонечны гадзіннік, неабходна знайсці [[Сапраўдная поўнач|сапраўдную поўнач]] або [[сапраўдны поўдзень]]. Для абодвух дзеянняў можна выкарыстоўваць адзін і той жа метад<ref name="S.P.01">{{cite web |url=http://solar.physics.montana.edu/YPOP/Classroom/Lessons/Sundials/south.html |title=Using a Shadowplot to find the North-South line in the Southern hemisphere |first=Michelle B |last=Larson |publisher=Yohkoh Public Outreach Project |language=en |trans-title=Выкарыстанне дыяграмы ценяў для вызначэння лініі Поўнач-Поўдзень у Паўднёвым паўшар’і |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113002556/http://solar.physics.montana.edu/YPOP/Classroom/Lessons/Sundials/south.html |archive-date=2020-11-13 |access-date=2026-05-15 |url-status=live}}</ref>. Гноман, устаноўлены на правільную шырату, у Паўднёвым паўшар’і мае паказваць на сапраўдны поўдзень, гэтак жа як у Паўночным паўшар’і ён мае паказваць на сапраўдную поўнач<ref name="S.P.02">{{cite web |url=http://solar.physics.montana.edu/cgi-bin/novlesson_S.cgi |title=Making a Horizontal Sundial for 45 Degrees Latitude |first=Michelle B |last=Larson |publisher=Yohkoh Public Outreach Project |language=en |trans-title=Выраб гарызантальнага сонечнага гадзінніка для 45 градусаў шыраты |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317185414/http://solar.physics.montana.edu/cgi-bin/novlesson_S.cgi |archive-date=2021-03-17 |access-date=2026-05-15 |url-status=live }}</ref>. Лічбы гадзін таксама ідуць у адваротным кірунку, таму на гарызантальным цыферблаце яны размешчаны супраць гадзіннікавай стрэлкі, а не па ёй<ref>{{cite web |url=http://www.sundialsoc.org.uk/glossary/index.htm |title=The Sundial Register |publisher=British Sundial Society |language=en |trans-title=Рэгістр сонечных гадзіннікаў |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220122230/http://www.sundialsoc.org.uk/glossary/index.htm |archive-date=2009-12-20 |access-date=2026-05-15 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Melbourne sundial at Flagstaff Gardens.JPG|міні|Гістарычны сонечны гадзіннік (1862 г.), размешчаны ў [[Сады Флагстаф (Мельбурн)|садах Флагстаф]] ([[Мельбурн]], Аўстралія). На ягоным цыферблаце выгравіраваны дакладныя каардынаты ({{Coord|37|47|58|S|144|58|28|E|type:landmark|format=dms|name=Сонечны гадзіннік у Мельбурне}}) і шкала ўраўнення часу для дакладнай карэкціроўкі паказанняў.]] Сонечныя гадзіннікі, якія распрацаваны для выкарыстання з гарызантальнымі пласцінамі ў адным паўшар’і, могуць выкарыстоўвацца з вертыкальнымі пласцінамі на дапаўняльнай шыраце ў іншым паўшар’і. Напрыклад, паказаны на ілюстрацыі сонечны гадзіннік у [[Перт (Аўстралія)|Перце]] ([[Аўстралія]]), які знаходзіцца на 32° [[Паўднёвая шырата|паўднёвай шыраты]], працаваў бы правільна, калі б быў усталяваны на вертыкальнай сцяне, звернутай на поўдзень, на 58° (г. зн. {{math|90° − 32°}}) [[Паўночная шырата|паўночнай шыраты]]. Гэта крыху далей на поўнач, чым горад-цёзка [[Перт (Шатландыя)|Перт]] у [[Шатландыя|Шатландыі]]. Паверхня сцяны ў Шатландыі была б паралельнай гарызантальнай паверхні зямлі ў Аўстраліі (калі не ўлічваць розніцу ў даўгаце), таму сонечны гадзіннік працаваў бы аднолькава на абедзвюх паверхнях. Адпаведна, гадзінныя адзнакі, якія ідуць супраць гадзіннікавай стрэлкі на гарызантальным сонечным гадзінніку ў Паўднёвым паўшар’і, гэтак жа размяшчаюцца і на вертыкальным сонечным гадзінніку ў Паўночным паўшар’і. На гарызантальных сонечных гадзінніках Паўночнага паўшар’я і на вертыкальных гадзінніках Паўднёвага паўшар’я гадзінныя адзнакі ідуць па гадзіннікавай стрэлцы. === Эмпірычная разметка гадзінных ліній === Матэматычныя формулы дазваляюць дакладна вылічыць палажэнне гадзінных ліній для розных тыпаў сонечных гадзіннікаў. Аднак калі для адных канструкцый гэтыя разлікі даволі простыя, то для іншых яны могуць быць надзвычай складанымі. У такіх выпадках часта звяртаюцца да больш простай альтэрнатывы — [[Эмпірызм|эмпірычнага метаду]]. Гэты практычны падыход эканоміць шмат часу і высілкаў{{sfn|Waugh|1973|pp=106–107}}: ён заключаецца ў тым, што палажэнне ценю ад гномана на рэальным цыферблаце проста фіксуецца кожную гадзіну шляхам назірання. Галоўнае правіла пры такой разметцы — абавязкова ўлічваць [[ураўненне часу]], каб палажэнне ліній не залежала ад таго, у якую [[Пара года|пару года]] ствараецца гадзіннік. Самы просты спосаб гэта зрабіць — часова наладзіць звычайны ([[Механічны гадзіннік|механічны]] або [[Электронны гадзіннік|электронны]]) гадзіннік так, каб ён паказваў сапраўдны «сонечны час»{{efn|Звычайны механічны або электронны гадзіннік, які паказвае сонечны час, заўсёды супадае з паказаннямі сонечнага гадзінніка ў той жа мясцовасці.}}. Для гэтага да бягучага стандартнага часу{{efn|Строга кажучы, варта выкарыстоўваць мясцовы сярэдні, а не стандартны час. Аднак выкарыстанне стандартнага часу робіць сонечны гадзіннік больш практычным, бо ў такім выпадку яго не трэба карэкціраваць з улікам часавага пояса або даўгаты.}} трэба дадаць папраўку на ўраўненне часу для канкрэтнага дня{{efn|Ураўненне часу лічыцца дадатным, калі «сонечны час» апярэджвае «звычайны час», і адмоўным — у адваротным выпадку. Гл. графік у раздзеле {{Section link||Папраўка на ўраўненне часу}}. Напрыклад, калі ўраўненне часу складае −5 хвілін, а стандартны час — 9:40, то сонечны час будзе 9:35{{sfn|Waugh|1973|p=205}}.}}. Далей працэдура максімальна простая: у моманты, калі гэты дапаможны гадзіннік паказвае роўна цэлую гадзіну (напрыклад, 5:00), майстар адзначае палажэнне ценю ад стылю на цыферблаце і ставіць адпаведную пазнаку «5» (або «V» [[Рымскія лічбы|рымскімі лічбамі]]). Калі разметка займае больш за адзін дзень, дапаможны гадзіннік неабходна падстройваць кожныя дзень-два, каб кампенсаваць бесперапыннае змяненне ўраўнення часу. == Папраўкі для вылічэння афіцыйнага часу == Найбольш распаўсюджаная прычына, па якой паказанні сонечнага гадзінніка моцна адрозніваюцца ад звычайнага часу, заключаецца ў тым, што гадзіннік быў няправільна арыентаваны або ягоныя гадзінныя лініі былі нанесеныя няправільна. Напрыклад, большасць камерцыйных сонечных гадзіннікаў распрацоўваецца як гарызантальныя сонечныя гадзіннікі. Каб быць дакладным, такі гадзіннік павінен быць створаны для мясцовай геаграфічнай шыраты, а ягоны стыль павінен быць паралельным восі вярчэння Зямлі. Стыль павінен быць накіраваны на сапраўдную поўнач, а ягоная вышыня (вугал нахілу да гарызанталі) павінна быць роўнай мясцовай шыраце. Каб адрэгуляваць вышыню стылю, сонечны гадзіннік часта можна крыху нахіліць «уверх» або «ўніз», захоўваючы пры гэтым арыентацыю стылю з поўначы на поўдзень{{sfn|Waugh|1973|pp=48–50}}. === Папраўка на летні час === У некаторых рэгіёнах свету практыкуецца пераход на [[летні час]], які змяняе афіцыйны час, звычайна на адну гадзіну. Гэты зрух неабходна дадаць да паказанняў сонечнага гадзінніка, каб яны супадалі з афіцыйным часам. На практыцы гэтую папраўку часта робяць непасрэдна на цыферблаце, напрыклад, пранумараваўшы гадзінныя лініі двума наборамі лічбаў або выкарыстоўваючы зменную нумарацыю ў некаторых канструкцыях. === Папраўка на даўгату === Стандартны [[часавы пояс]] ахоплівае прыкладна 15° [[Даўгата|даўгаты]], таму ў любым пункце ўнутры гэтага пояса, які не знаходзіцца на апорнай даўгаце (звычайна кратнай 15°), будзе назірацца адхіленне ад стандартнага часу, роўнае 4 хвілінам на кожны градус. Для прыкладу, на заходнім краі часавага пояса [[заход]]ы і [[Світанне|світанкі]] адбываюцца ў значна пазнейшы «афіцыйны» час у параўнанні з усходнім краем. Калі сонечны гадзіннік размешчаны, скажам, на даўгаце на 5° на захад ад апорнай даўгаты, то ягоны час будзе адставаць на 20 хвілін, паколькі Сонца візуальна робіць абарот вакол Зямлі з хуткасцю 15° за гадзіну. Гэта нязменная папраўка на працягу ўсяго года. Для роўнавугольных цыферблатаў, такіх як экватарыяльны, сферычны або цыферблат Ламберта, гэтую папраўку можна зрабіць шляхам павароту паверхні цыферблата на вугал, роўны розніцы ў даўгаце, без змены становішча або арыентацыі гномана. Аднак гэты метад не працуе для іншых гадзіннікаў, такіх як гарызантальныя. У такіх выпадках карэкціроўку павінен прымяняць сам назіральнік. Аднак з палітычных і практычных прычын межы часавых паясоў былі скажоныя. У крайніх выпадках часавыя паясы могуць прывесці да таго, што афіцыйны поўдзень, уключаючы пераход на летні час, надыходзіць да трох гадзін раней (у такім выпадку Сонца фактычна знаходзіцца на [[Нябесны мерыдыян|мерыдыяне]] ў 15:00 па афіцыйным часе). Такое сустракаецца на крайнім захадзе [[Аляска|Аляскі]], у [[Кітай|Кітаі]], [[Расія|Расіі]] і [[Іспанія|Іспаніі]]. Больш падрабязную інфармацыю і прыклады гл. у артыкуле «[[Спіс часавых паясоў паводле краін]]». === Папраўка на ўраўненне часу === {{Асноўны артыкул|Ураўненне часу}} [[Файл:Equation of time.svg|міні|Графік [[Ураўненне часу|ураўнення часу]]. Вышэй за вось ураўненне часу дадатнае, і сонечны гадзіннік будзе спяшацца адносна гадзінніка, які паказвае мясцовы сярэдні час. Ніжэй за вось назіраецца адваротная сітуацыя.]] Нягледзячы на бачную раўнамернасць вярчэння Сонца вакол Зямлі, у рэчаіснасці гэты рух не зусім аднастайны. Гэта звязана з [[Эксцэнтрысітэт арбіты|эксцэнтрысітэтам арбіты]] Зямлі (яна не ідэальна круглая, а крыху эліптычная) і [[Нахіл восі вярчэння|нахілам восі яе вярчэння]] адносна плоскасці арбіты. Таму час на сонечным гадзінніку адрозніваецца ад стандартнага. Чатыры дні ў годзе папраўка фактычна роўная нулю, аднак у іншыя дні гадзіннік можа спяшацца або адставаць, прычым максімальнае адхіленне можа дасягаць 16 хвілін 33 секунд. Гэтая зменлівая велічыня апісваецца ўраўненнем часу. Яна аднолькавая ва ўсім свеце і не залежыць ад мясцовай шыраты або даўгаты месцазнаходжання назіральніка. Пры гэтым яна змяняецца на працягу доўгіх перыядаў (стагоддзяў і больш<ref>{{cite web |url=http://www.precisedirections.co.uk/Sundials/E-o-T_Variability.pdf |title=Variation in the equation of time |first=Kevin |last=Karney |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610094901/http://www.precisedirections.co.uk/Sundials/E-o-T_Variability.pdf |archive-date=2016-06-10 |access-date=2026-05-15 |url-status=live}}</ref>) праз павольныя змяненні ў арбітальным і вярчальным рухах Зямлі. Таму табліцы і графікі ўраўнення часу, складзеныя стагоддзі таму, цяпер утрымліваюць значныя памылкі. Паказанні старога сонечнага гадзінніка варта карэкціраваць з прымяненнем сучаснага ўраўнення часу, а не таго, што дзейнічала ў перыяд ягонага стварэння. [[Файл:Derby Sundial C 5810.JPG|міні|злева|[[Сонечны гадзіннік «Уайтхёрст і сын»]], выраблены ў 1812 годзе. Мае круглую шкалу, якая паказвае папраўку на ўраўненне часу. Цяпер выстаўлены ў [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі|Музеі Дэрбі]].]] У простых і больш звычайных сонечных гадзінніках папраўка на ўраўненне часу часта падаецца ў выглядзе невялікай інфармацыйнай таблічкі, на якой пазначаны адхіленні для рознага часу года, каб назіральнік мог зрабіць разлікі самастойна. У больш складаных мадэлях — напрыклад, з выгнутым стылем або адмысловымі гадзіннымі лініямі — ураўненне можа ўлічвацца аўтаматычна ў самой канструкцыі. Напрыклад, некаторыя экватарыяльныя дугавыя сонечныя гадзіннікі абсталяваны невялікім колавым механізмам, які ўстанаўлівае [[Пара года|пару года]]. Гэтае кола, у сваю чаргу, паварочвае экватарыяльную дугу, адпаведна зрушваючы вымярэнне часу. У іншых выпадках гадзінныя лініі могуць быць выгнутымі, або экватарыяльная дуга можа мець форму [[Ваза|вазы]]. Гэта дазваляе выкарыстоўваць змяненне вышыні Сонца на працягу года для аўтаматычнага зруху ў часе<ref>{{cite web |url= http://www.wsanford.com/~wsanford/exo/sundials/ca/claremont/info.html |title=The Claremont, CA Bowstring Equatorial Photo Info |archive-url=https://web.archive.org/web/20080422090829/http://www.wsanford.com/~wsanford/exo/sundials/ca/claremont/info.html |archive-date=2008-04-22 |access-date=2026-05-15 |url-status=dead}}</ref>. Геліяхранометр — гэта дакладны сонечны гадзіннік, упершыню вынайдзены каля 1763 года [[Філіп Матэус Хан|Філіпам Ханам]] і ўдасканалены абатам Гію каля 1827 года<ref name=Daniel2008>{{cite book |last=Daniel |first=Christopher St.&nbsp;J.H. |year=2004 |title=Sundials |url= https://books.google.com/books?id=x7-cO24xCMcC&pg=PA47 |url-status=dead |publisher=Osprey Publishing |pages=47&nbsp;ff |isbn=978-0-7478-0558-8 |access-date=2026-05-15 }}</ref>. Ён карэкціруе бачны сонечны час у сярэдні сонечны час або іншы стандартны час. Геліяхранометры звычайна паказваюць хвіліны з дакладнасцю да 1 хвіліны адносна [[Сусветны час|сусветнага часу]]. [[Файл:ROE-2012-05-07-0010.jpg|міні|[[Сонечны гадзіннік «Sunquest»]], распрацаваны Рычардам Л. Шмаерам, у [[Астранамічная абсерваторыя Маўнт-Куба|абсерваторыі Маўнт-Куба]] ў [[Грынвіл (Дэлавэр)|Грынвіле]], штат [[Дэлавэр]].]] [[Сонечны гадзіннік «Sunquest»]], распрацаваны Рычардам Л. Шмаерам у 1950-х гадах, выкарыстоўвае гноман, форма якога паўтарае [[Аналема|аналему]], каб накіроўваць прамень святла на экватарыяльны серп з часавай шкалой. Гадзіннік Sunquest можна наладзіць на пэўную шырату і даўгату. Ён аўтаматычна ўносіць папраўку на ўраўненне часу, што робіць яго «такім жа дакладным, як і большасць кішэнных гадзіннікаў»<ref>{{cite web |last=Schmoyer |first=Richard L. |year=1983 |title=Designed for accuracy |website=Sunquest Sundial |url=http://sunquestsundial.org/index.php/designed-for-accuracy/ |access-date=2026-05-15 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180319213757/http://sunquestsundial.org/index.php/designed-for-accuracy/ |archive-date=2018-03-19}}</ref>{{sfn|Waugh|1973|p=34}}<ref>{{cite book |last=Cousins |first=Frank W. |year=1973 |title=Sundials: The art and science of gnomonics |publisher=Pica Press |place=New York, NY |pages=189–195}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Stong |first1=C.L. |year=1959 |title=The Amateur Scientist |magazine=Scientific American |volume=200 |issue=5 |pages=190–198 |doi=10.1038/scientificamerican0459-171 |bibcode=1959SciAm.200d.171S |url=http://sunquestsundial.org/wp-content/uploads/2015/10/Scientific-American-1959.pdf |url-status=live |access-date=2026-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303123221/http://sunquestsundial.org/wp-content/uploads/2015/10/Scientific-American-1959.pdf |archive-date=2019-03-03}}</ref>. Падобным чынам, замест ценю ад гномана ў сонечным гадзінніку [[Эльчэўскі ўніверсітэт імя Мігеля Эрнандэса|Эльчэўскага ўніверсітэта імя Мігеля Эрнандэса]] выкарыстоўваецца сонечная праекцыя графіка ўраўнення часу, якая перасякае часавую шкалу, каб непасрэдна паказваць звычайны час. Да многіх тыпаў сонечных гадзіннікаў можа быць дададзена аналема для карэкціроўкі бачнага сонечнага часу ў сярэдні сонечны або іншы стандартны час. У такіх мадэлях гадзінныя лініі звычайна маюць форму васьмёрак (аналем) у адпаведнасці з ураўненнем часу. Гэта кампенсуе невялікі [[эксцэнтрысітэт арбіты]] Зямлі і нахіл зямной восі, якія выклікаюць адхіленне да 15 хвілін ад сярэдняга сонечнага часу. Гэта адзін з відаў дадатковых элементаў цыферблата, які сустракаецца на складаных гарызантальных і вертыкальных гадзінніках. Да вынаходніцтва дакладных [[Механічны гадзіннік|механічных гадзіннікаў]] у сярэдзіне XVII стагоддзя сонечныя гадзіннікі былі асноўнымі прыборамі для вымярэння часу ў шырокім ужытку. Лічылася, што менавіта яны паказваюць «правільны» час, таму ўраўненне часу не выкарыстоўвалася. Нават з’яўленне добрых механічных гадзіннікаў не адразу змяніла сітуацыю: яны ўсё яшчэ лічыліся менш дакладнымі за сонечныя. У той перыяд ураўненне часу выкарыстоўвалася наадварот — для карэкціроўкі механічнага гадзінніка, каб ягоныя паказанні супадалі з сонечным. Некаторыя складаныя «гадзіннікі з ураўненнем» (напрыклад, створаны Джозефам Уільямсанам у 1720 годзе) утрымлівалі механізмы для аўтаматычнага выканання гэтай папраўкі. (Магчыма, гадзіннік Уільямсана быў першай у гісторыі прыладай, дзе выкарыстоўваўся [[Дыферэнцыяльнае ўраўненне|дыферэнцыяльны механізм]]). Толькі пасля 1800 года нескарэктаваны час механічнага гадзінніка пачаў лічыцца «правільным», а час сонечнага — звычайна «няправільным». З гэтага моманту ўраўненне часу пачалі выкарыстоўваць так, як гэта робіцца сёння<ref>{{cite book |last=Landes |first=David S. |year=2000 |title=Revolution in Time : Clocks and the making of the modern world |place=London, UK |publisher=Viking |isbn=0-670-88967-9 |oclc=43341298}}</ref>. == Тыпы сонечных гадзіннікаў == === З нерухомым восевым гноманам === [[Файл:Sundial, Napoleon's Grand Army Square, Nowy Świat, Kraków, Poland.jpg|міні|Маштабны сонечны гадзіннік на плошчы Вялікай арміі Напалеона ў Старым [[Кракаў|Кракаве]], каля падножжа [[Вавельскі замак|Вавельскага замка]].]] Найбольш распаўсюджаныя сонечныя гадзіннікі — гэта тыя, у якіх ценеўтваральны стыль фіксаваны ў адным становішчы і выраўнаваны па [[Вось вярчэння|восі вярчэння]] Зямлі. Ён арыентаваны ўздоўж лініі «[[сапраўдная поўнач]] — [[сапраўдны поўдзень]]», а вугал ягонага нахілу да гарызанталі роўны мясцовай геаграфічнай шырацы. Гэтая вось выраўнавана па [[Полюс свету|нябесных полюсах]], што вельмі блізка, але не ідэальна, супадае з напрамкам на [[Палярная зорка|Палярную зорку]]. Напрыклад, на сапраўдным [[Паўночны полюс|Паўночным полюсе]] нябесная вось накіравана строга вертыкальна, тады як на экватары яна ляжыць гарызантальна. Найбольшы ў свеце сонечны гадзіннік з восевым гноманам — гэта пілон [[Мост сонечнага гадзінніка ў Тартл-Бэй|моста Сонечнага Гадзінніка ў Тартл-Бэй]] ([[Рэдынг (Каліфорнія)|Рэдынг]], штат [[Каліфорнія]]). Гноман, які раней лічыўся найбольшым у свеце, знаходзіцца ў [[Джайпур]]ы (Індыя). Ён узвышаецца на 26°55' над гарызанталлю, што дакладна адпавядае мясцовай шырацы<ref>{{cite web |title=The world's largest sundial, Jantar Mantar, Jaipur |date=April 2016 |website=Border Sundials |url=https://www.bordersundials.co.uk/the-worlds-largest-sundial-jantar-mantar-jaipur/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052242/https://www.bordersundials.co.uk/the-worlds-largest-sundial-jantar-mantar-jaipur/ |archive-date=2017-12-22 |access-date=2026-05-15 |url-status=live }}</ref>. У любы дзень Сонца здзяйсняе бачны раўнамерны рух вакол гэтай восі з хуткасцю каля 15° за гадзіну, робячы поўны абарот (360°) за 24 гадзіны. Лінейны гноман, выраўнаваны па такой восі, адкідвае цень у выглядзе суцэльнай паласы (паўплоскасці). Гэты цень, падаючы ў бок, супрацьлеглы Сонцу, гэтак жа паварочваецца вакол нябеснай восі з хуткасцю 15° за гадзіну. Цень становіцца бачным, калі падае на якую-небудзь паверхню. Звычайна такая паверхня плоская, але яна можа быць і сферычнай, цыліндрычнай, канічнай або мець іншую складаную форму. Калі цень падае на паверхню, сіметрычную адносна нябеснай восі (як у [[Армілярная сфера|армілярнай сферы]] або экватарыяльным цыферблаце), ён таксама перамяшчаецца раўнамерна. У такім выпадку гадзінныя лініі на сонечным гадзінніку размешчаны праз аднолькавыя прамежкі. Аднак, калі паверхня цыферблата несіметрычная (як у большасці гарызантальных сонечных гадзіннікаў), цень рухаецца па ёй нераўнамерна, таму і гадзінныя лініі ідуць з рознымі прамежкамі. Адным з нешматлікіх выключэнняў з гэтага правіла з’яўляецца цыферблат Ламберта (гл. {{Section link||Гадзіннікі Фостэра — Ламберта}}). Некаторыя тыпы сонечных гадзіннікаў маюць нерухомы гноман, які не выраўнаваны па нябесных полюсах, напрыклад, вертыкальны абеліск. Такія сонечныя гадзіннікі разглядаюцца у раздзеле {{Section link||Сонечныя гадзіннікі з нодусам}}. ==== Экватарыяльныя сонечныя гадзіннікі ==== [[Файл:Tower-bridge-and-olympic-rings.jpg|upright|міні|Хранограф «Timepiece» у [[Докі Святой Кацярыны|Доках Святой Кацярыны]], [[Лондан]] (1973) — раўнадзенскі сонечны гадзіннік працы [[Вэндзі Тэйлар]]<ref>{{NHLE|num=1391106|desc=Timepiece Sculpture|grade=II|access-date=2026-05-15}}</ref>.]] [[Файл:beijing sundial.jpg|upright|міні|Экватарыяльны сонечны гадзіннік у [[Забаронены горад|Забароненым горадзе]], [[Пекін]]. Гноман паказвае на [[Сапраўдная поўнач|сапраўдную поўнач]], а вугал ягонага нахілу да гарызанталі роўны мясцовай [[Шырата|шыраце]]. На [[:Файл:beijing sundial.jpg|поўнапамернай выяве]] можна ўбачыць «павуцінне» з кольцаў даты і гадзінных ліній. Каардынаты: {{Coord|39.9157|116.3904|type:landmark|format=dms|name=Экватарыяльны сонечны гадзіннік у Забароненым горадзе}}]] Адметнай асаблівасцю экватарыяльнага сонечнага гадзінніка (таксама вядомага як ''раўнадзенскі гадзіннік'') з’яўляецца плоская паверхня цыферблата, размешчаная строга перпендыкулярна стылю гномана{{sfn|Rohr|1996|pp=46–49}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=55–56, 96–98, 138–141}}{{sfn|Waugh|1973|pp=29–34}}. Гэтая плоскасць называецца экватарыяльнай, паколькі яна паралельная экватару Зямлі (і, адпаведна, [[Нябесны экватар|нябеснаму экватару]]). Калі гноман нерухомы і выраўнаваны па восі вярчэння Зямлі, у выніку бачнага сутачнага руху Сонца ён адкідвае суцэльную паласу ценю, якая раўнамерна паварочваецца. Паколькі Зямля робіць поўны абарот (360°) за 24 гадзіны, усе гадзінныя лініі на экватарыяльным цыферблаце размешчаны раўнамерна — пад вуглом 15° адна да адной (360°/24). Гадзінны вугал {{math|''H<sub>E</sub>''}} вылічваецца па простай формуле: : <math> H_E = 15^{\circ}\times t\text{ (гадзін)} ~.</math> Раўнамернасць такога размяшчэння робіць гэты тып сонечнага гадзінніка простым у стварэнні. Калі матэрыял пласціны цыферблата непразрысты, разметку неабходна наносіць на абодва яе бакі, паколькі ў зімовую пару (калі Сонца знаходзіцца ніжэй за нябесны экватар) цень будзе падаць знізу, а ў летнюю — зверху. На паўпразрыстых цыферблатах (напрыклад, са [[Шкло|шкла]]) гадзінныя лініі дастаткова нанесці толькі на адзін бок. Аднак нумарацыю гадзін усё роўна трэба рабіць з абодвух бакоў: з прычыны празрыстасці матэрыялу напрамак адліку часу на верхняй і ніжняй гранях будзе люстраным (адваротным). Яшчэ адной важнай перавагай такога гадзінніка з’яўляецца тое, што папраўкі на ўраўненне часу (УЧ) і на летні час (ЛЧ) можна лёгка ўносіць шляхам простага павароту пласціны цыферблата вакол восі гномана. Гэта магчыма выключна дзякуючы таму, што гадзінныя вуглы размешчаны раўнамерна. Па гэтай прычыне экватарыяльны сонечны гадзіннік часта становіцца ўдалым выбарам для ўсталявання ў грамадскіх месцах, дзе патрабуецца адлюстраванне дакладнага афіцыйнага часу з прымальнай хібнасцю. Вугал павароту цыферблата вылічваецца па наступнай формуле: : <math> \text{Папраўка}^{\circ} = \frac{\text{УЧ (у хвілінах)} + 60 \times \Delta \text{ЛЧ (у гадзінах)}}{4} ~.</math> Паблізу дзён вясновага і асенняга [[раўнадзенства]] Сонца рухаецца па акружнасці, якая амаль супадае з плоскасцю нябеснага экватара. Праз гэта на экватарыяльным цыферблаце ў такія дні не ўтвараецца выразнага ценю (сонечныя прамяні проста слізгаюць уздоўж пласціны), што лічыцца галоўным недахопам гэтай канструкцыі. Часам да экватарыяльных сонечных гадзіннікаў дадаюць ''нодус'', які дазваляе вызначаць пару года. На працягу любога дня цень ад нодуса рухаецца па акружнасці на экватарыяльнай плоскасці, а радыус гэтай акружнасці паказвае бягучае схіленне Сонца. Як нодус можа выступаць кончык стрыжня гномана або нейкі вылучаны элемент па ўсёй ягонай даўжыні. Старажытны варыянт экватарыяльнага сонечнага гадзінніка мае толькі нодус (зусім без лінейнага стылю), а ягоныя канцэнтрычныя кругавыя шкалы размешчаны такім чынам, што візуальна нагадваюць [[павуцінне]]<ref>{{cite journal |last=Schaldach |first=K. |year=2004 |title=The arachne of the Amphiareion and the origin of gnomonics in Greece |journal=Journal for the History of Astronomy |volume=35 |issue=4 |pages=435–445 |issn=0021-8286 |doi=10.1177/002182860403500404 |bibcode=2004JHA....35..435S |s2cid=122673452 }}</ref>. ==== Гарызантальныя сонечныя гадзіннікі ==== {{For|ўзоры гарызантальных сонечных гадзіннікаў|Лонданскі сонечны гадзіннік|Сонечны гадзіннік «Уайтхёрст і сын»}} {{Гл. таксама|Схема гарызантальных сонечных гадзіннікаў}} [[Файл:Garden sundial MN 2007.JPG|міні|upright|left|Гарызантальны сонечны гадзіннік у [[Мінесота|Мінесоце]]. 17 чэрвеня 2007 г. у 12:21. {{Coord|44|51|39.3|N|93|36|58.4|W|type:landmark|format=dms|name=Гарызантальны сонечны гадзіннік у Мінесоце}}]] У гарызантальным сонечным гадзінніку плоскасць, на якую падае цень, размешчана гарызантальна (а не перпендыкулярна стылю гномана, як у экватарыяльным гадзінніку){{sfn|Rohr|1996|pp=49–53}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=56–99, 101–143, 138–141}}{{sfn|Waugh|1973|pp=35–51}}. З гэтай прычыны лінія ценю перамяшчаецца па цыферблаце нераўнамерна, і, адпаведна, гадзінныя лініі размяркоўваюцца згодна з наступнай формулай{{sfn|Rohr|1996|p=52}}{{sfn|Waugh|1973|p=45}}: : <math>\ \tan H_H = \sin L\ \tan \left(\ 15^{\circ} \times t\ \right)\ </math>, Або, інакш кажучы: : <math> \ H_H = \tan^{-1}\left[\ \sin L\ \tan(\ 15^{\circ} \times t\ )\ \right] </math>, дзе {{math|''L''}} — [[геаграфічная шырата]] знаходжання сонечнага гадзінніка (гэтай жа велічыні роўны і вугал, які гноман утварае з пласцінай цыферблата); {{math|''H<sub>H</sub>''}} — вугал на плоскасці паміж пэўнай гадзіннай лініяй і паўдзённай лініяй (якая заўсёды паказвае на [[Сапраўдная поўнач|сапраўдную поўнач]]); а {{math|''t''}} — колькасць гадзін да або пасля поўдня. Напрыклад, вугал {{math|''H<sub>H</sub>''}} для гадзіннай лініі 15:00 будзе роўны [[арктангенс]]у {{math|[[Сінус|sin]] ''L''}}, паколькі {{math|[[Тангенс|tan]] 45° {{=}} 1}}. Калі {{math|''L'' {{=}} 90°}} (на Паўночным полюсе), гарызантальны сонечны гадзіннік фактычна становіцца экватарыяльным: стыль пры гэтым накіраваны прама ўверх (вертыкальна), а гарызантальная плоскасць супадае з экватарыяльнай. Формула гадзіннай лініі ў такім выпадку спрашчаецца да {{math|''H<sub>H</sub>'' {{=}} 15° × ''t''}}, як для экватарыяльнага цыферблата. З іншага боку, гарызантальны сонечны гадзіннік на экватары Зямлі (дзе {{math|''L'' {{=}} 0°}}) патрабаваў бы гарызантальнага стылю, прыўзнятага над цыферблатам, і з’яўляўся б прыкладам палярнага сонечнага гадзінніка (падрабязней гл. ў {{Section link||Палярныя сонечныя гадзіннікі}}). [[Файл:Kew Gardens 0502.JPG|міні|Дэталь гарызантальнага сонечнага гадзінніка каля [[Палац К’ю|палаца К’ю]] ў Лондане, Вялікабрытанія.]] Галоўныя перавагі гарызантальнага сонечнага гадзінніка заключаюцца ў тым, што з яго лёгка счытваць час, а сонечнае святло асвятляе цыферблат на працягу ўсяго года. Усе гадзінныя лініі перасякаюцца ў адным пункце — там, дзе стыль гномана праходзіць праз гарызантальную плоскасць. Паколькі стыль выраўнаваны па восі вярчэння Зямлі, ён паказвае на сапраўдную поўнач, а ягоны вугал з гарызанталлю роўны геаграфічнай шырацы сонечнага гадзінніка {{math|''L''}}. Гарызантальныя цыферблаты з’яўляюцца найбольш папулярным відам і часцей за ўсё сустракаюцца ў садах, на дварах цэркваў і ў грамадскіх месцах. ; Пра папраўкі і наладку гарызантальных сонечных гадзіннікаў Гадзіннік, спраектаваны для адной шыраты, можна прыстасаваць для выкарыстання на іншай. Для гэтага дастаткова нахіліць ягоную аснову ўверх або ўніз на вугал, роўны розніцы шырот. Напрыклад, сонечны гадзіннік, распрацаваны для шыраты 40°, можна выкарыстоўваць на шыраце 45°, калі нахіліць плоскасць гадзінніка ўверх на 5° — такім чынам стыль зноў будзе правільна выраўнаваны з воссю вярчэння Зямлі. Многія дэкаратыўныя сонечныя гадзіннікі ствараюцца для выкарыстання менавіта на 45 градусах паўночнай шыраты. Аднак некаторыя садовыя сонечныя гадзіннікі масавай вытворчасці маюць зусім няправільна разлічаныя гадзінныя лініі, таму выкарыстоўваць іх як дакладны прыбор і адкарэкціраваць немагчыма. Мясцовы стандартны часавы пояс намінальна мае шырыню 15 градусаў, але ягоныя межы часта змяняюцца ў адпаведнасці з геаграфічнымі або палітычнымі асаблівасцямі. Каб адаптаваць гадзіннік пад мясцовы часавы пояс, яго можна было б павярнуць вакол ягонага стылю (які павінен заставацца накіраваным на нябесны полюс). У большасці выпадкаў патрабаваўся б паварот у дыяпазоне ад 7,5° на ўсход да 23° на захад. Аднак такі метад карэкцыі прывядзе да памылкі ў тых сонечных гадзінніках, якія не маюць аднолькавых гадзінных вуглоў (як у выпадку з гарызантальнымі). Каб унесці папраўку на летні час, цыферблат павінен мець два асобныя наборы лічбаў або табліцу паправак. Неафіцыйным стандартам з’яўляецца выкарыстанне цёплых колераў для летніх лічбаў і халодных — для зімовых. Паколькі гадзінныя вуглы размешчаны нераўнамерна, папраўку на ўраўненне часу таксама немагчыма зрабіць шляхам простага павароту пласціны цыферблата вакол восі гномана (як гэта робіцца ў экватарыяльных гадзінніках). Таму такія тыпы гадзіннікаў звычайна маюць асобную табліцу паправак на ўраўненне часу, выгравіраваную на іхніх пастаментах або размешчаную побач з імі. ==== Вертыкальныя сонечныя гадзіннікі ==== [[Файл:Houghton Hall Norfolk UK 4-face sundial.jpg|міні|Два вертыкальныя гадзіннікі ў [[Хоўтан-Хол]]е ([[Норфалк (графства)|Норфалк]], Вялікабрытанія). Левы і правы цыферблаты звернутыя адпаведна на поўдзень і ўсход. Абодва стылі паралельныя, іхні вугал да гарызанталі роўны шыраце. Гадзіннік, звернуты на ўсход, з’яўляецца палярным гадзіннікам з паралельнымі гадзіннымі лініямі, паколькі ягоны цыферблат паралельны стылю. На правым цыферблаце можна прачытаць дэвіз «{{lang-la2|Vita in motu}}» — «Жыццё ў руху». {{Coord|52.827469|0.657616|type:landmark|format=dms|name=Вертыкальныя гадзіннікі ў Хоўтан-Холе}}]] У звычайным вертыкальным сонечным гадзінніку плоскасць цыферблата, на якую падае цень, размешчана строга вертыкальна. Як і ў іншых класічных канструкцыях, стыль гномана тут выраўнаваны па восі вярчэння Зямлі{{sfn|Rohr|1996|pp=46–49}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=557–58, 102–107, 141–143}}{{sfn|Waugh|1973|pp=52–99}}. Як і ў гарызантальным гадзінніку, лінія ценю перамяшчаецца па цыферблаце нераўнамерна, таму такі гадзіннік не з’яўляецца ''роўнавугольным''. Калі цыферблат вертыкальнага гадзінніка накіраваны строга на поўдзень, вугал гадзінных ліній апісваецца наступнай формулай{{sfn|Rohr|1996|p=65}}{{sfn|Waugh|1973|p=52}}: : <math> \tan H_V = \cos L\ \tan(\ 15^{\circ} \times t\ )\ </math>, дзе {{math|''L''}} — геаграфічная шырата знаходжання сонечнага гадзінніка; {{math|''H<sub>V</sub>''}} — вугал на плоскасці паміж пэўнай гадзіннай лініяй і паўдзённай лініяй (якая заўсёды паказвае строга на поўнач); а {{math|''t''}} — колькасць гадзін да або пасля поўдня. Напрыклад, вугал {{math|''H<sub>V</sub>''}} для гадзіннай лініі 15:00 будзе роўны [[арктангенс]]у {{nobr|{{math|[[Косінус|cos]] ''L''}},}} паколькі {{nobr|{{math|[[Тангенс|tan]] 45° {{=}} 1}}.}} Цень на вертыкальным гадзінніку, звернутым на поўдзень, рухаецца ''супраць гадзіннікавай стрэлкі'' (у адрозненне ад гарызантальных і экватарыяльных гадзіннікаў, звернутых на поўнач, дзе ён ідзе па гадзіннікавай стрэлцы). Гадзіннікі, цыферблаты якіх перпендыкулярныя да паверхні зямлі і звернутыя строга па асноўных [[Кірункі свету|баках свету]] (на поўдзень, поўнач, усход ці захад), называюцца ''строга вертыкальнымі''{{sfn|Rohr|1996|pp=54–55}}{{sfn|Waugh|1973|pp=52–69}}. У паважаных выданнях часта сустракаецца меркаванне, што вертыкальны гадзіннік фізічна не можа асвятляцца сонцам больш за 12 гадзін у дзень, незалежна ад працягласці светлавога дня{{sfn|Waugh|1973|p=83}}. Аднак з гэтага правіла ёсць выключэнне: у [[Тропікі|тропіках]] вертыкальныя гадзіннікі, звернутыя да бліжэйшага полюса (напрыклад, накіраваныя на поўнач у зоне паміж экватарам і [[Паўночны тропік|Паўночным тропікам]]), насамрэч могуць асвятляцца больш за 12 гадзін ад усходу да заходу на працягу кароткага перыяду вакол [[Летняе сонцастаянне|летняга сонцастаяння]]. Так, на 20° паўночнай шыраты 21 чэрвеня Сонца свеціць на вертыкальную сцяну, звернутую на поўнач, на працягу 13 гадзін 21 хвіліны<ref name="Sunrise">{{cite web |url=http://www.sunrisesunsetmap.com/ |title=Worldwide Sunrise and Sunset map |last=Morrissey |first=David |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210004115/https://sunrisesunsetmap.com/ |archive-date=2021-02-10 |access-date=2026-05-15 |url-status=live }}</ref>. [[Файл:Nové Město nad Metují sundials 2011 3.jpg|міні|«Падвойны» сонечны гадзіннік у [[Нове-Места-над-Метуі]], [[Чэхія]]. Назіральнік стаіць тварам амаль строга на поўнач.]] З іншага боку, вертыкальныя сонечныя гадзіннікі, якія ''не'' звернутыя строга на поўдзень (у Паўночным паўшар’і), могуць атрымліваць значна менш за 12 гадзін сонечнага святла ў дзень. Дакладны час асвятлення залежыць ад напрамку, у якім яны накіраваныя, і ад пары года. Напрыклад, гадзіннік, звернуты строга на ўсход, будзе паказваць час толькі [[раніца]]й, бо пасля поўдня Сонца проста не свеціць на ягоны цыферблат. Варта адзначыць, што вертыкальныя гадзіннікі, звернутыя строга на ўсход або захад, адначасова з’яўляюцца і палярнымі гадзіннікамі (гл. {{Section link||Палярныя сонечныя гадзіннікі}}). Вертыкальныя гадзіннікі, звернутыя на поўнач, сустракаюцца даволі рэдка: яны працуюць толькі вясной і летам і зусім не здольныя паказваць паўдзённыя гадзіны (за выключэннем трапічных шырот, ды і там толькі ў сярэдзіне лета). Для нестрога вертыкальных гадзіннікаў (цыферблаты якіх не выраўненыя па асноўных баках свету) матэматыка разліку стылю і гадзінных ліній становіцца значна больш складанай. Часам прасцей размяціць іхнія гадзінныя лініі шляхам назірання (гл. {{Section link||Эмпірычная разметка гадзінных ліній}}), але прынамсі становішча стылю ўсё роўна павінна быць вылічана загадзя{{sfn|Rohr|1996|pp=55–69}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|p=58}}{{sfn|Waugh|1973|pp=74–99}}. Традыцыйна вертыкальныя гадзіннікі ўсталёўваюць на сценах грамадскіх будынкаў — [[Ратуша|ратуш]], [[купал]]аў і царкоўных вежаў — там, дзе іх добра відаць здалёк. У некаторых выпадках цыферблаты размяшчаюць адразу на ўсіх чатырох баках прамавугольнай вежы, што дазваляе даведвацца пра час на працягу ўсяго светлавога дня. Сам цыферблат можа быць як намаляваны на сцяне, так і высечаны з каменя. Гноманам часцей за ўсё служыць адзінарны металічны стрыжань, але для большай трываласці можа выкарыстоўвацца і металічны трыножнік. Калі сцяна будынка звернутая ў бок поўдня, але з пэўным адхіленнем ад строгага паўдзённага напрамку, гноман не будзе ляжаць уздоўж паўдзённай лініі, таму размяшчэнне гадзінных ліній неабходна будзе скарэкціраваць. Паколькі стыль гномана павінен заставацца паралельным восі Зямлі, ён заўсёды «паказвае» на сапраўдную поўнач, а ягоны вугал з гарызанталлю будзе роўны геаграфічнай шырацы знаходжання сонечнага гадзінніка. На гадзінніку, звернутым строга на поўдзень, ягоны вугал з вертыкальнай плоскасцю цыферблата будзе роўны [[Дапаўняльная шырата|дапаўняльнай шыраце]] (г. зн. [[Прамы вугал|90°]] мінус шырата){{sfn|Waugh|1973|p=55}}. ==== Палярныя сонечныя гадзіннікі ==== [[Файл:Sundial - Melbourne Planetarium.jpg|міні|Палярны сонечны гадзіннік у [[Музей навукі (Мэльбурн)|Мельбурнскім планетарыі]].]] [[Файл:Reloj de sol polar en Donramiro (Lalín, España).jpg|міні|Манументальны палярны сонечны гадзіннік у [[Лалін]]е (Іспанія).]] У палярных гадзінніках плоскасць, на якую падае цень, размешчана ''паралельна'' стылю гномана{{sfn|Rohr|1996|p=72}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=58, 107–112}}{{sfn|Waugh|1973|pp=70–73}}. Дзякуючы гэтаму цень слізгае па паверхні ўбок, перамяшчаючыся перпендыкулярна лініі самога стылю па меры таго, як Сонца робіць свой бачны абарот. Паколькі гноман накіраваны ўздоўж восі вярчэння Зямлі, усе гадзінныя лініі на такім цыферблаце таксама паралельныя гэтай восі (і, адпаведна, адна адной). Калі сонечныя прамяні падаюць на плоскасць пад вельмі [[Востры вугал|вострым вуглом]] (амаль паралельна ёй), цень пачынае рухацца надзвычай хутка, таму крайнія гадзінныя лініі размешчаны значна далей адна ад адной, чым цэнтральныя. Класічнымі прыкладамі палярных гадзіннікаў з’яўляюцца вертыкальныя цыферблаты, звернутыя строга на ўсход або строга на захад. Аднак цыферблат такога гадзінніка зусім не абавязкова павінен быць вертыкальным — дастаткова, каб ён проста заставаўся паралельным гноману. Напрыклад, плоскасць, нахіленая да гарызанталі пад вуглом мясцовай геаграфічнай шыраты (разам з адпаведна нахіленым гноманам), таксама будзе ўтвараць палярны гадзіннік. Перпендыкулярная адлегласць {{math|''X''}} ад цэнтральнай да любой іншай гадзіннай лініі на плоскасці апісваецца формулай: : <math> X = H\ \tan(\ 15^{\circ} \times t\ )\ </math>, дзе {{math|''H''}} — вышыня стылю над плоскасцю, а {{math|''t''}} — да або пасля ''цэнтральнага часу'' для канкрэтнага палярнага гадзінніка. Цэнтральны час — гэта момант, калі цень ад стылю падае прама ўніз, строга перпендыкулярна плоскасці цыферблата. Для гадзінніка, звернутага на ўсход, цэнтральным часам будзе 06:00, для гадзінніка, звернутага на захад, — 18:00, а для апісанага вышэй нахіленага гадзінніка гэта будзе дакладны поўдзень. Калі значэнне {{math|''t''}} набліжаецца да {{math|±6}} гадзін ад цэнтральнага часу, адлегласць {{math|''X''}} імкнецца да [[Пашыраная лічбавая прамая|{{math|+&infin;}}]]. Гэта фізічна адпавядае моманту, калі сонечныя прамяні становяцца цалкам паралельнымі плоскасці і цень знікае. ==== Вертыкальныя гадзіннікі з адхіленнямі ==== [[Файл:Verticalezonnewijzers-en.jpg|600px|міні|цэнтр|Уплыў адхілення на гадзінныя лініі сонечнага гадзінніка. Вертыкальны гадзіннік на шыраце 51°&nbsp;пн. ш., звернуты строга на поўдзень (крайні злева), паказвае ўсе гадзіны з 06:00 да 18:00 і мае гадзінныя лініі, якія сыходзяцца сіметрычна адносна паўдзённай лініі. У адрозненне ад яго, гадзіннік, звернуты на захад (крайні справа), з’яўляецца палярным, з паралельнымі гадзіннымі лініямі і паказвае час толькі пасля поўдня. Пры прамежкавых арыентацыях — на [[Румб|поўдзень-паўднёвы захад (SSW), паўднёвы захад (SW) і захад-паўднёвы захад (WSW)]] — гадзінныя лініі асіметрычныя адносна паўдзённай лініі, прычым ранішнія лініі размешчаны ўсё больш шырока.]] {{Clear}} [[Файл:Vertical Sundial at Fatih Mosque.jpg|міні|Два сонечныя гадзіннікі, вялікі і малы, у [[Фаціх (мячэць, Стамбул)|мячэці Фаціх]] у [[Стамбул]]е, якія датуюцца канцом XVI стагоддзя. Яны размешчаны на паўднёва-заходнім фасадзе з [[азімут]]альным вуглом {{nobr|52° пн. ш.}}]] Гадзіннікамі з адхіленнем называюць любыя негарызантальныя плоскія сонечныя гадзіннікі, якія не звернутыя строга па асноўных баках свету (г. зн. на сапраўдную поўнач, поўдзень, усход або захад){{sfn|Rohr|1996|pp=55–69}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=58–112, 101–117, 1458–146}}{{sfn|Waugh|1973|pp=74–99}}. Як і ў класічных мадэлях, стыль ягонага гномана заўсёды выраўнаваны па восі вярчэння Зямлі, аднак гадзінныя лініі на такім цыферблаце ўжо не з’яўляюцца сіметрычнымі адносна паўдзённай лініі. Для вертыкальнага гадзінніка з адхіленнем вугал <math>\ H_\text{VD}\ </math> паміж паўдзённай і любой іншай гадзіннай лініяй вылічваецца па наступнай формуле: : <math> \tan H_\text{VD} = \frac{\cos L}{\ \cos D\ \cot(\ 15^{\circ} \times t\ ) - s_o\ \sin L\ \sin D\ } </math>, дзе {{math|''L''}} — геаграфічная шырата сонечнага гадзінніка; {{math|''t''}} — час да або пасля поўдня; {{math|''D''}} — вугал адхілення ад сапраўднага поўдня (лічыцца дадатным пры адхіленні на ўсход); а <math>\ s_o\ </math> — цэлалікавы каэфіцыент арыентацыі цыферблата. Гадзіннік, які хаця б часткова звернуты на поўдзень, мае значэнне <math>\ s_o\ = +1</math>, а часткова звернуты на поўнач — значэнне <math>\ s_o\ = -1</math>. Варта адзначыць важны нюанс: вугал <math>\ H_\text{VD}\ </math> адлічваецца як дадатны ў напрамку па гадзіннікавай стрэлцы адносна верхняга вертыкальнага гадзіннага вугла. Таму ягонае далейшае пераўтварэнне ў эквівалентны сонечны час патрабуе ўважлівага ўліку таго, у якім менавіта квадранце цыферблата ён знаходзіцца{{sfn|Rohr|1996|p=79}}. Калі ж такі гадзіннік звернуты строга на поўдзень ({{math|''D'' {{=}} 0°}}), то апісаная формула спрашчаецца да ўжо вядомай формулы для звычайных вертыкальных гадзіннікаў: : <math>\ \tan H_\text{V} = \cos L\ \tan(\ 15^{\circ} \times t\ )\ </math>. Паколькі гадзіннік з адхіленнем не выраўнаваны па асноўных баках свету, падстыль ягонага гномана не супадае з паўдзённай гадзіннай лініяй. Вугал {{math|''B''}} паміж падстылем і паўдзённай гадзіннай лініяй вызначаецца наступным чынам{{sfn|Rohr|1996|p=79}}: : <math> \tan B = \sin D\ \cot L </math>. Калі вертыкальны сонечны гадзіннік усё ж такі звернуты на сапраўдны поўдзень або поўнач ({{math|''D'' {{=}} 0°}} або {{math|''D'' {{=}} 180°}} адпаведна), вугал {{math|''B''}} становіцца роўным {{math|0°}}, і падстыль зноў супадае з паўдзённай лініяй. Нарэшце, вышыня гномана (гэта значыць вугал {{math|''G''}}, які стыль утварае з пласцінай цыферблата) вылічваецца па формуле{{sfn|Mayall|Mayall|1994|p=138}}: : <math>\ \sin G = \cos D\ \cos L ~</math>. ===== Нахіленыя сонечныя гадзіннікі ===== [[Файл:RelSolValongo.jpg|міні|Вертыкальны адхілены сонечны гадзіннік у Паўднёвым паўшар’і, звернуты строга на поўнач, з [[Гіпербала (матэматыка)|гіпербалічнымі]] лініямі схілення і гадзіннымі лініямі. Звычайны вертыкальны сонечны гадзіннік на гэтай шыраце (паміж [[Тропікі|тропікамі]]) не змог бы стварыць лінію схілення для летняга сонцастаяння. Сонечны гадзіннік на выяве знаходзіцца ў [[Абсерваторыя Валонга|абсерваторыі Валонга]] [[Федэральны ўніверсітэт Рыа-дэ-Жанейра|Федэральнага ўніверсітэта Рыа-дэ-Жанэйра]], Бразілія. На цыферблаце дэвіз «{{lang-la2|Sol lucet omnibus}}» — «Сонца свеціць усім».]] Усе апісаныя вышэй сонечныя гадзіннікі маюць гноманы, выраўнаваныя па восі вярчэння Зямлі, і адкідваюць цень на пэўную плоскасць. Калі ж гэтая плоскасць не з’яўляецца ні вертыкальнай, ні гарызантальнай, ні экватарыяльнай, такі сонечны гадзіннік называюць ''адхіленым'' ({{lang-en|reclining}}) або ''нахіленым'' ({{lang-en2|inclining}}){{sfn|Rohr|1965|pp=70–81}}{{sfn|Waugh|1973|pp=100–107}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=59–60, 117–122, 144–145}}. Выдатным практычным прыкладам такога размяшчэння можа служыць цыферблат, усталяваны на паўднёвым схіле даху. Гадзінныя лініі для падобнага гадзінніка можна лёгка вылічыць, крыху мадыфікаваўшы ўжо вядомую формулу для гарызантальнага (або вертыкальнага) гадзінніка{{sfn|Rohr|1965|p=77}}{{sfn|Waugh|1973|pp=101–103}}<ref>{{cite book |first=Samuel Capt. |last=Sturmy |year=1683 |title=The Art of Dialling |location=London, UK }}</ref>: : <math>\ \tan H_{RV} = \cos(\ L + R\ )\ \tan(\ 15^{\circ} \times t\ )\ </math> дзе {{math|''R''}} — жаданы вугал адхілення цыферблата адносна мясцовай вертыкалі; {{math|''L''}} — геаграфічная шырата сонечнага гадзінніка; <math>\ H_{RV}\ </math> — вугал на плоскасці паміж шуканай гадзіннай лініяй і паўдзённай лініяй (якая заўсёды паказвае строга на поўнач); а {{math|''t''}} — колькасць гадзін да або пасля поўдня. Напрыклад, вугал <math>\ H_{RV}\ </math> для гадзіннай лініі 15:00 быў бы роўны арктангенсу <math>\cos(L + R)</math>, паколькі {{math|tan 45° {{=}} 1}}. Варта адзначыць: калі {{math|''R'' {{=}} 0°}} (інакш кажучы, для звычайнага вертыкальнага гадзінніка, звернутага на поўдзень), гэтая формула лагічна зводзіцца да стандартнай формулы вертыкальнага гадзінніка. У спецыялізаванай літаратуры некаторыя аўтары выкарыстоўваюць больш дакладную тэрміналогію для апісання прасторавай арыентацыі такіх цыферблатаў: * Калі асабовы бок плоскасці (на які падае цень) накіраваны ўніз, да зямлі, прыладу называюць ''нахіленай наперад'' ({{lang-en|proclining}} або {{lang-en2|inclining}}). * Калі ж асабовы бок адхілены ад зямлі і накіраваны ўверх, гадзіннік называюць ''адхіленым назад'' ({{lang-en2|reclining}}). Тым не менш, часцей за ўсё ўсе гэтыя варыяцыі аб’ядноўваюць агульным тэрмінам — ''нахіленыя сонечныя гадзіннікі'' ({{lang-en2|inclined sundials}}). Пры выкарыстанні гэтага агульнага падыходу вугал нахілу прынята вымяраць адносна гарызантальнай плоскасці з сонечнага боку цыферблата (пазначым яго як {{math|''I''}}). Паколькі <math>\ I = 90^\circ + R\ ,</math> у такіх тэкстах формулу гадзіннага вугла часта можна сустрэць у наступным эквівалентным выглядзе: : <math> \tan H_{RV} = \sin(L + I)\ \tan(\ 15^{\circ} \times t\ )\ </math>. Нарэшце, вугал {{math|''B''}} паміж стылем гномана і пласцінай цыферблата ў гэтым тыпе сонечных гадзіннікаў вылічваецца наступным чынам: : <math> B = 90^{\circ} - (L + R) </math>, або (пры выкарыстанні гарызантальнага вугла {{math|''I''}}): : <math> B = 180^{\circ} - (L + I) </math>. ===== З азімутальным адхіленнем ===== Некаторыя сонечныя гадзіннікі адначасова маюць як азімутальнае адхіленне (ад сапраўднага поўдня або поўначы), так і вертыкальны нахіл (назад або наперад). Гэта азначае, што іхняя плоскасць, на якую падае цень, не арыентавана па асноўных баках свету і не з’яўляецца ні гарызантальнай, ні вертыкальнай, ні экватарыяльнай. Выдатным практычным прыкладам такога гадзінніка можа служыць цыферблат, усталяваны на схіле даху, які сам па сабе не выраўнаваны строга па баках свету. Формулы, якія апісваюць размяшчэнне гадзінных ліній (вуглы) на такіх цыферблатах, значна больш складаныя, чым для простых мадэляў. Існуюць розныя матэматычныя падыходы да разлікаў. Сярод іх — метады з выкарыстаннем [[Матрыца павароту|матрыц павароту]], а таксама стварэнне 3D-мадэлі нахіленай плоскасці з адхіленнем разам з яе вертыкальным аналагам (вертыкальнай плоскасцю з такім жа азімутальным адхіленнем). З дапамогай гэтай мадэлі вызначаюцца геаметрычныя сувязі паміж кампанентамі гадзіннага вугла на абедзвюх плоскасцях, пасля чаго складаныя [[Трыганаметрычныя функцыі|трыганаметрычныя выразы]] значна спрашчаюцца{{sfnm |1a1=Brandmaier |1y=2005 |1pp=16–23 |1loc=Vol. 12, Issue 1 |2a1=Snyder |2y=2015 |2loc=Vol. 22, Issue 1}}. Адна з самых вядомых сістэм формул для гадзіннікаў з нахілам і адхіленнем была прапанавана Феневікам<ref name=Fennewick>{{cite web |last=Fennerwick |first=Armyan |title=the Netherlands, Revision of Chapter&nbsp;5 of ''Sundials'' by René R.J. Rohr, New York 1996, declining inclined dials part&nbsp;D Declining and inclined dials by mathematics using a new figure |location=Netherlands |website=demon.nl |url=http://lester.demon.nl/mywww/rohr/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140818142829/http://lester.demon.nl/mywww/rohr/ |archive-date=2014-08-18 |access-date=2026-05-15 |url-status=live }}</ref>. {{Hider| title = Трыганаметрычныя формулы разліку (метад Феневіка) | hidden = 1 | title-style = text-align: left; | content-style = text-align: left; | content = Вугал <math>\ H_\text{RD}\ </math> паміж паўдзённай і любой іншай гадзіннай лініяй вылічваецца наступным чынам. Адлік гэтага вугла вядзецца ад нулявой адзнакі: супраць гадзіннікавай стрэлкі для гадзіннікаў, часткова звернутых на поўдзень, і па гадзіннікавай стрэлцы — для гадзіннікаў, часткова звернутых на поўнач: : <math>\ \tan H_\text{RD} = \frac{\ \cos R\ \cos L - \sin R\ \sin L\ \cos D - s_o \sin R \sin D \cot(15^{\circ} \times t)\ }{\ \cos D\ \cot(15^{\circ} \times t) - s_o \sin D\ \sin L }\ </math> пры наступных абмежаваннях параметраў: <math>\ D < D_c\ </math> і <math> -90^{\circ} < R < (90^{\circ} - L) ~</math>. Альтэрнатыўна, пры выкарыстанні вугла нахілу наперад <math>\ I\ </math> замест вугла нахілу назад <math>\ R\ </math> (дзе <math>\ I = (90^{\circ} + R)\ </math>), формула набывае наступны выгляд: : <math>\ \tan H_\text{RD} = \frac{\ \sin I\ \cos L + \cos I\ \sin L\ \cos D + s_o \cos I\ \sin D\ \cot(15^{\circ} \times t)\ }{\ \cos D\ \cot(15^{\circ} \times t\ ) - s_o \sin D\ \sin L\ }\ </math> пры наступных абмежаваннях параметраў: <math>\ D < D_c ~~</math> і <math>~~ 0^{\circ} < I < (180^{\circ} - L) ~.</math> Значэнні зменных у гэтых формулах: * {{math|''L''}} — геаграфічная шырата сонечнага гадзінніка. * {{math|''t''}} — час у гадзінах да або пасля поўдня. * {{math|''R''}} — вугал нахілу назад (адлік вядзецца адносна вертыкалі). Ён дадатны, калі цыферблат адхіляецца назад (уверх ад гарызонту за гадзіннікам), і адмоўны, калі цыферблат нахіляецца наперад (уніз да гарызонту з сонечнага боку). * {{math|''D''}} — вугал азімутальнага адхілення ад поўдня. Лічыцца дадатным пры адхіленні на ўсход ад сапраўднага поўдня. * <math>\ s_o\ </math> — цэлалікавы каэфіцыент арыентацыі. Гадзіннікі, цалкам або часткова звернутыя на поўдзень, маюць <math>\ s_o = +1\ ,</math> тады як цалкам або часткова звернутыя на поўнач маюць <math>\ s_o = -1 ~.</math> Паколькі прыведзеныя вышэй выразы даюць гадзінны вугал у выглядзе функцыі арктангенса, перад тым як прысвоіць правільнае значэнне, неабходна ўважліва вызначыць, да якога квадранта сонечнага гадзінніка належыць кожная канкрэтная гадзіна. У адрозненне ад больш простага вертыкальнага гадзінніка з адхіленнем, гэты тып цыферблата не заўсёды паказвае гадзінныя вуглы на сваім асветленым баку для ўсіх магчымых адхіленняў ад поўдня паміж усходам і захадам. Напрыклад, калі ў Паўночным паўшар'і часткова звернуты на поўдзень цыферблат адхіляецца назад ад вертыкалі (г. зн. ад Сонца), гноман становіцца ў адну плоскасць з пласцінай цыферблата пры пэўных адхіленнях, меншых за напрамкі строга на ўсход або захад. Гэта ж справядліва і для гадзіннікаў Паўднёвага паўшар'я, якія часткова звернутыя на поўнач. Крытычнае адхіленне <math>\ D_c\ </math> — гэта геаметрычнае абмежаванне, якое залежыць як ад значэння нахілу самога гадзінніка, так і ад ягонай шыраты: : <math>\ \cos D_c = \tan R\ \tan L = - \tan L\ \cot I\ </math> Як і ў выпадку вертыкальнага гадзінніка з адхіленнем, падстыль гномана не супадае з паўдзённай гадзіннай лініяй. Агульная формула для вугла {{math|''B''}} паміж падстылем і паўдзённай лініяй мае выгляд: : <math>\ \tan B = \frac {\sin D}{\sin R\ \cos D + \cos R\ \tan L} = \frac {\sin D}{\ \cos I\ \cos D - \sin I\ \tan L\ }\ </math> Вугал {{math|''G''}} паміж стылем і пласцінай вылічваецца як: : <math>\ \sin G = \cos L\ \cos D\ \cos R - \sin L\ \sin R = - \cos L\ \cos D\ \sin I + \sin L\ \cos I\ </math> Пры {{math|''G'' {{=}} 0°}} (г. зн. калі гноман знаходзіцца ў адной плоскасці з пласцінай цыферблата), справядліва наступнае ўраўненне: : <math>\ \cos D = \tan L\ \tan R = - \tan L\ \cot I\ </math> гэта значыць, калі <math>\ D = D_c\ </math> (дасягнута значэнне крытычнага адхілення)<ref name=Fennewick/>. }} З прычыны надзвычайнай складанасці прыведзеных вышэй вылічэнняў (у спадальным блоку), іхняе выкарыстанне ў практычных мэтах пры праектаванні цыферблатаў такога тыпу з’яўляецца цяжкай задачай, у якой вельмі лёгка дапусціць памылку. Таму часцей за ўсё прапануецца вызначаць палажэнне гадзінных ліній [[Эмпірызм|эмпірычным шляхам]]: адзначаючы палажэнне ценю ад стылю на рэальным сонечным гадзінніку кожную гадзіну паводле паказанняў звычайнага гадзінніка і дадаючы або адымаючы адпаведную папраўку на ўраўненне часу для гэтага дня{{sfn|Waugh|1973|pp=106–107}}. Гл. падрабязней раздзел {{Section link||Эмпірычная разметка гадзінных ліній}}. ==== Сферычныя сонечныя гадзіннікі ==== [[Файл:Zw stelling.jpg|міні|Экватарыяльны дугавы сонечны гадзіннік у [[Хаселт|Хаселце]], Бельгія. Прамяні праходзяць праз вузкую шчыліну, утвараючы паласу святла, якая раўнамерна паварочваецца і падае на кругавую дугу. Гадзінныя лініі размешчаны на аднолькавай адлегласці; на гэтай выяве мясцовы сонечны час складае прыкладна 15:00. 10 верасня невялікі шарык, прывараны да шчыліны, адкідвае цень дакладна ў цэнтр гадзіннай паласы. {{Coord|50|55|47|N|5|20|31|E|type:landmark|name=Экватарыяльны дугавы сонечны гадзіннік у Хаселце}}]] Паверхня, на якую падае цень, не абавязкова павінна быць плоскай. Яна можа мець любую форму пры ўмове, што майстар зможа нанесці на яе гадзінныя лініі. Калі стыль выраўнаваны па восі вярчэння Зямлі, сферычная форма вельмі зручная, паколькі гадзінныя лініі на ёй размешчаны на аднолькавай адлегласці адна ад адной, як і на экватарыяльным цыферблаце. Такі сонечны гадзіннік называецца ''роўнавугольным''. На гэтым прынцыпе працуюць [[армілярная сфера]] і экватарыяльны дугавы сонечны гадзіннік{{sfn|Rohr|1996|pp=114, 1214–125}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=60, 126–129, 151–115}}{{sfn|Waugh|1973|pp=174–180}}. Аднак некаторыя роўнавугольныя сонечныя гадзіннікі — напрыклад, цыферблат Ламберта, апісаны ніжэй, — заснаваныя на іншых прынцыпах. Прыклады сферычных і дугавых гадзіннікаў: * ''Экватарыяльны дугавы сонечны гадзіннік''. Гноманам у ім служыць стрыжань, шчыліна або нацягнуты дрот, паралельныя нябеснай восі. Цыферблат уяўляе сабой паўкруг, які адпавядае экватару сферы, з разметкай на ўнутранай паверхні. Такая канструкцыя шырынёй у некалькі метраў, зробленая са сплаву [[інвар]]у (які не змяняе сваіх уласцівасцей пры перападах тэмператур), выкарыстоўвалася для падтрымання дакладнага раскладу руху цягнікоў у Францыі перад [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайной]]{{sfn|Rohr|1996|p=17}}. * ''Самрат-Янтра'' («Вярхоўная прылада»). Да ліку самых дакладных сонечных гадзіннікаў у гісторыі належаць дзве [[мармур]]овыя экватарыяльныя дугі ў абсерваторыі [[Джантар-Мантар]]{{sfn|Rohr|1996|pp=118–119}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=215–216}}. Гэты комплекс быў пабудаваны [[махараджа]]м [[Савай Джай Сінгх II|Джай Сінгхам II]] паміж 1727 і 1733 гадамі ў [[Джайпур]]ы (Індыя). Пры вышыні большай дугі ў 27 метраў яе цень прыкметна рухаецца з хуткасцю 1 мм за секунду, або прыкладна на шырыню далоні (6 см) кожную хвіліну. ==== Цыліндрычныя, канічныя і іншыя няплоскія сонечныя гадзіннікі ==== [[Файл:Precision sundial in Bütgenbach-Belgium.jpg|міні|злева|upright|Дакладны сонечны гадзіннік у [[Бютгенбах]]у, Бельгія (дакладнасць = ±30 секунд). {{Coord|50|25|23|N|6|12|06|E|type:landmark|name=Дакладны сонечны гадзіннік у Бютгенбаху}}]] Акрамя традыцыйных плоскіх цыферблатаў, для прыёму ценю ад гномана могуць выкарыстоўвацца і іншыя, больш складаныя геаметрычныя паверхні. Вось некалькі нестандартных канструкцый: * ''Цыферблаты са стылем на акружнасці''. Як элегантная альтэрнатыва класічным мадэлям, стыль (напрыклад, у выглядзе адтуліны або шчыліны) можа размяшчацца не на цэнтральнай восі сіметрыі цыліндра або сферы, а непасрэдна на іхняй паверхні. У такім выпадку гадзінныя лініі зноў размяшчаюцца на аднолькавай адлегласці адна ад адной, але пад удвая большым вуглом, што тлумачыцца геаметрычнай [[тэарэма]]й пра [[Упісаны вугал|ўпісаны вугал]]. Гэты прынцып ляжыць у аснове некаторых сучасных сонечных гадзіннікаў, хоць ён выкарыстоўваўся яшчэ ў старажытнасці. Прыклад такога паўцыліндрычнага цыферблата можна ўбачыць у [[Каледж Уэлслі|каледжы Уэлслі]] (штат [[Масачусетс]]){{sfn|Mayall|Mayall|1994|p=94}}. * ''Спіралепадобныя гадзіннікі''. Гэта яшчэ адна варыяцыя цыліндрычнага гадзінніка, выраўнаванага па палярнай восі. Ягоны цыферблат выкананы ў выглядзе спіральнай стужкавай паверхні, а тонкі гноман размяшчаецца альбо ўздоўж яе цэнтра, альбо на перыферыі. === З рухомым гноманам === Сонечныя гадзіннікі могуць мець канструкцыю, у якой гноман усталёўваецца ў розныя палажэнні кожны дзень на працягу года. Іншымі словамі, палажэнне гномана адносна цэнтра гадзінных ліній змяняецца. Пры гэтым гноман не абавязкова павінен быць выраўнаваны па нябесных полюсах і можа быць нават абсалютна вертыкальным (як у аналематычным гадзінніку). Такія гадзіннікі ў спалучэнні з сонечнымі гадзіннікамі з нерухомым гноманам дазваляюць вызначаць [[Сапраўдная поўнач|сапраўдную поўнач]] без дадатковых прылад — абодва гадзіннікі выраўнаваныя правільна тады і толькі тады, калі яны абодва паказваюць аднолькавы час. ==== Універсальны экватарыяльны кольцавы гадзіннік ==== {{Асноўны артыкул|Астранамічныя кольцы}} [[Файл:Ringsundial open.jpg|міні|злева|upright|Універсальны кольцавы гадзіннік. Гадзіннік падвешваецца за шнурок, паказаны ўверсе злева; пункт падвешвання на вертыкальным мерыдыянным кольцы можна змяняць у адпаведнасці з мясцовай шыратой. Цэнтральная планка паварочваецца, пакуль сонечны прамень не пройдзе праз невялікую адтуліну і не ўпадзе на гарызантальнае экватарыяльнае кольца.]] ''Універсальны экватарыяльны кольцавы гадзіннік'' (для сцісласці яго часам называюць проста ''кольцавым гадзіннікам'', хоць тэрмін і неадназначны) уяўляе сабой партатыўную версію армілярнага сонечнага гадзінніка{{sfn|Waugh|1973|p=157}} або прыладу, створаную пад уплывам [[Марская астралябія|марской астралябіі]]<ref name="Swanick">{{cite thesis |last=Swanick |first=Lois Ann |title=An Analysis Of Navigational Instruments in the Age of Exploration: 15th&nbsp;Century to Mid-17th&nbsp;Century |degree=MA |publisher=[[Texas A&M University]] |date=December 2005}}</ref>. Верагодна, ён быў вынайдзены [[Уільям Оўтрэд|Уільямам Оўтрэдам]] каля 1600 года і неўзабаве набыў шырокае распаўсюджванне па ўсёй Еўропе{{sfn|Turner|1980|p=25}}. Існуюць дзве асноўныя канструкцыі такога гадзінніка: * ''Просты варыянт са шчылінай''. Ролю стылю выконвае тонкая шчыліна, якая прапускае сонечныя прамяні на гадзінныя лініі экватарыяльнага кольца. Як звычайна, стыль павінен быць выраўнаваны па восі Зямлі. Для гэтага інструмент неабходна сарыентаваць на сапраўдную поўнач і падвесіць вертыкальна за адпаведны пункт на мерыдыянным кольцы. * ''Самавыраўняльны варыянт з планкай''. У такіх мадэлях замест простай шчыліны выкарыстоўваецца больш складаная цэнтральная планка (часам яна з’яўлялася дадаткам да набору «[[Астранамічныя кольцы|кольцаў Гемы]]»). Планка можа круціцца вакол сваіх канцоў і мае паўзунок з адтулінай. Гэты паўзунок усталёўваецца на адпаведны месяц і дзень згодна з выгравіраванай на планцы шкалой. Каб вызначыць час, планку паварочваюць да Сонца так, каб прамень святла праз адтуліну падаў дакладна на экватарыяльнае кольца. Гэты працэс патрабуе павароту ўсяго інструмента, што ў выніку аўтаматычна выраўноўвае ягонае вертыкальнае кольца па мерыдыяне. У непрацоўным стане экватарыяльнае і мерыдыяннае кольцы можна зручна скласці адно ў адно ў невялікі плоскі дыск. У 1610 годзе [[Эдвард Райт (матэматык)|Эдвард Райт]] стварыў ''марское кольца'' ({{lang-en|sea ring}}), аб’яднаўшы ўніверсальны кольцавы гадзіннік з магнітным компасам. Гэта дазволіла маракам вызначаць і дакладны час, і [[магнітнае схіленне]] адным прыёмам<ref name="May">{{cite book |last=May |first=William Edward |year=1973 |title=A History of Marine Navigation |publisher=G.T. Foulis & Co. |place=Henley-on-Thames, Oxfordshire, UK |isbn=0-85429-143-1}}</ref>. ==== Аналематычныя сонечныя гадзіннікі ==== {{Асноўны артыкул|Аналематычныя сонечныя гадзіннікі}} [[Файл:Zonnewijzerherkenrode.jpg|міні|upright|Аналематычны сонечны гадзіннік на лініі [[мерыдыян]]а ў садзе абцтва Херкенродэ ў [[Хаселт|Хаселце]] ([[Фландрыя (графства)|Фландрыя]], Бельгія).]] ''Аналематычныя сонечныя гадзіннікі'' — гэта разнавіднасць гарызантальных сонечных гадзіннікаў з вертыкальным гноманам і гадзіннымі адзнакамі, размешчанымі па [[эліпс]]е. Традыцыйныя гадзінныя лініі на такім цыферблаце адсутнічаюць, а час счытваецца непасрэдна па эліптычнай шкале. Галоўная асаблівасць гэтай канструкцыі ў тым, што гноман не фіксуецца на адным месцы: для дакладнага адлюстравання часу ягонае палажэнне неабходна штодня змяняць. Часта такія гадзіннікі праектуюцца ў вялікім маштабе, каб у ролі гномана мог выступаць сам чалавек. Аднак выкарыстоўваць такі «жывы гноман» непрактычна ў нізкіх шыротах, бо ў летнія месяцы чалавечы цень там становіцца занадта кароткім. Напрыклад, падчас летняга сонцастаяння на шыраце 27° чалавек ростам {{num|170|см}} адкідвае цень даўжынёй усяго {{num|10|см}}<ref>{{cite report |title=Analemmatic sundials: How to build one and why they work |first1=C.J. |last1=Budd |first2=C.J. |last2=Sangwin}}</ref>. ==== Гадзіннікі Фостэра — Ламберта ==== ''Гадзіннік Фостэра — Ламберта'' ўяўляе сабой яшчэ адзін від канструкцыі з рухомым гноманам{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=190–192}}. У адрозненне ад эліптычнага аналематычнага гадзінніка, ягоны цыферблат мае форму правільнага круга з раўнамерна размешчанымі гадзіннымі лініямі. Такая асаблівасць дазваляе аднесці яго да роўнавугольных сонечных гадзіннікаў (разам з апісанымі вышэй экватарыяльнымі, сферычнымі, цыліндрычнымі і канічнымі тыпамі). Гноман у гэтым гадзінніку не ўсталёўваецца вертыкальна і не выраўноўваецца па восі вярчэння Зямлі. Замест гэтага ён павінен быць нахілены на поўнач пад вуглом <math>\alpha = 45^\circ - (\Phi/2)</math>, дзе <math>\Phi</math> — [[геаграфічная шырата]] мясцовасці. Напрыклад, для гадзінніка, усталяванага на шыраце 40°, адхіленне гномана ад вертыкалі ў паўночным напрамку складзе 25°. Акрамя таго, каб гадзіннік паказваў дакладны час у розныя поры года, палажэнне ягонага гномана неабходна рэгулярна зрушваць на поўнач на адлегласць, якая вылічваецца па формуле: : <math>Y = R \tan \alpha \tan \delta</math>, дзе <math>R</math> — радыус цыферблата, а <math>\delta</math> — схіленне Сонца ў адпаведны дзень. === Вышынныя сонечныя гадзіннікі === [[Файл:Ottoman Sundial at the Debbane Palace museum.jpg|міні|Сонечны гадзіннік у асманскім стылі са складаным гноманам і компасам. Музей палаца Дэбанэ, [[Ліван]].]] Вышынныя сонечныя гадзіннікі вызначаюць час не па гадзінным вуглу Сонца адносна восі Зямлі, а па ягонай вышыні над гарызонтам. Такія прылады не патрабуюць арыентацыі на [[Сапраўдная поўнач|сапраўдную поўнач]]: іх накіроўваюць непасрэдна на Сонца, звычайна трымаючы вертыкальна. Ролю ўказальніка (''нодуса'') у іх выконвае кончык ценю ад гномана або прамень святла. Час на вышынным гадзінніку счытваецца па пункце перасячэння нодуса з сістэмай гадзінных крывых. Паколькі вышыня Сонца залежыць не толькі ад часу сутак, але і ад пары года, гэтыя крывыя маюць складаную форму. Разлік такіх цыферблатаў (як і ў выпадку з многімі азімутальнымі гадзіннікамі) патрабуе складаных вылічэнняў. Выключэнне складаюць так званыя {{Section link||гадзіннікі-капуцыны}}, якія праектуюцца і выкарыстоўваюцца графічным метадам. Большасць вышынных гадзіннікаў — гэта зручныя партатыўныя прылады. Як і многія іншыя сонечныя гадзіннікі, яны звычайна разлічваюцца строга для адной геаграфічнай шыраты. Аднак існуюць і больш універсальныя мадэлі (напрыклад, спецыяльная версія таго ж гадзінніка-капуцына), якія можна наладжваць пад розныя шыроты{{sfn|Mayall|Mayall|1994|p=169}}. Недахопы вышынных гадзіннікаў: * ''Неадназначнасць часу''. Паколькі вышыня Сонца аднолькавая ў моманты часу, сіметрычныя адносна поўдня (напрыклад, у 09:00 і 15:00), для вызначэння дакладнага часу неабходна ведаць, раніца цяпер ці другая палова дня. Пры вялікай розніцы (напрыклад, а 15:00) гэта не з’яўляецца праблемай. Але калі гадзіннік паказвае час за 15 хвілін да або пасля поўдня, адрозніць 11:45 ад 12:15 бывае даволі складана. * ''Зніжэнне дакладнасці апоўдні''. Вышынныя гадзіннікі менш дакладныя каля поўдня, бо ў гэты перыяд вышыня Сонца змяняецца вельмі павольна. ==== Чалавечы цень ==== Даўжыня чалавечага ценю (як і ценю ад любога вертыкальнага аб’екта) можа выкарыстоўвацца для вымярэння вышыні Сонца і, адпаведна, часу{{sfn|Rohr|1965|p=15}}{{sfn|Waugh|1973|pp=1–3}}. [[Беда Вялебны]] прывёў табліцу для ацэнкі часу па даўжыні ўласнага ценю ў [[фут]]ах, зыходзячы з таго, што рост манаха ў шэсць разоў перавышае даўжыню ягонай ступні. Даўжыня такога ценю будзе мяняцца ў залежнасці ад геаграфічнай шыраты і пары года. Напрыклад, апоўдні цень кароткі ў летнія месяцы і доўгі ў зімовыя. Найбольш вядомы сярэднявечны англійскі паэт [[Джэфры Чосер]] некалькі разоў згадвае гэты метад у сваіх «[[Кентэрберыйскія аповеды|Кентэрберыйскіх аповедах]]», напрыклад, у «[[Аповед святара (Кентэрберыйскія аповеды)|Аповедзе святара]]». {{Верш|Гадзіны чатыры было, я мяркую,<br/>Бо футаў адзінаццаць, крыху больш ці менш,<br/>Мой цень у той час па зямлі расцягнуўся,<br/>Улічваючы, што сам я шэсць футаў росту.{{oq|en|It was four o'clock according to my guess,<br/>Since eleven feet, a little more or less,<br/>my shadow at the time did fall,<br/>Considering that I myself am six feet tall.}}|Джэфры Чосер|«Аповед святара»}} Прыборным аналагам гэтага метаду з’яўляецца так званы ''[[квадрант Дэвіса]]'' — сонечны гадзіннік, які працуе па тым жа прынцыпе, але замест чалавека выкарыстоўвае вертыкальны стрыжань фіксаванай даўжыні. ==== Пастуховы гадзіннік і гадзінныя кіі ==== {{Асноўны артыкул|Пастуховы сонечны гадзіннік}} [[Файл:Tibetan Timestick.jpg|міні|[[Тыбет|Тыбецкі]] пастуховы гадзіннік XIX стагоддзя]] ''Пастуховы сонечны гадзіннік'' (таксама вядомы як ''пастуховы слупковы, калонны'' або ''цыліндрычны гадзіннік''<ref name="story of time">{{cite book |last1=Lippincott |first1=Kristen |last2=Eco |first2=U. |author2-link=Umberto Eco |last3=Gombrich |first3=E.H. |year=1999 |title=The Story of Time |place=London, UK |publisher=Merrell Holberton / National Maritime Museum |isbn=1-85894-072-9 |pages=[https://archive.org/details/storyoftime00kris/page/42 42–43] |url=https://archive.org/details/storyoftime00kris |url-access=registration}}</ref><ref name=beginnings>{{cite web |publisher=St.&nbsp;Edmundsbury Borough Council |title=Telling the story of time measurement: The Beginnings |url=http://www.stedmundsbury.gov.uk/sebc/visit/beginnings.cfm |access-date=2008-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060827151541/http://www.stedmundsbury.gov.uk/sebc/visit/beginnings.cfm |archive-date=2006-08-27 }}</ref>) — гэта пераносны цыліндрычны сонечны гадзіннік з нажападобным гноманам, які выступае перпендыкулярна ягонай паверхні{{sfn|Rohr|1965|pp=109–111}}{{sfn|Waugh|1973|pp=150–154}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=162–166}}. Звычайна такі гадзіннік падвешваюць за вяроўку або шнурок, каб цыліндр вісеў строга вертыкальна. Гноман можна паварочваць вакол восі, усталёўваючы яго над пазнакай бягучага месяца або дня на паверхні цыліндра (гэта дазваляе ўнесці ў паказанні папраўку на ўраўненне часу). Затым увесь прыбор паварочваюць на шнурку такім чынам, каб гноман быў накіраваны на Сонца, пры гэтым сам цыліндр застаецца вертыкальным. Кончык ценю, які адкідвае гноман, трапляе на пэўную гадзінную крывую, нанесеную на цыліндр, што і дазваляе вызначыць час. Часам пастуховыя гадзіннікі робяць полымі, каб гноман можна было схаваць унутр, калі ён не выкарыстоўваецца. Цыліндрычны пастуховы гадзіннік можа быць выкананы і ў выглядзе плоскай пласціны (быццам разгорнуты цыліндр). У адной з простых версій такой прылады{{sfn|Waugh|1973|pp=166–167}} на пярэднім і заднім баках пласціны размешчана па тры слупкі. Яны адпавядаюць парам месяцаў з прыкладна аднолькавым схіленнем Сонца (чэрвень—ліпень, травень—жнівень, красавік—верасень, сакавік—кастрычнік, люты—лістапад і студзень—снежань). У верхняй частцы кожнага слупка ёсць адтуліна, у якую ўстаўляецца гноман-калочак. Часта на слупках ніжэй робяцца толькі дзве адзнакі часу: адна для поўдня, а другая — для сярэдзіны раніцы / сярэдзіны другой паловы дня. Пастуховы гадзіннік згадваецца ў п’есе [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] «[[Генрых VI, частка 3]]»{{efn|{{Верш|О Божа! Мне здаецца, шчасцем было б Быць не кім іншым, як простым пастухом; Сядзець вось так на ўзгорку, як цяпер, І выразаць гадзіннік, кропка за кропкай, Каб назіраць, як хвіліны бягуць — Колькі іх трэба, каб скласці гадзіну, Колькі гадзін утвараюць дзень, Колькі дзён завяршаюць год, І колькі гадоў наканавана смяротнаму жыць. {{oq|en|O God! methinks it were a happy life To be no better than a homely swain; To sit upon a hill, as I do now, To carve out dials, quaintly, point by point, Thereby to see the minutes, how they run – How many makes the hour full complete, How many hours brings about the day, How many days will finish up the year, How many years a mortal man may live.}}|Уільям Шэкспір|«[[Генрых VI, частка 3]]». Акт II, сцена 5, радкі 21–29.}}}}, а таксама ў шэрагу іншых літаратурных твораў. ''Гадзінныя кіі'' (або ''гадзінныя дзіды''<ref name="story of time"/>) працуюць па тых жа прынцыпах, што і апісаныя вышэй цыферблаты<ref name="story of time"/><ref name=beginnings/>. На такім кіі выразаюцца восем вертыкальных шкал часу для розных перыядаў года. Кожная са шкал разлічваецца з улікам адноснай працягласці светлавога дня ў розныя месяцы. Любыя паказанні такой прылады залежаць не толькі ад часу сутак, але і ад геаграфічнай шыраты і пары года<ref name=beginnings/>. Каб даведацца час, гноман-калочак устаўляецца ў адпаведную адтуліну або грань для бягучага сезона ў верхняй частцы кія. Затым прылада паварочваецца да Сонца такім чынам, каб цень падаў строга ўніз уздоўж шкалы. Канец ценю і паказвае час<ref name="story of time"/>. ==== Кольцавыя гадзіннікі ==== У ''кольцавым гадзінніку'' кальцо падвешваецца вертыкальна і паварочваецца бокам да Сонца{{sfn|Rohr|1965|p=111}}{{sfn|Waugh|1973|pp=158–160}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=159–162}}. Прамень святла праходзіць праз невялікую адтуліну ў кальцы і падае на гадзінныя крывыя, нанесеныя на ягонай унутранай паверхні. Для ўліку ўраўнення часу адтуліна звычайна робіцца на асобным рухомым унутраным кольцы. Гэта дазваляе зрушваць яе ў адпаведнасці з бягучым месяцам. ==== Картачныя гадзіннікі і гадзіннікі-капуцыны ==== ''Картачны гадзіннік'' — гэта яшчэ адна разнавіднасць вышыннага гадзінніка{{sfn|Rohr|1965|p=110}}{{sfn|Waugh|1973|pp=161–165}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|p=166–185}}. Картку накіроўваюць рабром да Сонца і нахіляюць такім чынам, каб прамень святла праходзіў праз спецыяльную адтуліну і трапляў у вызначаную кропку — гэта дазваляе зафіксаваць вышыню Сонца над гарызонтам. Адначасова з гэтым з карткі вертыкальна ўніз звісае шнурок з грузікам, на якім замацавана [[Пацеркі|пацерка]] (або завязаны вузялок). Менавіта кропка, дзе пацерка перасякае сістэму гадзінных ліній на картцы, і паказвае бягучы час. У больш складаных мадэлях, такіх як ''гадзіннік-капуцын'', выкарыстоўваецца толькі адзін універсальны набор гадзінных ліній, які не залежыць ад пары года. Замест гэтага, у залежнасці ад сезона, на гадзінніку змяняецца само палажэнне адтуліны, з якой звісае шнурок. У адрозненне ад гарызантальных і экватарыяльных гадзіннікаў, якія патрабуюць прамога вымярэння гадзінных вуглоў (або складаных матэматычных разлікаў, як у некаторых іншых вышынных мадэлях), гадзіннікі-капуцыны ствараюцца і дзейнічаюць выключна на аснове графічных метадаў. Акрамя звычайных мадэляў, існуе таксама ''ўніверсальны гадзіннік-капуцын'', які можна самастойна наладжваць пад розныя геаграфічныя шыроты. ==== Навікула ==== [[Файл:Navicula de Venetiis-MHS 2139-P7220157-gradient.jpg|міні|''Navicula de Venetiis'' у экспазіцыі [[Музей гісторыі навукі горада Жэнева|Музея гісторыі навукі]] ў [[Жэнева|Жэневе]].]] {{lang-la2|Navicula de Venetiis}} (з [[Лацінская мова|лац.]] — «венецыянскі караблік») — гэта вышынны сонечны гадзіннік для вызначэння часу, выраблены ў форме невялікага [[Карабель|карабля]]. Паўзунок (з прымацаваным да яго адвесам) перамяшчаўся ўверх ці ўніз па «мачце» да адзнакі патрэбнай геаграфічнай шыраты. Затым Сонца візіравалі праз дзве прыцэльныя адтуліны, размешчаныя на абодвух канцах «палубы» карабля. Пасля гэтага нітка адвеса паказвала бягучую гадзіну сутак. На некаторых навікулах наносілася дадатковая інфармацыя, напрыклад, геаграфічная шырата шэрагу вядомых гарадоў, [[знакі задыяка]] і г. д.<ref name="kristenlippincott">{{cite journal |last=Lippincott |first=Kristen |year=1992 |title=The Navicula Sundial |journal=Bulletin of the Scientific Instrument Society |volume=35 |page=22 |url=https://www.kristenlippincott.com/assets/Uploads/1992-navicula.pdf |accessdate=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite book |last=Eagleton |first=Catherine |year=2010 |title=Monks, Manuscripts and Sundials: The Navicula in Medieval England |url=https://books.google.com/books?id=SW7NWRm2MkIC&q=navicula&pg=PA36 |publisher=BRILL |isbn=978-9004176652 }}</ref><ref name="cam">{{cite web |url=http://www.sites.hps.cam.ac.uk/whipple/explore/astronomy/shipshapedsundial/ |title=Explore Whipple Collections - A ship-shaped sundial, dated 1620 |website=sites.hps.cam.ac.uk |accessdate=2026-05-15}}</ref><ref name="harvard">{{cite journal |last=Stebbins |first=Frederick A. |year=1961 |title=A Mediaeval Portable Sun-Dial |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=55 |page=49 |bibcode = 1961JRASC..55...49S }}</ref> === Сонечныя гадзіннікі з нодусам === [[Файл:057Cracow.JPG|міні|upright|[[Кракаў]]. Цень ад крыжападобнага нодуса рухаецца ўздоўж гіпербалы, якая паказвае [[Пара года|пару года]] (пазначаную тут фігурамі знакаў задыяка). На гадзінніку 13:50, 16 ліпеня, праз 25 дзён пасля [[Летняе сонцастаянне|летняга сонцастаяння]]. {{Coord|50|03|41|N|19|56|24|E|type:landmark|name=Сонечны гадзіннік з нодусам у Кракаве}}]] Гэты тып сонечных гадзіннікаў прынцыпова адрозніваецца тым, што адсочвае рух не цэлага ценю, а толькі адной ягонай кропкі або невялікага прамяня святла — так званага ''нодуса'' ({{lang-la|nōdus}} — «вузел»). Як нодус можа выступаць востры кончык ценю ад гномана (напрыклад, ад вяршыні вертыкальнага [[абеліск]]а, як у [[Старажытны Рым|старажытнарымскім]] ''[[Solarium Augusti]]'', або ад гарызантальнага ўказальніка ў пастуховым гадзінніку). Іншы распаўсюджаны варыянт — выкарыстанне невялікай адтуліны або маленькага люстэрка для вылучэння адзінага сонечнага прамяня, які ўтварае светлавую пляму на цыферблаце (мадэлі з адтулінай часам называюць ''апертурнымі гадзіннікамі''). На працягу дня прамяні святла, якія праходзяць праз нодус, геаметрычна апісваюць [[конус]]. [[Траекторыя]] руху светлавой плямы або кончыка ценю па цыферблаце ўяўляе сабой лінію перасячэння гэтага конуса з паверхняй самога гадзінніка. Паколькі часцей за ўсё цыферблат з’яўляецца плоскім, такая траекторыя (яе называюць лініяй схілення) утварае [[канічнае сячэнне]], напрыклад, [[Гіпербала (матэматыка)|гіпербалу]] або [[эліпс]]. [[Старажытныя грэкі]] называлі сукупнасць такіх гіпербалічных ліній ''пелеканонам'' («сякера»), бо візуальна яна нагадвае двухбаковую сякеру: звужаную ў цэнтры, каля паўдзённай лініі, і пашыраную па краях, што адпавядае ранішнім і вячэрнім гадзінам. Існуе просты матэматычны спосаб праверкі гіпербалічных ліній схілення на сонечным гадзінніку: адлегласць ад пачатку каардынат (цэнтра праекцыі) да лініі раўнадзенства павінна быць дакладна роўнай [[Сярэдняе гарманічнае|сярэдняму гарманічнаму]] адлегласцей ад пачатку каардынат да ліній летняга і зімовага сонцастаянняў<ref>{{cite journal |last=Belk |first=T. |date=September 2007 |title=Declination lines detailed |journal=BSS Bulletin |volume=19 |issue=iii |pages=137–140 |url=http://www.sundialsoc.org.uk/Bulletin/Bulletin-19iii-Belk.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018080432/http://sundialsoc.org.uk/Bulletin/Bulletin-19iii-Belk.pdf |archive-date=2012-10-18 }}</ref>. Найстарэйшым вядомым прыкладам гадзінніка з нодусам лічыцца ''антыбарэум'' ({{lang-la2|antiboreum}}) — сферычны сонечны гадзіннік, звернуты на сапраўдную поўнач. Прамень сонечнага святла трапляе ў яго з поўдня праз невялікую адтуліну, размешчаную на полюсе сферы, і падае на разметку гадзін і дат, нанесеную на ўнутранай паверхні. Гэтая сетка ліній вельмі нагадвае паралелі і мерыдыяны на звычайным геаграфічным [[глобус]]е{{sfn|Rohr|1996|p=14}}. ==== Адбівальныя сонечныя гадзіннікі ==== [[Ісаак Ньютан]] распрацаваў зручны і недарагі сонечны гадзіннік, у якім невялікае [[люстэрка]] змяшчаецца на падваконніку акна, звернутага на поўдзень{{sfn|Waugh|1973|pp=116–121}}. Гэтае люстэрка выконвае ролю нодуса, праектуючы адзіную светлавую пляму на столь памяшкання. У залежнасці ад геаграфічнай шыраты і пары года, гэтая пляма апісвае пэўнае канічнае сячэнне — напрыклад, гіпербалы пелеканона. Калі люстэрка размешчана паралельна плоскасці [[экватар]]а Зямлі, а столь з’яўляецца строга гарызантальнай, то вуглы такога цыферблата цалкам супадаюць з вугламі звычайнага гарызантальнага сонечнага гадзінніка. Выкарыстанне столі як паверхню для гадзінніка дазваляе карысна задзейнічаць свабодную прастору, пры гэтым памеры такога цыферблата могуць быць дастаткова вялікімі для забеспячэння вельмі высокай дакладнасці паказанняў. === Камбінаваныя сонечныя гадзіннікі === Часам некалькі сонечных гадзіннікаў аб’ядноўваюць у адну складаную сістэму. Калі спалучаюцца розныя па прынцыпе дзеяння цыферблаты (напрыклад, аналематычны з гарызантальным або вертыкальным), такі прыбор часцей за ўсё становіцца ''самавыраўняльным''. Гэта азначае, што для вызначэння часу больш не патрабуецца [[компас]] або веданне кірунку на [[Сапраўдная поўнач|сапраўдную поўнач]]: дастаткова паварочваць гадзіннік да таго часу, пакуль абодва цыферблаты не пачнуць паказваць аднолькавы час і схіленне Сонца. Аднак на практыцы большасць камбінаваных гадзіннікаў складаецца з аднатыпных цыферблатаў (або ўключае аналематычныя, якія не паказваюць схіленне), таму ўласцівасцю самавыраўноўвання яны не валодаюць<ref>{{cite web |last1=Bailey |first1=Roger |title=1 Conference Retrospective: Victoria BC 2015 |url=http://www.sundials.org/attachments/article/289/2015%20NASS%20Conference%20Victoria.pdf |website=NASS Conferences |publisher=North American Sundial Society |access-date=2026-05-15 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208144915/http://www.sundials.org/attachments/article/289/2015%20NASS%20Conference%20Victoria.pdf |url-status=live}}</ref>. ==== Планшэтны гадзіннік ==== [[Файл:Sundial in the form of a mandolin - Project Gutenberg eText 15050.png|міні|злева|upright|Гадзіннік-дыптых у форме [[Лютня|лютні]], каля 1612 г. Ролю гномана выконвае шнурок, нацягнуты паміж гарызантальнай і вертыкальнай панэлямі. Гэты гадзіннік таксама мае невялікі нодус (пацерку на шнурку), які паказвае час па гіпербалічным пелеканоне, размешчаным адразу над шкалой дат на вертыкальным цыферблаце.]] Класічны ''планшэтны гадзіннік'', або ''гадзіннік-[[дыптых]]'', уяўляе сабой дзве невялікія плоскія панэлі, злучаныя [[шарнір]]ам{{sfn|Rohr|1965|p=112}}{{sfn|Waugh|1973|pp=154–155}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|pp=23–24}}. Звычайна яны вырабляліся ў выглядзе кампактных скрыначак (часта з белай [[Слановая косць|слановай косці]] з чорнай лакавай разметкай), зручных для кішэннага нашэння. Пры адкрыцці скрыначкі паміж панэлямі нацягваўся шнурок з шоўку, лёну або канопляў, які адначасова служыў гноманам як для гарызантальнага, так і для вертыкальнага цыферблатаў. Калі на такі шнурок дадаваўся вузялок або пацерка (як нодус), дыптых мог працаваць і як [[каляндар]], дакладнасці якога цалкам хапала для сельскагаспадарчых патрэб. У літаратуры часта сустракаецца памылковае сцвярджэнне, што дыптыхі таксама здольныя да самавыраўноўвання. Фізічна гэта немагчыма: паколькі шнурок з’яўляецца агульным, цені ад яго заўсёды будуць сыходзіцца на лініі згіну дзвюх панэляў. Таму пры любым павароце гадзінніка да Сонца абодва цыферблаты непазбежна будуць паказваць аднолькавы час, што робіць незалежную зверку паказанняў (і, адпаведна, самавыраўноўванне) немагчымай{{sfn|Waugh|1973|p=155}}. ==== Шматгранныя гадзіннікі ==== [[Файл:Sundial262261 Barrington.jpg|міні|Дзесяцігранны сонечны гадзіннік у маёнтку [[Барынгтан-Корт]] ([[Сомерсет]]).]] Распаўсюджаны тып камбінаванага прыбора — гэта размяшчэнне сонечных гадзіннікаў на кожнай грані [[Платонавае цела|платонавага цела]] (правільнага мнагагранніка), часцей за ўсё [[куб]]а{{sfn|Rohr|1965|p=118}}{{sfn|Waugh|1973|pp=155–156}}{{sfn|Mayall|Mayall|1994|p=59}}. Такім чынам можна ствараць надзвычай багата аздобленыя вырабы, наносячы цыферблат на кожную даступную паверхню аб’ёмнага прадмета. У некаторых выпадках гадзіннікі фарміруюцца ў выглядзе паглыбленняў у суцэльным масіве. Напрыклад, гэта можа быць цыліндрычная выемка, паралельная восі вярчэння Зямлі (дзе краі выемкі выконваюць ролю стыляў), або сферычнае паглыбленне ў антычнай традыцыі ''гемісферыума'' або ''антыбарэума'' (гл. [[Гісторыя сонечных гадзіннікаў]]). Часам такія шматгранныя гадзіннікі робяць мініяцюрнымі (настольнымі), у іншых жа выпадках яны ўяўляюць сабой масіўныя каменныя манументы. Грані мнагаграннага гадзінніка могуць быць спраектаваны такім чынам, каб адначасова паказваць час для розных [[Часавы пояс|часавых паясоў]]. Яркім прыкладам з’яўляюцца так званыя [[шатландскія сонечныя гадзіннікі]] XVII—XVIII стагоддзяў, якія часта мелі надзвычай складаную мнагагранную форму і нават выпуклыя цыферблаты. ==== Прызматычныя гадзіннікі ==== Прызматычныя гадзіннікі — гэта вузкі спецыфічны від палярных гадзіннікаў. Іхняй асновай служыць [[Прызма (геаметрыя)|прызма]] (якая мае ў сячэнні ўвагнуты [[многавугольнік]]), дзе вострыя грані выконваюць ролю стыляў, а цень ад іх падае непасрэдна на бакавыя плоскасці самой прызмы{{sfn|Waugh|1973|pp= 181–190}}. Да гэтага тыпу адносяцца, напрыклад, гадзіннікі ў выглядзе трохмернага [[крыж]]а або [[Зорка Давіда|зоркі Давіда]], якія часам усталёўваліся на [[Надмагілле|надмагіллях]]. === Нестандартныя і сучасныя канструкцыі === ==== Гадзіннік Беноя ==== [[Файл:Benoy sun clock.jpg|міні|злева|Сонечны гадзіннік Беноя, светлавая лінія стаіць на адзнацы 18:00.]] Гэты тып сонечнага гадзінніка быў вынайдзены брытанцам Вальтэрам Горданам Беноем. Ягонае галоўнае адрозненне ў тым, што замест звыклай паласы ценю ад гномана ён выкарыстоўвае для ўказання часу эквівалентную паласу святла. Такі эфект дасягаецца шляхам прапускання сонечных прамянёў праз вузкую шчыліну з наступным іхнім адбіццём ад доўгага паўцыліндрычнага люстэрка (або факусіроўкай праз [[Цыліндрычная лінза|цыліндрычную лінзу]]). Сёння прыклады гадзіннікаў Беноя можна сустрэць у розных кутках [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]: у [[Музей навукі (Лондан)|Лонданскім музеі навукі]], [[Батанічны сад Бірмінгема|Батанічным садзе Бірмінгема]], [[Абсерваторыя Джодрэл-Бэнк|навуковым цэнтры Джодрэл-Бэнк]], [[Брытанскі гадзіннікавы інстытут|Брытанскім гадзіннікавым інстытуце]], сядзібны дом [[Лонгліт]], а таксама ў шэрагу іншых паркаў і маёнткаў<ref name="BSSRegister">Пералік актуальны паводле даных Брытанскага рэестра сонечных гадзіннікаў 2000 года: {{cite web |url=http://www.sundialsoc.org.uk/register.htm |title=The Sundial Register |publisher=British Sundial Society |language=en |trans-title=Рэестр сонечных гадзіннікаў |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717073638/http://www.sundialsoc.org.uk/register.htm |archive-date=2007-07-17 |access-date=2026-05-15 |url-status=dead }}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.stedmundsbury.gov.uk/sebc/visit/Telling-the-Story-of-Time-Measurement.cfm |title=Telling the story of time measurement |publisher=St. Edmundsbury Borough Council |language=en |trans-title=Распавядаючы гісторыю вымярэння часу |format=cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071224121416/http://www.stedmundsbury.gov.uk/sebc/visit/Telling-the-Story-of-Time-Measurement.cfm |archive-date=2007-12-24 |access-date=2026-05-15 |url-status=dead }}</ref>. ==== Біфілярны сонечны гадзіннік ==== {{Асноўны артыкул|Біфілярны сонечны гадзіннік}} [[Файл:Stainless steel bifilar sundial (dial).jpg|міні|Біфілярны сонечны гадзіннік з [[Нержавеючая сталь|нержавеючай сталі]] ў Італіі]] Гэтая прылада, вынайдзеная ў 1922 годзе нямецкім матэматыкам Хуга Міхнікам, не мае традыцыйнага гномана. Замест яго над цыферблатам нацягнуты дзве ніткі, якія паралельныя самой паверхні і не перасякаюцца паміж сабой. Звычайна яны размешчаны [[Артаганальнасць|артаганальна]] (гэта значыць пад прамым вуглом адна да адной)<ref name="Michnik">{{cite journal |last=Michnik |first=H |year=1922 |title=Theorie einer Bifilar-Sonnenuhr |trans-title=Тэорыя біфілярнага сонечнага гадзінніка |journal=Astronomische Nachrichten |volume=217 |issue=5190 |pages=81–90 |doi=10.1002/asna.19222170602 |url=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1922AN....217...81M/0000045.000.html |access-date=2026-05-15 |lang=de |archive-date=2013-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217221544/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1922AN....217...81M/0000045.000.html |url-status=live }}</ref>. Мясцовы сонечны час вызначаецца па кропцы скрыжавання цэняў ад гэтых дзвюх нітак на паверхні гадзінніка. ==== Лічбавы сонечны гадзіннік ==== {{Асноўны артыкул|Лічбавы сонечны гадзіннік}} [[Файл:Digital sundial.jpg|міні|Лічбавы сонечны гадзіннік у дзеянні: лічбы «праяўляюцца» пад уздзеяннем сонечных прамянёў.]] Гэта сучасная інавацыя, якая адлюстроўвае бягучы час у выглядзе звыклых [[лічба]]ў. Яны ўтвараюцца самімі прамянямі сонечнага святла, што праходзяць праз адмыслова разлічаную [[Матрыца (матэматыка)|матрыцу]] (сістэму шчылін). Гадзіннік не выкарыстоўвае [[электрычнасць]] або іншыя штучныя крыніцы энергіі. Лічбавы дысплей мяняецца па меры прасоўвання сонца на працягу дня. Буйныя версіі лічбавых сонечных гадзіннікаў усталяваныя ў [[Нямецкі музей (Мюнхен)|Нямецкім музеі]] ў [[Мюнхен]]е і ў бельгійскім Парку сонечных гадзіннікаў у [[Генк]]у, а мініяцюрныя мадэлі выпускаюцца ў камерцыйных мэтах. ==== Глобусны гадзіннік ==== Глобусны сонечны гадзіннік уяўляе сабой [[Сфера|сферу]], выраўнаваную па восі вярчэння Зямлі і абсталяваную рухомым сферычным [[відашукальнік]]ам (дугой){{sfn|Rohr|1996|pp=114–115}}. Як і гадзіннікі з нерухомым восевым стылем, глобусны гадзіннік вызначае час па азімутальным вуглу Сонца падчас ягонага бачнага кручэння вакол Зямлі. Гэты вугал можна вызначыць, паварочваючы відашукальнік да таго часу, пакуль ён не пачне адкідваць найменшы цень. ==== Паўдзённая адзнака ==== [[Файл:Greenwich Royal Observatory Noon Mark.jpg|міні|Паўдзённая адзнака з [[Грынвіцкая абсерваторыя|Грынвіцкай абсерваторыі]]. Аналема ў форме васьмёркі адлюстроўвае залежнасць [[Ураўненне часу|ураўнення часу]] (выражанага ў градусах, а не ў адзінках часу, дзе 1° = 4 хвіліны) ад вышыні Сонца апоўдні ў месцы размяшчэння гадзінніка. Вышыня адкладаецца па вертыкалі, а ўраўненне часу — па гарызанталі.]] Самыя простыя сонечныя гадзіннікі ўвогуле не паказваюць гадзін, а толькі фіксуюць дакладны момант поўдня (12:00){{sfn|Waugh|1973|pp=18–28}}. У мінулыя стагоддзі такія адзнакі выкарыстоўваліся для наладкі механічных гадзіннікаў, якія часам былі настолькі недакладнымі, што за адзін дзень маглі істотна адстаць або паспяшацца. У найпрасцейшых паўдзённых гадзінніках цень проста праходзіць праз пэўную лінію. Пасля гэтага з дапамогай альманаха мясцовы сонечны час пераводзіцца ў грамадзянскі час, па якім і настройваецца механічны гадзіннік. Каб пазбавіцца неабходнасці карыстацца [[альманах]]ам, некаторыя паўдзённыя адзнакі ўтрымліваюць фігуру ў выглядзе васьмёркі ([[Аналема|аналему]]), якая аўтаматычна ўлічвае ўраўненне часу ў залежнасці ад схілення Сонца. Тыповы гадзіннік такога роду ўяўляў сабой лінзу, усталяваную над аналематычнай пласцінай з выгравіраванай васьмёркай. Калі край сфакусіраванай сонечнай выявы дакранаецца да той часткі фігуры, якая адпавядае бягучаму месяцу, гэта азначае дакладны наступ поўдня. У некаторых амерыканскіх дамах [[Каланіяльны перыяд гісторыі ЗША|каланіяльнай эпохі]] паўдзённую адзнаку маглі выразаць прама на падлозе або падваконніку{{sfn|Mayall|Mayall|1994|p=26}}. Гэта служыла для дамачадцаў простым і дакладным арыенцірам. У некаторых азіяцкіх краінах па дакладных паўдзённых адзнаках звяралі час паштовыя аддзяленні, якія, у сваю чаргу, станавіліся эталонам часу для ўсяго астатняга грамадства. ==== Сонечная гармата ==== {{Асноўны артыкул|Сонечная гармата}} Сонечная гармата (якую часам называюць ''«паўдзённай гарматай»'') — гэта спецыялізаваны сонечны гадзіннік, прызначаны для гукавога абвяшчэння аб надыходзе поўдня. Падобныя прылады з’яўляліся хутчэй [[Забава|забаўляльнымі]] навінкамі, чым дакладнымі вымяральнымі інструментамі. У канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзяў іх часта ўсталёўвалі ў еўрапейскіх парках. Канструкцыйна прылада ўяўляла сабой гарызантальны сонечны гадзіннік, які, акрамя гномана, быў дадаткова абсталяваны адмысловай лінзай. Гэтая лінза размяшчалася такім чынам, каб роўна а 12-й гадзіне факусіраваць сонечныя прамяні на запальнай палічцы мініяцюрнай [[Гармата|гарматы]], зараджанай [[порах]]ам (але без ядра), і такім чынам выклікаць аўтаматычны стрэл. Каб механізм працаваў бездакорна, становішча і вугал нахілу лінзы даводзілася рэгуляваць у залежнасці ад пары года<ref>{{Cite web |title=Horizontal Pedestal Sundial - Cannon Dial |url=https://americanhistory.si.edu/collections/object/nmah_1215134 |access-date=2026-05-15 |website=National Museum of American History |language=en}}</ref>. == Выкарыстанне як компас == {{Гл. таксама|Сонечны компас}} Асноўны прынцып працы гарызантальнага сонечнага гадзінніка грунтуецца на тым, што пры правільнай арыентацыі гномана на [[полюс свету]] ён паказвае дакладны час. Аднак гэты прынцып працуе і ў адваротны бок: калі [[кірункі свету]] невядомыя, але мы ведаем дакладны час, гадзіннік можна ператварыць у [[компас]]. На практыцы гэты метад выглядае наступным чынам: # Гадзіннік, разлічаны на бягучую геаграфічную шырату, змяшчаюць на строга гарызантальную паверхню. # Прыладу паварочваюць вакол вертыкальнай восі да таго часу, пакуль час на ягоным цыферблаце не супадзе з сапраўдным сонечным часам (які разлічваецца па паказаннях звычайнага гадзінніка). # У гэты момант гноман будзе дакладна паказваць на [[Сапраўдная поўнач|сапраўдную поўнач]] (у [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]]) або на [[Сапраўдны поўдзень|поўдзень]] (у [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]]). Такі метад арыентавання значна больш дакладны, чым вядомы спосаб з выкарыстаннем стрэлак наручнага гадзінніка. Акрамя таго, ён незаменны ў рэгіёнах з вялікім магнітным схіленнем (магнітнымі анамаліямі), дзе звычайны компас становіцца ненадзейным. Альтэрнатыўны метад не патрабуе нават наяўнасці звычайнага гадзінніка. Для яго выкарыстоўваюцца два сонечныя гадзіннікі розных канструкцый (гл. пра ўласцівасць самавыраўноўвання ў {{Section link||Камбінаваныя сонечныя гадзіннікі}}). Іх жорстка змацоўваюць паміж сабой і паварочваюць да таго часу, пакуль абодва цыферблаты не пачнуць паказваць аднолькавы час. У гэты ж момант прыбор адначасова вызначыць і дакладныя кірункі свету, і бягучы сонечны час. == У філатэліі == Сонечнаму гадзінніку ў [[Санта-Дамінга]], усталяванаму ў 1753 годзе, была прысвечана серыя [[Паштовая марка|паштовых марак]] [[Дамініканская Рэспубліка|Дамініканскай Рэспублікі]] 1931—1933 гадоў {{Скот|C10—C17}}<ref>{{cite web |url=http://www.spaceandastronomystamps.com/dom.xhtml |title=Space & Astronomy Stamps — Dominican Republic (República Dominicana) |work= |language=en |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-05-15 |url-status=dead }}</ref>. У 1983 годзе ў [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] выйшла серыя з шасці марак, якая ілюстравала экспанаты Дзяржаўнага [[Матэматыка-фізічны салон (Дрэздэн)|Матэматыка-фізічнага салона]] ў [[Дрэздэн]]е; чатыры з іх дэманструюць розныя старадаўнія настольныя сонечныя гадзіннікі {{Скот|2345—2348}}. Сонечны гадзіннік з музея [[Забаронены горад|Забароненага горада]] разам з матывам [[Сцяг Кітая|дзяржаўнага сцяга КНР]] выяўлены на паштовай марцы [[КНР]] 2001 года з серыі «Пачатак новага тысячагоддзя — уступленне ў XXI стагоддзе» {{Скот|3082}}<ref>{{кніга |загаловак=中华人民共和国邮票目录。2013 |адказны=《集邮》杂志社编 |месца=[[Пекін|北京]] |год=2013 |выдавецтва=人民邮电出版社 |мова=zh |isbn=978-7-115-32332-3 |старонкі=140}}</ref><ref>{{cite web |title=跟着邮票游故宫之建筑篇（附带《国家宝藏》最新消息）|publisher=kknews |access-date=2026-05-15 |lang=zh |url=https://kknews.cc/zh-my/collect/9n4evo5.html |date=2018-10-10}}</ref><ref>{{cite web |title=China's Rejuvenation |publisher=Colnect |access-date=2026-05-15 |url=https://colnect.com/en/stamps/stamp/180976-Chinas_Rejuvenation-Millenium-China_Peoples_Republic}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Вадзяны гадзіннік]] * [[Вызначэнне кіблы па ценях]] * [[Гнамоніка]] * [[Лахаінскі поўдзень]] (таксама вядомы як «дзень без ценю») * [[Кананічны сонечны гадзіннік]] — выкарыстоўваўся выключна для адліку часу царкоўных набажэнстваў ([[літургія гадзін]]). * [[Маятнік Фуко]] * [[Месяцавы гадзіннік]] * [[Нактурлабіум]] — прылада для вызначэння часу па зорках уначы. * [[Сонечнае кольца]] * [[Схема вертыкальных сонечных гадзіннікаў са схіленнем]] * [[Схема гарызантальных сонечных гадзіннікаў]] * [[Шатландскі сонечны гадзіннік]] — старадаўнія сонечныя гадзіннікі Шатландыі эпохі [[Адраджэнне|Адраджэння]]. * [[Хранаметрыя]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|colwidth=25em|small=yes}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Со́нечны гадзіннік|Багдановіч С. В.|85}} ; англійская мовай * {{cite journal |last=Brandmaier |first=H. |date=March 2005 |title=Sundial design using matrices |language=en |trans-title=Праектаванне сонечных гадзіннікаў з выкарыстаннем матрыц |journal=The Compendium |publisher=North American Sundial Society |volume=12 |issue=1 }} * {{cite book |first=Christopher St.&nbsp;J.H. |last=Daniel |year=2004 |title=Sundials |language=en |trans-title=Сонечныя гадзіннікі |edition=2nd revised |series=Shire Album |volume=176 |publisher=Shire Publications |isbn=978-0747805588 }} * {{cite book |last=Earle |first=A.M. |date=1971 |orig-year=1902 |title=Sundials and Roses of Yesterday |language=en |trans-title=Сонечныя гадзіннікі і ружы мінулага |edition=reprint |publisher=Charles E. Tuttle |place=Rutland, VT |isbn=0-8048-0968-2 |lccn=74142763 |url=https://archive.org/details/sundialsrosesofy0000earl |url-access=registration |via=Internet Archive }} Перадрук кнігі 1902 года, выдадзенай выдавецтвам ''Macmillan'' (Нью-Ёрк). * {{cite book |last=Heilbron |first=J.L. |year=2001 |title=The Sun in the Church: Cathedrals as solar observatories |language=en |trans-title=Сонца ў царкве: Саборы як сонечныя абсерваторыі |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-00536-5 }} * {{cite book |first=A.P. |last=Herbert |year=1967 |title=Sundials Old and New |language=en |trans-title=Сонечныя гадзіннікі: старыя і новыя |publisher=Methuen & Co. }} * {{cite book |last1=Mayall |first1=R.N. |last2=Mayall |first2=M.W. |orig-year=1938 |year=1994 |title=Sundials: Their construction and use |language=en |trans-title=Сонечныя гадзіннікі: іхняя пабудова і выкарыстанне |edition=3rd |publisher=Sky Publishing |place=Cambridge, MA |isbn=0-933346-71-9 }} * {{cite book |last=Rohr |first=R.R.J. |year=1996 |orig-year=1965, 1970 |title=Sundials: History, theory, and practice |language=en |trans-title=Сонечныя гадзіннікі: гісторыя, тэорыя і практыка |edition=reprint |translator=Godin, G. |publisher=Dover |place=New York, NY |isbn=0-486-29139-1 |url=https://archive.org/details/sundialshistoryt0000rohr |url-access=registration |via=Internet Archive }} Нязначна адрэдагаванае перавыданне перакладу 1970 года, апублікаванага выдавецтвам Універсітэта Таронта. Арыгінал быў<br />{{cite book |last=Rohr |first=R.R.J. |year=1965 |title=Les Cadrans solaires |language=fr |trans-title=Сонечныя гадзіннікі |edition=original |publisher=Gauthier-Villars |place=Montrouge, FR }} * {{cite book |last=Savoie |first=Denis |year=2009 |title=Sundials: Design, construction, and use |language=en |trans-title=Сонечныя гадзіннікі: праектаванне, пабудова і выкарыстанне |publisher=Springer |isbn=978-0-387-09801-2 }} * {{cite journal |first=Frederick W. |last=Sawyer |year=1978 |title=Bifilar gnomonics |language=en |trans-title=Біфілярная гнамоніка |journal=Journal of the British Astronomical Association |volume=88 |issue=4 |pages=334–351 |bibcode=1978JBAA...88..334S }} * {{cite journal |last=Snyder |first=Donald L. |date=March 2015 |title=Sundial design considerations |language=en |trans-title=Асаблівасці праектавання сонечных гадзіннікаў |journal=The Compendium |volume=22 |issue=1 |place=St.&nbsp;Louis, MO |publisher=North American Sundial Society |issn=1074-3197 |url=http://dls-website.com/documents/SundialDesignConsiderations.pdf |url-status=live |access-date=15 траўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416005426/http://dls-website.com/documents/SundialDesignConsiderations.pdf |archive-date=16 красавіка 2019 }} * {{cite book |last=Turner |first=Gerard L'E. |year=1980 |title=Antique Scientific Instruments |language=en |trans-title=Антыкварныя навуковыя інструменты |publisher=Blandford Press |isbn=0-7137-1068-3 }} * {{cite book |editor1-last=Walker |editor1-first=Jane |editor2-last=Brown |editor2-first=David |year=1991 |title=Make a Sundial |language=en |trans-title=Як зрабіць сонечны гадзіннік |series=The Education Group of the British Sundial Society |publisher=British Sundial Society |isbn=0-9518404-0-1 }} * {{cite book |last=Waugh |first=Albert E. |year=1973 |title=Sundials: Their Theory and Construction |url=https://archive.org/details/sundialstheirthe00albe |language=en |trans-title=Сонечныя гадзіннікі: іхняя тэорыя і пабудова |via=Internet Archive |url-access=registration |publisher=Dover Publications |location=New York, NY |isbn=0-486-22947-5 }} ; нямецкай мовай * {{cite book |last=Kern |first=Ralf |year=2010 |title=Wissenschaftliche Instrumente in ihrer Zeit vom 15. – 19. Jahrhundert |language=de |trans-title=Навуковыя прылады ў сваю эпоху ў XV–XIX стагоддзі |publisher=Verlag der Buchhandlung Walther König |isbn=978-3-86560-772-0 }} * {{cite journal |first=Hugo |last=Michnik |year=1922 |title=Theorie einer Bifilar-Sonnenuhr |language=de |trans-title=Тэорыя біфілярнага сонечнага гадзінніка |journal=Astronomische Nachrichten |volume=217 |issue=5190 |pages=81–90 |doi=10.1002/asna.19222170602 |bibcode=1922AN....217...81M |url=https://zenodo.org/record/1424938 }} {{refend}} == Спасылкі == ; Гнаманічныя таварыствы * [http://www.sundialsoc.org.uk/ British Sundial Society] (BSS) — Брытанскае гнаманічнае таварыства * [http://relojesdesol.info/ Asociación Amigos de los Relojes de Sol] (AARS) — Іспанскае гнаманічнае таварыства * [http://www.gnomonica.cat/ Societat Catalana de Gnomònica] — Каталонскае гнаманічнае таварыства * [https://www.dezonnewijzerkring.nl/71-welcome.php De Zonnewijzerkring] — Нідэрландскае гнаманічнае таварыства * [http://www.sundials.org/ North American Sundial Society] (NASS) — Паўночнаамерыканскае гнаманічнае таварыства * [http://www.zonnewijzerkringvlaanderen.be/ Zonnewijzerkring Vlaanderen] — Фламандскае гнаманічнае таварыства * [http://www.commission-cadrans-solaires.fr/ Commission des Cadrans Solaires de la Société Astronomique de France] — Французскае гнаманічнае таварыства ; Гістарычныя артыкулы * {{cite book |author1=Sibṭ al-Māridīnī |author-link1=Сібт аль-Марыдзіні |author2=Manṣūrī |date=1500 |title=رسالة لطيفة في رسم المنحرفات على الحيطان |trans-title=Кароткі трактат пра чэрчанне адхіленых ліній на сценах |url=https://www.loc.gov/item/2008401025/ |url-status=live |format=pdf |language=ar |location=Washington D.C. |publisher=Mansuri Collection (Library of Congress) |lccn=2008401025 }} — арабскі рукапіс XVI стагоддзя, прысвечаны матэматычным разлікам, якія выкарыстоўваюцца для стварэння сонечных гадзін. * {{cite web |url=https://muslimheritage.com/principle-and-use-of-ottoman-sundials/ |title=Principle and Use of Ottoman Sundials |first=Atilla |last=Bir |date=30th May 2008 |work=Muslim Heritage |language=en |trans-title=Прынцып працы і скарыстання асманскіх сонечных гадзін |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-05-15 |url-status=live }} * {{Cite journal |last=Vodolazhskaya |first=L. |year=2013 |title=Analemmatic and Horizontal Sundials of the Bronze Age (Northern Black Sea Coast) |journal=Archaeoastronomy and Ancient Technologies |volume=1 |issue=1 |pages=68-88 |url=http://aaatec.org/documents/article/vl2.pdf |lang=en }} * {{cite journal |last=Vodolazhskaya |first=L. |year=2014 |title=Reconstruction of ancient Egyptian sundials |journal=Archaeoastronomy and Ancient Technologies |volume=2 |issue=2 |issn=2310-2144 |url=https://aaatec.org/documents/article/vl4.pdf |lang=en }} ; Мапы і рэестры * {{Cite web |url=https://www.world-atlas.net/atlas.php?cmbm=1&subm=1 |title=Пералік сонечных гадзіннікаў паводле краін свету |work=Атлас сонечных гадзіннікаў }} ** {{Cite web |url=https://www.world-atlas.net/atlas.php?cmbm=2&subm=1 |title=Пералік сонечных гадзіннікаў у Беларусі |work=Атлас сонечных гадзіннікаў}} * {{Cite web |url=https://sundialsoc.org.uk/bridol/ |title=Рэестр сонечных гадзіннікаў Вялікабрытаніі і Ірландыі |website= The British Sundial Society (Брытанскае гнаманічнае таварыства) |language=en }} * {{placemark|http://googis.info/load/0-0-0-670-20|Сонечныя гадзіннікі}} (выява метак [[KMZ]] для [[Google Earth]]) {{Commons|Category:Sundials}} {{Гадзіннікі}} {{Час}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сонечныя гадзіннікі|*]] [[Катэгорыя:Гісторыя астраноміі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі]] bb02nyw1r75youpd7vocuzwwhizo14i Палешукі 0 136488 5143237 4983606 2026-05-18T20:44:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143237 wikitext text/x-wiki {{Народ |назва = Палешукі |выява = Poliszuky001.jpg |шырыня = 200пкс |подпіс = В. Баратынскі. Палешукі, 1908 |саманазва = тутэйшыя |колькасць = |рассяленне = {{Сцяг Беларусі|25px}} [[Беларусь]]<br>{{Сцяг Украіны|25px}} [[Украіна]]<br> {{POL}} |вымер = |архкультура = |мова = [[Заходнепалеская літаратурная мікрамова|заходнепалеская мова]] |раса = [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоідная]] |рэлігія = [[Праваслаўе|праваслаўе]], [[Каталіцтва|каталіцтва]] |роднасныя = [[Беларусы|беларусы]], [[Украінцы|украінцы]] |уваходзіць = [[Усходнія славяне|усходнія славяне]] |уключае = |паходжанне = }} '''Палешукі́''' ({{lang-pls|полешукы}}; {{lang-uk|поліщуки}}; {{lang-pl|Poleszucy}})&nbsp;— карэннае насельніцтва [[Палессе|Палесся]]. Назва «паляшук» ёсць [[Экзонім|экзаэтнонімам]] і як [[саманазва]] жыхарамі Палесся ўжываецца зрэдку. Жыхары Палесся захавалі многія архаічныя рысы ў матэрыяльнай і духоўнай культуры, мове і самасвядомасці{{sfn|Клімчук|1999|с=5—9}}. == Даследаванні == Найбольш адметнай этнаграфічнай групай ёсць заходнія палешукі&nbsp;— усходне-славянская этнічная супольнасць з некаторымі прыкметамі самабытнага этнасу, які, аднак, канчаткова не склаўся{{sfn|Антонюк|1993}}. Згодна з [[Фёдар Данілавіч Клімчук|Фёдарам Клімчуком]], паводле ўмоў гаспадарання заходнія палешукі падзяляюцца на тры групы насельніцтва{{sfn|Клімчук|1999|с=5—9}}: * Лесавы́я людзі ({{lang-pls|лісовы́йі лю́дэ}})&nbsp;— жыхары вёсак, якія прылягаюць да лесу; * Палявікі, палюхі або пульвіна́ ({{lang-pls|полёвыкы́, полюхы́, пульвына́}})&nbsp;— каля іх паселішчаў не было лясоў ці балот; * Балацюкі, багнюкі або бало́тнныя людзі ({{lang-pls|болотюкы́, багнюкы́, боло́тяны лю́дэ}})&nbsp;— жыхары прылеглых да балот вёсак, часам жылі на ўзвышшах сярод балот; найменей значная група. [[Файл:Mitrafan_Doŭnar-Zapolski._Мітрафан_Доўнар-Запольскі_(1901-14).jpg|міні|[[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольскі]], фота 1901—1914 гадоў]] Яшчэ ў XIX стагоддзі шэраг даследчыкаў ([[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Доўнар-Запольскі]], Шэндрык і іншыя) заўважалі наяўнасць у заходніх палешукоў прыкметных асаблівасцей аблічча. [[Юльян Талько-Грынцэвіч]] на падставе [[Антрапалогія|антрапалагічных]] рыс выдзяляў палешукоў у самастойную групу, хоць і адзначаў іх блізкасць да беларусаў{{sfn|Талько-Грынцэвіч|1867}}. [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Павел Шпілеўскі]] адрозніваў палескую мову ад беларускай і ўкраінскай і акрэсліў межы яе распаўсюджання{{sfn|Шпілеўскі|1858|с=11, 29, 36}}. [[Юзаф Абрэмбскі]] лічыў магчымым выдзяліць насельніцтва Палесся ў асобную этнічную групу{{sfn|Obrębski|1936|с=5}}. Этнаграфічныя асаблівасці насельніцтва Палесся таксама адзначаў [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Кіркор]]{{sfn|Кіркор|1882|с=345}}. [[Файл:Województwo_nowogródzkie_i_Polesie_1665.jpg|міні|[[Навагрудскае ваяводства (Вялікае Княства Літоўскае)|Новагародскае]] і [[Берасцейскае ваяводства|Палескае (Берасцейскае)]] ваяводствы, мапа 1665 года]] [[Файл:Polesie_Voivodeship_in_the_Second_Polish_Republic_(1938).png|міні|[[Палескае ваяводства]] міжваеннай Польшчы]] [[Файл:Палеская_вобласць_БССР_(студзень_1940).svg|міні|[[Палеская вобласць]] БССР у 1938—1954 гадах]] [[Файл:Poleshuks.png|міні|Палеская мова паводле перапісу 1931 года ў Польшчы]] [[Файл:Navahradak-Padlašša-Bieraście._Наваградак-Падляшша-Берасьце_(1781).jpg|міні|Берасцейскае і Наваградскае ваяводствы, 1781 год]] Між тым, большасць даследчыкаў сярэдзіны XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзяў адносілі жыхароў Палесся да [[Украінцы|ўкраінцаў]], а іх мову&nbsp;— да [[Дыялект|гаворак]] [[Украінская мова|ўкраінскай мовы]]. У атласах Эркерта і Рытыха, працах гісторыкаў [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Міхаіла Каяловіча]], этнографаў [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Карскі|1917}}. Так, згодна з дадзенымі [[Гродзенская губерня|Гродзенскага губернскага статыстычнага камітэта]] за 1869 год, у [[Брэсцкі павет|Берасцейскім павеце]] ўкраінцы складалі 51,35&nbsp;% насельніцтва, у [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскім]]&nbsp;— 69,59&nbsp;%{{sfn|Церашковіч|2004|с=86}}. Але падобныя статыстыкі складаюцца толькі на падставе моўнага матэрыялу і паводле меркавання складальнікаў, а не на падставе самавызначэння людзей. Частка даследчыкаў лічыла, што насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]] ўсё ж бліжэй да беларусаў, чым да ўкраінцаў. Такіх поглядаў прытрымліваліся Мітрафан Доўнар-Запольскі{{sfn|Доўнар-Запольскі|1895}}, [[Іван Эрэміч]]{{sfn|Эрэміч|1867}} і [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|Вітольд Бялыніцкі-Біруля]]. == Характарыстыка і побыт == Падрабязнае апісанне характару і побыту палешукоў пакінуў святар і этнограф [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрый Булгакоўскі]] ў сваім зборніку «Пінчукі», выдадзеным у 1890 годзе. На яго думку, пінчукі з'яўляюцца карэннымі жыхарамі [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага павета]], адрозніваючыся ад жыхароў іншых рэгіёнаў ізаляванасцю свайго пражывання сярод непраходных лясоў і балот. Гэтая адасобленасць дапамагла ім захаваць даўнія звычаі, першабытны светапогляд і архаічную мову, пазбягаючы значнага ўплыву знешняга свету{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=602}}. Булгакоўскі адзначаў моцную прывязанасць пінчукоў да сваёй прыроды. Большую частку жыцця яны праводзілі на палявых работах або ў лесе сакерай, дзе знаходзілі радасць і суцяшэнне ў песнях. Пры гэтым даследчык звяртаў увагу на глыбокі меланхалічны і нават змрочны характар іх фальклору, які быў адбіткам цяжкага паўсядзённага жыцця, асабліва ў перыяд летняй працы на балотах. Летняя праца (страда) апісваецца ім як неверагодна цяжкая, і песні гэтага перыяду былі перапоўненыя скаргамі на лёс, голад і галечу{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=617—618}}. Пінчукі вылучаліся пакорлівасцю і пэўнай абыякавасцю да жыццёвых нягод. Разам з тым яны цвёрда захоўвалі вернасць старажытным абрадам, гульням (напрыклад, вясновым «танкам» і карагодам) і міфалагічным уяўленням пра светабудову{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=610—611}}. [[Файл:Kobryn_Local_People_ca1916_Tomek.jpg|міні|300px|Жыхары Кобрына (прыблізна 1916 год)]] [[Файл:Класичний_поліщук.jpeg|міні|Паляшук (фотаздымак да 1917 года)]] [[Файл:Belarusians 1903.jpg|міні|300px|Карта беларускіх гаворак ([[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскі]], 1903)]] [[Файл:Poleszuk_XVIII_cn_(color_original).jpg|міні|Паляшук, выява XVIII стагоддзя]] [[Файл:Poleszuk_(101926295).jpg|міні|Ілюстрацыя палешука Ігнацыя Красоўскага (другая палова XIX стагоддзя)]] [[Файл:J_Chełmoński_-_Wieczór_na_Polesiu_(1909).jpg|міні|[[Юзаф Хелманскі]], «Вечар на Палессі», 1909 год]] [[Файл:Pinsk_1915.jpg|міні|Палеская жанчына з Пінска, 1915 год]] == Мова == На тэрыторыі Заходняга Палесся Беларусі распаўсюджаны [[Загародскія гаворкі|заходнепалескія гаворкі]], на тэрыторыі [[Усходняе Палессе|Усходняга Палесся]] Беларусі&nbsp;— [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы]], на тэрыторыі Украіны&nbsp;— [[Паўночны дыялект украінскай мовы|паўночны дыялект украінскай мовы]]. [[Файл:Dialects_of_Belarusian_language_uk.png|міні|Мапа беларускіх дыялектаў]] [[Файл:Ethnographic_map_"Slavic_lands",_done_by_Pavel_Šafařík_in_1842_(with_selected_ethnographic_Ukrainian_habitat).jpg|міні|Першая моўная мапа Усходняй Еўропы 1842 года, згодна з якой Берасцейская зямля і сучаснае беларускае Палессе не належаць да ўкраінскай мовы]] [[Файл:Розташування_наддністрянського_говору.png|міні|[[Валынь]] і ўкраінскае Палессе маюць адметныя моўныя рысы, як і беларуская мова на Палессі]] У 1988 годзе на аснове заходнепалескіх гаворак Беларусі [[Мікола Шэляговіч]] ({{lang-pls|Мыкола Шыляговыч}}) пачаў стварэнне пісьмовай [[Заходнепалеская літаратурная мікрамова|палескай літаратурнай мовы]]. Тады было ўтворана грамадска-культурнае згуртаванне «Полісьсе» і пачалася распрацоўка пісьмовай нормы адмысловай палескай, ці яцвяжскай, мовы. У 1990 годзе адбылася ўстаноўчая канферэнцыя, на якой абмяркоўваліся розныя этнаграфічныя і мовазнаўчыя праблемы Палесся і, у тым ліку, стварэнне пісьмовай палескай мовы<ref>Јітвјежа: Тэзы 1990; Јітвјежа: Матырјелы 1990.</ref>. [[Файл:Daniel_Zwicker_mapa_bagien_Polesia_1650.jpg|міні|Мапа Палесся Даніэля Цвікера, 1650 год]] == Самасвядомасць палешукоў == У выніку падчас перапісу насельніцтва 1931 года ў Палескім ваяводстве 707 тысяч чалавек (64&nbsp;% насельніцтва ваяводства) назвалі сваю мову «тутэйшаю» ({{lang-pls|тутэйшы}}; {{lang-pl|tutejszy}}). На Палессі назва «тутэйшыя», у асноўным, адпавядае паняццю «палешукі», аднак у адрозненне ад экзаэтноніма «паляшук», «тутэйшы» з’яўляецца саманазвай, але не этнонімам<ref name="Majecki">{{cite web |author=Majecki H. |url=http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title=Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang=pl |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Антонюк Г. |загаловак=Западные полешуки |выданне=Збудінне |год=1993 |нумар=6 |мова=ru |спасылка=http://demiurgos.communityhost.ru/thread/?thread__mid=786459387 |ref=Антонюк}} * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга |аўтар=[[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Доўнар-Запольскі М. В.]] |загаловак=Песни пинчуков |месца=Киев |год=1895 |мова=ru |ref=Доўнар-Запольскі}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Этнографическая карта белорусского племени |месца=Петроград |год=1917 |мова=ru |ref=Карскі}} * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А. Г.]] |частка=Ч. I. Литовское Полесье, Ч. II. Белорусское Полесье |загаловак=Живописная Россия. Отечество наше в его земельном, историческом, племенном экономическом и бытовом значении |адказны=Под редакцией П. П. Семёнова |месца=Санкт-Петербург — Москва |выдавецтва=Типография М. О. Вольфа |год=1882 |том=3 |старонкі=345 |мова=ru |спасылка=http://by.ethnology.ru/by_lib/j_russia/graf/j_russia.html?1 |ref=Кіркор}} * {{артыкул |аўтар=[[Фёдар Данілавіч Клімчук|Клімчук Ф. Д.]] |загаловак=Феномен Палесся |выданне=Загароддзе-1. Матэрыялы Міждысцыплінарнага навуковага семінара па пытаннях даследавання Палесся (Мінск, 19 верасня 1997 г.) |месца=Мінск |год=1999 |старонкі=5—9 |ref=Клімчук}} * {{артыкул |аўтар=[[Юльян Талько-Грынцэвіч|Талько-Гринцевич Ю.]] |загаловак=К антропологии народностей Литвы и Белоруссии |выданне=Тр. антропологического общества при Военно-медицинской академии |месца=Москва |год=1867 |том=1 |выпуск=1 |мова=ru |ref=Талько-Грынцэвіч}} * {{кніга |аўтар=[[Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В.]] |загаловак=Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы |месца=Минск |выдавецтва=БГУ |год=2004 |старонак=223 |старонкі=86 |isbn=985-485-004-8 |мова=ru |спасылка=http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf |ref=Церашковіч}} * {{кніга |аўтар=[[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Шпилевский П. М.]] |загаловак=Путешествие по Полесью и Белорусскому краю |месца=Санкт-Петербург |год=1858 |старонкі=11, 29, 36 |мова=ru |ref=Шпілеўскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Іван Эрэміч|Эремич И.]] |загаловак=Очерки белорусского Полесья |выданне=Вестник Западной России |месца=Вильно |год=1867 |нумар=8 |мова=ru |ref=Эрэміч}} * {{кніга |аўтар=Obrębski J. |загаловак=Dzisiejsi ludzie Polesia |месца=Warszawa |год=1936 |старонак=5 |мова=pl |ref=Obrębski}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Народы Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палессе]] [[Катэгорыя:Усходнія славяне]] auph4qimbhdrftksedm4toexbq7zlc0 5143239 5143237 2026-05-18T20:45:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Характарыстыка і побыт */ 5143239 wikitext text/x-wiki {{Народ |назва = Палешукі |выява = Poliszuky001.jpg |шырыня = 200пкс |подпіс = В. Баратынскі. Палешукі, 1908 |саманазва = тутэйшыя |колькасць = |рассяленне = {{Сцяг Беларусі|25px}} [[Беларусь]]<br>{{Сцяг Украіны|25px}} [[Украіна]]<br> {{POL}} |вымер = |архкультура = |мова = [[Заходнепалеская літаратурная мікрамова|заходнепалеская мова]] |раса = [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоідная]] |рэлігія = [[Праваслаўе|праваслаўе]], [[Каталіцтва|каталіцтва]] |роднасныя = [[Беларусы|беларусы]], [[Украінцы|украінцы]] |уваходзіць = [[Усходнія славяне|усходнія славяне]] |уключае = |паходжанне = }} '''Палешукі́''' ({{lang-pls|полешукы}}; {{lang-uk|поліщуки}}; {{lang-pl|Poleszucy}})&nbsp;— карэннае насельніцтва [[Палессе|Палесся]]. Назва «паляшук» ёсць [[Экзонім|экзаэтнонімам]] і як [[саманазва]] жыхарамі Палесся ўжываецца зрэдку. Жыхары Палесся захавалі многія архаічныя рысы ў матэрыяльнай і духоўнай культуры, мове і самасвядомасці{{sfn|Клімчук|1999|с=5—9}}. == Даследаванні == Найбольш адметнай этнаграфічнай групай ёсць заходнія палешукі&nbsp;— усходне-славянская этнічная супольнасць з некаторымі прыкметамі самабытнага этнасу, які, аднак, канчаткова не склаўся{{sfn|Антонюк|1993}}. Згодна з [[Фёдар Данілавіч Клімчук|Фёдарам Клімчуком]], паводле ўмоў гаспадарання заходнія палешукі падзяляюцца на тры групы насельніцтва{{sfn|Клімчук|1999|с=5—9}}: * Лесавы́я людзі ({{lang-pls|лісовы́йі лю́дэ}})&nbsp;— жыхары вёсак, якія прылягаюць да лесу; * Палявікі, палюхі або пульвіна́ ({{lang-pls|полёвыкы́, полюхы́, пульвына́}})&nbsp;— каля іх паселішчаў не было лясоў ці балот; * Балацюкі, багнюкі або бало́тнныя людзі ({{lang-pls|болотюкы́, багнюкы́, боло́тяны лю́дэ}})&nbsp;— жыхары прылеглых да балот вёсак, часам жылі на ўзвышшах сярод балот; найменей значная група. [[Файл:Mitrafan_Doŭnar-Zapolski._Мітрафан_Доўнар-Запольскі_(1901-14).jpg|міні|[[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольскі]], фота 1901—1914 гадоў]] Яшчэ ў XIX стагоддзі шэраг даследчыкаў ([[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Доўнар-Запольскі]], Шэндрык і іншыя) заўважалі наяўнасць у заходніх палешукоў прыкметных асаблівасцей аблічча. [[Юльян Талько-Грынцэвіч]] на падставе [[Антрапалогія|антрапалагічных]] рыс выдзяляў палешукоў у самастойную групу, хоць і адзначаў іх блізкасць да беларусаў{{sfn|Талько-Грынцэвіч|1867}}. [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Павел Шпілеўскі]] адрозніваў палескую мову ад беларускай і ўкраінскай і акрэсліў межы яе распаўсюджання{{sfn|Шпілеўскі|1858|с=11, 29, 36}}. [[Юзаф Абрэмбскі]] лічыў магчымым выдзяліць насельніцтва Палесся ў асобную этнічную групу{{sfn|Obrębski|1936|с=5}}. Этнаграфічныя асаблівасці насельніцтва Палесся таксама адзначаў [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Кіркор]]{{sfn|Кіркор|1882|с=345}}. [[Файл:Województwo_nowogródzkie_i_Polesie_1665.jpg|міні|[[Навагрудскае ваяводства (Вялікае Княства Літоўскае)|Новагародскае]] і [[Берасцейскае ваяводства|Палескае (Берасцейскае)]] ваяводствы, мапа 1665 года]] [[Файл:Polesie_Voivodeship_in_the_Second_Polish_Republic_(1938).png|міні|[[Палескае ваяводства]] міжваеннай Польшчы]] [[Файл:Палеская_вобласць_БССР_(студзень_1940).svg|міні|[[Палеская вобласць]] БССР у 1938—1954 гадах]] [[Файл:Poleshuks.png|міні|Палеская мова паводле перапісу 1931 года ў Польшчы]] [[Файл:Navahradak-Padlašša-Bieraście._Наваградак-Падляшша-Берасьце_(1781).jpg|міні|Берасцейскае і Наваградскае ваяводствы, 1781 год]] Між тым, большасць даследчыкаў сярэдзіны XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзяў адносілі жыхароў Палесся да [[Украінцы|ўкраінцаў]], а іх мову&nbsp;— да [[Дыялект|гаворак]] [[Украінская мова|ўкраінскай мовы]]. У атласах Эркерта і Рытыха, працах гісторыкаў [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Міхаіла Каяловіча]], этнографаў [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Карскі|1917}}. Так, згодна з дадзенымі [[Гродзенская губерня|Гродзенскага губернскага статыстычнага камітэта]] за 1869 год, у [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкім павеце]] ўкраінцы складалі 51,35&nbsp;% насельніцтва, у [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскім]]&nbsp;— 69,59&nbsp;%{{sfn|Церашковіч|2004|с=86}}. Але падобныя статыстыкі складаюцца толькі на падставе моўнага матэрыялу і паводле меркавання складальнікаў, а не на падставе самавызначэння людзей. Частка даследчыкаў лічыла, што насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]] ўсё ж бліжэй да беларусаў, чым да ўкраінцаў. Такіх поглядаў прытрымліваліся Мітрафан Доўнар-Запольскі{{sfn|Доўнар-Запольскі|1895}}, [[Іван Эрэміч]]{{sfn|Эрэміч|1867}} і [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|Вітольд Бялыніцкі-Біруля]]. == Характарыстыка і побыт == Падрабязнае апісанне характару і побыту палешукоў пакінуў святар і этнограф [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрый Булгакоўскі]] ў сваім зборніку «Пінчукі», выдадзеным у 1890 годзе. На яго думку, пінчукі з'яўляюцца карэннымі жыхарамі [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага павета]], адрозніваючыся ад жыхароў іншых рэгіёнаў ізаляванасцю свайго пражывання сярод непраходных лясоў і балот. Гэтая адасобленасць дапамагла ім захаваць даўнія звычаі, першабытны светапогляд і архаічную мову, пазбягаючы значнага ўплыву знешняга свету{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=602}}. Булгакоўскі адзначаў моцную прывязанасць пінчукоў да сваёй прыроды. Большую частку жыцця яны праводзілі на палявых работах або ў лесе сакерай, дзе знаходзілі радасць і суцяшэнне ў песнях. Пры гэтым даследчык звяртаў увагу на глыбокі меланхалічны і нават змрочны характар іх фальклору, які быў адбіткам цяжкага паўсядзённага жыцця, асабліва ў перыяд летняй працы на балотах. Летняя праца (страда) апісваецца ім як неверагодна цяжкая, і песні гэтага перыяду былі перапоўненыя скаргамі на лёс, голад і галечу{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=617—618}}. Пінчукі вылучаліся пакорлівасцю і пэўнай абыякавасцю да жыццёвых нягод. Разам з тым яны цвёрда захоўвалі вернасць старажытным абрадам, гульням (напрыклад, вясновым «танкам» і карагодам) і міфалагічным уяўленням пра светабудову{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=610—611}}. [[Файл:Kobryn_Local_People_ca1916_Tomek.jpg|міні|300px|Жыхары Кобрына (прыблізна 1916 год)]] [[Файл:Класичний_поліщук.jpeg|міні|Паляшук (фотаздымак да 1917 года)]] [[Файл:Belarusians 1903.jpg|міні|300px|Карта беларускіх гаворак ([[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскі]], 1903)]] [[Файл:Poleszuk_XVIII_cn_(color_original).jpg|міні|Паляшук, выява XVIII стагоддзя]] [[Файл:Poleszuk_(101926295).jpg|міні|Ілюстрацыя палешука Ігнацыя Красоўскага (другая палова XIX стагоддзя)]] [[Файл:J_Chełmoński_-_Wieczór_na_Polesiu_(1909).jpg|міні|[[Юзаф Хелманскі]], «Вечар на Палессі», 1909 год]] [[Файл:Pinsk_1915.jpg|міні|Палеская жанчына з Пінска, 1915 год]] == Мова == На тэрыторыі Заходняга Палесся Беларусі распаўсюджаны [[Загародскія гаворкі|заходнепалескія гаворкі]], на тэрыторыі [[Усходняе Палессе|Усходняга Палесся]] Беларусі&nbsp;— [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы]], на тэрыторыі Украіны&nbsp;— [[Паўночны дыялект украінскай мовы|паўночны дыялект украінскай мовы]]. [[Файл:Dialects_of_Belarusian_language_uk.png|міні|Мапа беларускіх дыялектаў]] [[Файл:Ethnographic_map_"Slavic_lands",_done_by_Pavel_Šafařík_in_1842_(with_selected_ethnographic_Ukrainian_habitat).jpg|міні|Першая моўная мапа Усходняй Еўропы 1842 года, згодна з якой Берасцейская зямля і сучаснае беларускае Палессе не належаць да ўкраінскай мовы]] [[Файл:Розташування_наддністрянського_говору.png|міні|[[Валынь]] і ўкраінскае Палессе маюць адметныя моўныя рысы, як і беларуская мова на Палессі]] У 1988 годзе на аснове заходнепалескіх гаворак Беларусі [[Мікола Шэляговіч]] ({{lang-pls|Мыкола Шыляговыч}}) пачаў стварэнне пісьмовай [[Заходнепалеская літаратурная мікрамова|палескай літаратурнай мовы]]. Тады было ўтворана грамадска-культурнае згуртаванне «Полісьсе» і пачалася распрацоўка пісьмовай нормы адмысловай палескай, ці яцвяжскай, мовы. У 1990 годзе адбылася ўстаноўчая канферэнцыя, на якой абмяркоўваліся розныя этнаграфічныя і мовазнаўчыя праблемы Палесся і, у тым ліку, стварэнне пісьмовай палескай мовы<ref>Јітвјежа: Тэзы 1990; Јітвјежа: Матырјелы 1990.</ref>. [[Файл:Daniel_Zwicker_mapa_bagien_Polesia_1650.jpg|міні|Мапа Палесся Даніэля Цвікера, 1650 год]] == Самасвядомасць палешукоў == У выніку падчас перапісу насельніцтва 1931 года ў Палескім ваяводстве 707 тысяч чалавек (64&nbsp;% насельніцтва ваяводства) назвалі сваю мову «тутэйшаю» ({{lang-pls|тутэйшы}}; {{lang-pl|tutejszy}}). На Палессі назва «тутэйшыя», у асноўным, адпавядае паняццю «палешукі», аднак у адрозненне ад экзаэтноніма «паляшук», «тутэйшы» з’яўляецца саманазвай, але не этнонімам<ref name="Majecki">{{cite web |author=Majecki H. |url=http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title=Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang=pl |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Антонюк Г. |загаловак=Западные полешуки |выданне=Збудінне |год=1993 |нумар=6 |мова=ru |спасылка=http://demiurgos.communityhost.ru/thread/?thread__mid=786459387 |ref=Антонюк}} * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга |аўтар=[[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Доўнар-Запольскі М. В.]] |загаловак=Песни пинчуков |месца=Киев |год=1895 |мова=ru |ref=Доўнар-Запольскі}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Этнографическая карта белорусского племени |месца=Петроград |год=1917 |мова=ru |ref=Карскі}} * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А. Г.]] |частка=Ч. I. Литовское Полесье, Ч. II. Белорусское Полесье |загаловак=Живописная Россия. Отечество наше в его земельном, историческом, племенном экономическом и бытовом значении |адказны=Под редакцией П. П. Семёнова |месца=Санкт-Петербург — Москва |выдавецтва=Типография М. О. Вольфа |год=1882 |том=3 |старонкі=345 |мова=ru |спасылка=http://by.ethnology.ru/by_lib/j_russia/graf/j_russia.html?1 |ref=Кіркор}} * {{артыкул |аўтар=[[Фёдар Данілавіч Клімчук|Клімчук Ф. Д.]] |загаловак=Феномен Палесся |выданне=Загароддзе-1. Матэрыялы Міждысцыплінарнага навуковага семінара па пытаннях даследавання Палесся (Мінск, 19 верасня 1997 г.) |месца=Мінск |год=1999 |старонкі=5—9 |ref=Клімчук}} * {{артыкул |аўтар=[[Юльян Талько-Грынцэвіч|Талько-Гринцевич Ю.]] |загаловак=К антропологии народностей Литвы и Белоруссии |выданне=Тр. антропологического общества при Военно-медицинской академии |месца=Москва |год=1867 |том=1 |выпуск=1 |мова=ru |ref=Талько-Грынцэвіч}} * {{кніга |аўтар=[[Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В.]] |загаловак=Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы |месца=Минск |выдавецтва=БГУ |год=2004 |старонак=223 |старонкі=86 |isbn=985-485-004-8 |мова=ru |спасылка=http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf |ref=Церашковіч}} * {{кніга |аўтар=[[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Шпилевский П. М.]] |загаловак=Путешествие по Полесью и Белорусскому краю |месца=Санкт-Петербург |год=1858 |старонкі=11, 29, 36 |мова=ru |ref=Шпілеўскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Іван Эрэміч|Эремич И.]] |загаловак=Очерки белорусского Полесья |выданне=Вестник Западной России |месца=Вильно |год=1867 |нумар=8 |мова=ru |ref=Эрэміч}} * {{кніга |аўтар=Obrębski J. |загаловак=Dzisiejsi ludzie Polesia |месца=Warszawa |год=1936 |старонак=5 |мова=pl |ref=Obrębski}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Народы Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палессе]] [[Катэгорыя:Усходнія славяне]] 2x2xqpopme3zxyw6v8vquo5x75z4vsi Павел Іосіфавіч Каруза 0 140000 5143329 5129388 2026-05-19T04:29:55Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Grave_of_Paviel_Karuza.jpg|Grave_of_Paviel_Karuza.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No ticket permission since 18 April 2026. 5143329 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Каруза}} {{навуковец}} '''Павел Іосіфавіч Каруза''' ({{ДН|25|2|1906}}, в. [[Ваўкалатка]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]], [[Віленская губерня]] — {{ДС|20|2|1988}}, [[Вільнюс|Вільня]]) — беларускі [[фалькларыст]], [[этнамузыколаг]], [[кампазітар]], грамадска-палітычны дзеяч. == Біяграфія == Паводле некаторых звестак род Карузаў перасяліўся ў [[Беларусь]] з [[Італія|Італіі]]. У 1924 годзе Павел скончыў школу ў [[Браслаў|Браславе]], у 1928 [[Віленская кансерваторыя|Віленскую кансерваторыю]] па класе тэорыі і кампазіцыі. У 1924—1926 гадах вольны слухач [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. З 1925 года ўдзельнік грамадска-палітычнага і культурнага жыцця ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. У 1927 старшыня ЦК [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя, 1927|Беларускай хрысціянска-дэмакратычнае партыі]] (БХД) і галоўны рэдактар перыядычнага органа БХД газеты «[[Biełaruskaja krynica]]». Як рэдактар газеты неаднаразова прыцягваўся польскай адміністрацыяй да судовай адказнасці. Пад уплывам фалькларыста і кампазітара [[Антон Грыневіч|Антона Грыневіча]] пачаў збіраць беларускі мелас, апрацоўкі якога плённа выкарыстоўваў у выканаўчай практыцы як харавод хору Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры. У 1928 годзе ад БХД і [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюза]] абраны выбаршчыкамі [[Свянцянскі павет, Польская Рэспубліка|Свянцянскага павета]] ў сойм [[Польшча|Польшчы]]. Пасля разгону сойма [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]] летам 1930 — беспрацоўны. У 1934 годзе праз абяцанні надрукаваць яго аўтарскія творы і фальклорныя зборы падманным шляхам вывезены праз [[Гдыня|Гдыню]] ў [[Мінск|Менск]]. Арыштаваны і сасланы на [[Салаўкі]]. Вярнуўся ў [[Беларусь]] у 1947 годзе пасля 13-гадовага зняволення. У 1947—1948 гадах працаваў у Доме творчасці ў [[Маладзечна|Маладзечне]]<ref name="РГ">Паўліна Мядзёлка. Ліст да Міколы Ермаловіча і Генадзя Каханоўскага //«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 10 сакавіка 2000 г., № 10 (255)</ref>. У 1949 годзе паўторна арыштаваны і высланы ў [[Нарыльск]]. Вызвалены ў 1955 годзе, рэабілітаваны ў 1957 годзе. Вярнуўся ў Вільню. Памёр 20 лютага 1988 года. Пахаваны на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільнюс)|Еўфрасіннеўскіх могілках]]. == Дзейнасць == Працаваў як хормайстар і кампазітар у Дзяржаўным ансамблі польскае песні і танцу [[Літоўская ССР|Літоўскае ССР]]. Супрацоўнічаў з фалькларыстамі ІМЭФ [[НАН Беларусі|АН БССР]], друкаваўся ў часопісе «[[Мастацтва Беларусі]]», газеце «[[ЛіМ]]». Падрыхтаваў да выдання музычныя запісы беларускага фальклору Антона Грыневіча. Напісаў «Камеpную сімфонію», пабудаваную на беларускім меласе, песні на тэксты [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]], [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]], [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] і іншых беларускіх паэтаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Луцкевіч, Лявон. [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_16_EL_1994_02_18.jpg Павел Каруза // Беларус Віленшчыны. № 16. (У змесце газеты «Эхо Литвы», 1994, 18 лютага, № 33. С. 4.)] * Барыс, С. На вёску — па песні : [успаміны аб удзеле ў навуковых экспедыцыях па збіранні беларускага фальклору ў пачатку 1970-х гг. і выданні кнігі «Вясельныя песні» (2022) у суаўтарстве з Паўлам Карузам] // Краязнаўчая газета. — 2023. — Сак. (№ 10). — С. 10. == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19533.html Каруза Павел у даведніку Маракова] * [http://hlybokaje.narod.ru/index.files/karuza.htm Павел Іосіфавіч Каруза] * [https://archive.org/details/vopis-archivu-vilenskaha-bielaruskaha-muzeju-2023/page/25/mode/1up Архіў Паўла Карузы ў Віленскім Беларускім Музеі імя Івана Луцкевіча] {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Каруза Павел}} [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай хрысціянскай дэмакратыі, Заходняя Беларусь]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] pnvrmmclfry2c006kl29aint3agnne8 Хоўхлава 0 143611 5143102 5058165 2026-05-18T15:02:11Z Peisatai 111348 /* Гісторыя */ 5143102 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Хоўхлава |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |гімн = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Хажоўскі |пасялковы савет = |глава = |плошча = |вышыня = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |двароў = |часавы пояс = +2 |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |аўтамабільны код = |выява = Choŭchła 28,04,19 - 1.jpg |подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 9 |lat_sec = 59 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 46 |lon_sec = 13 |катэгорыя ў Commons = Choŭchła |сайт = |OpenStreetMap = 243003317 }} '''Хо́ўхлава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Choŭchlava}}, {{lang-ru|Холхлово}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909n0021952&q_id=10520031|title=Решение Молодечненского районного Совета депутатов от 5 февраля 2009 года № 124 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240405124129/https://etalonline.by/document/?regnum=d909n0021952&q_id=10520031|archive-date=5 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref> у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хажоўскі сельсавет|Хажоўскага сельсавета]]. За 23 км на поўдзень ад горада [[Маладзечна]], за 82 км ад [[Мінск]]а<ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|том=17|старонкі=51}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Choŭchła, Baharodzickaja. Хоўхла, Багародзіцкая (1900).jpg|thumb|195x195px|злева|Царква Нараджэння Божай Маці]] Першая згадка пра Хоўхлу як [[замак]] датуецца 1437 годам. У другой палове 15 ст. Літоўская Метрыка падае адпісанне "Гарманцу Радзівонавічу" наступных жыхароў Хоўхлы: "''Еивидовичи, Попушичи, Килтовичи, Дирмеитецъ, Рукни, Павлец, Чермякъ, Хвалеи, Ходороц, Миштус''"<ref>Lietuvos Metrika.&#x20;Т.&#x20;Knyga nr. 3 (1440—1498). Užrašymų knyga 3. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1998.&#x20;С. 23.</ref>. У 1499 годзе згаданы [[фальварак]]<ref>''Лойка, П. А.'' Прыватнаўласніцкія сяляне Беларусі: Эвалюцыя феадальнай рэнты ў другой палове ХVІ—ХVIII ст. / П. А. Лойка; АН БССР, Інстытут гісторыі; Пад рэд. В. І. Мялешкі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — 111 с. — С. 24. — ISBN 5-343-00563-2. ''Са спасылкай на:'' [[ЦГДА БССР]]. — Ф. 1747. — Воп. 1. — Спр. 36. — Арк. 44—46.</ref>. У сярэдзіне XVI стагоддзя ў тутэйшай друкарні адну з сваіх кніг надрукаваў [[Сымон Будны]]. Пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Хоўхла ўвайшла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=296|артыкул=|аўтар=}}</ref>. З 1780 года мястэчка знаходзілася ва ўладанні [[Род Галімскіх|Галімскіх]]<ref>Chołchło // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/624 624].</ref>. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Хоўхла апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]]. У пачатку XIX стагоддзя паселішча перайшло ў валоданне Карніцкіх. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Хоўхла апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у гміне Гарадок [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. У 1939 годзе Хоўхла ўвайшла ў [[БССР]], дзе 12 кастрычніка 1940 года зрабілася цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Хоўхлаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Хоўхлаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == [[Файл:Choŭchła 28,04,19 - 2.jpg|thumb|250px|справа|Вуліца ў вёсцы.]] * '''XX стагоддзе''': 1999 год — 465 жыхароў. * '''XXI стагоддзе''': 2003 год — 435 жыхароў, 160 двароў<ref name="bel17" />.; 2009 год — 414 жыхароў. == Славутасці == [[Файл:The tomb in Choŭchlava - panoramio.jpg|250px|thumb|справа|[[Капліца-пахавальня Язвінскіх]]]] * [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Хоўхлава)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1738 год, драўляны) — помнік архітэктуры барока. * [[Капліца-пахавальня Язвінскіх]] (1846—1847 гады, цагляная) — помнік архітэктуры класіцызму. * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан. * Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. === Страчаная спадчына === * Царква Нараджэння Божай Маці (1738 год, драўляная) == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Тадэвуш Антонавіч Кокштыс]] (нар. 1934) — беларускі акцёр. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|624|Chołchło}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=17|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хажоўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Хажоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Хоўхлава| ]] mt66bchinsad58oz4fjwgw7es2r5um2 Эдуард Донал Томас 0 145563 5143226 4814185 2026-05-18T20:16:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143226 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Томас}} {{Вучоны}} '''Эдуард Донал То́мас'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-en|Dr. Edward Donnall (Don) Thomas}}, {{ДН|15|3|1920}}, Март, ЗША — {{ДС|20|10|2012}})<ref>Appelbaum, F. R. (2012). «E. Donnall Thomas (1920—2012)». Science 338 (6111): 1163—1163. doi:10.1126/science.1232395. PMID 23197524</ref> — амерыканскі [[трансплантолаг]], доктар медыцыны (1946), лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] ў [[1990]] годзе разам з [[Джозеф Мары|Джозефам Мары]] «за адкрыцці, якія датычацца трансплантацыі органаў і клетак пры лячэнні хвароб». == Біяграфія == Скончыў [[Тэхаскі ўніверсітэт у Остыне|Тэхаскі ўніверсітэт]] ў горадзе [[Остын]] (1943). З 1955 года ў [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскім]], з 1963 года [[Вашынгтонскі ўніверсітэт|Вашынгтонскім]] універсітэтах, з 1975 года ў Цэнтры па вывучэнні раку [[Сіэтл]]е. У 1956 годзе Э. Томас першым зрабіў перасадку [[Касцявы мозг|касцявога мозга]] чалавеку пры лячэнні [[лейкемія|лейкеміі]]. Аўтар навуковых прац па праблемах трансплантацыі касцявога мозга пры парушэннях кроваўтварэння; прапанаваў метады прыгнечання [[імунітэт]]у (т.зв. праграмы імунадэпрэсіі) рэцыпіента для прадухілення рэакцыі адарвання трансплантанта. [[Ганаровы прафесар]] універсітэта Вашынгтона і анкалагічнага даследчага цэнтра Фрэда Хатчынсана. Томас быў адным з 21 лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі, якія падпісалі Другі гуманістычны маніфест<ref>{{cite web | url=http://www.americanhumanist.org/Humanism/Humanist_Manifesto_III/Notable_Signers | title=Notable Signers | publisher=American Humanist Association | work=Humanism and Its Aspirations | accessdate=October 4, 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121005105825/http://www.americanhumanist.org/Humanism/Humanist_Manifesto_III/Notable_Signers | archivedate=5 кастрычніка 2012 | url-status=dead }}</ref>. Памёр ад [[Сардэчная недастатковасць|сардэчнай недастатковасці]] [[20 кастрычніка]] [[2012]] года. == Узнагароды == * [[1990]] — [[Міжнародная прэмія Гайрднера]]. * [[1990]] — [[Нацыянальны навуковы медаль ЗША]]. * [[1990]] — [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]]. * [[1987]] — ''Karl Landsteiner Memorial Award and Lectureship''<ref>http://www.aabb.org/development/awardsscholarships/awards/Pages/recipientspast.aspx {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130131011334/http://www.aabb.org/development/awardsscholarships/awards/Pages/recipientspast.aspx |date=31 студзеня 2013 }}</ref>. * [[1981]] — Прэмія імя Чарлза Кетырынга<ref>http://cancerres.aacrjournals.org/content/59/7_Supplement/1673s.full.pdf</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|То́мас Эдуард Донал||484}} == Спасылкі == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1990/thomas-autobio.html Аўтабіяграфія Э. Д. Томаса на сайце Нобелеўскага камітэту] {{ref-en}} * [http://www.fhcrc.org/research/nobel/thomas/ Эдуард Томас на сайце Анкалагічнага даследчага цэнтра Фрэда Хатчынсана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091009003423/http://www.fhcrc.org/research/nobel/thomas/ |date=9 кастрычніка 2009 }} {{ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1976-2000}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Томас Эдуард Донал}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Трансплантолагі]] 4lszu66ip7tc83m77owp3b6dltshky9 Шчодры вечар 0 146254 5143260 4953122 2026-05-18T21:16:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143260 wikitext text/x-wiki {{Свята |назва = Шчодры вечар |тып = народна-хрысціянскі |выява = Андриолли Вождение-козы.jpg |подпіс = [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|М. Андрыёлі]]. «[[Ваджэнне казы]]» ў панскім маёнтку. Заходняя Беларусь, XIX стагоддзе |значэнне = сустрэча новага года |інакш = Шчодрык, Куцця з каўбасой, Куготы, Каза, Конікі, Куцця святого козліка |адзначаецца = [[Усходнія славяне|ўсходнімі славянамі]] |дата = {{СС|13|1||31|12}} |святкаванне = навагодняе [[Калядаванне|калядаванне]], ігрышчы, варажбы, ражаныя |традыцыі = трапеза са [[Свініна|свінінай]] }} '''Шчо́дры ве́чар''' (''Шчодрык, Шчодрая куцця, Багатая куцця''{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989|с=491, 542}}, ''Куцця з каўбасой, Куготы, [[Ваджэнне казы|Каза]], Конікі, Сільвестр, Куцця святога козліка'')&nbsp;— народнае [[Свята|свята]] каляднага цыклу, вечар напярэдадні [[Стары Новы год|Старога Новага года]] 31 снежня (13 студзеня). Ва [[Украінцы|ўкраінцаў]], [[Беларусы|беларусаў]] і на поўдні [[Расія|Расіі]] больш распаўсюджана назва Шчодры вечар, у цэнтральнай Расіі і на поўначы&nbsp;— [[Васілёў вечар]]. == Гісторыя і паходжанне == Святкаванне яго паходзіць ад старажытнага, імаверна, дахрысціянскага звычаю. Паводле хрысціянскага календара гэта таксама дзень прападобнай [[Мелання Рымляніна|Мелані]] (Меланкі, Маланкі, Міланкі). Гэта адзін з нешматлікіх дзён у народным календары, што амаль не зведаў хрысціянскага ўплыву і захаваў дамінуючы [[Язычніцтва|язычніцкі]] змест. Культ [[Вада|вады]], ахвяраванне [[Гусь свойская|гусі]], пераднавагодняя [[Куцця|куцця]], [[Варажба|варажба]], Шчодра, ваджэнне «казы»&nbsp;— складнікі язычніцкага святкавання{{sfn|Лозка|2002|с=46}}. У маскоўскім [[Стоглаў|Стаглаве]] ўпамінаюцца як «бясоўскія ігрышчы» тры калядныя куцці (глава 92): {{цытата|Яшчэ ж і п'янствам падобна ж гэтаму твораць у дні і ў навячэрыі Раства Хрыстова, і ў навячэрыі Васіля Вялікага, і ў навячэрыі Богаяўлення.{{арыгінальны тэкст|ru-old|Еще же и пьянствомъ подобне же сему творятъ во дньхъ и въ навечерии Рождества Христова, и въ навечерии Василия Великаго, и въ навечерии Богоявления}}}}{{sfn|Сахаров|1895}} == Традыцыі і абрады == Паводле народных прыкмет, уважліва сачылі за тым, якое надвор'е вечарам: калі неба яснае і шмат [[Зорка|зорак]], то будзе ўраджай на [[Грыбы|грыбы]]; калі ідзе [[снег]] і [[Мяцеліца|завея]], то будуць пчаліныя раі (такая прыкмета фіксавалася, напрыклад, у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]){{sfn|Дембовецкий|1882}}. Моладзь шчадравала пад вокнамі і ў хатах, дзе славіла гаспадароў. Па вёсках вадзілі «[[Ваджэнне казы|казу]]» (а таксама «кабылку», «[[Вол|вала]]», «[[Тур (жывёла)|тура]]», «[[Мядзведзь|мядзведзя]]», «[[Жураўліныя|жорава]]») і спявалі песні, галоўнай з якіх была «Го-го-го, каза». [[Шчадроўка|Шчадроўныя песні]] адрозніваліся ад [[Калядныя песні|калядных]] у асноўным рэфрэнам. Хадзілі па хатах і са Шчодрай&nbsp;— прыгожа ўбранай дзяўчынай. == Еўрапейскія аналогіі == У краінах Еўропы таксама папулярныя вобразы свят, звязаных з [[Раство Хрыстова|Раством]]&nbsp;— [[Певень|певень]], [[Каза свойская|каза]], [[Свіння свойская|свіння]] і іншыя. [[Скандынавы|Скандынаўскія народы]] выкарыстоўваюць ва ўпрыгожаннях [[Навагодняя ёлка|ёлкі]] фігуркі казла і свінні як падарункі, а таксама пеўня, [[Галубы|голуба]] і іншых жывёл. Шырока распаўсюджана ў свеце маска [[Конь свойскі|каня]]. У [[Польшча|Польшчы]] таксама вадзілі «тураня», «[[Белы бусел|бацяна]]», «мядзведзя», «[[Воўк|ваўка]]», «[[Арол|арла]]», «пеўня», «вала», «[[Баран|барана]]». Ёсць розныя погляды на язычніцкую аснову гэтых персанажаў. Калядныя святы ў [[Румынія|Румыніі]] заканчваліся абрадам хаджэння дарослых з «казой», «[[Алені|аленем]]» і фантастычнай птушкай{{sfn|Календарные обычаи|1973}}. == Даследаванні == Супастаўленне ўкраінскіх і рускіх калядак, як сцвярджаюць даследчыкі [[Уладзімір Іванавіч Чычараў|У.&nbsp;І.&nbsp;Чычараў]], [[Аляксандр Афанасьевіч Патабня|А.&nbsp;А.&nbsp;Патабня]] і [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|У.&nbsp;Я.&nbsp;Проп]], і ўплыў царквы на іх, паказваюць, што хрысціянізацыя ў велікаросаў была слабейшай, а ў маларосаў&nbsp;— мацнейшай{{sfn|Пропп|1963}}. Але па прызнанні таго ж Пропа, у рускіх вобраз казы, які, несумненна, з'яўляецца больш архаічным, захаваўся слаба, а быў значна больш распаўсюджаны ў беларусаў. Этнограф [[Хрысанф Пятровіч Яшчуржынскі|Х.&nbsp;П.&nbsp;Яшчуржынскі]] выказваў думку, што абрад уяўляе сабой сімвалічнае ганараванне жывёльнага бога [[Вялес|Велеса]]. Акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскі]] лічыў, што абрад ідзе ад сатурскіх вобразаў язычніцкіх Брумалій і быў запазычаны са [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыма]]. == Гл. таксама == * [[Ваджэнне казы]] * [[Новы год]] * [[Перша Каляда]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Этнаграфія Беларусі |старонкі=491, 542 |ref=Этнаграфія Беларусі}} * {{кніга |аўтар=Дембовецкий А. С. |загаловак=Опыт описания Могилевской губернии |месца=Могилев-на-Днепре |год=1882 |мова=ru |ref=Дембовецкий}} * {{кніга |загаловак=Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы: Зимние праздники |месца=Минск |год=1973 |мова=ru |ref=Календарные обычаи}} * {{кніга |аўтар=[[Алесь Юр'евіч Лозка|Лозка А. Ю.]] |загаловак=Беларускі народны каляндар |месца=Мн. |выдавецтва=[[Полымя (выдавецтва)|Полымя]] |год=2002 |старонак=238 |isbn=985-07-0298-2 |ref=Лозка}} * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Пропп В. Я.]] |загаловак=Русские аграрные праздники: Опыт историко-этнографического исследования |месца=Л. |год=1963 |мова=ru |ref=Пропп}} * {{кніга |аўтар=[[Іван Пятровіч Сахараў|Сахаров И. П.]] |загаловак=Сказания русского народа |месца=СПб. |год=1895 |мова=ru |ref=Сахаров}} == Спасылкі == {{commonscat|Schedry Vecher}} {{Славянскія святы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славянскія святы]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія народныя святы]] [[Катэгорыя:Святы 13 студзеня]] [[Катэгорыя:Народны каляндар усходніх славян]] [[Катэгорыя:Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] 34kho86qti4mdxzc0vvhz6i4qfw1ybr 5143261 5143260 2026-05-18T21:17:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя і паходжанне */ 5143261 wikitext text/x-wiki {{Свята |назва = Шчодры вечар |тып = народна-хрысціянскі |выява = Андриолли Вождение-козы.jpg |подпіс = [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|М. Андрыёлі]]. «[[Ваджэнне казы]]» ў панскім маёнтку. Заходняя Беларусь, XIX стагоддзе |значэнне = сустрэча новага года |інакш = Шчодрык, Куцця з каўбасой, Куготы, Каза, Конікі, Куцця святого козліка |адзначаецца = [[Усходнія славяне|ўсходнімі славянамі]] |дата = {{СС|13|1||31|12}} |святкаванне = навагодняе [[Калядаванне|калядаванне]], ігрышчы, варажбы, ражаныя |традыцыі = трапеза са [[Свініна|свінінай]] }} '''Шчо́дры ве́чар''' (''Шчодрык, Шчодрая куцця, Багатая куцця''{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989|с=491, 542}}, ''Куцця з каўбасой, Куготы, [[Ваджэнне казы|Каза]], Конікі, Сільвестр, Куцця святога козліка'')&nbsp;— народнае [[Свята|свята]] каляднага цыклу, вечар напярэдадні [[Стары Новы год|Старога Новага года]] 31 снежня (13 студзеня). Ва [[Украінцы|ўкраінцаў]], [[Беларусы|беларусаў]] і на поўдні [[Расія|Расіі]] больш распаўсюджана назва Шчодры вечар, у цэнтральнай Расіі і на поўначы&nbsp;— [[Васілёў вечар]]. == Гісторыя і паходжанне == Святкаванне яго паходзіць ад старажытнага, імаверна, дахрысціянскага звычаю. Паводле хрысціянскага календара гэта таксама дзень прападобнай [[Мелання Рымляніна|Мелані]] (Меланкі, Маланкі, Міланкі). Гэта адзін з нешматлікіх дзён у народным календары, што амаль не зведаў хрысціянскага ўплыву і захаваў дамінуючы [[Язычніцтва|язычніцкі]] змест. Культ [[Вада|вады]], ахвяраванне [[Гусь свойская|гусі]], пераднавагодняя [[Куцця|куцця]], [[Варажба|варажба]], Шчодра, ваджэнне «казы»&nbsp;— складнікі язычніцкага святкавання{{sfn|Лозка|2002|с=46}}. У маскоўскім [[Стоглаў|Стаглаве]] ўпамінаюцца як «бясоўскія ігрышчы» тры калядныя куцці (глава 92): {{цытата|Яшчэ ж і п'янствам падобна ж гэтаму твораць у дні і ў навячэрыі Раства Хрыстова, і ў навячэрыі Васіля Вялікага, і ў навячэрыі Богаяўлення.{{арыгінальны тэкст|ru|Еще же и пьянствомъ подобне же сему творятъ во дньхъ и въ навечерии Рождества Христова, и въ навечерии Василия Великаго, и въ навечерии Богоявления}}}}{{sfn|Сахаров|1895}} == Традыцыі і абрады == Паводле народных прыкмет, уважліва сачылі за тым, якое надвор'е вечарам: калі неба яснае і шмат [[Зорка|зорак]], то будзе ўраджай на [[Грыбы|грыбы]]; калі ідзе [[снег]] і [[Мяцеліца|завея]], то будуць пчаліныя раі (такая прыкмета фіксавалася, напрыклад, у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]){{sfn|Дембовецкий|1882}}. Моладзь шчадравала пад вокнамі і ў хатах, дзе славіла гаспадароў. Па вёсках вадзілі «[[Ваджэнне казы|казу]]» (а таксама «кабылку», «[[Вол|вала]]», «[[Тур (жывёла)|тура]]», «[[Мядзведзь|мядзведзя]]», «[[Жураўліныя|жорава]]») і спявалі песні, галоўнай з якіх была «Го-го-го, каза». [[Шчадроўка|Шчадроўныя песні]] адрозніваліся ад [[Калядныя песні|калядных]] у асноўным рэфрэнам. Хадзілі па хатах і са Шчодрай&nbsp;— прыгожа ўбранай дзяўчынай. == Еўрапейскія аналогіі == У краінах Еўропы таксама папулярныя вобразы свят, звязаных з [[Раство Хрыстова|Раством]]&nbsp;— [[Певень|певень]], [[Каза свойская|каза]], [[Свіння свойская|свіння]] і іншыя. [[Скандынавы|Скандынаўскія народы]] выкарыстоўваюць ва ўпрыгожаннях [[Навагодняя ёлка|ёлкі]] фігуркі казла і свінні як падарункі, а таксама пеўня, [[Галубы|голуба]] і іншых жывёл. Шырока распаўсюджана ў свеце маска [[Конь свойскі|каня]]. У [[Польшча|Польшчы]] таксама вадзілі «тураня», «[[Белы бусел|бацяна]]», «мядзведзя», «[[Воўк|ваўка]]», «[[Арол|арла]]», «пеўня», «вала», «[[Баран|барана]]». Ёсць розныя погляды на язычніцкую аснову гэтых персанажаў. Калядныя святы ў [[Румынія|Румыніі]] заканчваліся абрадам хаджэння дарослых з «казой», «[[Алені|аленем]]» і фантастычнай птушкай{{sfn|Календарные обычаи|1973}}. == Даследаванні == Супастаўленне ўкраінскіх і рускіх калядак, як сцвярджаюць даследчыкі [[Уладзімір Іванавіч Чычараў|У.&nbsp;І.&nbsp;Чычараў]], [[Аляксандр Афанасьевіч Патабня|А.&nbsp;А.&nbsp;Патабня]] і [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|У.&nbsp;Я.&nbsp;Проп]], і ўплыў царквы на іх, паказваюць, што хрысціянізацыя ў велікаросаў была слабейшай, а ў маларосаў&nbsp;— мацнейшай{{sfn|Пропп|1963}}. Але па прызнанні таго ж Пропа, у рускіх вобраз казы, які, несумненна, з'яўляецца больш архаічным, захаваўся слаба, а быў значна больш распаўсюджаны ў беларусаў. Этнограф [[Хрысанф Пятровіч Яшчуржынскі|Х.&nbsp;П.&nbsp;Яшчуржынскі]] выказваў думку, што абрад уяўляе сабой сімвалічнае ганараванне жывёльнага бога [[Вялес|Велеса]]. Акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскі]] лічыў, што абрад ідзе ад сатурскіх вобразаў язычніцкіх Брумалій і быў запазычаны са [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыма]]. == Гл. таксама == * [[Ваджэнне казы]] * [[Новы год]] * [[Перша Каляда]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Этнаграфія Беларусі |старонкі=491, 542 |ref=Этнаграфія Беларусі}} * {{кніга |аўтар=Дембовецкий А. С. |загаловак=Опыт описания Могилевской губернии |месца=Могилев-на-Днепре |год=1882 |мова=ru |ref=Дембовецкий}} * {{кніга |загаловак=Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы: Зимние праздники |месца=Минск |год=1973 |мова=ru |ref=Календарные обычаи}} * {{кніга |аўтар=[[Алесь Юр'евіч Лозка|Лозка А. Ю.]] |загаловак=Беларускі народны каляндар |месца=Мн. |выдавецтва=[[Полымя (выдавецтва)|Полымя]] |год=2002 |старонак=238 |isbn=985-07-0298-2 |ref=Лозка}} * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Пропп В. Я.]] |загаловак=Русские аграрные праздники: Опыт историко-этнографического исследования |месца=Л. |год=1963 |мова=ru |ref=Пропп}} * {{кніга |аўтар=[[Іван Пятровіч Сахараў|Сахаров И. П.]] |загаловак=Сказания русского народа |месца=СПб. |год=1895 |мова=ru |ref=Сахаров}} == Спасылкі == {{commonscat|Schedry Vecher}} {{Славянскія святы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славянскія святы]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія народныя святы]] [[Катэгорыя:Святы 13 студзеня]] [[Катэгорыя:Народны каляндар усходніх славян]] [[Катэгорыя:Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] p7pddxjhv0immlfjsar3bb8esh0pu36 5143263 5143261 2026-05-18T21:22:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя і паходжанне */ 5143263 wikitext text/x-wiki {{Свята |назва свята = Шчодры вечар |тып(колер) = ethnic |пашыраны тып = народна-хрысціянскі |выява = Андриолли Вождение-козы.jpg |подпіс = [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|М. Андрыёлі]]. «[[Ваджэнне казы]]» ў панскім маёнтку. Заходняя Беларусь, XIX стагоддзе |значэнне = сустрэча новага года |устаноўлена = |афіцыйна = |інакш = Шчодрык, Куцця з каўбасой, Куготы, Каза, Конікі, Куцця святого козліка |таксама = |адзначаецца = ўсходнімі славянамі |у перыяд з = |па = |дата = {{СС|13 студзеня|||31 снежня}} |дата2007 = |дата2008 = |святкаванне = навагодняе [[Калядаванне|калядаванне]], ігрышчы, [[варажба|варажбы]], ражаны |традыцыі = трапеза са [[Свініна|свінінай]] |звязана з = }} '''Шчо́дры ве́чар''' (''Шчодрык, Шчодрая куцця, Багатая куцця''{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989|с=491, 542}}, ''Куцця з каўбасой, Куготы, [[Ваджэнне казы|Каза]], Конікі, Сільвестр, Куцця святога козліка'')&nbsp;— народнае [[Свята|свята]] каляднага цыклу, вечар напярэдадні [[Стары Новы год|Старога Новага года]] 31 снежня (13 студзеня). Ва [[Украінцы|ўкраінцаў]], [[Беларусы|беларусаў]] і на поўдні [[Расія|Расіі]] больш распаўсюджана назва Шчодры вечар, у цэнтральнай Расіі і на поўначы&nbsp;— [[Васілёў вечар]]. == Гісторыя і паходжанне == Святкаванне яго паходзіць ад старажытнага, імаверна, дахрысціянскага звычаю. Паводле хрысціянскага календара гэта таксама дзень прападобнай [[Мелання Рымляніна|Мелані]] (Меланкі, Маланкі, Міланкі). Гэта адзін з нешматлікіх дзён у народным календары, што амаль не зведаў хрысціянскага ўплыву і захаваў дамінуючы [[Язычніцтва|язычніцкі]] змест. Культ [[Вада|вады]], ахвяраванне [[Гусь свойская|гусі]], пераднавагодняя [[Куцця|куцця]], [[Варажба|варажба]], Шчодра, [[Ваджэнне казы|ваджэнне «казы»]]&nbsp;— складнікі язычніцкага святкавання{{sfn|Лозка|2002|с=46}}. У маскоўскім [[Стаглаў|Стаглаве]] ўпамінаюцца як «бясоўскія ігрышчы» тры калядныя куцці (глава 92){{sfn|Сахаров|1895}}: {{цытата|Яшчэ ж і п'янствам падобна ж гэтаму твораць у дні і ў навячэрыі Раства Хрыстова, і ў навячэрыі Васіля Вялікага, і ў навячэрыі Богаяўлення.{{арыгінальны тэкст|ru|Еще же и пьянствомъ подобне же сему творятъ во дньхъ и въ навечерии Рождества Христова, и въ навечерии Василия Великаго, и въ навечерии Богоявления}}}} == Традыцыі і абрады == Паводле народных прыкмет, уважліва сачылі за тым, якое надвор'е вечарам: калі неба яснае і шмат [[Зорка|зорак]], то будзе ўраджай на [[Грыбы|грыбы]]; калі ідзе [[снег]] і [[Мяцеліца|завея]], то будуць пчаліныя раі (такая прыкмета фіксавалася, напрыклад, у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]){{sfn|Дембовецкий|1882}}. Моладзь шчадравала пад вокнамі і ў хатах, дзе славіла гаспадароў. Па вёсках вадзілі «[[Ваджэнне казы|казу]]» (а таксама «кабылку», «[[Вол|вала]]», «[[Тур (жывёла)|тура]]», «[[Мядзведзь|мядзведзя]]», «[[Жураўліныя|жорава]]») і спявалі песні, галоўнай з якіх была «Го-го-го, каза». [[Шчадроўка|Шчадроўныя песні]] адрозніваліся ад [[Калядныя песні|калядных]] у асноўным рэфрэнам. Хадзілі па хатах і са Шчодрай&nbsp;— прыгожа ўбранай дзяўчынай. == Еўрапейскія аналогіі == У краінах Еўропы таксама папулярныя вобразы свят, звязаных з [[Раство Хрыстова|Раством]]&nbsp;— [[Певень|певень]], [[Каза свойская|каза]], [[Свіння свойская|свіння]] і іншыя. [[Скандынавы|Скандынаўскія народы]] выкарыстоўваюць ва ўпрыгожаннях [[Навагодняя ёлка|ёлкі]] фігуркі казла і свінні як падарункі, а таксама пеўня, [[Галубы|голуба]] і іншых жывёл. Шырока распаўсюджана ў свеце маска [[Конь свойскі|каня]]. У [[Польшча|Польшчы]] таксама вадзілі «[[Тур (жывёла)|тураня]]», «[[Белы бусел|бацяна]]», «[[Мядзведзь|мядзведзя]]», «[[Воўк|ваўка]]», «[[Арол|арла]]», «[[Певень|пеўня]]», «[[Вол|вала]]», «[[Баран|барана]]». Ёсць розныя погляды на язычніцкую аснову гэтых персанажаў. Калядныя святы ў [[Румынія|Румыніі]] заканчваліся абрадам хаджэння дарослых з «казой», «[[Алені|аленем]]» і фантастычнай птушкай{{sfn|Календарные обычаи|1973}}. == Даследаванні == Супастаўленне ўкраінскіх і рускіх калядак, як сцвярджаюць даследчыкі [[Уладзімір Іванавіч Чычараў|У.&nbsp;І.&nbsp;Чычараў]], [[Аляксандр Афанасьевіч Патабня|А.&nbsp;А.&nbsp;Патабня]] і [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|У.&nbsp;Я.&nbsp;Проп]], і ўплыў царквы на іх, паказваюць, што хрысціянізацыя ў велікаросаў была слабейшай, а ў маларосаў&nbsp;— мацнейшай{{sfn|Пропп|1963}}. Але па прызнанні таго ж Пропа, у рускіх вобраз казы, які, несумненна, з'яўляецца больш архаічным, захаваўся слаба, а быў значна больш распаўсюджаны ў беларусаў. Этнограф [[Хрысанф Пятровіч Яшчуржынскі|Х.&nbsp;П.&nbsp;Яшчуржынскі]] выказваў думку, што абрад уяўляе сабой сімвалічнае ганараванне жывёльнага бога [[Вялес|Велеса]]. Акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскі]] лічыў, што абрад ідзе ад сатурскіх вобразаў язычніцкіх Брумалій і быў запазычаны са [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыма]]. == Гл. таксама == * [[Ваджэнне казы]] * [[Новы год]] * [[Перша Каляда]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Этнаграфія Беларусі |старонкі=491, 542 |ref=Этнаграфія Беларусі}} * {{кніга |аўтар=Дембовецкий А. С. |загаловак=Опыт описания Могилевской губернии |месца=Могилев-на-Днепре |год=1882 |мова=ru |ref=Дембовецкий}} * {{кніга |загаловак=Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы: Зимние праздники |месца=Минск |год=1973 |мова=ru |ref=Календарные обычаи}} * {{кніга |аўтар=[[Алесь Юр'евіч Лозка|Лозка А. Ю.]] |загаловак=Беларускі народны каляндар |месца=Мн. |выдавецтва=[[Полымя (выдавецтва)|Полымя]] |год=2002 |старонак=238 |isbn=985-07-0298-2 |ref=Лозка}} * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Пропп В. Я.]] |загаловак=Русские аграрные праздники: Опыт историко-этнографического исследования |месца=Л. |год=1963 |мова=ru |ref=Пропп}} * {{кніга |аўтар=[[Іван Пятровіч Сахараў|Сахаров И. П.]] |загаловак=Сказания русского народа |месца=СПб. |год=1895 |мова=ru |ref=Сахаров}} == Спасылкі == {{commonscat|Schedry Vecher}} {{Славянскія святы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славянскія святы]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія народныя святы]] [[Катэгорыя:Святы 13 студзеня]] [[Катэгорыя:Народны каляндар усходніх славян]] [[Катэгорыя:Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] 6glb9hit13w97i6aqhphu8o8tjkmxjs 5143264 5143263 2026-05-18T21:22:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5143264 wikitext text/x-wiki {{Свята |назва свята = Шчодры вечар |тып(колер) = ethnic |пашыраны тып = народна-хрысціянскі |выява = Андриолли Вождение-козы.jpg |подпіс = [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|М. Андрыёлі]]. «[[Ваджэнне казы]]» ў панскім маёнтку. Заходняя Беларусь, XIX стагоддзе |значэнне = сустрэча новага года |устаноўлена = |афіцыйна = |інакш = Шчодрык, Куцця з каўбасой, Куготы, Каза, Конікі, Куцця святого козліка |таксама = |адзначаецца = ўсходнімі славянамі |у перыяд з = |па = |дата = {{СС|13 студзеня|||31 снежня}} |дата2007 = |дата2008 = |святкаванне = навагодняе [[Калядаванне|калядаванне]], ігрышчы, [[варажба|варажбы]], ражаны |традыцыі = трапеза са [[Свініна|свінінай]] |звязана з = }} '''Шчо́дры ве́чар''' (''Шчодрык, Шчодрая куцця, Багатая куцця''{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989|с=491, 542}}, ''Куцця з каўбасой, Куготы, [[Ваджэнне казы|Каза]], Конікі, Сільвестр, Куцця святога козліка'')&nbsp;— народнае [[Свята|свята]] каляднага цыклу, вечар напярэдадні [[Стары Новы год|Старога Новага года]] 31 снежня (13 студзеня). Ва [[Украінцы|ўкраінцаў]], [[Беларусы|беларусаў]] і на поўдні [[Расія|Расіі]] больш распаўсюджана назва Шчодры вечар, у цэнтральнай Расіі і на поўначы&nbsp;— [[Васілёў вечар]]. == Гісторыя і паходжанне == Святкаванне яго паходзіць ад старажытнага, імаверна, дахрысціянскага звычаю. Паводле хрысціянскага календара гэта таксама дзень прападобнай [[Мелання Рымляніна|Мелані]] (Меланкі, Маланкі, Міланкі). Гэта адзін з нешматлікіх дзён у народным календары, што амаль не зведаў хрысціянскага ўплыву і захаваў дамінуючы [[Язычніцтва|язычніцкі]] змест. Культ [[Вада|вады]], ахвяраванне [[Гусь свойская|гусі]], пераднавагодняя [[Куцця|куцця]], [[Варажба|варажба]], Шчодра, [[Ваджэнне казы|ваджэнне «казы»]]&nbsp;— складнікі язычніцкага святкавання{{sfn|Лозка|2002|с=46}}. У маскоўскім [[Стаглаў|Стаглаве]] ўпамінаюцца як «бясоўскія ігрышчы» тры калядныя куцці (глава 92){{sfn|Сахаров|1895}}: {{цытата|Яшчэ ж і п'янствам падобна ж гэтаму твораць у дні і ў навячэрыі Раства Хрыстова, і ў навячэрыі Васіля Вялікага, і ў навячэрыі Богаяўлення.{{арыгінальны тэкст|ru|Еще же и пьянствомъ подобне же сему творятъ во дньхъ и въ навечерии Рождества Христова, и въ навечерии Василия Великаго, и въ навечерии Богоявления}}}} == Традыцыі і абрады == Паводле народных прыкмет, уважліва сачылі за тым, якое надвор'е вечарам: калі неба яснае і шмат [[Зорка|зорак]], то будзе ўраджай на [[Грыбы|грыбы]]; калі ідзе [[снег]] і [[Мяцеліца|завея]], то будуць пчаліныя раі (такая прыкмета фіксавалася, напрыклад, у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]){{sfn|Дембовецкий|1882}}. Моладзь шчадравала пад вокнамі і ў хатах, дзе славіла гаспадароў. Па вёсках вадзілі «[[Ваджэнне казы|казу]]» (а таксама «кабылку», «[[Вол|вала]]», «[[Тур (жывёла)|тура]]», «[[Мядзведзь|мядзведзя]]», «[[Жураўліныя|жорава]]») і спявалі песні, галоўнай з якіх была «Го-го-го, каза». [[Шчадроўка|Шчадроўныя песні]] адрозніваліся ад [[Калядныя песні|калядных]] у асноўным рэфрэнам. Хадзілі па хатах і са Шчодрай&nbsp;— прыгожа ўбранай дзяўчынай. == Еўрапейскія аналогіі == У краінах Еўропы таксама папулярныя вобразы свят, звязаных з [[Раство Хрыстова|Раством]]&nbsp;— [[Певень|певень]], [[Каза свойская|каза]], [[Свіння свойская|свіння]] і іншыя. [[Скандынавы|Скандынаўскія народы]] выкарыстоўваюць ва ўпрыгожаннях [[Навагодняя ёлка|ёлкі]] фігуркі казла і свінні як падарункі, а таксама пеўня, [[Галубы|голуба]] і іншых жывёл. Шырока распаўсюджана ў свеце маска [[Конь свойскі|каня]]. У [[Польшча|Польшчы]] таксама вадзілі «[[Тур (жывёла)|тураня]]», «[[Белы бусел|бацяна]]», «[[Мядзведзь|мядзведзя]]», «[[Воўк|ваўка]]», «[[Арол|арла]]», «[[Певень|пеўня]]», «[[Вол|вала]]», «[[Баран|барана]]». Ёсць розныя погляды на язычніцкую аснову гэтых персанажаў. Калядныя святы ў [[Румынія|Румыніі]] заканчваліся абрадам хаджэння дарослых з «казой», «[[Алені|аленем]]» і фантастычнай птушкай{{sfn|Календарные обычаи|1973}}. == Даследаванні == Супастаўленне ўкраінскіх і рускіх калядак, як сцвярджаюць даследчыкі [[Уладзімір Іванавіч Чычараў|У.&nbsp;І.&nbsp;Чычараў]], [[Аляксандр Афанасьевіч Патабня|А.&nbsp;А.&nbsp;Патабня]] і [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|У.&nbsp;Я.&nbsp;Проп]], і ўплыў царквы на іх, паказваюць, што хрысціянізацыя ў велікаросаў была слабейшай, а ў маларосаў&nbsp;— мацнейшай{{sfn|Пропп|1963}}. Але па прызнанні таго ж Пропа, у рускіх вобраз казы, які, несумненна, з'яўляецца больш архаічным, захаваўся слаба, а быў значна больш распаўсюджаны ў беларусаў. Этнограф [[Хрысанф Пятровіч Яшчуржынскі|Х.&nbsp;П.&nbsp;Яшчуржынскі]] выказваў думку, што абрад уяўляе сабой сімвалічнае ганараванне жывёльнага бога [[Вялес|Велеса]]. Акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскі]] лічыў, што абрад ідзе ад сатурскіх вобразаў язычніцкіх Брумалій і быў запазычаны са [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыма]]. == Гл. таксама == * [[Ваджэнне казы]] * [[Новы год]] * [[Перша Каляда]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Этнаграфія Беларусі |старонкі=491, 542 |ref=Этнаграфія Беларусі}} * {{кніга |аўтар=Дембовецкий А. С. |загаловак=Опыт описания Могилевской губернии |месца=Могилев-на-Днепре |год=1882 |мова=ru |ref=Дембовецкий}} * {{кніга |загаловак=Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы: Зимние праздники |месца=Минск |год=1973 |мова=ru |ref=Календарные обычаи}} * {{кніга |аўтар=[[Алесь Юр'евіч Лозка|Лозка А. Ю.]] |загаловак=Беларускі народны каляндар |месца=Мн. |выдавецтва=[[Полымя (выдавецтва)|Полымя]] |год=2002 |старонак=238 |isbn=985-07-0298-2 |ref=Лозка}} * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Пропп В. Я.]] |загаловак=Русские аграрные праздники: Опыт историко-этнографического исследования |месца=Л. |год=1963 |мова=ru |ref=Пропп}} * {{кніга |аўтар=[[Іван Пятровіч Сахараў|Сахаров И. П.]] |загаловак=Сказания русского народа |месца=СПб. |год=1895 |мова=ru |ref=Сахаров}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Славянскія святы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славянскія святы]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія народныя святы]] [[Катэгорыя:Святы 13 студзеня]] [[Катэгорыя:Народны каляндар усходніх славян]] [[Катэгорыя:Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] sbozvukl7iz98jlzl9lw0t6zo0k4p94 Энгана 0 146639 5143317 4468031 2026-05-19T01:51:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143317 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Энгана |Нацыянальная назва= id/Enggano |Карта = Enggano.jpg |Краіна = Інданезія |Рэгіён = |Раён = |UTC = |Акваторыя = Індыйскі акіян |lat_dir = S|lat_deg = 5|lat_min = 23|lat_sec = 21 |lon_dir = E|lon_deg = 102|lon_min = 24|lon_sec = 40 |region = |CoordScale = |Плошча = 397 |Плошча заліваў = |Вышыня = 281 |Насельніцтва = 3600 |Год = 2012 |Выява = COLLECTIE TROPENMUSEUM Enggano Engganeesche prauw TMnr 10010566.jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Фота (да 1936 г.) |Катэгорыя на Вікісховішчы = Enggano Island }} '''Энгана''' ({{lang-id|Enggano}}) — [[востраў]] у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]]. Уваходзіць у склад [[Інданезія|Інданезіі]]. Плошча — 397 км². Насельніцтва (2012 г.) — 3600 чал. == Геаграфія == Востраў Энгана знаходзіцца ў 130 км на паўднёвы захад ад [[Суматра|Суматры]], у 518 км ад [[Джакарта|Джакарты]] і ў 9506 км ад [[Мінск]]а. Мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Сфарміраваўся ў выніку субдукцыі (напаўзання акіянічных пліт, гл. [[Тэктоніка пліт]]). Знаходзіцца ў зоне [[Сейсмалогія|сейсмічнай]] актыўнасці. [[Бераг]]і нізінныя, пакрытыя [[пясок|пясчанымі]] [[пляж]]амі, [[балота]]мі і [[лес|мангравымі лясамі]], месцамі атачаюцца [[каралавыя рыфы|каралавым рыфам]]. У цэнтральнай частцы вылучаюцца ўзгоркі (да 281 м). Даволі шмат [[рака|рэк]]. [[Клімат]] трапічны, вельмі вільготны. Сезон [[дождж|мусонаў]] цягнецца з мая да кастрычніка. На Энгана захаваліся першародныя трапічныя [[лес|лясы]], якія нават ў наш час займаюць значныя тэрыторыі. Іх насяляюць шматлікія [[птушкі]], [[яшчаркі]], [[змеі]], [[буйвалы]] і эндэмічныя [[пацукі]]. == Гісторыя == Ранняя [[гісторыя]] вострава вывучана слаба. Мяркуецца, што ён быў населены ў [[неаліт|неаліце]]. Аднак дакладнае паходжанне карэнных насельнікаў ''ісукул'' застаецца спрэчным. [[Энганская мова]] мае шчыльную сувязь з [[аўстранезійскія мовы|аўстранезійскай моўнай сям’ёй]], але адрозніваецца наяўнасцю своеасаблівых аўтахтонных элементаў. Матэрыяльная [[культура]] [[абарыгены|абарыгенаў]] больш нагадвае [[Нікабарскія астравы|нікабарскую]], чым [[суматра]]нскую ці [[ментавай]]скую. Але моўных сувязяў з [[нікабарцы|нікабарцамі]] не выяўлена. Доўгі час ''ісукул'' жылі ў адноснай ізаляцыі ў цэнтральнай частцы вострава, дзе [[клімат]] больш прыдатны, чым на [[бераг|ўзбярэжжы]]. Толькі ў [[XVII стагоддзе|XVII]] — [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст. яны пачалі карыстацца [[метал]]амі і [[тканіна]]мі, якія трапілі на востраў у выніку [[гандаль|гандлю]] з вонкавым светам. [[Еўропа|Еўрапейскімі]] першаадкрывальнікамі лічацца [[галандцы]] ([[1596]] г.), хаця за востравам замацавалася назва [[партугальцы|партугальскага]] паходжання ({{lang-pt|engano}} «памылка»). У [[XVII стагоддзе|XVII]] ст. востраў фармальна далучаны да валоданняў [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. У [[1645]] г. галандцы захапілі 82 тубыльцы ў [[рабства]]. Сталыя кантакты паміж абарыгенамі і еўрапейцамі пачаліся з [[1771]] г., калі на востраве высадзіліся прадстаўнікі [[Вялікабрытанія|Брытанскай]] Ост-Індскай кампаніі. У кан. [[XIX стагоддзе|XIX]] ст. насельніцтва Энгана значна скарацілася ў выніку [[эпідэмія|эпідэміі]] і [[цунамі]] пасля вывяржэння [[Вулкан Кракатаў|вулкана Кракатау]]. [[Нідэрланды|Галандскія]] ўлады даслалі на востраў [[Медыцына|медыцынскую]] дапамогу і стымулявалі перасяленне выжылых на Суматру. Акрамя таго, сярод астравіцян пачалі працу [[хрысціянства|хрысціянскія]] місіянеры. У [[1945]] г. востраў увайшоў у склад [[Інданезія|Інданезіі]]. У [[1961]] г. на Энгана быў створаны рэабілітацыйны цэнтр для маладых правапарушальнікаў з [[Востраў Ява|Явы]]. Іх колькасць у 6 разоў перавышала мясцовае насельніцтва. Нявольныя перасяленцы стварылі [[рыс]]авыя палеткі, што палепшыла забяспечанасць астравіцян харчам. Некаторыя з іх пасля заканчэння тэрміну зняволення заставаліся на востраве. У [[2011]] г. урадавыя структуры Інданезіі абвясцілі аб планах будаўніцтва на Энгана [[касмадром]]а, што, аднак, выклікала пратэсты мясцовых уладаў. == Інфраструктура == Энгана ўяўляе сабою адзіную адміністрацыйную акругу, якая ўваходзіць у склад інданезійскай правінцыі [[Бенгкулу (правінцыя)|Бенгкулу]]. Паміж востравам і [[порт]]ам [[Бенгкулу]] маецца [[паром]]ная сувязь. Налічваецца каля 17 буйных [[вёска|вёсак]], якія месцяцца пераважна на ўзбярэжжы. Унутраны транспарт развіты слаба. Кантакты паміж вёскамі найчасцей здзяйсняюцца на [[лодка]]х па [[мора|моры]]. Мясцовая эканоміка заснавана на [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] вытворчасці. == Культура == Каля 40 — 60 % насельнікаў Энгана складаюць карэнныя жыхары ''ісукул''. Яны размаўляюць на асобнай [[энганская мова|энганскай мове]] і маюць своеасаблівыя [[культура|культурныя]] традыцыі. У мінулым ''ісукул'' займаліся [[рыбалоўства]]м, вырошчваннем [[садавіна|садавіны]] і [[гародніна|гародніны]], [[паляванне]]м. Яны падзяляліся на 5 буйных матрылакальных родаў ''суку''. Жанчыны займалі пачэснае становішча, лічыліся галоўнымі ўладальнікамі зямлі і перадавалі яе па спадчыне толькі дачкам. Вылучаліся жанчыны-правадыры ''экаахуой'' і мужчыны-правадыры ''экапу''. Як правіла, яны былі сваякамі, але не абавязкова мужам і жонкай. У [[рэлігія|рэлігіі]] дамінаваў [[культ продкаў]]. Рытуальны змест меў [[Мурашкі|мурашыны]] [[танец]]. ''Іскукул'' будавалі хаціны на палях, што знешнім выглядам нагадвалі [[пчолы|пчаліныя]] вуллі. Гэта былі [[каркас]]ныя канструкцыі без сценак з [[дах]]ам-[[будан]]ом, якія добра вытрымлівалі моцныя [[трапічны цыклон|цыклоны]]. Многія традыцыі карэнных насельнікаў перасталі існаваць у канцы [[XIX стагоддзе|XIX]] — пач. [[XX стагоддзе|XX]] ст., калі іх колькасць значна зменшылася. Але яны захавалі сваю арыгінальную мову і паўсядзённыя звычаі. У наш час адбываецца паступовае адраджэнне культуры энганцаў. <gallery align=center > Image:COLLECTIE TROPENMUSEUM Oud krijgskostuum van Engganezen Enggano Benkoelen TMnr 10001783.jpg|Мужчыны ''ісукул'' Image: COLLECTIE TROPENMUSEUM Portret van een vrouw uit Enggano TMnr 10005791.jpg|Жанчына з Энгана Image:COLLECTIE TROPENMUSEUM Model van een huis type bijenkorf TMnr 15-930a.jpg|Мадэль энганскай хаціны Image:COLLECTIE TROPENMUSEUM Beschilderd houten schild met hagedis TMnr 244-4.jpg|Драўляны шчыт </gallery> == Спасылкі == * [http://www.indonesia-tourism.com/bengkulu/enggano_island.html Enggano Island] * [http://worldwildlife.org/ecoregions/im0127 Southeastern Asia: Mentawai Islands and Enggano Island in Indonesia] * [http://volkenkunde.nl/sites/default/files/attachements/ukenggano.pdf PIETER J. TER KEURS, Enggano] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141213085545/http://volkenkunde.nl/sites/default/files/attachements/ukenggano.pdf |date=13 снежня 2014 }} * [http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/Enggano/Enggano%20and%20its%20history.pdf Roger Blench, The Enggano: archaic foragers and their interactions with the Austronesian world]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/Enggano/Enggano%20page.htm Roger Blench: Enggano language materials] * [http://fadhangaflican-live.blogspot.com/2011/06/suku-enggano.html SUKU ENGGANO] * [http://www2.thejakartapost.com/news/2011/02/10/bengkulu-rejects-satellite-launchpad-proposal.html Bengkulu rejects satellite launchpad proposal] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121008105247/http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/10/bengkulu-rejects-satellite-launchpad-proposal.html |date=8 кастрычніка 2012 }} [[Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Інданезіі]] 1f8vg8cdm5fz3aks55478i095lllb28 Касцёл Святога Стэфана (Полацк) 0 146847 5143052 4481413 2026-05-18T13:11:03Z ~2026-29972-15 168335 5143052 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = Касцёл Святога Стэфана |Арыгінальная назва = | Выява = | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = 55 |lat_min = 29 |lat_sec = 10 |lon_dir = |lon_deg = 28 |lon_min = 45 |lon_sec = 56 |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |На карце = |Сайт = |Commons = }} [[Файл:Połacak, Rynak, Jezuicki. Полацак, Рынак, Езуіцкі (1910).jpg|міні|Касцёл Святога Стэфана, 1910]] '''Касцёл Святога Стэфана''' — колішні рымска-каталіцкі храм у [[Полацк]]у, помнік архітэктуры [[барока|сталага барока]]. Касцёл з’яўляўся асноўным элементам буйнога ансамбля [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкага калегіума езуітаў]] і несумнеўна ўяўляў сабой асноўную [[Дамінанта (архітэктура)|кампазіцыйную дамінанту]] не толькі [[Плошча Свабоды (Полацк)|Параднай плошчы]] (цяпер [[Плошча Свабоды (Полацк)|плошча Свабоды]]), але і ўсёй цэнтральнай часткі Полацка ў [[XVI]]—[[XIX]] стагоддзях, адыгрываючы галоўную ролю ў стварэнні непаўторнага кампазіцыйна завершанага [[Скайлайн|сілуэту горада]]<ref name="Філ"/>. == Гісторыя == [[Выява:Catholic Church in Połacak, Napaleon Orda.jpg|thumb|злева|Касцёл Св. Стэфана, малюнак [[Напалеон Орда|Н. Орды]]]] У [[1579]] годзе войска новаабранага караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Стэфан Баторы|Стэфана Баторыя]] вызваліла Полацк ад 17-гадовай расійскай акупацыі. [[Вялікі пасад (Полацк)|Вялікі Пасад]] быў амаль цалкам спустошаны. Стэфан Баторы, жадаючы як мага хутчэй засяліць спустошаны край, а таксама распаўсюдзіць уплыў [[каталіцызм]]у на ўсходзе [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], пасяляе ў Полацку [[езуіты|езуітаў]] (1580) і перадае ім усе праваслаўныя [[манастыр]]ы і [[Царква (збудаванне)|цэрквы]] (за выключэннем [[Сафійскі сабор (Полацк)|сабора Святой Сафіі]]) з іх маёмасцю і землямі (уклад 1582 г.), а таксама і замак. Кароль прапанаваў размясціць касцёл на [[Верхні замак (Полацк)|Верхнім замку]], а [[калегіум]] на востраве на [[Дзвіна|Дзвіне]], аднак езуіты вырашылі будаваць іх на рыначным пляцы. З дакументаў сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] вядома, што езуіты захапілі частку гарадскіх земляў, у прыватнасці «ратушнае месца». У другой палове XVII стагоддзя на месцы спаленага ў [[1660]] годзе збору быў пабудаваны драўляны езуіцкі калегіум. Магчыма, што ў гэты ж час быў ўзведзены і драўляны езуіцкі касцёл, асвячоны ў гонар [[Дабравешчанне Найсвяцейшай Дзевы Марыі|Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] і [[Святы Стэфан|Св. Стэфана]], нябеснага заступніка караля-заснавальніка Стэфана Баторыя<ref name="Філ"/>. У той часам ужо склалася [[Рэнесансная архітэктура|рэнесансная]] кампазіцыя плошчы. З усходу, поўначы і поўдня да рынку падыходзіла па тры вуліцы, што тыпова для рэнесансу і мела пэўную сакральную задуму, а галоўная восевая магістраль візуальна завяршалася езуіцкім храмам на заходнім боку плошчы<ref>Чантурия, Ю. В. Градостроительное искусство Беларуси второй половины XVI — первой половины XIX века / Ю. В. Чантурия. — Минск: Белорус. наука, 2005.</ref>. Драўляны касцёл не прастаяў доўга і пасля чарговага пажару былі разабраныя пасля ўзяцця Полацку расійскім войскам у [[1654]] г. У пачатку [[XVIII]] стагоддзя на месцы драўлянага быў збудаваны каменны касцёл. Яго будаўніцтва галоўным чынам было завершана ў [[1738]] годзе, але працы працягваліся і пасля яго асвячэння ў [[1745]] годзе<ref name="Філ"/>. У [[1750]] годзе на месцы знішчанага пажарам драўлянага калегіума пачалося будаўніцтва новага каменнага грандыёзнага комплексу, які разам з касцёлам стваралі велічны [[архітэктурны ансамбль]]. У сістэме вышынных збудаванняў горада езуіцкі касцёл стаў галоўным<ref name="Філ"/>. Полацкаму езуіцкаму манастыру да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] належала 197 вёсак, у якіх жыло 7 497 чал.; пасля падзелу ён застаўся ўласнікам 129 вёсак з 4 791 насельнікам, у т. л. такіх вёсак, як [[Сяляўшчына (Расонскі раён)|Селяўшчына]] (90 чал.), [[Кушлікі]] (66), [[Парэчча (Расонскі раён)|Парэчча]] (112), Слабада (75), [[Булаўкі (Полацкі раён)|Булаўкі]] (104), [[Капавішча]] (18), [[Мацейкава]] (60), Гарбузоўка (34), Сіротава (23)<ref>Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў. Ф. 12. — Воп. 1. — Спр. 159. — А. 137; Ф. 248. — Воп. 64. — Спр. 5636. — А. 3—5.</ref>. У лютым [[1833]] года касцёл Святога Стэфана быў пераасвячоны ў праваслаўную царкву ў гонар святога [[Мікола Мірлікійскі|Міколы Мірлікійскага]], якая пазней стала кафедральным саборам [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацка-Віцебскай епархіі]]. === Знішчэнне === [[Выява:Catholic Church in Połacak (inside).jpg|thumb|200px|Інтэр’ер касцёла Св. Стэфана]] Магчыма, моцная горадабудаўнічая актыўнасць культавага збудавання стала прычынай таго, што ў [[1936]] г. вежы касцёла разабралі. Раней на адной з іх знаходзіліся званы, а на другой — унікальны [[гадзіннік]] работы віленскага майстра [[Густаў Мудні|Густава Мудні]]. Стан [[помнік]]аў: касцёла і [[Полацкі езуіцкі калегіум|калегіума езуітаў]] пасля заканчэння вайны няўхільна пагаршаўся. У Полацк зачасцілі рэспубліканскія і абласныя камісіі з [[Мінск]]а і [[Віцебск]]а. Апошняя з іх, узначаленая тагачасным намеснікам старшыні [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] [[В. Г. Каменскі]]м і старшынёй [[Дзяржбуд БССР|Дзяржбуда БССР]] архітэктарам [[У. А. Кароль|У. А. Каралём]] прыняла рашэнне аб «немэтазгоднасці і немагчымасці» аднаўлення комплексу. Будынкі былі зняты з уліку помнікаў гісторыі і культуры. На іх знішчэнне «целевым назначением» з бюджэту вобласці было вылучана 30 тысяч тагачасных рублёў. У студзені [[1964]] г. касцёл Святога Стэфана і частка калегіума былі ўзарваны. Пасля разбурэння атрымалася каля 50 тысяч кубічных метраў «добраякаснай цэглы і шчэбня, якія прадпрыемствамі і насельніцтвам на працягу года былі выкарыстаны на добраўпарадкаванне горада». «За хорошо выполненные работы по обрушению здания кадетского корпуса в городе Полоцке» ўдзельнікам акцыі была аб’яўлена падзяка, двое з іх узнагароджаны ганаровымі граматамі гарвыканкама. Сапраўдныя дакументы па рэалізацыі гэтага акта вандалізму, доўгі час надзейна схаваныя ад цікаўных у Полацкім архіве, нарэшце апублікаваны ў першым нумары гісторыка-літаратурнага часопіса «[[Полацкі летапісец]]». На месцы зруйнаваных будынкаў у [[1976]]—[[1979]] гг. узведзены «прэстыжны» дзевяціпавярховы жылы дом для правінцыйнай эліты. Паводле слоў пісьменніка [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзіміра Арлова]], [[Уладзімір Тачыла]], які займаў пасаду старшыні Полацкага гарадскога выканаўчага камітэта ў [[1999]]—[[2011]] гадах, меў намер аднавіць касцёл<ref>[https://www.svaboda.org/a/dekamunizacyja-polacka/28058054.html Ленін — у музэі, на плошчы — Скарына і Эўфрасіньня. Як Полацак дэкамунізавалі ў часы Лукашэнкі]</ref>. == Архітэктура == Часта касцёл Св. Стэфана адносяць да [[віленскае барока|віленскага барока]], але гэта пытанне вельмі спрэчнае, як і дата яго будаўніцтва. Храм быў практычна збудаваны да [[1738]] годзе, такім чынам, віленскае барока закранула яго толькі ў мастацкім афармленні аблічча на завяршальным этапе, а менавіта ва ўзвядзенні верхніх ярусаў [[вежа]]ў і афармленні [[інтэр'ер]]а<ref name="Філ">[http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/2095/1/%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_2009-6.pdf Я. Д. ФИЛИППЕНКО. ИСТОРИЧЕСКИЙ И КОМПОЗИЦИОННЫЙ АНАЛИЗ ГРАДООБРАЗУЮЩЕЙ РОЛИ ЦЕНТРАЛЬНОЙ ПЛОЩАДИ ПОЛОЦКА XVI—XIX ВЕКОВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304131924/http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/2095/1/%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_2009-6.pdf |date=4 сакавіка 2016 }}</ref><ref>Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце: у 4 т. / А. І. Лакотка[і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — Т. 2: XV — сяр. XVIII ст.</ref>. Касцёл Св. Стэфана будавалі па праекце італьянскага [[дойлід]]а, на рэгулярнай, амаль квадратнай плошчы, планіроўка якой склалася, магчыма, яшчэ да спалення Вялікага Пасада ў час войнаў. Размяшчэнне езуіцкага касцёла адпавядала яго дамінуючай ролі — ён размяшчаўся на падоўжнай восі ансамбля плошчы, замыкаючы перспектыву галоўнай, амаль прамой на той час [[Віцебская вуліца, Полацк|Віцебскай вуліцы]] (правы бок сучаснага пр. К. Маркса). Арыентацыя на храм на вялікім працягу галоўнай магістралі падкрэслівала яго значэнне ў структуры цэнтра і гарады ў цэлым<ref name="Філ"/>. Пры традыцыйнай форме [[базіліка]]льнага плану [[сяродкрыжжа]] зноў, як у касцёлах першай паловы XVII ст., ён завяршаўся [[купал]]ам на высокім [[Барабан (архітэктура)|барабане]]. Вонкавае архітэктурнае афармленне вельмі стрыманае, але агульныя памеры збудавання (24×47 м у плане) і яго стройныя прапорцыі надаюць касцёлу асаблівую выразнасць, накіраванасць угору, да вытанчаных галовак вежаў. Ступень дэкаратыўнай апрацоўкі павялічваецца ў напрамку да верху разам з памяншэннем памераў асобных элементаў. Дзякуючы гэтаму, касцёл не перанасычаны, як шматлікія сучасныя яму помнікі, дэталямі аздаблення і ў той жа час яму ўласцівы выцягнутасць і [[вертыкалізм]], характэрныя для [[віленскае барока|віленскага барока]]. Тут гэты стыль знайшоў выяўленне ў сваім сілуэце і агульнай кампаноўцы аб’ёмаў будынка. Інтэр’еры касцёла не захаваліся. Пасля выгнання езуітаў з [[Расія|Расіі]] ([[1820]]) калегіум быў перададзены ордэну піяраў, а затым ([[1830]]) адышоў пад [[Полацкі кадэцкі корпус|кадэцкі корпус]]. Пераўтварэнне касцёла ў праваслаўны сабор ([[1838]]) патрабавала пераабсталявання храма. Па інвентарах вядома, што яго алтары былі багата аздоблены [[стука]]м і [[жывапіс]]ам, пазалочанай і пасярэбранай меддзю, а [[скляпенне|скляпенні]] і сцены размаляваны [[фрэска]]мі, [[падлога]] выкладзeна цёсаным каменнем, у [[прэзбітэрый|прэзбітэрыі]] ў шахматным парадку чаргаваліся чорныя і белыя мармуровыя пліткі. Пакрыццё [[дах]]у складалася з медных лістоў. На вежах знаходзіліся [[звон|званы]] і гадзіннік з боем. === Перабудова ў царкву === [[Выява:Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (S. Prokudin-Gorsky, 1912).jpg|thumb|200px|У пач. [[20 стагоддзе|ХХ ст.]] вежы касцёла Св. Стэфана дамінавалі над Полацкам]] Як сведчыць малюнак [[Напалеон Орда|Н. Орды]] другой паловы XIX ст., значных змен у сваім вонкавым выглядзе помнік не зведаў. Тое ж бачна і на старых паштоўках Полацка, дзе пастаўлены высока па рэльефе храм стварае асноўную сілуэтную дынаміку гораду, нават больш значную за Сафійскі сабор. {{зноскі}} == Літаратура == * Страчаная спадчына. Т. В. Габрусь, А. М. Кулагін, Ю.У Чантурыя, М. А. Ткачоў. Мн.,2003 * Квитницкая Е. Д. Белорусские коллегиумы XVIII века. В: Архитектурное наследство. М., 1972. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 т. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Славутасці Полацка}} [[Катэгорыя:Касцёлы Віцебскай дыяцэзіі|Полацк]] [[Катэгорыя:Збудаванні Полацка ў стылі барока|Полацк]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Полацка]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Полацка]] [[Катэгорыя:Плошча Свабоды (Полацк)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Беларусі, знішчаныя савецкай уладай]] 8kqk0k4qmnvpwqjqga738bksckm6xh8 Зацірка 0 149088 5143297 4141097 2026-05-18T22:30:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143297 wikitext text/x-wiki {{Страва |назва = Зацірка |выява = |памер = |подпіс = |іншыя назвы = зацерка |падобныя = |тып = [[суп]] |нацыянальная кухня = [[Беларуская кухня|беларуская]] |краіна паходжання = |рэгіён = [[Усходняя Еўропа]] |аўтар = |з’явілася = |складанасць = нізкая |час = |асноўныя кампаненты = [[мука]], [[вада]] ці [[малако]] |магчымыя кампаненты = [[яйка (харчовы прадукт)|яйка]], [[крухмал]], [[сала]], [[алей]] }} '''Заці́рка''' — у [[беларусы|беларусаў]] традыцыйная рэдкая страва ([[суп]]) з [[мука|мукі]]. Жытнюю, пшанічную або грэцкую муку крута замешваюць або пераціраюць з [[яйка (харчовы прадукт)|яйкам]] (часам з [[крухмал]]ам) і вараць на [[вада|вадзе]] або [[малако|малацэ]]. Зацірку, прыгатаваную на вадзе, заскварваюць, запраўляюць алеем, забельваюць малаком<ref>{{Крыніцы/БЭ|7|с=25|артыкул=Зацірка}}</ref>. == Гісторыя і роля ў культуры == Назва супу паходзіць ад яго галоўнага інгрэдыента — невялікіх камякоў цеста, якія называюцца «заціркі» або «зацеркі», бо іх атрымліваюць шляхам перацірання мукі з вадой ці яйкам<ref name="Bely2023">{{cite web |url=https://nashaniva.com/316671 |title=З чаго вараць і як называюць традыцыйныя беларускія супы |author=[[Алесь Белы (гісторык)|Алесь Белы]] |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=21 мая 2023 |lang=be |accessdate=20 мая 2026}}</ref>. У сярэдзіне XIX стагоддзя зацірка фіксуецца як адна з самых распаўсюджаных штодзённых страў. Этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе адзначаў яе сярод звычайнай паўсядзённай ежы віленскіх сялян, разам з кашай і [[Халаднік|халадніком]]{{sfn|Киркор|1857|с=255}}. Гісторык беларускай кухні [[Алесь Белы (гісторык)|Алесь Белы]] адзначае, што сімвалізм заціркі даволі супярэчлівы. З аднаго боку, яна лічылася таннай ежай беднякоў і жабракоў - гэты матыў, у прыватнасці, яскрава адлюстраваны ў вядомым апавяданні [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]] «[[Пяць лыжак заціркі]]». Зацірка ратавала ад голаду і ў пазнейшыя часы, напрыклад, яе часта варылі вязні [[Мінскае гета|Мінскага гета]], калі ўдавалася здабыць трохі мукі. З іншага боку, у заможных дамах такія клёцкі-заціркі часта нарыхтоўвалі ў запас і сушылі ў палатняных мяшэчках, якія падвешвалі да бэлькі, што якраз сведчыла пра дабрабыт і дастатак у сям'і<ref name="Bely2023" />. Сёння ў [[Польшча|Польшчы]] заціркі ({{lang-pl|zacierki}}) масава выпускаюцца харчовай прамысловасцю як звычайны макаронны выраб, таму адпала неабходнасць заціраць іх рукамі<ref name="Bely2023" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|7|с=25|артыкул=Зацірка}} * {{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества |год=1857 |том=20 |старонкі=236—343 |ref=Киркор}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стравы]] [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Супы]] [[Катэгорыя:Стравы з мукі]] d5afl0irwc4vq96xe8om2vmvd1hu7wy Андрэевічы 0 152789 5143112 4384885 2026-05-18T15:41:33Z Peisatai 111348 /* Гісторыя */ 5143112 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Андрэевічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 06|lat_sec = 40 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 18|lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ваўкавыскі |сельсавет = Гнезнаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 126 |год перапісу = 2007 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242984178 }} '''Андрэ́евічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Andrejevičy}}, {{lang-ru|Андреевичи}}) — [[вёска]] ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гнезнаўскі сельсавет|Гнезнаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == [[Файл:Andrejevičy, Čyhunačnaja. Андрэевічы, Чыгуначная (1915-18).jpg|міні|злева|Станцыя ў час Першай сусветнай вайны]] Вядома з 1473 года. У Літоўскай Метрыцы: "''У [[Ваўкавыск|Волковыску]]. Пану Яну, старосте жомоитскому, дворец Анъдреиковскии, што издавна ко [[Мсцібава|Мъстибогову]] слухало''"<ref>Lietuvos Metrika. Т. Knyga nr. 3 (1440—1498). Užrašymų knyga 3. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1998. С. 41.</ref>. У 1796 годзе фальварак і вёска, належалі Ануфрыю Тулоўскаму, пражывалі. У 1836 годзе прыватная вёска. Ёсць крама. На чыгуначнай станцыі мемарыяльная дошка ў гонар [[Павел Антонавіч Сяўко|Сяўко Паўла Антонавіча]], палітычнага і дзяржаўнага дзеяча Заходняй Беларусі. У 1948 годзе забіты бандытамі. Дошка ўсталявана ў 1975 годзе. == Насельніцтва == * 1796 — 82 селяніны * 1836 — 19 двароў, 170 жыхароў. * 1914 — 42 двары, 260 жыхароў. * 01.01.2004 — 73 двары, 146 жыхароў. * 01.01.2007 — 126 жыхароў. == Вядомыя асобы == * [[Павел Антонавіч Сяўко]] (1907—1948) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беластоцкай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гнезнаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Гнезнаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ваўкавыскага раёна]] [[Катэгорыя:Андрэевічы| ]] tv188huc5sjuvl1bog327gf9yy27jco 5143113 5143112 2026-05-18T15:41:52Z Peisatai 111348 5143113 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Андрэевічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 06|lat_sec = 40 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 18|lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ваўкавыскі |сельсавет = Гнезнаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 126 |год перапісу = 2007 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242984178 }} '''Андрэ́евічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Andrejevičy}}, {{lang-ru|Андреевичи}}) — [[вёска]] ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гнезнаўскі сельсавет|Гнезнаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Вядома з 1473 года. У Літоўскай Метрыцы: "''У [[Ваўкавыск|Волковыску]]. Пану Яну, старосте жомоитскому, дворец Анъдреиковскии, што издавна ко [[Мсцібава|Мъстибогову]] слухало''"<ref>Lietuvos Metrika. Т. Knyga nr. 3 (1440—1498). Užrašymų knyga 3. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1998. С. 41.</ref>. У 1796 годзе фальварак і вёска, належалі Ануфрыю Тулоўскаму, пражывалі. У 1836 годзе прыватная вёска. Ёсць крама. На чыгуначнай станцыі мемарыяльная дошка ў гонар [[Павел Антонавіч Сяўко|Сяўко Паўла Антонавіча]], палітычнага і дзяржаўнага дзеяча Заходняй Беларусі. У 1948 годзе забіты бандытамі. Дошка ўсталявана ў 1975 годзе.[[Файл:Andrejevičy, Čyhunačnaja. Андрэевічы, Чыгуначная (1915-18).jpg|міні|злева|Станцыя ў час Першай сусветнай вайны]] == Насельніцтва == * 1796 — 82 селяніны * 1836 — 19 двароў, 170 жыхароў. * 1914 — 42 двары, 260 жыхароў. * 01.01.2004 — 73 двары, 146 жыхароў. * 01.01.2007 — 126 жыхароў. == Вядомыя асобы == * [[Павел Антонавіч Сяўко]] (1907—1948) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беластоцкай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гнезнаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Гнезнаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ваўкавыскага раёна]] [[Катэгорыя:Андрэевічы| ]] r4sr9yo9d6kzcwhc21t2r7zv9xl4mio 5143114 5143113 2026-05-18T15:42:21Z Peisatai 111348 /* Гісторыя */ 5143114 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Андрэевічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 06|lat_sec = 40 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 18|lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ваўкавыскі |сельсавет = Гнезнаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 126 |год перапісу = 2007 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242984178 }} '''Андрэ́евічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Andrejevičy}}, {{lang-ru|Андреевичи}}) — [[вёска]] ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гнезнаўскі сельсавет|Гнезнаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Вядома з 1473 года. У Літоўскай Метрыцы: "''У [[Ваўкавыск|Волковыску]]. Пану [[Ян Кезгайлавіч|Яну]], старосте жомоитскому, дворец Анъдреиковскии, што издавна ко [[Мсцібава|Мъстибогову]] слухало''"<ref>Lietuvos Metrika. Т. Knyga nr. 3 (1440—1498). Užrašymų knyga 3. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1998. С. 41.</ref>. У 1796 годзе фальварак і вёска, належалі Ануфрыю Тулоўскаму, пражывалі. У 1836 годзе прыватная вёска. Ёсць крама. На чыгуначнай станцыі мемарыяльная дошка ў гонар [[Павел Антонавіч Сяўко|Сяўко Паўла Антонавіча]], палітычнага і дзяржаўнага дзеяча Заходняй Беларусі. У 1948 годзе забіты бандытамі. Дошка ўсталявана ў 1975 годзе.[[Файл:Andrejevičy, Čyhunačnaja. Андрэевічы, Чыгуначная (1915-18).jpg|міні|злева|Станцыя ў час Першай сусветнай вайны]] == Насельніцтва == * 1796 — 82 селяніны * 1836 — 19 двароў, 170 жыхароў. * 1914 — 42 двары, 260 жыхароў. * 01.01.2004 — 73 двары, 146 жыхароў. * 01.01.2007 — 126 жыхароў. == Вядомыя асобы == * [[Павел Антонавіч Сяўко]] (1907—1948) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беластоцкай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гнезнаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Гнезнаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ваўкавыскага раёна]] [[Катэгорыя:Андрэевічы| ]] hxzdm8bpmg3z2k3w89dwnm9spkb9v8r Шылавіцкі сельсавет (Ваўкавыскі раён) 0 153167 5143145 4810361 2026-05-18T17:18:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143145 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Шылавіцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шылавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ваўкавыскі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Шылавічы (Ваўкавыскі раён)|Шылавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 794 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 42,47 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Шы́лавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Шылавічы (Ваўкавыскі раён)|Шылавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Ваўкавыскага раёна [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Талькаўскі сельсавет (Ваўкавыскі раён)|Талькаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У 1966 годзе ў склад сельсавета з [[Мсцібаўскі сельсавет|Мсцібаўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Агароднікі (Гнезнаўскі сельсавет)|Агароднікі]], [[Алекшыцы (Ваўкавыскі раён)|Алекшыцы]], [[Леснікі (Ваўкавыскі раён)|Леснікі]], [[Шусцікі]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 жніўня, 3 і 20 снежня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>. 26 верасня 2006 года ў склад [[Гнезнаўскі сельсавет|Гнезнаўскага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў (Агароднікі, Алекшыцы, [[Кукалкі (Ваўкавыскі раён)|Кукалкі]], Леснікі, [[Раднікі (Ваўкавыскі раён)|Раднікі]], [[Талькаўцы]], Шусцікі)<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-177/2006-177(003-032).pdf&oldDocPage=4 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 196 О решении вопросов административно-территориального устройства Волковысского района]</ref>. Размешчаны ў заходняй частцы Ваўкавыскага раёна. Адміністрацыйны цэнтр сельскага савета — аграгарадок Шылавічы размешчаны ў 3 км ад аўтамабільнай трасы [[Ваўкавыск]] — [[Гродна]], 21 км ад [[Ваўкавыск]]а, 90 км ад [[Гродна]], 10 км ад бліжэйшага чыгуначнага прыпынку Андрэевічы. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 986 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 76,8 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 20,2 % — [[беларусы]], 2,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 794 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Шылавіцкі сельсавет}} {{Ваўкавыскі раён}} [[Катэгорыя:Шылавіцкі сельсавет (Ваўкавыскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] ptohnvee9ze1w2sd4enoge0h4eycu0h Андрэй Бароўскі 0 153934 5143070 5143037 2026-05-18T14:05:32Z M.L.Bot 261 5143070 wikitext text/x-wiki {{пішу}} {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — палітычны і грамадскі дзеяч, дыпламат, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 снежня (23 снежня па новым стылі) 1873 года ў Курляндскай губерні, у Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе тым часам служыў яго бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Паводле праваслаўнага метрычнага запісу, дата нараджэння — 28 лістапада 1873 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адкуль у студзені 1896 года з 6-га класа па рашэнні бацькі, які не меў сродкаў на яго ўтрыманне{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», а яго паводзіны ацэньваліся як нездавальняльныя з прычыны курэння, наведвання тэатра без дазволу і прагулаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Крыніца звестак (напрыклад У. Л. Сакалоўскага), што Бароўскі мог скончыць сярэднюю навучальную ўстанову ў Магілёве, а потым вучыўся ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім]] і [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім]] універсітэтах, дзе студэнтам далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, не вядома і сінхроннымі крыніцамі не пацвярджаецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У кастрычніку 1899 года Андрэй Бароўскі пераехаў у Ташкент, уладкаваўся рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскі перасяленчы атрад{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Увайшоў у мясцовыя сацыял-дэмакратычныя і рэвалюцыйныя гурткі, за што ў чэрвені 1903 года звольнены і высланы з Туркестанскага краю пад нагляд паліцыі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Некаторы час жыў у Самары і Новай Бухары {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У красавіку 1904 года зноў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, этапнаваны ў Самару, дзе яго трымалі ў адзіночнай камеры Самарскай турмы {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Паводле «высочайшага павелення» ад 5 студзеня 1905 года Бароўскі асуджаны да гласнага нагляду паліцыі тэрмінам на 3 гады ў Архангельскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Месцам высылкі вызначана Мезень, адкуль ужо 17 жніўня 1905 года Бароўскі збег{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Нелегальна пакінуў Расійскую імперыю і выехаў у Еўропу, прыняў імя нямецкага выхадцы ''Аляксандра Мюлера'' ({{lang-en|Alexander Müller}}) {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Жыў у Швейцарыі і Германіі. Наведваў лекцыі па хіміі і прыродазнаўстве ў Гайдэльбергскім універсітэце, працаваць бухгалтарам на прыватных прадпрыемствах {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Доўгі час быў у вышуку расійскімі ўладамі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На Каляды 1907 года ажаніўся ў Гайдэльбергу з мясцовай ураджэнкай Элізабет Хорн {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго месцазнаходжанне ў Берліне (ён жыў па адрасе Шарлотэнбург, Кантштрасэ, 117а) праз пралюстраваны ліст да бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Пры садзейнічанні бацькі, які выкарыстаў свае сувязі і падаў прашэнне на імя магілёўскага губернатара, Андрэй Бароўскі атрымаў дазвол вярнуцца ў Расійскую імперыю{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У пачатку 1914 года прыехаў у Магілёў, дзе часова аддадзены пад нягласны нагляд паліцыі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Неўзабаве выехаў у Пермскую губерню, дзе працаваў бухгалтарам на будаўніцтве Чырвонафімскай чыгункі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Паводле беларускіх крыніц, пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года Бароўскі стаў адным з кіраўнікоў [[Цэнтрбелсаюз]]у (''Центральный союз потребительских обществ белорусского края''). Аднак, на допытах ў паліцыі Веймарскай рэспублікі ён сцвярджаў, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі быў прызначаны сакратаром Расійскага консульства ў Амстэрдаме (Нідэрланды) і працаваў там прынамсі да кастрычніка 1918 года, пакуль консульства не закрылі {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Нямецкія ўлады афіцыйна разглядалі яго менавіта як «былога расійскага дзяржаўнага службоўца» {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Ігар Барынаў адзначае, што дакументальных пацверджанняў працы Бароўскага ў Амстэрдаме ў расійскіх архівах няма, таму гэтыя паказанні маглі быць ім прыдуманы для легалізацыі ў Германіі {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1920 года выехаў з Мінска (занятага тым часам польскімі войскамі) у Берлін праз Вільню і Коўна {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Разам з ім у Германію прыехала жонка Элізабет і прыёмная дачка Галіна (нар. 1914, Пермь) {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. З 1 мая 1920 года загадам Рады Народных Міністраў БНР прызначаны гандлёвым экспертам і бухгалтарам дыпламатычнай місіі БНР у Берліне {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У 1920—1922 гадах актыўна займаўся камерцыйнай і закупачнай дзейнасцю для патрэб урада Вацлава Ластоўскага, курыраваў сувязі з нямецкай гандлёва-пасрэдніцкай фірмай «IWEG» {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля сыходу з пасады кіраўніка місіі Аляксандра Квасніцкага, Бароўскі з 14 сакавіка 1921 года выконваў абавязкі кіраўніка спраў Дыпламатычнай місіі БНР у Германіі {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. З 15 кастрычніка 1925 года, пасля ад’езду большасці дзеячаў у Мінск на Другую Усебеларускую канферэнцыю, афіцыйна стаў кіраўніком місіі БНР у Берліне {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Калі ў кастрычніку 1925 года ўрад БНР у Берліне прыняў рашэнне пра ліквідацыю місіі і прызнанні Савецкага Мінска, Андрэй Бароўскі катэгарычна адмовіўся падпарадкавацца гэтаму і не склаў паўнамоцтвы, заявіўшы: «Маё стаўленне да беларускай справы нязменнае»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Паводле ўспамінаў Алеся Вініцкага, пасля закрыцця місіі ў 1925 годзе і да 1938 года Бароўскі «трымаў у Берліне ўласнае бюро перакладаў»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}, аднак праверка берлінскіх адрасных кніг (''Berliner Adreßbuch''), праведзеная І. Барынавым, не пацвердзіла гэтага — Бароўскі ніколі не быў зарэгістраваны уладальнікам гандлёвага прадпрыемства або прысяжным перакладчыкам{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1925—1933 гадах працаваў штатным або пазаштатным рэдактарам, карэктарам і перакладчыкам у нямецкім мастацкім выдавецтве «Айгенбродлер» ({{lang-de|Eigenbrödler-Verlag}}) {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля банкруцтва выдавецтва ў гады Вялікай дэпрэсіі Бароўскі афіцыйна лічыўся беспрацоўным або «прыватнікам» ({{lang-de|Privatier}}), жыў у галечы, змяніў некалькі танных адрасоў у раёнах Вільмерсдорф і Шарлотэнбург{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У верасні 1938 года разам з [[Анатоль Шкуцька|Анатолем Шкуцькам]] ствараў [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў Берліне, быў яго скарбнікам{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падача вайны Германіі супраць СССР, у 1943 годзе ўвайшоў у склад кіраўніцтва [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] (БКС) у Берліне {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паралельна працаваў у беларускім аддзеле прапагандысцкай установы Міністэрства асветы і прапаганды Трэцяга рэйха «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1944 годзе выконваў даручэнні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] (БЦР), курыраваў рассяленне і забеспячэнне прадуктамі харчавання ўцекачоў з Беларусі, якія прыбывалі ў Берлін {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Памёр у Берліне 15 студзеня 1945 года ў бальніцы святога Хільдэгарда{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У афіцыйным акце пра смерць прычынай пазначаны «параліч сэрца, агульнае знясіленне і маразм»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Пахаваны на берлінскіх могілках «Вітэн аўф дэм Кройцберг»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзэфавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Паходзіў з дваран Аршанскага павета Магілёўскай губерні, вызнаваў праваслаўе, атрымаў хатнюю адукацыю {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. * Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Скончыў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча па 2-м разрадзе (1865—1867) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (1867), падпаручнік (1869), паручнік (1870), штабс-капітан (1877), капітан (1879), падпалкоўнік (1889), палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Камандаваў ротай у 113-м палку агулам больш за 13 гадоў {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. * Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Ордэны Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Быў буйным домаўладальнікам у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства аб народнай цвярозасці, з-за чаго ён быў часова адхілены ад пасады {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай, абвінавачваючы горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі){{sfn|Баринов|2024|p=131}}. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Падпаручнік 96-га Омскага пяхотнага палка. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка, быў паранены, атрымаў баявыя ордэны Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытон), выступаў у тэатрах Расіі {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкаго). Паводле эмігранцкіх мемуараў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкаго ў 1923 годзе, пасля прыезду ў ЗША некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]]{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 3wwck15iwd71qhakx5l7qir2y6yvlln 5143075 5143070 2026-05-18T14:18:10Z M.L.Bot 261 5143075 wikitext text/x-wiki {{пішу}} {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 снежня (23 снежня па новым стылі) 1873 года ў Курляндскай губерні, у Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе тым часам служыў яго бацька. Паводле праваслаўнага метрычнага запісу, дата нараджэння — 28 лістапада 1873 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адкуль у студзені 1896 года з 6-га класа па рашэнні бацькі, які не меў сродкаў на ўтрыманне сына{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», а яго паводзіны ацэньваліся як нездавальняльныя з прычыны курэння, наведвання тэатра без дазволу і прагулаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Крыніца звестак (напрыклад У. Л. Сакалоўскага), што Бароўскі мог скончыць сярэднюю навучальную ўстанову ў Магілёве, а потым вучыўся ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім]] і [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім]] універсітэтах, дзе студэнтам далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, не вядома і сінхроннымі крыніцамі не пацвярджаецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У кастрычніку 1899 года Андрэй Бароўскі пераехаў у Ташкент, уладкаваўся рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскі перасяленчы атрад. Увайшоў у мясцовыя сацыял-дэмакратычныя і рэвалюцыйныя гурткі, за што ў чэрвені 1903 года звольнены і высланы з Туркестанскага краю пад нагляд паліцыі. Некаторы час жыў у Самары і Новай Бухары.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У красавіку 1904 года зноў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, этапнаваны ў Самару, дзе яго трымалі ў адзіночнай камеры Самарскай турмы. Паводле «высочайшага павелення» ад 5 студзеня 1905 года Бароўскі асуджаны да гласнага нагляду паліцыі тэрмінам на 3 гады ў Архангельскай губерні. Месцам высылкі вызначана Мезень, адкуль ужо 17 жніўня 1905 года Бароўскі збег.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Нелегальна пакінуў Расійскую імперыю і выехаў у Еўропу, прыняў імя нямецкага выхадцы ''Аляксандра Мюлера'' ({{lang-en|Alexander Müller}}){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Жыў у Швейцарыі і Германіі. Наведваў лекцыі па хіміі і прыродазнаўстве ў Гайдэльбергскім універсітэце, працаваць бухгалтарам на прыватных прадпрыемствах{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Доўгі час быў у вышуку расійскімі ўладамі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На Каляды 1907 года ажаніўся ў Гайдэльбергу з мясцовай ураджэнкай Элізабет Хорн {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго месцазнаходжанне ў Берліне (ён жыў па адрасе Шарлотэнбург, Кантштрасэ, 117а) праз пралюстраваны ліст да бацькі. Пры садзейнічанні бацькі, які выкарыстаў свае сувязі і падаў прашэнне на імя магілёўскага губернатара, Андрэй Бароўскі атрымаў дазвол вярнуцца ў Расійскую імперыю. У пачатку 1914 года прыехаў у Магілёў, дзе часова аддадзены пад нягласны нагляд паліцыі. Неўзабаве выехаў у Пермскую губерню, дзе працаваў бухгалтарам на будаўніцтве Чырвонафімскай чыгункі.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} Паводле беларускіх крыніц, пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года Бароўскі стаў адным з кіраўнікоў [[Цэнтрбелсаюз]]у (''Центральный союз потребительских обществ белорусского края''). Аднак, на допытах ў паліцыі Веймарскай рэспублікі ён сцвярджаў, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі быў прызначаны сакратаром Расійскага консульства ў Амстэрдаме (Нідэрланды) і працаваў там прынамсі да кастрычніка 1918 года, пакуль консульства не закрылі. Нямецкія ўлады афіцыйна разглядалі яго менавіта як «былога расійскага дзяржаўнага службоўца». Ігар Барынаў адзначае, што дакументальных пацверджанняў працы Бароўскага ў Амстэрдаме ў расійскіх архівах няма, таму гэтыя паказанні маглі быць ім прыдуманы для легалізацыі ў Германіі.{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1920 года выехаў з Мінска (занятага тым часам польскімі войскамі) у Берлін праз Вільню і Коўна. Разам з ім у Германію прыехала жонка Элізабет і прыёмная дачка Галіна (нар. 1914, Пермь).{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. З 1 мая 1920 года загадам Рады Народных Міністраў БНР прызначаны гандлёвым экспертам і бухгалтарам дыпламатычнай місіі БНР у Берліне. У 1920—1922 гадах актыўна займаўся камерцыйнай і закупачнай дзейнасцю для патрэб урада Вацлава Ластоўскага, курыраваў сувязі з нямецкай гандлёва-пасрэдніцкай фірмай «IWEG».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Пасля сыходу з пасады кіраўніка місіі Аляксандра Квасніцкага, Бароўскі з 14 сакавіка 1921 года выконваў абавязкі кіраўніка спраў Дыпламатычнай місіі БНР у Германіі. З 15 кастрычніка 1925 года, пасля ад’езду большасці дзеячаў у Мінск на Другую Усебеларускую канферэнцыю, афіцыйна стаў кіраўніком місіі БНР у Берліне. Калі ў кастрычніку 1925 года ўрад БНР у Берліне прыняў рашэнне пра ліквідацыю місіі і прызнанні Савецкага Мінска, Андрэй Бароўскі катэгарычна адмовіўся падпарадкавацца гэтаму і не склаў паўнамоцтвы, заявіўшы: «Маё стаўленне да беларускай справы нязменнае».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Паводле ўспамінаў Алеся Вініцкага, пасля закрыцця місіі ў 1925 годзе і да 1938 года Бароўскі «трымаў у Берліне ўласнае бюро перакладаў»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}, аднак праверка берлінскіх адрасных кніг (''Berliner Adreßbuch''), праведзеная І. Барынавым, не пацвердзіла гэтага — Бароўскі ніколі не быў зарэгістраваны уладальнікам гандлёвага прадпрыемства або прысяжным перакладчыкам{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1925—1933 гадах працаваў штатным або пазаштатным рэдактарам, карэктарам і перакладчыкам у нямецкім мастацкім выдавецтве «Айгенбродлер» ({{lang-de|Eigenbrödler-Verlag}}) {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля банкруцтва выдавецтва ў гады Вялікай дэпрэсіі Бароўскі афіцыйна лічыўся беспрацоўным або «прыватнікам» ({{lang-de|Privatier}}), жыў у галечы, змяніў некалькі танных адрасоў у раёнах Вільмерсдорф і Шарлотэнбург{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У верасні 1938 года разам з [[Анатоль Шкуцька|Анатолем Шкуцькам]] ствараў [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў Берліне, быў яго скарбнікам.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Падача вайны Германіі супраць СССР, у 1943 годзе ўвайшоў у склад кіраўніцтва [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] (БКС) у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паралельна працаваў у беларускім аддзеле прапагандысцкай установы Міністэрства асветы і прапаганды Трэцяга рэйха «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1944 годзе выконваў даручэнні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] (БЦР), курыраваў рассяленне і забеспячэнне прадуктамі харчавання ўцекачоў з Беларусі, якія прыбывалі ў Берлін {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Памёр у Берліне 15 студзеня 1945 года ў бальніцы святога Хільдэгарда. У афіцыйным акце пра смерць прычынай пазначаны «параліч сэрца, агульнае знясіленне і маразм». Пахаваны на берлінскіх могілках «Вітэн аўф дэм Кройцберг».{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзэфавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Скончыў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (1867), падпаручнік (1869), паручнік (1870), штабс-капітан (1877), капітан (1879), падпалкоўнік (1889), палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Ордэны Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Падпаручнік 96-га Омскага пяхотнага палка. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка, быў паранены, атрымаў баявыя ордэны Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытон), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкаго). Паводле эмігранцкіх мемуараў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага ў 1923 годзе, пасля прыезду ў ЗША некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] k18o8rj8e4ssg4k94qd6of1t6fmc6h8 5143077 5143075 2026-05-18T14:18:51Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5143077 wikitext text/x-wiki {{пішу}} {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 снежня (23 снежня па новым стылі) 1873 года ў Курляндскай губерні, у Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе тым часам служыў яго бацька. Паводле праваслаўнага метрычнага запісу, дата нараджэння — 28 лістапада 1873 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адкуль у студзені 1896 года з 6-га класа па рашэнні бацькі, які не меў сродкаў на ўтрыманне сына{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», а яго паводзіны ацэньваліся як нездавальняльныя з прычыны курэння, наведвання тэатра без дазволу і прагулаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Крыніца звестак (напрыклад У. Л. Сакалоўскага), што Бароўскі мог скончыць сярэднюю навучальную ўстанову ў Магілёве, а потым вучыўся ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім]] і [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім]] універсітэтах, дзе студэнтам далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, не вядома і сінхроннымі крыніцамі не пацвярджаецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У кастрычніку 1899 года Андрэй Бароўскі пераехаў у Ташкент, уладкаваўся рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскі перасяленчы атрад. Увайшоў у мясцовыя сацыял-дэмакратычныя і рэвалюцыйныя гурткі, за што ў чэрвені 1903 года звольнены і высланы з Туркестанскага краю пад нагляд паліцыі. Некаторы час жыў у Самары і Новай Бухары.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У красавіку 1904 года зноў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, этапнаваны ў Самару, дзе яго трымалі ў адзіночнай камеры Самарскай турмы. Паводле «высочайшага павелення» ад 5 студзеня 1905 года Бароўскі асуджаны да гласнага нагляду паліцыі тэрмінам на 3 гады ў Архангельскай губерні. Месцам высылкі вызначана Мезень, адкуль ужо 17 жніўня 1905 года Бароўскі збег.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Нелегальна пакінуў Расійскую імперыю і выехаў у Еўропу, прыняў імя нямецкага выхадцы ''Аляксандра Мюлера'' ({{lang-en|Alexander Müller}}){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Жыў у Швейцарыі і Германіі. Наведваў лекцыі па хіміі і прыродазнаўстве ў Гайдэльбергскім універсітэце, працаваць бухгалтарам на прыватных прадпрыемствах{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Доўгі час быў у вышуку расійскімі ўладамі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На Каляды 1907 года ажаніўся ў Гайдэльбергу з мясцовай ураджэнкай Элізабет Хорн {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго месцазнаходжанне ў Берліне (ён жыў па адрасе Шарлотэнбург, Кантштрасэ, 117а) праз пралюстраваны ліст да бацькі. Пры садзейнічанні бацькі, які выкарыстаў свае сувязі і падаў прашэнне на імя магілёўскага губернатара, Андрэй Бароўскі атрымаў дазвол вярнуцца ў Расійскую імперыю. У пачатку 1914 года прыехаў у Магілёў, дзе часова аддадзены пад нягласны нагляд паліцыі. Неўзабаве выехаў у Пермскую губерню, дзе працаваў бухгалтарам на будаўніцтве Чырвонафімскай чыгункі.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} З беларускіх крыніц, пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года Бароўскі стаў адным з кіраўнікоў [[Цэнтрбелсаюз]]у (''Центральный союз потребительских обществ белорусского края''). Аднак, на допытах ў паліцыі Веймарскай рэспублікі ён сцвярджаў, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі быў прызначаны сакратаром Расійскага консульства ў Амстэрдаме (Нідэрланды) і працаваў там прынамсі да кастрычніка 1918 года, пакуль консульства не закрылі. Нямецкія ўлады афіцыйна разглядалі яго менавіта як «былога расійскага дзяржаўнага службоўца». Ігар Барынаў адзначае, што дакументальных пацверджанняў працы Бароўскага ў Амстэрдаме ў расійскіх архівах няма, таму гэтыя паказанні маглі быць ім прыдуманы для легалізацыі ў Германіі.{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1920 года выехаў з Мінска (занятага тым часам польскімі войскамі) у Берлін праз Вільню і Коўна. Разам з ім у Германію прыехала жонка Элізабет і прыёмная дачка Галіна (нар. 1914, Пермь).{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. З 1 мая 1920 года загадам Рады Народных Міністраў БНР прызначаны гандлёвым экспертам і бухгалтарам дыпламатычнай місіі БНР у Берліне. У 1920—1922 гадах актыўна займаўся камерцыйнай і закупачнай дзейнасцю для патрэб урада Вацлава Ластоўскага, курыраваў сувязі з нямецкай гандлёва-пасрэдніцкай фірмай «IWEG».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Пасля сыходу з пасады кіраўніка місіі Аляксандра Квасніцкага, Бароўскі з 14 сакавіка 1921 года выконваў абавязкі кіраўніка спраў Дыпламатычнай місіі БНР у Германіі. З 15 кастрычніка 1925 года, пасля ад’езду большасці дзеячаў у Мінск на Другую Усебеларускую канферэнцыю, афіцыйна стаў кіраўніком місіі БНР у Берліне. Калі ў кастрычніку 1925 года ўрад БНР у Берліне прыняў рашэнне пра ліквідацыю місіі і прызнанні Савецкага Мінска, Андрэй Бароўскі катэгарычна адмовіўся падпарадкавацца гэтаму і не склаў паўнамоцтвы, заявіўшы: «Маё стаўленне да беларускай справы нязменнае».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Паводле ўспамінаў Алеся Вініцкага, пасля закрыцця місіі ў 1925 годзе і да 1938 года Бароўскі «трымаў у Берліне ўласнае бюро перакладаў»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}, аднак праверка берлінскіх адрасных кніг (''Berliner Adreßbuch''), праведзеная І. Барынавым, не пацвердзіла гэтага — Бароўскі ніколі не быў зарэгістраваны уладальнікам гандлёвага прадпрыемства або прысяжным перакладчыкам{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1925—1933 гадах працаваў штатным або пазаштатным рэдактарам, карэктарам і перакладчыкам у нямецкім мастацкім выдавецтве «Айгенбродлер» ({{lang-de|Eigenbrödler-Verlag}}) {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля банкруцтва выдавецтва ў гады Вялікай дэпрэсіі Бароўскі афіцыйна лічыўся беспрацоўным або «прыватнікам» ({{lang-de|Privatier}}), жыў у галечы, змяніў некалькі танных адрасоў у раёнах Вільмерсдорф і Шарлотэнбург{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У верасні 1938 года разам з [[Анатоль Шкуцька|Анатолем Шкуцькам]] ствараў [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў Берліне, быў яго скарбнікам.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Падача вайны Германіі супраць СССР, у 1943 годзе ўвайшоў у склад кіраўніцтва [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] (БКС) у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паралельна працаваў у беларускім аддзеле прапагандысцкай установы Міністэрства асветы і прапаганды Трэцяга рэйха «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1944 годзе выконваў даручэнні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] (БЦР), курыраваў рассяленне і забеспячэнне прадуктамі харчавання ўцекачоў з Беларусі, якія прыбывалі ў Берлін {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Памёр у Берліне 15 студзеня 1945 года ў бальніцы святога Хільдэгарда. У афіцыйным акце пра смерць прычынай пазначаны «параліч сэрца, агульнае знясіленне і маразм». Пахаваны на берлінскіх могілках «Вітэн аўф дэм Кройцберг».{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзэфавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Скончыў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (1867), падпаручнік (1869), паручнік (1870), штабс-капітан (1877), капітан (1879), падпалкоўнік (1889), палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Ордэны Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Падпаручнік 96-га Омскага пяхотнага палка. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка, быў паранены, атрымаў баявыя ордэны Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытон), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкаго). Паводле эмігранцкіх мемуараў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага ў 1923 годзе, пасля прыезду ў ЗША некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 1brurmc17kbplb81qie1mlkwn0l8rmq 5143080 5143077 2026-05-18T14:20:35Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5143080 wikitext text/x-wiki {{пішу}} {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 снежня (23 снежня па новым стылі) 1873 года ў Курляндскай губерні, у Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе тым часам служыў яго бацька. Паводле праваслаўнага метрычнага запісу, дата нараджэння — 28 лістапада 1873 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адкуль у студзені 1896 года з 6-га класа па рашэнні бацькі, які не меў сродкаў на ўтрыманне сына{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», а яго паводзіны ацэньваліся як нездавальняльныя з прычыны курэння, наведвання тэатра без дазволу і прагулаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Не вядома крыніца звестак (напрыклад У. Л. Сакалоўскага), што Бароўскі мог скончыць сярэднюю навучальную ўстанову ў Магілёве і потым вучыўся ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім]] і [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім]] універсітэтах, дзе студэнтам далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, сінхронныя крыніцы гэтага не пацвярджаюць{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У кастрычніку 1899 года Андрэй Бароўскі пераехаў у Ташкент, уладкаваўся рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскі перасяленчы атрад. Увайшоў у мясцовыя сацыял-дэмакратычныя і рэвалюцыйныя гурткі, за што ў чэрвені 1903 года звольнены і высланы з Туркестанскага краю пад нагляд паліцыі. Некаторы час жыў у Самары і Новай Бухары.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У красавіку 1904 года зноў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, этапнаваны ў Самару, дзе яго трымалі ў адзіночнай камеры Самарскай турмы. Паводле «высочайшага павелення» ад 5 студзеня 1905 года Бароўскі асуджаны да гласнага нагляду паліцыі тэрмінам на 3 гады ў Архангельскай губерні. Месцам высылкі вызначана Мезень, адкуль ужо 17 жніўня 1905 года Бароўскі збег.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Нелегальна пакінуў Расійскую імперыю і выехаў у Еўропу, прыняў імя нямецкага выхадцы ''Аляксандра Мюлера'' ({{lang-en|Alexander Müller}}){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Жыў у Швейцарыі і Германіі. Наведваў лекцыі па хіміі і прыродазнаўстве ў Гайдэльбергскім універсітэце, працаваць бухгалтарам на прыватных прадпрыемствах{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Доўгі час быў у вышуку расійскімі ўладамі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На Каляды 1907 года ажаніўся ў Гайдэльбергу з мясцовай ураджэнкай Элізабет Хорн {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго месцазнаходжанне ў Берліне (ён жыў па адрасе Шарлотэнбург, Кантштрасэ, 117а) праз пралюстраваны ліст да бацькі. Пры садзейнічанні бацькі, які выкарыстаў свае сувязі і падаў прашэнне на імя магілёўскага губернатара, Андрэй Бароўскі атрымаў дазвол вярнуцца ў Расійскую імперыю. У пачатку 1914 года прыехаў у Магілёў, дзе часова аддадзены пад нягласны нагляд паліцыі. Неўзабаве выехаў у Пермскую губерню, дзе працаваў бухгалтарам на будаўніцтве Чырвонафімскай чыгункі.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} З беларускіх крыніц, пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года Бароўскі стаў адным з кіраўнікоў [[Цэнтрбелсаюз]]у (''Центральный союз потребительских обществ белорусского края''). Аднак, на допытах ў паліцыі Веймарскай рэспублікі ён сцвярджаў, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі быў прызначаны сакратаром Расійскага консульства ў Амстэрдаме (Нідэрланды) і працаваў там прынамсі да кастрычніка 1918 года, пакуль консульства не закрылі. Нямецкія ўлады афіцыйна разглядалі яго менавіта як «былога расійскага дзяржаўнага службоўца». Ігар Барынаў адзначае, што дакументальных пацверджанняў працы Бароўскага ў Амстэрдаме ў расійскіх архівах няма, таму гэтыя паказанні маглі быць ім прыдуманы для легалізацыі ў Германіі.{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1920 года выехаў з Мінска (занятага тым часам польскімі войскамі) у Берлін праз Вільню і Коўна. Разам з ім у Германію прыехала жонка Элізабет і прыёмная дачка Галіна (нар. 1914, Пермь).{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. З 1 мая 1920 года загадам Рады Народных Міністраў БНР прызначаны гандлёвым экспертам і бухгалтарам дыпламатычнай місіі БНР у Берліне. У 1920—1922 гадах актыўна займаўся камерцыйнай і закупачнай дзейнасцю для патрэб урада Вацлава Ластоўскага, курыраваў сувязі з нямецкай гандлёва-пасрэдніцкай фірмай «IWEG».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Пасля сыходу з пасады кіраўніка місіі Аляксандра Квасніцкага, Бароўскі з 14 сакавіка 1921 года выконваў абавязкі кіраўніка спраў Дыпламатычнай місіі БНР у Германіі. З 15 кастрычніка 1925 года, пасля ад’езду большасці дзеячаў у Мінск на Другую Усебеларускую канферэнцыю, афіцыйна стаў кіраўніком місіі БНР у Берліне. Калі ў кастрычніку 1925 года ўрад БНР у Берліне прыняў рашэнне пра ліквідацыю місіі і прызнанні Савецкага Мінска, Андрэй Бароўскі катэгарычна адмовіўся падпарадкавацца гэтаму і не склаў паўнамоцтвы, заявіўшы: «Маё стаўленне да беларускай справы нязменнае».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Паводле ўспамінаў Алеся Вініцкага, пасля закрыцця місіі ў 1925 годзе і да 1938 года Бароўскі «трымаў у Берліне ўласнае бюро перакладаў»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}, аднак праверка берлінскіх адрасных кніг (''Berliner Adreßbuch''), праведзеная І. Барынавым, не пацвердзіла гэтага — Бароўскі ніколі не быў зарэгістраваны уладальнікам гандлёвага прадпрыемства або прысяжным перакладчыкам{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1925—1933 гадах працаваў штатным або пазаштатным рэдактарам, карэктарам і перакладчыкам у нямецкім мастацкім выдавецтве «Айгенбродлер» ({{lang-de|Eigenbrödler-Verlag}}) {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля банкруцтва выдавецтва ў гады Вялікай дэпрэсіі Бароўскі афіцыйна лічыўся беспрацоўным або «прыватнікам» ({{lang-de|Privatier}}), жыў у галечы, змяніў некалькі танных адрасоў у раёнах Вільмерсдорф і Шарлотэнбург{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У верасні 1938 года разам з [[Анатоль Шкуцька|Анатолем Шкуцькам]] ствараў [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў Берліне, быў яго скарбнікам.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Падача вайны Германіі супраць СССР, у 1943 годзе ўвайшоў у склад кіраўніцтва [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] (БКС) у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паралельна працаваў у беларускім аддзеле прапагандысцкай установы Міністэрства асветы і прапаганды Трэцяга рэйха «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1944 годзе выконваў даручэнні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] (БЦР), курыраваў рассяленне і забеспячэнне прадуктамі харчавання ўцекачоў з Беларусі, якія прыбывалі ў Берлін {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Памёр у Берліне 15 студзеня 1945 года ў бальніцы святога Хільдэгарда. У афіцыйным акце пра смерць прычынай пазначаны «параліч сэрца, агульнае знясіленне і маразм». Пахаваны на берлінскіх могілках «Вітэн аўф дэм Кройцберг».{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзэфавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Скончыў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (1867), падпаручнік (1869), паручнік (1870), штабс-капітан (1877), капітан (1879), падпалкоўнік (1889), палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Ордэны Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Падпаручнік 96-га Омскага пяхотнага палка. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка, быў паранены, атрымаў баявыя ордэны Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытон), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкаго). Паводле эмігранцкіх мемуараў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага ў 1923 годзе, пасля прыезду ў ЗША некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] bn8jouz0xsiw9hjouf273ixqudjekw7 5143085 5143080 2026-05-18T14:25:37Z M.L.Bot 261 5143085 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 снежня (23 снежня па новым стылі) 1873 года ў Курляндскай губерні, у Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе тым часам служыў яго бацька. Паводле праваслаўнага метрычнага запісу, дата нараджэння — 28 лістапада 1873 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адкуль у студзені 1896 года з 6-га класа па рашэнні бацькі, які не меў сродкаў на ўтрыманне сына{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», а яго паводзіны ацэньваліся як нездавальняльныя з прычыны курэння, наведвання тэатра без дазволу і прагулаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Не вядома крыніца звестак (напрыклад У. Л. Сакалоўскага), што Бароўскі мог скончыць сярэднюю навучальную ўстанову ў Магілёве і потым вучыўся ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім]] і [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім]] універсітэтах, дзе студэнтам далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, сінхронныя крыніцы гэтага не пацвярджаюць{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У кастрычніку 1899 года Андрэй Бароўскі пераехаў у Ташкент, уладкаваўся рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскі перасяленчы атрад. Увайшоў у мясцовыя сацыял-дэмакратычныя і рэвалюцыйныя гурткі, за што ў чэрвені 1903 года звольнены і высланы з Туркестанскага краю пад нагляд паліцыі. Некаторы час жыў у Самары і Новай Бухары.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У красавіку 1904 года зноў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, этапнаваны ў Самару, дзе яго трымалі ў адзіночнай камеры Самарскай турмы. Паводле «высочайшага павелення» ад 5 студзеня 1905 года Бароўскі асуджаны да гласнага нагляду паліцыі тэрмінам на 3 гады ў Архангельскай губерні. Месцам высылкі вызначана Мезень, адкуль ужо 17 жніўня 1905 года Бароўскі збег.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Нелегальна пакінуў Расійскую імперыю і выехаў у Еўропу, прыняў імя нямецкага выхадцы ''Аляксандра Мюлера'' ({{lang-en|Alexander Müller}}){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Жыў у Швейцарыі і Германіі. Наведваў лекцыі па хіміі і прыродазнаўстве ў Гайдэльбергскім універсітэце, працаваць бухгалтарам на прыватных прадпрыемствах{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Доўгі час быў у вышуку расійскімі ўладамі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На Каляды 1907 года ажаніўся ў Гайдэльбергу з мясцовай ураджэнкай Элізабет Хорн {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго месцазнаходжанне ў Берліне (ён жыў па адрасе Шарлотэнбург, Кантштрасэ, 117а) праз пралюстраваны ліст да бацькі. Пры садзейнічанні бацькі, які выкарыстаў свае сувязі і падаў прашэнне на імя магілёўскага губернатара, Андрэй Бароўскі атрымаў дазвол вярнуцца ў Расійскую імперыю. У пачатку 1914 года прыехаў у Магілёў, дзе часова аддадзены пад нягласны нагляд паліцыі. Неўзабаве выехаў у Пермскую губерню, дзе працаваў бухгалтарам на будаўніцтве Чырвонафімскай чыгункі.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} З беларускіх крыніц, пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года Бароўскі стаў адным з кіраўнікоў [[Цэнтрбелсаюз]]у (''Центральный союз потребительских обществ белорусского края''). Аднак, на допытах ў паліцыі Веймарскай рэспублікі ён сцвярджаў, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі быў прызначаны сакратаром Расійскага консульства ў Амстэрдаме (Нідэрланды) і працаваў там прынамсі да кастрычніка 1918 года, пакуль консульства не закрылі. Нямецкія ўлады афіцыйна разглядалі яго менавіта як «былога расійскага дзяржаўнага службоўца». Ігар Барынаў адзначае, што дакументальных пацверджанняў працы Бароўскага ў Амстэрдаме ў расійскіх архівах няма, таму гэтыя паказанні маглі быць ім прыдуманы для легалізацыі ў Германіі.{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1920 года выехаў з Мінска (занятага тым часам польскімі войскамі) у Берлін праз Вільню і Коўна. Разам з ім у Германію прыехала жонка Элізабет і прыёмная дачка Галіна (нар. 1914, Пермь).{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. З 1 мая 1920 года загадам Рады Народных Міністраў БНР прызначаны гандлёвым экспертам і бухгалтарам дыпламатычнай місіі БНР у Берліне. У 1920—1922 гадах актыўна займаўся камерцыйнай і закупачнай дзейнасцю для патрэб урада Вацлава Ластоўскага, курыраваў сувязі з нямецкай гандлёва-пасрэдніцкай фірмай «IWEG».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Пасля сыходу з пасады кіраўніка місіі Аляксандра Квасніцкага, Бароўскі з 14 сакавіка 1921 года выконваў абавязкі кіраўніка спраў Дыпламатычнай місіі БНР у Германіі. З 15 кастрычніка 1925 года, пасля ад’езду большасці дзеячаў у Мінск на Другую Усебеларускую канферэнцыю, афіцыйна стаў кіраўніком місіі БНР у Берліне. Калі ў кастрычніку 1925 года ўрад БНР у Берліне прыняў рашэнне пра ліквідацыю місіі і прызнанні Савецкага Мінска, Андрэй Бароўскі катэгарычна адмовіўся падпарадкавацца гэтаму і не склаў паўнамоцтвы, заявіўшы: «Маё стаўленне да беларускай справы нязменнае».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Паводле ўспамінаў Алеся Вініцкага, пасля закрыцця місіі ў 1925 годзе і да 1938 года Бароўскі «трымаў у Берліне ўласнае бюро перакладаў»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}, аднак праверка берлінскіх адрасных кніг (''Berliner Adreßbuch''), праведзеная І. Барынавым, не пацвердзіла гэтага — Бароўскі ніколі не быў зарэгістраваны уладальнікам гандлёвага прадпрыемства або прысяжным перакладчыкам{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1925—1933 гадах працаваў штатным або пазаштатным рэдактарам, карэктарам і перакладчыкам у нямецкім мастацкім выдавецтве «Айгенбродлер» ({{lang-de|Eigenbrödler-Verlag}}) {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля банкруцтва выдавецтва ў гады Вялікай дэпрэсіі Бароўскі афіцыйна лічыўся беспрацоўным або «прыватнікам» ({{lang-de|Privatier}}), жыў у галечы, змяніў некалькі танных адрасоў у раёнах Вільмерсдорф і Шарлотэнбург{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У верасні 1938 года разам з [[Анатоль Шкуцька|Анатолем Шкуцькам]] ствараў [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў Берліне, быў яго скарбнікам.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Падача вайны Германіі супраць СССР, у 1943 годзе ўвайшоў у склад кіраўніцтва [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] (БКС) у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паралельна працаваў у беларускім аддзеле прапагандысцкай установы Міністэрства асветы і прапаганды Трэцяга рэйха «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1944 годзе выконваў даручэнні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] (БЦР), курыраваў рассяленне і забеспячэнне прадуктамі харчавання ўцекачоў з Беларусі, якія прыбывалі ў Берлін {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Памёр у Берліне 15 студзеня 1945 года ў бальніцы святога Хільдэгарда. У афіцыйным акце пра смерць прычынай пазначаны «параліч сэрца, агульнае знясіленне і маразм». Пахаваны на берлінскіх могілках «Вітэн аўф дэм Кройцберг».{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзэфавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Скончыў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (1867), падпаручнік (1869), паручнік (1870), штабс-капітан (1877), капітан (1879), падпалкоўнік (1889), палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Ордэны Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Падпаручнік 96-га Омскага пяхотнага палка. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка, быў паранены, атрымаў баявыя ордэны Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытон), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкаго). Паводле эмігранцкіх мемуараў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага ў 1923 годзе, пасля прыезду ў ЗША некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] pysjhhmrnakh6ewr6x2npxn78qmrsgl 5143090 5143085 2026-05-18T14:29:42Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5143090 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 снежня 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія) Курляндскай губерні, дзе тым часам служыў бацька. У праваслаўным метрычным запісе, дата нараджэння — 28 лістапада 1873 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адкуль у студзені 1896 года з 6-га класа па рашэнні бацькі, які не меў сродкаў на ўтрыманне сына{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», а яго паводзіны ацэньвалі як незадавальняючыя з прычыны курэння, наведвання тэатра без дазволу і прагулаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Не вядома крыніца звестак (напрыклад У. Л. Сакалоўскага), што Бароўскі мог скончыць сярэднюю навучальную ўстанову ў Магілёве і потым вучыўся ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім]] і [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім]] універсітэтах, дзе студэнтам далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, сінхронныя крыніцы гэтага не пацвярджаюць{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У кастрычніку 1899 года Андрэй Бароўскі пераехаў у Ташкент, уладкаваўся рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскі перасяленчы атрад. Увайшоў у мясцовыя сацыял-дэмакратычныя і рэвалюцыйныя гурткі, за што ў чэрвені 1903 года звольнены і высланы з Туркестанскага краю пад нагляд паліцыі. Некаторы час жыў у Самары і Новай Бухары.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У красавіку 1904 года зноў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, этапнаваны ў Самару, дзе яго трымалі ў адзіночнай камеры Самарскай турмы. Паводле «высочайшага павелення» ад 5 студзеня 1905 года Бароўскі асуджаны да гласнага нагляду паліцыі тэрмінам на 3 гады ў Архангельскай губерні. Месцам высылкі вызначана Мезень, адкуль ужо 17 жніўня 1905 года Бароўскі збег.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Нелегальна пакінуў Расійскую імперыю і выехаў у Еўропу, прыняў імя нямецкага выхадцы ''Аляксандра Мюлера'' ({{lang-en|Alexander Müller}}){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Жыў у Швейцарыі і Германіі. Наведваў лекцыі па хіміі і прыродазнаўстве ў Гайдэльбергскім універсітэце, працаваць бухгалтарам на прыватных прадпрыемствах{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Доўгі час быў у вышуку расійскімі ўладамі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На Каляды 1907 года ажаніўся ў Гайдэльбергу з мясцовай ураджэнкай Элізабет Хорн {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго месцазнаходжанне ў Берліне (ён жыў па адрасе Шарлотэнбург, Кантштрасэ, 117а) праз пралюстраваны ліст да бацькі. Пры садзейнічанні бацькі, які выкарыстаў свае сувязі і падаў прашэнне на імя магілёўскага губернатара, Андрэй Бароўскі атрымаў дазвол вярнуцца ў Расійскую імперыю. У пачатку 1914 года прыехаў у Магілёў, дзе часова аддадзены пад нягласны нагляд паліцыі. Неўзабаве выехаў у Пермскую губерню, дзе працаваў бухгалтарам на будаўніцтве Чырвонафімскай чыгункі.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} З беларускіх крыніц, пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года Бароўскі стаў адным з кіраўнікоў [[Цэнтрбелсаюз]]у (''Центральный союз потребительских обществ белорусского края''). Аднак, на допытах ў паліцыі Веймарскай рэспублікі ён сцвярджаў, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі быў прызначаны сакратаром Расійскага консульства ў Амстэрдаме (Нідэрланды) і працаваў там прынамсі да кастрычніка 1918 года, пакуль консульства не закрылі. Нямецкія ўлады афіцыйна разглядалі яго менавіта як «былога расійскага дзяржаўнага службоўца». Ігар Барынаў адзначае, што дакументальных пацверджанняў працы Бароўскага ў Амстэрдаме ў расійскіх архівах няма, таму гэтыя паказанні маглі быць ім прыдуманы для легалізацыі ў Германіі.{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1920 года выехаў з Мінска (занятага тым часам польскімі войскамі) у Берлін праз Вільню і Коўна. Разам з ім у Германію прыехала жонка Элізабет і прыёмная дачка Галіна (нар. 1914, Пермь).{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. З 1 мая 1920 года загадам Рады Народных Міністраў БНР прызначаны гандлёвым экспертам і бухгалтарам дыпламатычнай місіі БНР у Берліне. У 1920—1922 гадах актыўна займаўся камерцыйнай і закупачнай дзейнасцю для патрэб урада Вацлава Ластоўскага, курыраваў сувязі з нямецкай гандлёва-пасрэдніцкай фірмай «IWEG».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Пасля сыходу з пасады кіраўніка місіі Аляксандра Квасніцкага, Бароўскі з 14 сакавіка 1921 года выконваў абавязкі кіраўніка спраў Дыпламатычнай місіі БНР у Германіі. З 15 кастрычніка 1925 года, пасля ад’езду большасці дзеячаў у Мінск на Другую Усебеларускую канферэнцыю, афіцыйна стаў кіраўніком місіі БНР у Берліне. Калі ў кастрычніку 1925 года ўрад БНР у Берліне прыняў рашэнне пра ліквідацыю місіі і прызнанні Савецкага Мінска, Андрэй Бароўскі катэгарычна адмовіўся падпарадкавацца гэтаму і не склаў паўнамоцтвы, заявіўшы: «Маё стаўленне да беларускай справы нязменнае».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Паводле ўспамінаў Алеся Вініцкага, пасля закрыцця місіі ў 1925 годзе і да 1938 года Бароўскі «трымаў у Берліне ўласнае бюро перакладаў»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}, аднак праверка берлінскіх адрасных кніг (''Berliner Adreßbuch''), праведзеная І. Барынавым, не пацвердзіла гэтага — Бароўскі ніколі не быў зарэгістраваны уладальнікам гандлёвага прадпрыемства або прысяжным перакладчыкам{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1925—1933 гадах працаваў штатным або пазаштатным рэдактарам, карэктарам і перакладчыкам у нямецкім мастацкім выдавецтве «Айгенбродлер» ({{lang-de|Eigenbrödler-Verlag}}) {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля банкруцтва выдавецтва ў гады Вялікай дэпрэсіі Бароўскі афіцыйна лічыўся беспрацоўным або «прыватнікам» ({{lang-de|Privatier}}), жыў у галечы, змяніў некалькі танных адрасоў у раёнах Вільмерсдорф і Шарлотэнбург{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У верасні 1938 года разам з [[Анатоль Шкуцька|Анатолем Шкуцькам]] ствараў [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў Берліне, быў яго скарбнікам.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Падача вайны Германіі супраць СССР, у 1943 годзе ўвайшоў у склад кіраўніцтва [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] (БКС) у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паралельна працаваў у беларускім аддзеле прапагандысцкай установы Міністэрства асветы і прапаганды Трэцяга рэйха «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1944 годзе выконваў даручэнні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] (БЦР), курыраваў рассяленне і забеспячэнне прадуктамі харчавання ўцекачоў з Беларусі, якія прыбывалі ў Берлін {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Памёр у Берліне 15 студзеня 1945 года ў бальніцы святога Хільдэгарда. У афіцыйным акце пра смерць прычынай пазначаны «параліч сэрца, агульнае знясіленне і маразм». Пахаваны на берлінскіх могілках «Вітэн аўф дэм Кройцберг».{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзэфавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Скончыў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (1867), падпаручнік (1869), паручнік (1870), штабс-капітан (1877), капітан (1879), падпалкоўнік (1889), палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Ордэны Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Падпаручнік 96-га Омскага пяхотнага палка. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка, быў паранены, атрымаў баявыя ордэны Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытон), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкаго). Паводле эмігранцкіх мемуараў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага ў 1923 годзе, пасля прыезду ў ЗША некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] hgwwg3lcdegqqddjs9d4guy7djtdeny 5143092 5143090 2026-05-18T14:31:14Z M.L.Bot 261 /* Бацька */ 5143092 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 снежня 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія) Курляндскай губерні, дзе тым часам служыў бацька. У праваслаўным метрычным запісе, дата нараджэння — 28 лістапада 1873 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адкуль у студзені 1896 года з 6-га класа па рашэнні бацькі, які не меў сродкаў на ўтрыманне сына{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», а яго паводзіны ацэньвалі як незадавальняючыя з прычыны курэння, наведвання тэатра без дазволу і прагулаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Не вядома крыніца звестак (напрыклад У. Л. Сакалоўскага), што Бароўскі мог скончыць сярэднюю навучальную ўстанову ў Магілёве і потым вучыўся ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім]] і [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім]] універсітэтах, дзе студэнтам далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, сінхронныя крыніцы гэтага не пацвярджаюць{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У кастрычніку 1899 года Андрэй Бароўскі пераехаў у Ташкент, уладкаваўся рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскі перасяленчы атрад. Увайшоў у мясцовыя сацыял-дэмакратычныя і рэвалюцыйныя гурткі, за што ў чэрвені 1903 года звольнены і высланы з Туркестанскага краю пад нагляд паліцыі. Некаторы час жыў у Самары і Новай Бухары.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У красавіку 1904 года зноў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, этапнаваны ў Самару, дзе яго трымалі ў адзіночнай камеры Самарскай турмы. Паводле «высочайшага павелення» ад 5 студзеня 1905 года Бароўскі асуджаны да гласнага нагляду паліцыі тэрмінам на 3 гады ў Архангельскай губерні. Месцам высылкі вызначана Мезень, адкуль ужо 17 жніўня 1905 года Бароўскі збег.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Нелегальна пакінуў Расійскую імперыю і выехаў у Еўропу, прыняў імя нямецкага выхадцы ''Аляксандра Мюлера'' ({{lang-en|Alexander Müller}}){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Жыў у Швейцарыі і Германіі. Наведваў лекцыі па хіміі і прыродазнаўстве ў Гайдэльбергскім універсітэце, працаваць бухгалтарам на прыватных прадпрыемствах{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Доўгі час быў у вышуку расійскімі ўладамі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На Каляды 1907 года ажаніўся ў Гайдэльбергу з мясцовай ураджэнкай Элізабет Хорн {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго месцазнаходжанне ў Берліне (ён жыў па адрасе Шарлотэнбург, Кантштрасэ, 117а) праз пралюстраваны ліст да бацькі. Пры садзейнічанні бацькі, які выкарыстаў свае сувязі і падаў прашэнне на імя магілёўскага губернатара, Андрэй Бароўскі атрымаў дазвол вярнуцца ў Расійскую імперыю. У пачатку 1914 года прыехаў у Магілёў, дзе часова аддадзены пад нягласны нагляд паліцыі. Неўзабаве выехаў у Пермскую губерню, дзе працаваў бухгалтарам на будаўніцтве Чырвонафімскай чыгункі.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} З беларускіх крыніц, пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года Бароўскі стаў адным з кіраўнікоў [[Цэнтрбелсаюз]]у (''Центральный союз потребительских обществ белорусского края''). Аднак, на допытах ў паліцыі Веймарскай рэспублікі ён сцвярджаў, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі быў прызначаны сакратаром Расійскага консульства ў Амстэрдаме (Нідэрланды) і працаваў там прынамсі да кастрычніка 1918 года, пакуль консульства не закрылі. Нямецкія ўлады афіцыйна разглядалі яго менавіта як «былога расійскага дзяржаўнага службоўца». Ігар Барынаў адзначае, што дакументальных пацверджанняў працы Бароўскага ў Амстэрдаме ў расійскіх архівах няма, таму гэтыя паказанні маглі быць ім прыдуманы для легалізацыі ў Германіі.{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1920 года выехаў з Мінска (занятага тым часам польскімі войскамі) у Берлін праз Вільню і Коўна. Разам з ім у Германію прыехала жонка Элізабет і прыёмная дачка Галіна (нар. 1914, Пермь).{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. З 1 мая 1920 года загадам Рады Народных Міністраў БНР прызначаны гандлёвым экспертам і бухгалтарам дыпламатычнай місіі БНР у Берліне. У 1920—1922 гадах актыўна займаўся камерцыйнай і закупачнай дзейнасцю для патрэб урада Вацлава Ластоўскага, курыраваў сувязі з нямецкай гандлёва-пасрэдніцкай фірмай «IWEG».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Пасля сыходу з пасады кіраўніка місіі Аляксандра Квасніцкага, Бароўскі з 14 сакавіка 1921 года выконваў абавязкі кіраўніка спраў Дыпламатычнай місіі БНР у Германіі. З 15 кастрычніка 1925 года, пасля ад’езду большасці дзеячаў у Мінск на Другую Усебеларускую канферэнцыю, афіцыйна стаў кіраўніком місіі БНР у Берліне. Калі ў кастрычніку 1925 года ўрад БНР у Берліне прыняў рашэнне пра ліквідацыю місіі і прызнанні Савецкага Мінска, Андрэй Бароўскі катэгарычна адмовіўся падпарадкавацца гэтаму і не склаў паўнамоцтвы, заявіўшы: «Маё стаўленне да беларускай справы нязменнае».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Паводле ўспамінаў Алеся Вініцкага, пасля закрыцця місіі ў 1925 годзе і да 1938 года Бароўскі «трымаў у Берліне ўласнае бюро перакладаў»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}, аднак праверка берлінскіх адрасных кніг (''Berliner Adreßbuch''), праведзеная І. Барынавым, не пацвердзіла гэтага — Бароўскі ніколі не быў зарэгістраваны уладальнікам гандлёвага прадпрыемства або прысяжным перакладчыкам{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1925—1933 гадах працаваў штатным або пазаштатным рэдактарам, карэктарам і перакладчыкам у нямецкім мастацкім выдавецтве «Айгенбродлер» ({{lang-de|Eigenbrödler-Verlag}}) {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля банкруцтва выдавецтва ў гады Вялікай дэпрэсіі Бароўскі афіцыйна лічыўся беспрацоўным або «прыватнікам» ({{lang-de|Privatier}}), жыў у галечы, змяніў некалькі танных адрасоў у раёнах Вільмерсдорф і Шарлотэнбург{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У верасні 1938 года разам з [[Анатоль Шкуцька|Анатолем Шкуцькам]] ствараў [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў Берліне, быў яго скарбнікам.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Падача вайны Германіі супраць СССР, у 1943 годзе ўвайшоў у склад кіраўніцтва [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] (БКС) у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паралельна працаваў у беларускім аддзеле прапагандысцкай установы Міністэрства асветы і прапаганды Трэцяга рэйха «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1944 годзе выконваў даручэнні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] (БЦР), курыраваў рассяленне і забеспячэнне прадуктамі харчавання ўцекачоў з Беларусі, якія прыбывалі ў Берлін {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Памёр у Берліне 15 студзеня 1945 года ў бальніцы святога Хільдэгарда. У афіцыйным акце пра смерць прычынай пазначаны «параліч сэрца, агульнае знясіленне і маразм». Пахаваны на берлінскіх могілках «Вітэн аўф дэм Кройцберг».{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Скончыў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (1867), падпаручнік (1869), паручнік (1870), штабс-капітан (1877), капітан (1879), падпалкоўнік (1889), палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Ордэны Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Падпаручнік 96-га Омскага пяхотнага палка. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка, быў паранены, атрымаў баявыя ордэны Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытон), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкаго). Паводле эмігранцкіх мемуараў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага ў 1923 годзе, пасля прыезду ў ЗША некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] q5y9wxxor9v615q1p30kzvhbwrobhuz 5143094 5143092 2026-05-18T14:32:18Z M.L.Bot 261 5143094 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 снежня 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія) Курляндскай губерні, дзе тым часам служыў бацька. У праваслаўным метрычным запісе, дата нараджэння — 28 лістапада 1873 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адкуль у студзені 1896 года з 6-га класа па рашэнні бацькі, які не меў сродкаў на ўтрыманне сына{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», а яго паводзіны ацэньвалі як незадавальняючыя з прычыны курэння, наведвання тэатра без дазволу і прагулаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Не вядома крыніца звестак (напрыклад У. Л. Сакалоўскага), што Бароўскі мог скончыць сярэднюю навучальную ўстанову ў Магілёве і потым вучыўся ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім]] і [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім]] універсітэтах, дзе студэнтам далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, сінхронныя крыніцы гэтага не пацвярджаюць{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У кастрычніку 1899 года Андрэй Бароўскі пераехаў у Ташкент, уладкаваўся рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскі перасяленчы атрад. Увайшоў у мясцовыя сацыял-дэмакратычныя і рэвалюцыйныя гурткі, за што ў чэрвені 1903 года звольнены і высланы з Туркестанскага краю пад нагляд паліцыі. Некаторы час жыў у Самары і Новай Бухары.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У красавіку 1904 года зноў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, этапнаваны ў Самару, дзе яго трымалі ў адзіночнай камеры Самарскай турмы. Паводле «высочайшага павелення» ад 5 студзеня 1905 года Бароўскі асуджаны да гласнага нагляду паліцыі тэрмінам на 3 гады ў Архангельскай губерні. Месцам высылкі вызначана Мезень, адкуль ужо 17 жніўня 1905 года Бароўскі збег.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Нелегальна пакінуў Расійскую імперыю і выехаў у Еўропу, прыняў імя нямецкага выхадцы ''Аляксандра Мюлера'' ({{lang-en|Alexander Müller}}){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Жыў у Швейцарыі і Германіі. Наведваў лекцыі па хіміі і прыродазнаўстве ў Гайдэльбергскім універсітэце, працаваць бухгалтарам на прыватных прадпрыемствах{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Доўгі час быў у вышуку расійскімі ўладамі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На Каляды 1907 года ажаніўся ў Гайдэльбергу з мясцовай ураджэнкай Элізабет Хорн {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго месцазнаходжанне ў Берліне (ён жыў па адрасе Шарлотэнбург, Кантштрасэ, 117а) праз пралюстраваны ліст да бацькі. Пры садзейнічанні бацькі, які выкарыстаў свае сувязі і падаў прашэнне на імя магілёўскага губернатара, Андрэй Бароўскі атрымаў дазвол вярнуцца ў Расійскую імперыю. У пачатку 1914 года прыехаў у Магілёў, дзе часова аддадзены пад нягласны нагляд паліцыі. Неўзабаве выехаў у Пермскую губерню, дзе працаваў бухгалтарам на будаўніцтве Чырвонафімскай чыгункі.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} З беларускіх крыніц, пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года Бароўскі стаў адным з кіраўнікоў [[Цэнтрбелсаюз]]у (''Центральный союз потребительских обществ белорусского края''). Аднак, на допытах ў паліцыі Веймарскай рэспублікі ён сцвярджаў, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі быў прызначаны сакратаром Расійскага консульства ў Амстэрдаме (Нідэрланды) і працаваў там прынамсі да кастрычніка 1918 года, пакуль консульства не закрылі. Нямецкія ўлады афіцыйна разглядалі яго менавіта як «былога расійскага дзяржаўнага службоўца». Ігар Барынаў адзначае, што дакументальных пацверджанняў працы Бароўскага ў Амстэрдаме ў расійскіх архівах няма, таму гэтыя паказанні маглі быць ім прыдуманы для легалізацыі ў Германіі.{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1920 года выехаў з Мінска (занятага тым часам польскімі войскамі) у Берлін праз Вільню і Коўна. Разам з ім у Германію прыехала жонка Элізабет і прыёмная дачка Галіна (нар. 1914, Пермь).{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. З 1 мая 1920 года загадам Рады Народных Міністраў БНР прызначаны гандлёвым экспертам і бухгалтарам дыпламатычнай місіі БНР у Берліне. У 1920—1922 гадах актыўна займаўся камерцыйнай і закупачнай дзейнасцю для патрэб урада Вацлава Ластоўскага, курыраваў сувязі з нямецкай гандлёва-пасрэдніцкай фірмай «IWEG».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Пасля сыходу з пасады кіраўніка місіі Аляксандра Квасніцкага, Бароўскі з 14 сакавіка 1921 года выконваў абавязкі кіраўніка спраў Дыпламатычнай місіі БНР у Германіі. З 15 кастрычніка 1925 года, пасля ад’езду большасці дзеячаў у Мінск на Другую Усебеларускую канферэнцыю, афіцыйна стаў кіраўніком місіі БНР у Берліне. Калі ў кастрычніку 1925 года ўрад БНР у Берліне прыняў рашэнне пра ліквідацыю місіі і прызнанні Савецкага Мінска, Андрэй Бароўскі катэгарычна адмовіўся падпарадкавацца гэтаму і не склаў паўнамоцтвы, заявіўшы: «Маё стаўленне да беларускай справы нязменнае».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Паводле ўспамінаў [[Алесь Вініцкі|Алеся Вініцкага]], пасля закрыцця місіі ў 1925 годзе і да 1938 года Бароўскі «трымаў у Берліне ўласнае бюро перакладаў»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}, аднак праверка берлінскіх адрасных кніг (''Berliner Adreßbuch''), праведзеная І. Барынавым, не пацвердзіла гэтага — Бароўскі ніколі не быў зарэгістраваны уладальнікам гандлёвага прадпрыемства або прысяжным перакладчыкам{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1925—1933 гадах працаваў штатным або пазаштатным рэдактарам, карэктарам і перакладчыкам у нямецкім мастацкім выдавецтве «Айгенбродлер» ({{lang-de|Eigenbrödler-Verlag}}) {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля банкруцтва выдавецтва ў гады Вялікай дэпрэсіі Бароўскі афіцыйна лічыўся беспрацоўным або «прыватнікам» ({{lang-de|Privatier}}), жыў у галечы, змяніў некалькі танных адрасоў у раёнах Вільмерсдорф і Шарлотэнбург{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У верасні 1938 года разам з [[Анатоль Шкуцька|Анатолем Шкуцькам]] ствараў [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў Берліне, быў яго скарбнікам.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Падача вайны Германіі супраць СССР, у 1943 годзе ўвайшоў у склад кіраўніцтва [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] (БКС) у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паралельна працаваў у беларускім аддзеле прапагандысцкай установы Міністэрства асветы і прапаганды Трэцяга рэйха «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1944 годзе выконваў даручэнні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] (БЦР), курыраваў рассяленне і забеспячэнне прадуктамі харчавання ўцекачоў з Беларусі, якія прыбывалі ў Берлін {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Памёр у Берліне 15 студзеня 1945 года ў бальніцы святога Хільдэгарда. У афіцыйным акце пра смерць прычынай пазначаны «параліч сэрца, агульнае знясіленне і маразм». Пахаваны на берлінскіх могілках «Вітэн аўф дэм Кройцберг».{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Скончыў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (1867), падпаручнік (1869), паручнік (1870), штабс-капітан (1877), капітан (1879), падпалкоўнік (1889), палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Ордэны Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Падпаручнік 96-га Омскага пяхотнага палка. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка, быў паранены, атрымаў баявыя ордэны Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытон), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкаго). Паводле эмігранцкіх мемуараў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага ў 1923 годзе, пасля прыезду ў ЗША некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 7yxcrf8iwjxhdcmjs0dxcmf85dcznbj 5143096 5143094 2026-05-18T14:33:30Z M.L.Bot 261 5143096 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 снежня 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія) Курляндскай губерні, дзе тым часам служыў бацька. У праваслаўным метрычным запісе, дата нараджэння — 28 лістапада 1873 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адкуль у студзені 1896 года з 6-га класа па рашэнні бацькі, які не меў сродкаў на ўтрыманне сына{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», а яго паводзіны ацэньвалі як незадавальняючыя з прычыны курэння, наведвання тэатра без дазволу і прагулаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Не вядома крыніца звестак (напрыклад У. Л. Сакалоўскага), што Бароўскі мог скончыць сярэднюю навучальную ўстанову ў Магілёве і потым вучыўся ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім]] і [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім]] універсітэтах, дзе студэнтам далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, сінхронныя крыніцы гэтага не пацвярджаюць{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У кастрычніку 1899 года Андрэй Бароўскі пераехаў у Ташкент, уладкаваўся рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскі перасяленчы атрад. Увайшоў у мясцовыя сацыял-дэмакратычныя і рэвалюцыйныя гурткі, за што ў чэрвені 1903 года звольнены і высланы з Туркестанскага краю пад нагляд паліцыі. Некаторы час жыў у Самары і Новай Бухары.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У красавіку 1904 года зноў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, этапнаваны ў Самару, дзе яго трымалі ў адзіночнай камеры Самарскай турмы. Паводле «высочайшага павелення» ад 5 студзеня 1905 года Бароўскі асуджаны да гласнага нагляду паліцыі тэрмінам на 3 гады ў Архангельскай губерні. Месцам высылкі вызначана Мезень, адкуль ужо 17 жніўня 1905 года Бароўскі збег.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Нелегальна пакінуў Расійскую імперыю і выехаў у Еўропу, прыняў імя нямецкага выхадцы ''Аляксандра Мюлера'' ({{lang-en|Alexander Müller}}){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Жыў у Швейцарыі і Германіі. Наведваў лекцыі па хіміі і прыродазнаўстве ў Гайдэльбергскім універсітэце, працаваць бухгалтарам на прыватных прадпрыемствах{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Доўгі час быў у вышуку расійскімі ўладамі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На Каляды 1907 года ажаніўся ў Гайдэльбергу з мясцовай ураджэнкай Элізабет Хорн {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго месцазнаходжанне ў Берліне (ён жыў па адрасе Шарлотэнбург, Кантштрасэ, 117а) праз пралюстраваны ліст да бацькі. Пры садзейнічанні бацькі, які выкарыстаў свае сувязі і падаў прашэнне на імя магілёўскага губернатара, Андрэй Бароўскі атрымаў дазвол вярнуцца ў Расійскую імперыю. У пачатку 1914 года прыехаў у Магілёў, дзе часова аддадзены пад нягласны нагляд паліцыі. Неўзабаве выехаў у Пермскую губерню, дзе працаваў бухгалтарам на будаўніцтве Чырвонафімскай чыгункі.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} З беларускіх крыніц, пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года Бароўскі стаў адным з кіраўнікоў [[Цэнтрбелсаюз]]у (''Центральный союз потребительских обществ белорусского края''). Аднак, на допытах ў паліцыі Веймарскай рэспублікі ён сцвярджаў, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі быў прызначаны сакратаром Расійскага консульства ў Амстэрдаме (Нідэрланды) і працаваў там прынамсі да кастрычніка 1918 года, пакуль консульства не закрылі. Нямецкія ўлады афіцыйна разглядалі яго менавіта як «былога расійскага дзяржаўнага службоўца». [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігар Барынаў]] адзначае, што дакументальных пацверджанняў працы Бароўскага ў Амстэрдаме ў расійскіх архівах няма, таму гэтыя паказанні маглі быць ім прыдуманы для легалізацыі ў Германіі.{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1920 года выехаў з Мінска (занятага тым часам польскімі войскамі) у Берлін праз Вільню і Коўна. Разам з ім у Германію прыехала жонка Элізабет і прыёмная дачка Галіна (нар. 1914, Пермь).{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. З 1 мая 1920 года загадам Рады Народных Міністраў БНР прызначаны гандлёвым экспертам і бухгалтарам дыпламатычнай місіі БНР у Берліне. У 1920—1922 гадах актыўна займаўся камерцыйнай і закупачнай дзейнасцю для патрэб урада Вацлава Ластоўскага, курыраваў сувязі з нямецкай гандлёва-пасрэдніцкай фірмай «IWEG».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Пасля сыходу з пасады кіраўніка місіі Аляксандра Квасніцкага, Бароўскі з 14 сакавіка 1921 года выконваў абавязкі кіраўніка спраў Дыпламатычнай місіі БНР у Германіі. З 15 кастрычніка 1925 года, пасля ад’езду большасці дзеячаў у Мінск на Другую Усебеларускую канферэнцыю, афіцыйна стаў кіраўніком місіі БНР у Берліне. Калі ў кастрычніку 1925 года ўрад БНР у Берліне прыняў рашэнне пра ліквідацыю місіі і прызнанні Савецкага Мінска, Андрэй Бароўскі катэгарычна адмовіўся падпарадкавацца гэтаму і не склаў паўнамоцтвы, заявіўшы: «Маё стаўленне да беларускай справы нязменнае».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Паводле ўспамінаў [[Алесь Вініцкі|Алеся Вініцкага]], пасля закрыцця місіі ў 1925 годзе і да 1938 года Бароўскі «трымаў у Берліне ўласнае бюро перакладаў»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}, аднак праверка берлінскіх адрасных кніг (''Berliner Adreßbuch''), праведзеная Барынавым, не пацвердзіла гэтага — Бароўскі ніколі не быў зарэгістраваны уладальнікам гандлёвага прадпрыемства або прысяжным перакладчыкам{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1925—1933 гадах працаваў штатным або пазаштатным рэдактарам, карэктарам і перакладчыкам у нямецкім мастацкім выдавецтве «Айгенбродлер» ({{lang-de|Eigenbrödler-Verlag}}) {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля банкруцтва выдавецтва ў гады Вялікай дэпрэсіі Бароўскі афіцыйна лічыўся беспрацоўным або «прыватнікам» ({{lang-de|Privatier}}), жыў у галечы, змяніў некалькі танных адрасоў у раёнах Вільмерсдорф і Шарлотэнбург{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У верасні 1938 года разам з [[Анатоль Шкуцька|Анатолем Шкуцькам]] ствараў [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў Берліне, быў яго скарбнікам.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Падача вайны Германіі супраць СССР, у 1943 годзе ўвайшоў у склад кіраўніцтва [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] (БКС) у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паралельна працаваў у беларускім аддзеле прапагандысцкай установы Міністэрства асветы і прапаганды Трэцяга рэйха «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1944 годзе выконваў даручэнні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] (БЦР), курыраваў рассяленне і забеспячэнне прадуктамі харчавання ўцекачоў з Беларусі, якія прыбывалі ў Берлін {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Памёр у Берліне 15 студзеня 1945 года ў бальніцы святога Хільдэгарда. У афіцыйным акце пра смерць прычынай пазначаны «параліч сэрца, агульнае знясіленне і маразм». Пахаваны на берлінскіх могілках «Вітэн аўф дэм Кройцберг».{{sfn|Баринов|2024|p=137}} == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Скончыў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (1867), падпаручнік (1869), паручнік (1870), штабс-капітан (1877), капітан (1879), падпалкоўнік (1889), палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Ордэны Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Падпаручнік 96-га Омскага пяхотнага палка. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка, быў паранены, атрымаў баявыя ордэны Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытон), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкаго). Паводле эмігранцкіх мемуараў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага ў 1923 годзе, пасля прыезду ў ЗША некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 3t00hel6d8q5abcsxvxxyhe15373eyn 5143127 5143096 2026-05-18T15:56:05Z M.L.Bot 261 5143127 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 снежня 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія) Курляндскай губерні, дзе тым часам служыў бацька. У праваслаўным метрычным запісе, дата нараджэння — 28 лістапада 1873 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адкуль у студзені 1896 года з 6-га класа па рашэнні бацькі, які не меў сродкаў на ўтрыманне сына{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», а яго паводзіны ацэньвалі як незадавальняючыя з прычыны курэння, наведвання тэатра без дазволу і прагулаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Не вядома крыніца звестак (напрыклад У. Л. Сакалоўскага), што Бароўскі мог скончыць сярэднюю навучальную ўстанову ў Магілёве і потым вучыўся ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім]] і [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім]] універсітэтах, дзе студэнтам далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, сінхронныя крыніцы гэтага не пацвярджаюць{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У кастрычніку 1899 года Андрэй Бароўскі пераехаў у Ташкент, уладкаваўся рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскі перасяленчы атрад. Увайшоў у мясцовыя сацыял-дэмакратычныя і рэвалюцыйныя гурткі, за што ў чэрвені 1903 года звольнены і высланы з Туркестанскага краю пад нагляд паліцыі. Некаторы час жыў у Самары і Новай Бухары.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} У красавіку 1904 года зноў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, этапнаваны ў Самару, дзе яго трымалі ў адзіночнай камеры Самарскай турмы. Паводле «высочайшага павелення» ад 5 студзеня 1905 года Бароўскі асуджаны да гласнага нагляду паліцыі тэрмінам на 3 гады ў Архангельскай губерні. Месцам высылкі вызначана Мезень, адкуль ужо 17 жніўня 1905 года Бароўскі збег.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} Нелегальна пакінуў Расійскую імперыю і выехаў у Еўропу, прыняў імя нямецкага выхадцы ''Аляксандра Мюлера'' ({{lang-en|Alexander Müller}}){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Жыў у Швейцарыі і Германіі. Наведваў лекцыі па хіміі і прыродазнаўстве ў Гайдэльбергскім універсітэце, працаваць бухгалтарам на прыватных прадпрыемствах{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Доўгі час быў у вышуку расійскімі ўладамі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На Каляды 1907 года ажаніўся ў Гайдэльбергу з мясцовай ураджэнкай Элізабет Хорн{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго месцазнаходжанне ў Берліне (ён жыў па адрасе Шарлотэнбург, Кантштрасэ, 117а) праз пралюстраваны ліст да бацькі. Пры садзейнічанні бацькі, які выкарыстаў свае сувязі і падаў прашэнне на імя магілёўскага губернатара, Андрэй Бароўскі атрымаў дазвол вярнуцца ў Расійскую імперыю. У пачатку 1914 года прыехаў у Магілёў, дзе часова аддадзены пад нягласны нагляд паліцыі. Неўзабаве выехаў у Пермскую губерню, дзе працаваў бухгалтарам на будаўніцтве Чырвонафімскай чыгункі.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} З беларускіх крыніц, пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года Бароўскі стаў адным з кіраўнікоў [[Цэнтрбелсаюз]]у (''Центральный союз потребительских обществ белорусского края''). Аднак, на допытах ў паліцыі Веймарскай рэспублікі ён сцвярджаў, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі быў прызначаны сакратаром Расійскага консульства ў Амстэрдаме (Нідэрланды) і працаваў там прынамсі да кастрычніка 1918 года, пакуль консульства не закрылі. Нямецкія ўлады афіцыйна разглядалі яго менавіта як «былога расійскага дзяржаўнага службоўца». [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігар Барынаў]] адзначае, што дакументальных пацверджанняў працы Бароўскага ў Амстэрдаме ў расійскіх архівах няма, таму гэтыя паказанні маглі быць ім прыдуманы для легалізацыі ў Германіі.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У красавіку 1920 года выехаў з Мінска (занятага тым часам польскімі войскамі) у Берлін праз Вільню і Коўна. Разам з ім у Германію прыехала жонка Элізабет і прыёмная дачка Галіна (нар. 1914, Пермь).{{sfn|Баринов|2024|p=133}} З 1 мая 1920 года загадам Рады Народных Міністраў БНР прызначаны гандлёвым экспертам і бухгалтарам дыпламатычнай місіі БНР у Берліне. У 1920—1922 гадах актыўна займаўся камерцыйнай і закупачнай дзейнасцю для патрэб урада Вацлава Ластоўскага, курыраваў сувязі з нямецкай гандлёва-пасрэдніцкай фірмай «IWEG».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Пасля сыходу з пасады кіраўніка місіі Аляксандра Квасніцкага, Бароўскі з 14 сакавіка 1921 года выконваў абавязкі кіраўніка спраў Дыпламатычнай місіі БНР у Германіі. З 15 кастрычніка 1925 года, пасля ад’езду большасці дзеячаў у Мінск на Другую Усебеларускую канферэнцыю, афіцыйна стаў кіраўніком місіі БНР у Берліне. Калі ў кастрычніку 1925 года ўрад БНР у Берліне прыняў рашэнне пра ліквідацыю місіі і прызнанні Савецкага Мінска, Андрэй Бароўскі катэгарычна адмовіўся падпарадкавацца гэтаму і не склаў паўнамоцтвы, заявіўшы: «Маё стаўленне да беларускай справы нязменнае».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Паводле ўспамінаў [[Алесь Вініцкі|Алеся Вініцкага]], пасля закрыцця місіі ў 1925 годзе і да 1938 года Бароўскі «трымаў у Берліне ўласнае бюро перакладаў»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}, аднак праверка берлінскіх адрасных кніг (''Berliner Adreßbuch''), праведзеная Барынавым, не пацвердзіла гэтага — Бароўскі ніколі не быў зарэгістраваны уладальнікам гандлёвага прадпрыемства або прысяжным перакладчыкам{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1925—1933 гадах працаваў штатным або пазаштатным рэдактарам, карэктарам і перакладчыкам у нямецкім мастацкім выдавецтве «Айгенбродлер» ({{lang-de|Eigenbrödler-Verlag}}) {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля банкруцтва выдавецтва ў гады Вялікай дэпрэсіі Бароўскі афіцыйна лічыўся беспрацоўным або «прыватнікам» ({{lang-de|Privatier}}), жыў у галечы, змяніў некалькі танных адрасоў у раёнах Вільмерсдорф і Шарлотэнбург{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У верасні 1938 года разам з [[Анатоль Шкуцька|Анатолем Шкуцькам]] ствараў [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў Берліне, быў яго скарбнікам.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Падача вайны Германіі супраць СССР, у 1943 годзе ўвайшоў у склад кіраўніцтва [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] (БКС) у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паралельна працаваў у беларускім аддзеле прапагандысцкай установы Міністэрства асветы і прапаганды Трэцяга рэйха «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1944 годзе выконваў даручэнні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] (БЦР), курыраваў рассяленне і забеспячэнне прадуктамі харчавання ўцекачоў з Беларусі, якія прыбывалі ў Берлін {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Памёр у Берліне 15 студзеня 1945 года ў бальніцы святога Хільдэгарда. У афіцыйным акце пра смерць прычынай пазначаны «параліч сэрца, агульнае знясіленне і маразм». Пахаваны на берлінскіх могілках «Вітэн аўф дэм Кройцберг».{{sfn|Баринов|2024|p=137}} == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Скончыў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (1867), падпаручнік (1869), паручнік (1870), штабс-капітан (1877), капітан (1879), падпалкоўнік (1889), палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Ордэны Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907) {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Падпаручнік 96-га Омскага пяхотнага палка. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка, быў паранены, атрымаў баявыя ордэны Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытон), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкаго). Паводле эмігранцкіх мемуараў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага ў 1923 годзе, пасля прыезду ў ЗША некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] tdquts1i67fuu8qmtw7tergr7nwks8s 5143132 5143127 2026-05-18T16:28:34Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5143132 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 снежня 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія) Курляндскай губерні, дзе тым часам служыў бацька. У праваслаўным метрычным запісе, дата нараджэння — 28 лістапада 1873 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адкуль у студзені 1896 года з 6-га класа па рашэнні бацькі, які не меў сродкаў на ўтрыманне сына{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», а яго паводзіны ацэньвалі як незадавальняючыя з прычыны курэння, наведвання тэатра без дазволу і прагулаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Не вядома крыніца звестак (напрыклад У. Л. Сакалоўскага), што Бароўскі мог скончыць сярэднюю навучальную ўстанову ў Магілёве і потым вучыўся ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім]] і [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім]] універсітэтах, дзе студэнтам далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, сінхронныя крыніцы гэтага не пацвярджаюць{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У кастрычніку 1899 года Андрэй Бароўскі пераехаў у Ташкент, уладкаваўся рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскі перасяленчы атрад. Увайшоў у мясцовыя сацыял-дэмакратычныя і рэвалюцыйныя гурткі, за што ў чэрвені 1903 года звольнены і высланы з Туркестанскага краю пад нагляд паліцыі. Некаторы час жыў у Самары і Новай Бухары.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} У красавіку 1904 года зноў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, этапнаваны ў Самару, дзе яго трымалі ў адзіночнай камеры Самарскай турмы. Паводле «высочайшага павелення» ад 5 студзеня 1905 года Бароўскі асуджаны да гласнага нагляду паліцыі тэрмінам на 3 гады ў Архангельскай губерні. Месцам высылкі вызначана Мезень, адкуль ужо 17 жніўня 1905 года Бароўскі збег.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} Нелегальна пакінуў Расійскую імперыю і выехаў у Еўропу, прыняў імя нямецкага выхадцы ''Аляксандра Мюлера'' ({{lang-en|Alexander Müller}}){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Жыў у Швейцарыі і Германіі. Наведваў лекцыі па хіміі і прыродазнаўстве ў Гайдэльбергскім універсітэце, працаваць бухгалтарам на прыватных прадпрыемствах{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Доўгі час быў у вышуку расійскімі ўладамі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На Каляды 1907 года ажаніўся ў Гайдэльбергу з мясцовай ураджэнкай Элізабет Хорн{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго месцазнаходжанне ў Берліне (ён жыў па адрасе Шарлотэнбург, Кантштрасэ, 117а) праз пралюстраваны ліст да бацькі. Пры садзейнічанні бацькі, які выкарыстаў свае сувязі і падаў прашэнне на імя магілёўскага губернатара, Андрэй Бароўскі атрымаў дазвол вярнуцца ў Расійскую імперыю. У пачатку 1914 года прыехаў у Магілёў, дзе часова аддадзены пад нягласны нагляд паліцыі. Неўзабаве выехаў у Пермскую губерню, дзе працаваў бухгалтарам на будаўніцтве Чырвонафімскай чыгункі.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} З беларускіх крыніц, пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года Бароўскі стаў адным з кіраўнікоў [[Цэнтрбелсаюз]]у (''Центральный союз потребительских обществ белорусского края''). Аднак, на допытах ў паліцыі Веймарскай рэспублікі ён сцвярджаў, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі быў прызначаны сакратаром Расійскага консульства ў Амстэрдаме (Нідэрланды) і працаваў там прынамсі да кастрычніка 1918 года, пакуль консульства не закрылі. Нямецкія ўлады афіцыйна разглядалі яго менавіта як «былога расійскага дзяржаўнага службоўца». [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігар Барынаў]] адзначае, што дакументальных пацверджанняў працы Бароўскага ў Амстэрдаме ў расійскіх архівах няма, таму гэтыя паказанні маглі быць ім прыдуманы для легалізацыі ў Германіі.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У красавіку 1920 года выехаў з Мінска (занятага тым часам польскімі войскамі) у Берлін праз Вільню і Коўна. Разам з ім у Германію прыехала жонка Элізабет і прыёмная дачка Галіна (нар. 1914, Пермь).{{sfn|Баринов|2024|p=133}} З 1 мая 1920 года загадам Рады Народных Міністраў БНР прызначаны гандлёвым экспертам і бухгалтарам дыпламатычнай місіі БНР у Берліне. У 1920—1922 гадах актыўна займаўся камерцыйнай і закупачнай дзейнасцю для патрэб урада Вацлава Ластоўскага, курыраваў сувязі з нямецкай гандлёва-пасрэдніцкай фірмай «IWEG».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Пасля сыходу з пасады кіраўніка місіі Аляксандра Квасніцкага, Бароўскі з 14 сакавіка 1921 года выконваў абавязкі кіраўніка спраў Дыпламатычнай місіі БНР у Германіі. З 15 кастрычніка 1925 года, пасля ад’езду большасці дзеячаў у Мінск на Другую Усебеларускую канферэнцыю, афіцыйна стаў кіраўніком місіі БНР у Берліне. Калі ў кастрычніку 1925 года ўрад БНР у Берліне прыняў рашэнне пра ліквідацыю місіі і прызнанні Савецкага Мінска, Андрэй Бароўскі катэгарычна адмовіўся падпарадкавацца гэтаму і не склаў паўнамоцтвы, заявіўшы: «Маё стаўленне да беларускай справы нязменнае».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Паводле ўспамінаў [[Алесь Вініцкі|Алеся Вініцкага]], пасля закрыцця місіі ў 1925 годзе і да 1938 года Бароўскі «трымаў у Берліне ўласнае бюро перакладаў»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}, аднак праверка берлінскіх адрасных кніг (''Berliner Adreßbuch''), праведзеная Барынавым, не пацвердзіла гэтага — Бароўскі ніколі не быў зарэгістраваны уладальнікам гандлёвага прадпрыемства або прысяжным перакладчыкам{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1925—1933 гадах працаваў штатным або пазаштатным рэдактарам, карэктарам і перакладчыкам у нямецкім мастацкім выдавецтве «Айгенбродлер» ({{lang-de|Eigenbrödler-Verlag}}) {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля банкруцтва выдавецтва ў гады Вялікай дэпрэсіі Бароўскі афіцыйна лічыўся беспрацоўным або «прыватнікам» ({{lang-de|Privatier}}), жыў у галечы, змяніў некалькі танных адрасоў у раёнах Вільмерсдорф і Шарлотэнбург{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У верасні 1938 года разам з [[Анатоль Шкуцька|Анатолем Шкуцькам]] ствараў [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў Берліне, быў яго скарбнікам.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Падача вайны Германіі супраць СССР, у 1943 годзе ўвайшоў у склад кіраўніцтва [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] (БКС) у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паралельна працаваў у беларускім аддзеле прапагандысцкай установы Міністэрства асветы і прапаганды Трэцяга рэйха «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1944 годзе выконваў даручэнні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] (БЦР), курыраваў рассяленне і забеспячэнне прадуктамі харчавання ўцекачоў з Беларусі, якія прыбывалі ў Берлін {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Памёр у Берліне 15 студзеня 1945 года ў бальніцы святога Хільдэгарда. У афіцыйным акце пра смерць прычынай пазначаны «параліч сэрца, агульнае знясіленне і маразм». Пахаваны на берлінскіх могілках «Вітэн аўф дэм Кройцберг».{{sfn|Баринов|2024|p=137}} == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), быў часовым выканаўцам абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Атрымаў баявыя ордэны Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў беларускі палітычны дзеяч [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] cjv1reub78yniugez2jpyezfuysrff4 5143135 5143132 2026-05-18T16:43:02Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5143135 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 снежня 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія) Курляндскай губерні, дзе тым часам служыў бацька. У праваслаўным метрычным запісе, дата нараджэння — 28 лістапада 1873 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адкуль у студзені 1896 года з 6-га класа па рашэнні бацькі, які не меў сродкаў на ўтрыманне сына{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», а яго паводзіны ацэньвалі як незадавальняючыя з прычыны курэння, наведвання тэатра без дазволу і прагулаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Не вядома крыніца звестак (напрыклад У. Л. Сакалоўскага), што Бароўскі мог скончыць сярэднюю навучальную ўстанову ў Магілёве і потым вучыўся ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім]] і [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім]] універсітэтах, дзе студэнтам далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, сінхронныя крыніцы гэтага не пацвярджаюць{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У кастрычніку 1899 года Андрэй Бароўскі пераехаў у Ташкент, уладкаваўся рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскі перасяленчы атрад. Увайшоў у мясцовыя сацыял-дэмакратычныя і рэвалюцыйныя гурткі, за што ў чэрвені 1903 года звольнены і высланы з Туркестанскага краю пад нагляд паліцыі. Некаторы час жыў у Самары і Новай Бухары.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} У красавіку 1904 года зноў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, этапнаваны ў Самару, дзе яго трымалі ў адзіночнай камеры Самарскай турмы. Паводле «высочайшага павелення» ад 5 студзеня 1905 года Бароўскі асуджаны да гласнага нагляду паліцыі тэрмінам на 3 гады ў Архангельскай губерні. Месцам высылкі вызначана Мезень, адкуль ужо 17 жніўня 1905 года Бароўскі збег.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} Нелегальна пакінуў Расійскую імперыю і выехаў у Еўропу, прыняў імя нямецкага выхадцы ''Аляксандра Мюлера'' ({{lang-en|Alexander Müller}}){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Жыў у Швейцарыі і Германіі. Наведваў лекцыі па хіміі і прыродазнаўстве ў Гайдэльбергскім універсітэце, працаваць бухгалтарам на прыватных прадпрыемствах{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Доўгі час быў у вышуку расійскімі ўладамі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На Каляды 1907 года ажаніўся ў Гайдэльбергу з мясцовай ураджэнкай Элізабет Хорн{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго месцазнаходжанне ў Берліне (ён жыў па адрасе Шарлотэнбург, Кантштрасэ, 117а) праз пралюстраваны ліст да бацькі. Пры садзейнічанні бацькі, які выкарыстаў свае сувязі і падаў прашэнне на імя магілёўскага губернатара, Андрэй Бароўскі атрымаў дазвол вярнуцца ў Расійскую імперыю. У пачатку 1914 года прыехаў у Магілёў, дзе часова аддадзены пад нягласны нагляд паліцыі. Неўзабаве выехаў у Пермскую губерню, дзе працаваў бухгалтарам на будаўніцтве Чырвонафімскай чыгункі.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} З беларускіх крыніц, пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года Бароўскі стаў адным з кіраўнікоў [[Цэнтрбелсаюз]]у (''Центральный союз потребительских обществ белорусского края''). Аднак, на допытах ў паліцыі Веймарскай рэспублікі ён сцвярджаў, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі быў прызначаны сакратаром Расійскага консульства ў Амстэрдаме (Нідэрланды) і працаваў там прынамсі да кастрычніка 1918 года, пакуль консульства не закрылі. Нямецкія ўлады афіцыйна разглядалі яго менавіта як «былога расійскага дзяржаўнага службоўца». [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігар Барынаў]] адзначае, што дакументальных пацверджанняў працы Бароўскага ў Амстэрдаме ў расійскіх архівах няма, таму гэтыя паказанні маглі быць ім прыдуманы для легалізацыі ў Германіі.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У красавіку 1920 года выехаў з Мінска (занятага тым часам польскімі войскамі) у Берлін праз Вільню і Коўна. Разам з ім у Германію прыехала жонка Элізабет і прыёмная дачка Галіна (нар. 1914, Пермь).{{sfn|Баринов|2024|p=133}} З 1 мая 1920 года загадам Рады Народных Міністраў БНР прызначаны гандлёвым экспертам і бухгалтарам дыпламатычнай місіі БНР у Берліне. У 1920—1922 гадах актыўна займаўся камерцыйнай і закупачнай дзейнасцю для патрэб урада Вацлава Ластоўскага, курыраваў сувязі з нямецкай гандлёва-пасрэдніцкай фірмай «IWEG».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Пасля сыходу з пасады кіраўніка місіі Аляксандра Квасніцкага, Бароўскі з 14 сакавіка 1921 года выконваў абавязкі кіраўніка спраў Дыпламатычнай місіі БНР у Германіі. З 15 кастрычніка 1925 года, пасля ад’езду большасці дзеячаў у Мінск на Другую Усебеларускую канферэнцыю, афіцыйна стаў кіраўніком місіі БНР у Берліне. Калі ў кастрычніку 1925 года ўрад БНР у Берліне прыняў рашэнне пра ліквідацыю місіі і прызнанні Савецкага Мінска, Андрэй Бароўскі катэгарычна адмовіўся падпарадкавацца гэтаму і не склаў паўнамоцтвы, заявіўшы: «Маё стаўленне да беларускай справы нязменнае».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Паводле ўспамінаў [[Алесь Вініцкі|Алеся Вініцкага]], пасля закрыцця місіі ў 1925 годзе і да 1938 года Бароўскі «трымаў у Берліне ўласнае бюро перакладаў»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}, аднак праверка берлінскіх адрасных кніг (''Berliner Adreßbuch''), праведзеная Барынавым, не пацвердзіла гэтага — Бароўскі ніколі не быў зарэгістраваны уладальнікам гандлёвага прадпрыемства або прысяжным перакладчыкам{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1925—1933 гадах працаваў штатным або пазаштатным рэдактарам, карэктарам і перакладчыкам у нямецкім мастацкім выдавецтве «Айгенбродлер» ({{lang-de|Eigenbrödler-Verlag}}) {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля банкруцтва выдавецтва ў гады Вялікай дэпрэсіі Бароўскі афіцыйна лічыўся беспрацоўным або «прыватнікам» ({{lang-de|Privatier}}), жыў у галечы, змяніў некалькі танных адрасоў у раёнах Вільмерсдорф і Шарлотэнбург{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У верасні 1938 года разам з [[Анатоль Шкуцька|Анатолем Шкуцькам]] ствараў [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў Берліне, быў яго скарбнікам.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Падача вайны Германіі супраць СССР, у 1943 годзе ўвайшоў у склад кіраўніцтва [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] (БКС) у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паралельна працаваў у беларускім аддзеле прапагандысцкай установы Міністэрства асветы і прапаганды Трэцяга рэйха «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1944 годзе выконваў даручэнні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] (БЦР), курыраваў рассяленне і забеспячэнне прадуктамі харчавання ўцекачоў з Беларусі, якія прыбывалі ў Берлін {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Памёр у Берліне 15 студзеня 1945 года ў бальніцы святога Хільдэгарда. У афіцыйным акце пра смерць прычынай пазначаны «параліч сэрца, агульнае знясіленне і маразм». Пахаваны на берлінскіх могілках «Вітэн аўф дэм Кройцберг».{{sfn|Баринов|2024|p=137}} == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 7a9itgqv5k2qlrzmer8neyxkj7uroa1 5143149 5143135 2026-05-18T17:30:21Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5143149 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 снежня 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія) Курляндскай губерні, дзе тым часам служыў бацька. У праваслаўным метрычным запісе, дата нараджэння — 28 лістапада 1873 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адкуль у студзені 1896 года з 6-га класа па рашэнні бацькі, які не меў сродкаў на ўтрыманне сына{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», а яго паводзіны ацэньвалі як незадавальняючыя з прычыны курэння, наведвання тэатра без дазволу і прагулаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Не вядома крыніца звестак (напрыклад У. Л. Сакалоўскага), што Бароўскі мог скончыць сярэднюю навучальную ўстанову ў Магілёве і потым вучыўся ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім]] і [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім]] універсітэтах, дзе студэнтам далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, сінхронныя крыніцы гэтага не пацвярджаюць{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У кастрычніку 1899 года Андрэй Бароўскі пераехаў у Ташкент, уладкаваўся рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскі перасяленчы атрад. Увайшоў у мясцовыя сацыял-дэмакратычныя і рэвалюцыйныя гурткі, за што ў чэрвені 1903 года звольнены і высланы з Туркестанскага краю пад нагляд паліцыі. Некаторы час жыў у Самары і Новай Бухары.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} У красавіку 1904 года зноў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, этапнаваны ў Самару, дзе яго трымалі ў адзіночнай камеры Самарскай турмы. Паводле «высочайшага павелення» ад 5 студзеня 1905 года Бароўскі асуджаны да гласнага нагляду паліцыі тэрмінам на 3 гады ў Архангельскай губерні. Месцам высылкі вызначана Мезень, адкуль ужо 17 жніўня 1905 года Бароўскі збег.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} Нелегальна пакінуў Расійскую імперыю і выехаў у Еўропу, прыняў імя нямецкага выхадцы ''Аляксандра Мюлера'' ({{lang-en|Alexander Müller}}){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Жыў у Швейцарыі і Германіі. Наведваў лекцыі па хіміі і прыродазнаўстве ў Гайдэльбергскім універсітэце, працаваць бухгалтарам на прыватных прадпрыемствах{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Доўгі час быў у вышуку расійскімі ўладамі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На Каляды 1907 года ажаніўся ў Гайдэльбергу з мясцовай ураджэнкай Элізабет Хорн{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго месцазнаходжанне ў Берліне (ён жыў па адрасе Шарлотэнбург, Кантштрасэ, 117а) праз пралюстраваны ліст да бацькі. Пры садзейнічанні бацькі, які выкарыстаў свае сувязі і падаў прашэнне на імя магілёўскага губернатара, Андрэй Бароўскі атрымаў дазвол вярнуцца ў Расійскую імперыю. У пачатку 1914 года прыехаў у Магілёў, дзе часова аддадзены пад нягласны нагляд паліцыі. Неўзабаве выехаў у Пермскую губерню, дзе працаваў бухгалтарам на будаўніцтве Чырвонафімскай чыгункі.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} З беларускіх крыніц, пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года Бароўскі стаў адным з кіраўнікоў [[Цэнтрбелсаюз]]у (''Центральный союз потребительских обществ белорусского края''). Аднак, на допытах ў паліцыі Веймарскай рэспублікі ён сцвярджаў, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі быў прызначаны сакратаром Расійскага консульства ў Амстэрдаме (Нідэрланды) і працаваў там прынамсі да кастрычніка 1918 года, пакуль консульства не закрылі. Нямецкія ўлады афіцыйна разглядалі яго менавіта як «былога расійскага дзяржаўнага службоўца». [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігар Барынаў]] адзначае, што дакументальных пацверджанняў працы Бароўскага ў Амстэрдаме ў расійскіх архівах няма, таму гэтыя паказанні маглі быць ім прыдуманы для легалізацыі ў Германіі.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У красавіку 1920 года выехаў з Мінска (занятага тым часам польскімі войскамі) у Берлін праз Вільню і Коўна. Разам з ім у Германію прыехала жонка Элізабет і прыёмная дачка Галіна (нар. 1914, Пермь).{{sfn|Баринов|2024|p=133}} З 1 мая 1920 года загадам Рады Народных Міністраў БНР прызначаны гандлёвым экспертам і бухгалтарам дыпламатычнай місіі БНР у Берліне. У 1920—1922 гадах актыўна займаўся камерцыйнай і закупачнай дзейнасцю для патрэб урада Вацлава Ластоўскага, курыраваў сувязі з нямецкай гандлёва-пасрэдніцкай фірмай «IWEG».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Пасля сыходу з пасады кіраўніка місіі Аляксандра Квасніцкага, Бароўскі з 14 сакавіка 1921 года выконваў абавязкі кіраўніка спраў Дыпламатычнай місіі БНР у Германіі. З 15 кастрычніка 1925 года, пасля ад’езду большасці дзеячаў у Мінск на Другую Усебеларускую канферэнцыю, афіцыйна стаў кіраўніком місіі БНР у Берліне. Калі ў кастрычніку 1925 года ўрад БНР у Берліне прыняў рашэнне пра ліквідацыю місіі і прызнанні Савецкага Мінска, Андрэй Бароўскі катэгарычна адмовіўся падпарадкавацца гэтаму і не склаў паўнамоцтвы, заявіўшы: «Маё стаўленне да беларускай справы нязменнае».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} Паводле ўспамінаў [[Алесь Вініцкі|Алеся Вініцкага]], пасля закрыцця місіі ў 1925 годзе і да 1938 года Бароўскі «трымаў у Берліне ўласнае бюро перакладаў»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}, аднак праверка берлінскіх адрасных кніг (''Berliner Adreßbuch''), праведзеная Барынавым, не пацвердзіла гэтага — Бароўскі ніколі не быў зарэгістраваны уладальнікам гандлёвага прадпрыемства або прысяжным перакладчыкам{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1925—1933 гадах працаваў штатным або пазаштатным рэдактарам, карэктарам і перакладчыкам у нямецкім мастацкім выдавецтве «Айгенбродлер» ({{lang-de|Eigenbrödler-Verlag}}) {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля банкруцтва выдавецтва ў гады Вялікай дэпрэсіі Бароўскі афіцыйна лічыўся беспрацоўным або «прыватнікам» ({{lang-de|Privatier}}), жыў у галечы, змяніў некалькі танных адрасоў у раёнах Вільмерсдорф і Шарлотэнбург{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У верасні 1938 года разам з [[Анатоль Шкуцька|Анатолем Шкуцькам]] ствараў [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў Берліне, быў яго скарбнікам.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Падача вайны Германіі супраць СССР, у 1943 годзе ўвайшоў у склад кіраўніцтва [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] (БКС) у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паралельна працаваў у беларускім аддзеле прапагандысцкай установы Міністэрства асветы і прапаганды Трэцяга рэйха «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1944 годзе выконваў даручэнні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] (БЦР), курыраваў рассяленне і забеспячэнне прадуктамі харчавання ўцекачоў з Беларусі, якія прыбывалі ў Берлін {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Памёр у Берліне 15 студзеня 1945 года ў бальніцы святога Хільдэгарда. У афіцыйным акце пра смерць прычынай пазначаны «параліч сэрца, агульнае знясіленне і маразм». Пахаваны на берлінскіх могілках «Вітэн аўф дэм Кройцберг».{{sfn|Баринов|2024|p=137}} == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} 19 красавіка 1870 года ў Дынабургу ажаніўся з 17-гадовай Вольгай Аляксандраўнай Нікалаевай.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} На думку Барынава, талентаў да ваеннай службы не меў, кар’еры не зрабіў і 13 гадоў камандаваў ротай. Імаверна, ваенная служба была для Аляксандра Іосіфавіча вымушанай для ўтрымання вялікай сям’і.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] jzurh6o2d903qngxeg7tuyclkhyaufd 5143158 5143149 2026-05-18T17:59:53Z M.L.Bot 261 ачыстка 5143158 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве ў сям’і афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адтуль у студзені 1896 года з 6-га класа, афіцыйна рашэннем бацькі праз нястачу сродкаў на ўтрыманне сына{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», сярод парушэнняў адзначалі курэнне, наведванне тэатра без дазволу і прагулы {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сапраўднай прычынай выбыцця стала цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліна) Гейне, з якой ён абвянчаўся ў Маскве 14 ліпеня 1896 года{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў, а звесткі пра яго навучанне ў Тартускім ці Санкт-Пецярбургскім універсітэтах не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У Маскве працаваў у Таварыстве сельскай гаспадаркі, а ў пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1899 года пераехаў у Ташкент, дзе працаваў рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскім перасяленчым атрадзе {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Быў актыўным дзеячам эсэраўскай партыі, займаўся арганізацыяй баявых дружын у Маскве {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У красавіку 1904 года быў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта ПСР {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Быў асуджаны да высылкі ў Мезень Архангельскай губерні, адкуль у жніўні 1905 года збег {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля вяртання ў Расію быў зноў арыштаваны ў лютым 1906 года і змешчаны ў «Таганку» {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хваробу на нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў горадзе Тара Тобальскай губерні, дзе Бароўскі ажаніўся другі раз — з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У красавіку 1907 года збег з высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Жыў у Германіі (у прыватнасці, у Хелераў каля Дрэздэна) пад імем Аляксандра Мюлера {{sfn|Баринов|2024|p=132, 136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстытута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе працаваў у Бюро па розыску ваеннапалонных {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго ў Берліне (жыў па адрасе Вільгельмсхёэрштрасэ, 17) праз ліст да бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=133, 143}}. 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, быў арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года дзякуючы прашэнню брата-генерала {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Пасля рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху, працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. 4 красавіка 1921 года быў прызначаны на пасаду ў місію БНР у Берліне {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Займаўся эканамічнымі пытаннямі і сувязямі з фірмай IWEG {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. Пасля прыняцця рашэння пра ліквідацыю місіі ў кастрычніку 1925 года адмовіўся скласці паўнамоцтвы {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў зборнік твораў Льва Талстога ў яго перакладзе {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф, дзе з 1936 года з ім жыла трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе яго дом стаў рэзідэнцыяй «Саюза беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе Бароўскі быў сакратаром {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у беларускай рэдакцыі службы «Вінета» (з 6 жніўня 1941 года) і быў перакладчыкам ва ўстаўной камісіі БЦР у канцы 1944 года {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Быў пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе (пахаванне не захавалася){{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} 19 красавіка 1870 года ў Дынабургу ажаніўся з 17-гадовай Вольгай Аляксандраўнай Нікалаевай.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} На думку Барынава, талентаў да ваеннай службы не меў, кар’еры не зрабіў і 13 гадоў камандаваў ротай. Імаверна, ваенная служба была для Аляксандра Іосіфавіча вымушанай для ўтрымання вялікай сям’і.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] ri3mj6yuz9m2g9pxzwxc3s8n0c75181 5143160 5143158 2026-05-18T18:00:34Z M.L.Bot 261 5143160 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве ў сям’і афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адтуль у студзені 1896 года з 6-га класа, афіцыйна рашэннем бацькі праз нястачу сродкаў на ўтрыманне сына{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», сярод парушэнняў адзначалі курэнне, наведванне тэатра без дазволу і прагулы {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сапраўднай прычынай выбыцця стала цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліна) Гейне, з якой ён абвянчаўся ў Маскве 14 ліпеня 1896 года{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў, а звесткі пра яго навучанне ў Тартускім ці Санкт-Пецярбургскім універсітэтах не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У Маскве працаваў у Таварыстве сельскай гаспадаркі, а ў пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1899 года пераехаў у Ташкент, дзе працаваў рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскім перасяленчым атрадзе {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Быў актыўным дзеячам эсэраўскай партыі, займаўся арганізацыяй баявых дружын у Маскве {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У красавіку 1904 года быў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта ПСР {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Быў асуджаны да высылкі ў Мезень Архангельскай губерні, адкуль у жніўні 1905 года збег {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля вяртання ў Расію быў зноў арыштаваны ў лютым 1906 года і змешчаны ў «Таганку» {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хваробу на нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў горадзе Тара Тобальскай губерні, дзе Бароўскі ажаніўся другі раз — з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У красавіку 1907 года збег з высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Жыў у Германіі (у прыватнасці, у Хелераў каля Дрэздэна) пад імем Аляксандра Мюлера {{sfn|Баринов|2024|p=132, 136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстытута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе працаваў у Бюро па розыску ваеннапалонных {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго ў Берліне (жыў па адрасе Вільгельмсхёэрштрасэ, 17) праз ліст да бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=133, 143}}. 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, быў арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года дзякуючы прашэнню брата-генерала {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Пасля рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху, працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. 4 красавіка 1921 года быў прызначаны на пасаду ў місію БНР у Берліне {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Займаўся эканамічнымі пытаннямі і сувязямі з фірмай IWEG {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. Пасля прыняцця рашэння пра ліквідацыю місіі ў кастрычніку 1925 года адмовіўся скласці паўнамоцтвы {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў зборнік твораў Льва Талстога ў яго перакладзе {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф, дзе з 1936 года з ім жыла трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе яго дом стаў рэзідэнцыяй «Саюза беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе Бароўскі быў сакратаром {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у беларускай рэдакцыі службы «Вінета» (з 6 жніўня 1941 года) і быў перакладчыкам ва ўстаўной камісіі БЦР у канцы 1944 года {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе (пахаванне не захавалася){{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} 19 красавіка 1870 года ў Дынабургу ажаніўся з 17-гадовай Вольгай Аляксандраўнай Нікалаевай.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} На думку Барынава, талентаў да ваеннай службы не меў, кар’еры не зрабіў і 13 гадоў камандаваў ротай. Імаверна, ваенная служба была для Аляксандра Іосіфавіча вымушанай для ўтрымання вялікай сям’і.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] l7rm2n6heo5r6jpjd412k3ngymta9s4 5143161 5143160 2026-05-18T18:00:56Z M.L.Bot 261 /* Бацька */ 5143161 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве ў сям’і афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, выбыў адтуль у студзені 1896 года з 6-га класа, афіцыйна рашэннем бацькі праз нястачу сродкаў на ўтрыманне сына{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Гімназічнае начальства характарызавала Андрэя як чалавека «з вельмі добрымі здольнасцямі, але вельмі лянівага, неакуратнага і не заўсёды праўдзівага», сярод парушэнняў адзначалі курэнне, наведванне тэатра без дазволу і прагулы {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сапраўднай прычынай выбыцця стала цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліна) Гейне, з якой ён абвянчаўся ў Маскве 14 ліпеня 1896 года{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Вышэйшай адукацыі Бароўскі не атрымаў, а звесткі пра яго навучанне ў Тартускім ці Санкт-Пецярбургскім універсітэтах не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. У Маскве працаваў у Таварыстве сельскай гаспадаркі, а ў пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У кастрычніку 1899 года пераехаў у Ташкент, дзе працаваў рэгістратарам і статыстыкам у Сырдар’інскім перасяленчым атрадзе {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Быў актыўным дзеячам эсэраўскай партыі, займаўся арганізацыяй баявых дружын у Маскве {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У красавіку 1904 года быў арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта ПСР {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Быў асуджаны да высылкі ў Мезень Архангельскай губерні, адкуль у жніўні 1905 года збег {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля вяртання ў Расію быў зноў арыштаваны ў лютым 1906 года і змешчаны ў «Таганку» {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хваробу на нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў горадзе Тара Тобальскай губерні, дзе Бароўскі ажаніўся другі раз — з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У красавіку 1907 года збег з высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Жыў у Германіі (у прыватнасці, у Хелераў каля Дрэздэна) пад імем Аляксандра Мюлера {{sfn|Баринов|2024|p=132, 136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстытута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе працаваў у Бюро па розыску ваеннапалонных {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго ў Берліне (жыў па адрасе Вільгельмсхёэрштрасэ, 17) праз ліст да бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=133, 143}}. 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, быў арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года дзякуючы прашэнню брата-генерала {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Пасля рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху, працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. 4 красавіка 1921 года быў прызначаны на пасаду ў місію БНР у Берліне {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Займаўся эканамічнымі пытаннямі і сувязямі з фірмай IWEG {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. Пасля прыняцця рашэння пра ліквідацыю місіі ў кастрычніку 1925 года адмовіўся скласці паўнамоцтвы {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў зборнік твораў Льва Талстога ў яго перакладзе {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф, дзе з 1936 года з ім жыла трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе яго дом стаў рэзідэнцыяй «Саюза беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе Бароўскі быў сакратаром {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у беларускай рэдакцыі службы «Вінета» (з 6 жніўня 1941 года) і быў перакладчыкам ва ўстаўной камісіі БЦР у канцы 1944 года {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе (пахаванне не захавалася){{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} 19 красавіка 1870 года ў Дынабургу ажаніўся з 17-гадовай Вольгай Аляксандраўнай Нікалаевай.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} На думку Барынава, талентаў да ваеннай службы не меў, кар’еры не зрабіў і 13 гадоў камандаваў ротай. Імаверна, ваенная служба была для Аляксандра Іосіфавіча вымушанай для ўтрымання вялікай сям’і.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 5kdz88uh2tg99fqefpmkjg7u8xbcqwg 5143196 5143161 2026-05-18T18:44:18Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5143196 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са шляхты Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю, ваенную службу пачаў у 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, ажанілася з бацькам 19 красавіка 1870 года, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй {{sfn|Баринов|2024|p=131, 132}}. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутраным дабрадушшам», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у студзені 1896 года з 6-га класа {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Афіцыйнай прычынай было рашэнне бацькі праз нястачу сродкаў, аднак гімназічнае начальства давала Андрэю непрывабную характарыстыку: «вельмі лянівы, неакуратны і не заўсёды праўдзівы», адзначаючы сярод парушэнняў курэнне, наведванне тэатра без дазволу і прагулы {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сапраўднай прычынай тэрміновага выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з Гольдынгена.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт у Сянне, пара выехала ў Маскву, дзе 14 ліпеня 1896 года вянчалася ў Ермолаеўскай царкве на Садовым кальцы (пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім саборы){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, сям’я пасялілася ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, пазней пераязджала ў Грыбаедаў і Буцікоўскі завулкі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) доўга панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам прымкнуў да беларускага руху {{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай статыстыкай {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае жыццёвы шлях Бароўскага з біяграфіяй Яўсея Канчара, адзначаючы, што прафесія статыстыка ў той час амаль заўсёды азначала сацыялістычную арыентацыю {{sfn|Баринов|2024|p=133, 134}}. У 1896 годзе Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі праз суседа па кватэры {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (Казахстан), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго паплечнікамі былі былы народаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат Дзярждумы Рыгор Шапашнікаў {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю. У кастрычніку 1899 года пераехаў у Ташкент, дзе працаваў у Сырдар’інскім перасяленчым атрадзе {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у Пецярбургскім земстве, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Маскоўска-Казанскай чыгункі {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У пачатку 1904 года паступіў на часовую працу ў Маскоўскую гарадскую ўправу з акладам 50 рублёў (пазней павышаным да 75) для збору звестак пра бедных, якія звярталіся па дапамогу {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву, за што ў ахоўным аддзяленні лічыўся «крайне небяспечнай асобай» {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У красавіку 1904 года арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта ПСР {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля зняволення быў высланы ў Мезень, адкуль у жніўні 1905 года збег {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лютым 1906 года быў зноў арыштаваны ў Маскве і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і патроны {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў Тары Тобальскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў 1913 годзе праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя === Жыў у Германіі пад імем Аляксандра Мюлера {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У Хелераў каля Дрэздэна стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада», захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстватута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Сярод яго кантактаў у эміграцыі былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго ў Берліне праз ліст да бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, працаваў у Бюро па росшуку ваеннапалонных {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў эсэраў і падазравала яго ў сувязях з нямецкімі агентамі і перавозцы дыпламатычнай пошты {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, афіцыйна — каб «уступіць у шэрагі абаронцаў радзімы» пасля смерці бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Быў арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года пасля прашэння брата-генерала Аляксандра, які запэўніваў улады ў раскаянні Андрэя {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі, і сапраўды ў 1911 годзе ўдзельнічаў у міжнародных кангрэсах па жыллёвай гігіене ў Дрэздэне {{sfn|Баринов|2024|p=137, 138}}. Пасля рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху. На думку Барынава, для двараніна Бароўскага БНР была ўнікальным праектам «грамадства роўных» {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу», а ў 1919 годзе быў членам БНК у Вільні ад беларускіх эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны ў місію БНР у Берліне з акладам 3000 марак (пазней павышаным да 4000) {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У гэты час ён яшчэ спадзяваўся на вяртанне да «рускага жыцця», стаўшы сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга» і ўдзельнічаючы ў вечары памяці Аляксандра Блока {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканоміцы, спрабуючы прадаць правы на распрацоўку беларускіх лясоў праз фірму IWEG і выкарыстоўваючы антыпольскую рыторыку {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. Аднак камерцыйныя авантуры скончыліся няўдачай, пакінуўшы Бароўскага ў 1925 годзе пад пагрозай судовага прыстава {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго як палітыка: «чалавек хоць і добры, але… слабоваты. Не дурак выпіць і пабалбатаць… у яго самога мала ініцыятывы» {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Калі ў кастрычніку 1925 года місію вырашылі ліквідаваць, Бароўскі адмовіўся скласці паўнамоцтвы, заявіўшы Ластоўскаму, што яго стаўленне да беларускай справы нязменнае {{sfn|Баринов|2024|p=142, 143}}. Пры гэтым у сакавіку 1926 года ён перадаў архіў місіі ў Прагу на захаванне, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Ластоўскага {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. ==== Па скасаванні місіі ==== З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна Бароўскі значыўся як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар) {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад Льва Талстога {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38). З 1936 года там жа была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, з якой ён пазнаёміўся яшчэ ў першай эміграцыі {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе яго дом стаў рэзідэнцыяй «Саюза беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе Бароўскі быў сакратаром {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у беларускай рэдакцыі службы «Вінета» (з 6 жніўня 1941 года) карэктарам тэкстаў {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у БЦР быў намінальным: тры месяцы ў канцы 1944 года ён быў перакладчыкам ва ўстаўной камісіі на ганарарнай аснове {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Быў пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пазней пахаванне было ліквідавана як бесгаспадарнае {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} 19 красавіка 1870 года ў Дынабургу ажаніўся з 17-гадовай Вольгай Аляксандраўнай Нікалаевай.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} На думку Барынава, талентаў да ваеннай службы не меў, кар’еры не зрабіў і 13 гадоў камандаваў ротай. Імаверна, ваенная служба была для Аляксандра Іосіфавіча вымушанай для ўтрымання вялікай сям’і.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] l7q6nwloz2g0sl85l1o1n7v6kkjyndd 5143199 5143196 2026-05-18T18:50:43Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5143199 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са шляхты Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю, ваенную службу пачаў у 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]], ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, ажанілася з бацькам 19 красавіка 1870 года, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутраным дабрадушшам», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у студзені 1896 года з 6-га класа {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Афіцыйнай прычынай было рашэнне бацькі праз нястачу сродкаў, аднак гімназічнае начальства давала Андрэю непрывабную характарыстыку: «вельмі лянівы, неакуратны і не заўсёды праўдзівы», адзначаючы сярод парушэнняў курэнне, наведванне тэатра без дазволу і прагулы {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сапраўднай прычынай тэрміновага выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з Гольдынгена.{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт у Сянне, пара выехала ў Маскву, дзе 14 ліпеня 1896 года вянчалася ў Ермолаеўскай царкве на Садовым кальцы (пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім саборы){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, сям’я пасялілася ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, пазней пераязджала ў Грыбаедаў і Буцікоўскі завулкі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) доўга панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам прымкнуў да беларускага руху {{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай статыстыкай {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае жыццёвы шлях Бароўскага з біяграфіяй Яўсея Канчара, адзначаючы, што прафесія статыстыка ў той час амаль заўсёды азначала сацыялістычную арыентацыю {{sfn|Баринов|2024|p=133, 134}}. У 1896 годзе Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі праз суседа па кватэры {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (Казахстан), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго паплечнікамі былі былы народаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат Дзярждумы Рыгор Шапашнікаў {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю. У кастрычніку 1899 года пераехаў у Ташкент, дзе працаваў у Сырдар’інскім перасяленчым атрадзе {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у Пецярбургскім земстве, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Маскоўска-Казанскай чыгункі {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У пачатку 1904 года паступіў на часовую працу ў Маскоўскую гарадскую ўправу з акладам 50 рублёў (пазней павышаным да 75) для збору звестак пра бедных, якія звярталіся па дапамогу {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву, за што ў ахоўным аддзяленні лічыўся «крайне небяспечнай асобай» {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У красавіку 1904 года арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля зняволення быў высланы ў Мезень, адкуль у жніўні 1905 года збег {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лютым 1906 года быў зноў арыштаваны ў Маскве і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і патроны {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў Тары Тобальскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў 1913 годзе праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя === Жыў у Германіі пад імем Аляксандра Мюлера {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У Хелераў каля Дрэздэна стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада», захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстватута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Сярод яго кантактаў у эміграцыі былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго ў Берліне праз ліст да бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, працаваў у Бюро па росшуку ваеннапалонных {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў эсэраў і падазравала яго ў сувязях з нямецкімі агентамі і перавозцы дыпламатычнай пошты {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, афіцыйна — каб «уступіць у шэрагі абаронцаў радзімы» пасля смерці бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Быў арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года пасля прашэння брата-генерала Аляксандра, які запэўніваў улады ў раскаянні Андрэя {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі, і сапраўды ў 1911 годзе ўдзельнічаў у міжнародных кангрэсах па жыллёвай гігіене ў Дрэздэне {{sfn|Баринов|2024|p=137, 138}}. Пасля рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху. На думку Барынава, для двараніна Бароўскага БНР была ўнікальным праектам «грамадства роўных» {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» (Цэнтральны саюз спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю), а ў 1919 годзе быў членам БНК у Вільні ад беларускіх эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны ў місію БНР у Берліне з акладам 3000 марак (пазней павышаным да 4000) {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У гэты час ён яшчэ спадзяваўся на вяртанне да «рускага жыцця», стаўшы сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга» і ўдзельнічаючы ў вечары памяці Аляксандра Блока {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканоміцы, спрабуючы прадаць правы на распрацоўку беларускіх лясоў праз фірму IWEG і выкарыстоўваючы антыпольскую рыторыку {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. Аднак камерцыйныя авантуры скончыліся няўдачай, пакінуўшы Бароўскага ў 1925 годзе пад пагрозай судовага прыстава {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго як палітыка: «чалавек хоць і добры, але… слабоваты. Не дурак выпіць і пабалбатаць… у яго самога мала ініцыятывы» {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Калі ў кастрычніку 1925 года місію вырашылі ліквідаваць, Бароўскі адмовіўся скласці паўнамоцтвы, заявіў Ластоўскаму, што яго стаўленне да беларускай справы нязменнае{{sfn|Баринов|2024|p=142, 143}}. Пры гэтым у сакавіку 1926 года перадаў архіў місіі ў Прагу на захаванне, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Ластоўскага {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. ==== Па скасаванні місіі ==== З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна Бароўскі значыўся як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар) {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад Льва Талстога {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38). З 1936 года там жа была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, з якой ён пазнаёміўся яшчэ ў першай эміграцыі {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе яго дом стаў рэзідэнцыяй «Саюза беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе Бароўскі быў сакратаром {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у беларускай рэдакцыі службы «Вінета» (з 6 жніўня 1941 года) карэктарам тэкстаў {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у БЦР быў намінальным: тры месяцы ў канцы 1944 года ён быў перакладчыкам ва ўстаўной камісіі на ганарарнай аснове {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Быў пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пазней пахаванне было ліквідавана як бесгаспадарнае {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} 19 красавіка 1870 года ў Дынабургу ажаніўся з 17-гадовай Вольгай Аляксандраўнай Нікалаевай.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} На думку Барынава, талентаў да ваеннай службы не меў, кар’еры не зрабіў і 13 гадоў камандаваў ротай. Імаверна, ваенная служба была для Аляксандра Іосіфавіча вымушанай для ўтрымання вялікай сям’і.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] gv9ruzx5ygtbv2lc6mflca1d2266v36 5143201 5143199 2026-05-18T18:56:34Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5143201 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са шляхты Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю, ваенную службу пачаў у 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]], ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, ажанілася з бацькам 19 красавіка 1870 года, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутраным дабрадушшам», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у студзені 1896 года з 6-га класа. Афіцыйнай прычынай было рашэнне бацькі праз нястачу сродкаў. Гімназічнае начальства давала Андрэю непрывабную характарыстыку: «вельмі лянівы, неакуратны і не заўсёды праўдзівы», адзначаючы сярод парушэнняў курэнне, наведванне тэатра без дазволу і прагулы. Сапраўднай прычынай тэрміновага выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з Гольдынгена.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт у Сянне, пара выехала ў Маскву, дзе 14 ліпеня 1896 года вянчалася ў Ермолаеўскай царкве на Садовым кальцы (пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім саборы). 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, сям’я пасялілася ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, пазней пераязджала ў Грыбаедаў і Буцікоўскі завулкі.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай статыстыкай {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае жыццёвы шлях Бароўскага з біяграфіяй Яўсея Канчара, адзначаючы, што прафесія статыстыка ў той час амаль заўсёды азначала сацыялістычную арыентацыю {{sfn|Баринов|2024|p=133, 134}}. У 1896 годзе Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі праз суседа па кватэры {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (Казахстан), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго паплечнікамі былі былы народаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат Дзярждумы Рыгор Шапашнікаў {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю. У кастрычніку 1899 года пераехаў у Ташкент, дзе працаваў у Сырдар’інскім перасяленчым атрадзе {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у Пецярбургскім земстве, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Маскоўска-Казанскай чыгункі. У пачатку 1904 года паступіў на часовую працу ў Маскоўскую гарадскую ўправу з акладам 50 рублёў (пазней павышаным да 75) для збору звестак пра бедных, якія звярталіся па дапамогу.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву, за што ў ахоўным аддзяленні лічыўся «крайне небяспечнай асобай». У красавіку 1904 года арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля зняволення быў высланы ў Мезень, адкуль у жніўні 1905 года збег.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У лютым 1906 года зноў арыштаваны ў Маскве і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і патроны{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў Тары Тобальскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў 1913 годзе праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя === Жыў у Германіі пад імем Аляксандра Мюлера{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У Хелераў каля Дрэздэна стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада», захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстватута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Сярод яго кантактаў у эміграцыі былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго ў Берліне праз ліст да бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, працаваў у Бюро па росшуку ваеннапалонных{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў эсэраў і падазравала яго ў сувязях з нямецкімі агентамі і перавозцы дыпламатычнай пошты{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, афіцыйна — каб «уступіць у шэрагі абаронцаў радзімы» пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Быў арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года пасля прашэння брата-генерала Аляксандра, які запэўніваў улады ў раскаянні Андрэя{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі, і сапраўды ў 1911 годзе ўдзельнічаў у міжнародных кангрэсах па жыллёвай гігіене ў Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137, 138}}. Пасля рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху. На думку Барынава, для двараніна Бароўскага БНР была ўнікальным праектам «грамадства роўных» {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» (Цэнтральны саюз спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю), а ў 1919 годзе быў членам БНК у Вільні ад беларускіх эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны ў місію БНР у Берліне з акладам 3000 марак (пазней павышаным да 4000) {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У гэты час ён яшчэ спадзяваўся на вяртанне да «рускага жыцця», стаўшы сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга» і ўдзельнічаючы ў вечары памяці Аляксандра Блока {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканоміцы, спрабуючы прадаць правы на распрацоўку беларускіх лясоў праз фірму IWEG і выкарыстоўваючы антыпольскую рыторыку {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. Аднак камерцыйныя авантуры скончыліся няўдачай, пакінуўшы Бароўскага ў 1925 годзе пад пагрозай судовага прыстава {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго як палітыка: «чалавек хоць і добры, але… слабоваты. Не дурак выпіць і пабалбатаць… у яго самога мала ініцыятывы» {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Калі ў кастрычніку 1925 года місію вырашылі ліквідаваць, Бароўскі адмовіўся скласці паўнамоцтвы, заявіў Ластоўскаму, што яго стаўленне да беларускай справы нязменнае{{sfn|Баринов|2024|p=142, 143}}. Пры гэтым у сакавіку 1926 года перадаў архіў місіі ў Прагу на захаванне, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Ластоўскага {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. ==== Па скасаванні місіі ==== З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна Бароўскі значыўся як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар) {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад Льва Талстога {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38). З 1936 года там жа была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, з якой ён пазнаёміўся яшчэ ў першай эміграцыі {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе яго дом стаў рэзідэнцыяй «Саюза беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе Бароўскі быў сакратаром {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у беларускай рэдакцыі службы «Вінета» (з 6 жніўня 1941) карэктарам тэкстаў. Яго ўдзел у БЦР быў намінальным: тры месяцы ў канцы 1944 года ён быў перакладчыкам ва ўстаўной камісіі на ганарарнай аснове.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пазней пахаванне ліквідавана як бесгаспадарнае.{{sfn|Баринов|2024|p=145}} == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} 19 красавіка 1870 года ў Дынабургу ажаніўся з 17-гадовай Вольгай Аляксандраўнай Нікалаевай.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} На думку Барынава, талентаў да ваеннай службы не меў, кар’еры не зрабіў і 13 гадоў камандаваў ротай. Імаверна, ваенная служба была для Аляксандра Іосіфавіча вымушанай для ўтрымання вялікай сям’і.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] pu72yycf35zex2n3j5ckv6o2n4vm4p7 5143203 5143201 2026-05-18T18:58:06Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5143203 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са шляхты Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю, ваенную службу пачаў у 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]], ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, ажанілася з бацькам 19 красавіка 1870 года, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутраным дабрадушшам», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у студзені 1896 года з 6-га класа. Афіцыйнай прычынай было рашэнне бацькі праз нястачу сродкаў. Гімназічнае начальства давала Андрэю непрывабную характарыстыку: «вельмі лянівы, неакуратны і не заўсёды праўдзівы», адзначаючы сярод парушэнняў курэнне, наведванне тэатра без дазволу і прагулы. Сапраўднай прычынай тэрміновага выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з Гольдынгена.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт у Сянне, пара выехала ў Маскву, дзе 14 ліпеня 1896 года вянчалася ў Ермолаеўскай царкве на Садовым кальцы (пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім саборы). 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, сям’я пасялілася ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, пазней пераязджала ў Грыбаедаў і Буцікоўскі завулкі.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай статыстыкай {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае жыццёвы шлях Бароўскага з біяграфіяй Яўсея Канчара, адзначаючы, што прафесія статыстыка ў той час амаль заўсёды азначала сацыялістычную арыентацыю {{sfn|Баринов|2024|p=133, 134}}. У 1896 годзе Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі праз суседа па кватэры {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (Казахстан), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго паплечнікамі былі былы народаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат Дзярждумы Рыгор Шапашнікаў {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю. У кастрычніку 1899 года пераехаў у Ташкент, дзе працаваў у Сырдар’інскім перасяленчым атрадзе {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у Пецярбургскім земстве, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Маскоўска-Казанскай чыгункі. У пачатку 1904 года паступіў на часовую працу ў Маскоўскую гарадскую ўправу з акладам 50 рублёў (пазней павышаным да 75) для збору звестак пра бедных, якія звярталіся па дапамогу.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву, за што ў ахоўным аддзяленні лічыўся «крайне небяспечнай асобай». У красавіку 1904 года арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля зняволення быў высланы ў Мезень, адкуль у жніўні 1905 года збег.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У лютым 1906 года зноў арыштаваны ў Маскве і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і патроны{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў Тары Тобальскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў 1913 годзе праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя === Жыў у Германіі пад імем Аляксандра Мюлера{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У Хелераў каля Дрэздэна стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада», захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстватута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Сярод яго кантактаў у эміграцыі былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго ў Берліне праз ліст да бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, працаваў у Бюро па росшуку ваеннапалонных{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў эсэраў і падазравала яго ў сувязях з нямецкімі агентамі і перавозцы дыпламатычнай пошты{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, афіцыйна — каб «уступіць у шэрагі абаронцаў радзімы» пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Быў арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года пасля прашэння брата-генерала Аляксандра, які запэўніваў улады ў раскаянні Андрэя{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі, і сапраўды ў 1911 годзе ўдзельнічаў у міжнародных кангрэсах па жыллёвай гігіене ў Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137, 138}}. Пасля рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху. На думку Барынава, для двараніна Бароўскага БНР была ўнікальным праектам «грамадства роўных» {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» (Цэнтральны саюз спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю), а ў 1919 годзе быў членам БНК у Вільні ад беларускіх эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны ў місію БНР у Берліне з акладам 3000 марак (пазней павышаным да 4000) {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У гэты час ён яшчэ спадзяваўся на вяртанне да «рускага жыцця», стаўшы сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга» і ўдзельнічаючы ў вечары памяці Аляксандра Блока {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканоміцы, спрабуючы прадаць правы на распрацоўку беларускіх лясоў праз фірму IWEG і выкарыстоўваючы антыпольскую рыторыку {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. Аднак камерцыйныя авантуры скончыліся няўдачай, пакінуўшы Бароўскага ў 1925 годзе пад пагрозай судовага прыстава {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго як палітыка: «чалавек хоць і добры, але… слабоваты. Не дурак выпіць і пабалбатаць… у яго самога мала ініцыятывы» {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Калі ў кастрычніку 1925 года місію вырашылі ліквідаваць, Бароўскі адмовіўся скласці паўнамоцтвы, заявіў Ластоўскаму, што яго стаўленне да беларускай справы нязменнае{{sfn|Баринов|2024|p=142, 143}}. Пры гэтым у сакавіку 1926 года перадаў архіў місіі ў Прагу на захаванне, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Ластоўскага {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. ==== Па скасаванні місіі ==== З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна Бароўскі значыўся як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар) {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад Льва Талстога {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38). З 1936 года там жа была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, з якой ён пазнаёміўся яшчэ ў першай эміграцыі {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе яго дом стаў рэзідэнцыяй «Саюза беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе Бароўскі быў сакратаром {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у беларускай рэдакцыі службы «Вінета» (з 6 жніўня 1941) карэктарам тэкстаў. Яго ўдзел у БЦР быў намінальным: тры месяцы ў канцы 1944 года ён быў перакладчыкам ва ўстаўной камісіі на ганарарнай аснове.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пазней пахаванне ліквідавана як бесгаспадарнае.{{sfn|Баринов|2024|p=145}} == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 1i4stbjq7yqjf3zq0wrzxpo64e9bzn2 5143204 5143203 2026-05-18T19:05:20Z M.L.Bot 261 /* Місія БНР у Берліне */ 5143204 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са шляхты Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю, ваенную службу пачаў у 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]], ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, ажанілася з бацькам 19 красавіка 1870 года, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутраным дабрадушшам», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у студзені 1896 года з 6-га класа. Афіцыйнай прычынай было рашэнне бацькі праз нястачу сродкаў. Гімназічнае начальства давала Андрэю непрывабную характарыстыку: «вельмі лянівы, неакуратны і не заўсёды праўдзівы», адзначаючы сярод парушэнняў курэнне, наведванне тэатра без дазволу і прагулы. Сапраўднай прычынай тэрміновага выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з Гольдынгена.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт у Сянне, пара выехала ў Маскву, дзе 14 ліпеня 1896 года вянчалася ў Ермолаеўскай царкве на Садовым кальцы (пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім саборы). 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, сям’я пасялілася ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, пазней пераязджала ў Грыбаедаў і Буцікоўскі завулкі.{{sfn|Баринов|2024|p=132}} У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай статыстыкай {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае жыццёвы шлях Бароўскага з біяграфіяй Яўсея Канчара, адзначаючы, што прафесія статыстыка ў той час амаль заўсёды азначала сацыялістычную арыентацыю {{sfn|Баринов|2024|p=133, 134}}. У 1896 годзе Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі праз суседа па кватэры {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (Казахстан), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго паплечнікамі былі былы народаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат Дзярждумы Рыгор Шапашнікаў {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю. У кастрычніку 1899 года пераехаў у Ташкент, дзе працаваў у Сырдар’інскім перасяленчым атрадзе {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у Пецярбургскім земстве, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Маскоўска-Казанскай чыгункі. У пачатку 1904 года паступіў на часовую працу ў Маскоўскую гарадскую ўправу з акладам 50 рублёў (пазней павышаным да 75) для збору звестак пра бедных, якія звярталіся па дапамогу.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву, за што ў ахоўным аддзяленні лічыўся «крайне небяспечнай асобай». У красавіку 1904 года арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля зняволення быў высланы ў Мезень, адкуль у жніўні 1905 года збег.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У лютым 1906 года зноў арыштаваны ў Маскве і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і патроны{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў Тары Тобальскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў 1913 годзе праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя === Жыў у Германіі пад імем Аляксандра Мюлера{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У Хелераў каля Дрэздэна стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада», захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстватута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Сярод яго кантактаў у эміграцыі былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго ў Берліне праз ліст да бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, працаваў у Бюро па росшуку ваеннапалонных{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў эсэраў і падазравала яго ў сувязях з нямецкімі агентамі і перавозцы дыпламатычнай пошты{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, афіцыйна — каб «уступіць у шэрагі абаронцаў радзімы» пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Быў арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года пасля прашэння брата-генерала Аляксандра, які запэўніваў улады ў раскаянні Андрэя{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі, і сапраўды ў 1911 годзе ўдзельнічаў у міжнародных кангрэсах па жыллёвай гігіене ў Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137, 138}}. Пасля рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху. На думку Барынава, для двараніна Бароўскага БНР была ўнікальным праектам «грамадства роўных» {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» (Цэнтральны саюз спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю), а ў 1919 годзе быў членам БНК у Вільні ад беларускіх эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Місія БНР у Берліне ==== У 1920 годзе пераехаў у Берлін, для легалізацыі ў Германіі Бароўскі выкарыстаў біяграфічную містыфікацыю, сцвярджаючы веймарскай паліцыі, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі і да кастрычніка 1918 года быў сакратаром расійскага консульства ў Амстэрдаме{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, гэта выдуманай легендай для хавання ад нямецкіх улад радыкальнага эсэраўскага мінулага, арыштаў і высылак, стварэння вобраз рэспектабельнага дыпламата{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Такая версія абвяргаецца архіўнымі данымі, якія пацвярджаюць знаходжанне Бароўскага ў гэты перыяд у Расіі, у тым ліку яго зняволенне ў Цюменскай турме {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 4 красавіка 1921 года прызначаны ў місію БНР у Берліне з акладам 3000 марак (пазней павышаным да 4000) {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У гэты час ён яшчэ спадзяваўся на вяртанне да «рускага жыцця», стаўшы сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга» і ўдзельнічаючы ў вечары памяці Аляксандра Блока {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканоміцы, спрабуючы прадаць правы на распрацоўку беларускіх лясоў праз фірму IWEG і выкарыстоўваючы антыпольскую рыторыку {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. Аднак камерцыйныя авантуры скончыліся няўдачай, пакінуўшы Бароўскага ў 1925 годзе пад пагрозай судовага прыстава {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго як палітыка: «чалавек хоць і добры, але… слабоваты. Не дурак выпіць і пабалбатаць… у яго самога мала ініцыятывы» {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Калі ў кастрычніку 1925 года місію вырашылі ліквідаваць, Бароўскі адмовіўся скласці паўнамоцтвы, заявіў Ластоўскаму, што яго стаўленне да беларускай справы нязменнае{{sfn|Баринов|2024|p=142, 143}}. Пры гэтым у сакавіку 1926 года перадаў архіў місіі ў Прагу на захаванне, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Ластоўскага {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. ==== Па скасаванні місіі ==== З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна Бароўскі значыўся як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар) {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад Льва Талстога {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38). З 1936 года там жа была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, з якой ён пазнаёміўся яшчэ ў першай эміграцыі {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе яго дом стаў рэзідэнцыяй «Саюза беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе Бароўскі быў сакратаром {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у беларускай рэдакцыі службы «Вінета» (з 6 жніўня 1941) карэктарам тэкстаў. Яго ўдзел у БЦР быў намінальным: тры месяцы ў канцы 1944 года ён быў перакладчыкам ва ўстаўной камісіі на ганарарнай аснове.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пазней пахаванне ліквідавана як бесгаспадарнае.{{sfn|Баринов|2024|p=145}} == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] c2hkjgg12yxgrk7qcscoglqi2piu5c4 5143213 5143204 2026-05-18T19:26:03Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5143213 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са шляхты Магілёўскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю, ваенную службу пачаў у 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім 19 красавіка 1870 года, калі ёй было 17 гадоў {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у студзені 1896 года з 6-га класа. Афіцыйнай прычынай было рашэнне бацькі праз нястачу сродкаў. Гімназічнае начальства давала Андрэю непрывабную характарыстыку: «вельмі лянівы, неакуратны і не заўсёды праўдзівы», адзначаючы сярод парушэнняў курэнне, наведванне тэатра без дазволу і прагулы. Сапраўднай прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з Гольдынгена {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт у Сянне, пара выехала ў Маскву, дзе 14 ліпеня 1896 года вянчалася ў Ермолаеўскай царкве на Садовым кальцы (пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім саборы). 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, сям’я пасялілася ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, пазней пераязджала ў Грыбаедаў і Буцікоўскі завулкі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху {{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай статыстыкай {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае яго ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчарам, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам {{sfn|Баринов|2024|p=133, 134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у Пецярбургскім земстве, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Маскоўска-Казанскай чыгункі {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У 1896 годзе Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі праз суседа па кватэры {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю па даследаванні стэпавых абласцей (Казахстан), дзе ён загадваў партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133, 135}}. У кастрычніку 1899 года пераехаў у Ташкент, дзе працаваў у Сырдар’інскім перасяленчым атрадзе {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву, за што ў ахоўным аддзяленні лічыўся «крайне небяспечнай асобай». У красавіку 1904 года арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля зняволення быў высланы ў Мезень, адкуль у жніўні 1905 года збег {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лютым 1906 года зноў арыштаваны ў Маскве і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і патроны {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў Тары Тобальскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў 1913 годзе праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя === Жыў у Германіі пад імем Аляксандра Мюлера {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У Хелераў каля Дрэздэна стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада», захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстватута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Сярод яго кантактаў у эміграцыі былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго ў Берліне праз ліст да бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, працаваў у Бюро па росшуку ваеннапалонных {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, афіцыйна — каб «уступіць у шэрагі абаронцаў радзімы» пасля смерці бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Быў арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года пасля прашэння брата-генерала Аляксандра {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі, і сапраўды ў 1911 годзе ўдзельнічаў у міжнародных кангрэсах па жыллёвай гігіене ў Дрэздэне {{sfn|Баринов|2024|p=137, 138}}. Пасля рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны праект «грамадства роўных» {{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» (Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю), а ў 1919 годзе быў членам БНК у Вільні ад беларускіх эсэраў {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Місія БНР у Берліне ==== У 1920 годзе пераехаў у Берлін. У адрасных кнігах горада яго прозвішча сустракаецца ў варыянтах Borovskoy, Borowsky і Barovsky {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Да куплі дома ў Мальсдорфе ён змяніў некалькі адрасоў: Вільгельмсхёэрштрасэ, 17, Гослерштрасэ, 20, Ёахімсталерштрасэ, 4 і Аўгсбургерштрасэ, 30 {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Для легалізацыі Бароўскі выкарыстаў біяграфічную містыфікацыю, сцвярджаючы веймарскай паліцыі, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі і да кастрычніка 1918 года быў сакратаром расійскага консульства ў Амстэрдаме {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, гэта было легендай для хавання радыкальнага мінулага і стварэння вобраза рэспектабельнага дыпламата{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 4 красавіка 1921 года прызначаны ў місію БНР у Берліне {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканоміцы, спрабуючы прадаць правы на беларускія лясы праз фірму IWEG {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У справах ён выяўляў неабачлівасць, напрыклад, мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным контрагентам для азнаямлення {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся няўдачай, пакінуўшы яго ў 1925 годзе пад пагрозай судовага прыстава {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Адчайная матэрыяльная сітуацыя, імаверна, стала прычынай перадачы Бароўскім архіва місіі ў Прагу {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго: «чалавек хоць і добры, але… слабоваты. Не дурак выпіць і пабалбатаць…» {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Калі ў кастрычніку 1925 года місію ліквідавалі, Бароўскі адмовіўся скласці паўнамоцтвы, заявіўшы Ластоўскаму, што яго стаўленне да беларускай справы нязменнае {{sfn|Баринов|2024|p=142, 143}}. За перадачу архіва ў Прагу ў сакавіку 1926 года атрымаў «суровую адповедзь» ад Ластоўскага {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. ==== Па скасаванні місіі ==== З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна значыўся як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар) {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад Льва Талстога {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38). З 1936 года там жа была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе ў яго пасяліліся студэнты Анатоль Шкутко і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй, а ён сам — сакратаром {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у службе «Вінета» (з 6 жніўня 1941) карэктарам тэкстаў. Барынаў дапускае, што гэтая праца была для яго «сінекурай» {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у БЦР абмежаваўся трыма месяцамі ў канцы 1944 года ў якасці перакладчыка ва ўстаўной камісіі Упраўлення ваенных спраў {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пазней пахаванне ліквідавана як бесгаспадарнае {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 2fiyn4rk86qol8s5b942eghxiq25p6h 5143218 5143213 2026-05-18T19:33:16Z M.L.Bot 261 5143218 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са шляхты Магілёўскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю, ваенную службу пачаў у 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у студзені 1896 года з 6-га класа. Афіцыйнай прычынай было рашэнне бацькі праз нястачу сродкаў. Гімназічнае начальства давала Андрэю непрывабную характарыстыку: «вельмі лянівы, неакуратны і не заўсёды праўдзівы», адзначаючы сярод парушэнняў курэнне, наведванне тэатра без дазволу і прагулы. Сапраўднай прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з Гольдынгена {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт у Сянне, пара выехала ў Маскву, дзе 14 ліпеня 1896 года вянчалася ў Ермолаеўскай царкве на Садовым кальцы (пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім саборы). 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, сям’я пасялілася ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, пазней пераязджала ў Грыбаедаў і Буцікоўскі завулкі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху {{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай статыстыкай {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае яго ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчарам, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам {{sfn|Баринов|2024|p=133, 134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у Пецярбургскім земстве, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Маскоўска-Казанскай чыгункі {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У 1896 годзе Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі праз суседа па кватэры {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю па даследаванні стэпавых абласцей (Казахстан), дзе ён загадваў партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133, 135}}. У кастрычніку 1899 года пераехаў у Ташкент, дзе працаваў у Сырдар’інскім перасяленчым атрадзе {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву, за што ў ахоўным аддзяленні лічыўся «крайне небяспечнай асобай». У красавіку 1904 года арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля зняволення быў высланы ў Мезень, адкуль у жніўні 1905 года збег {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лютым 1906 года зноў арыштаваны ў Маскве і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і патроны {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў Тары Тобальскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў 1913 годзе праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя === Жыў у Германіі пад імем Аляксандра Мюлера {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У Хелераў каля Дрэздэна стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада», захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстытута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Сярод яго кантактаў у эміграцыі былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго ў Берліне праз ліст да бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, працаваў у Бюро па росшуку ваеннапалонных {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, афіцыйна — каб «уступіць у шэрагі абаронцаў радзімы» пасля смерці бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Быў арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года пасля прашэння брата-генерала Аляксандра {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі, і сапраўды ў 1911 годзе ўдзельнічаў у міжнародных кангрэсах па жыллёвай гігіене ў Дрэздэне {{sfn|Баринов|2024|p=137, 138}}. Пасля рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны праект «грамадства роўных» {{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» (Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю), а ў 1919 годзе быў членам БНК у Вільні ад беларускіх эсэраў {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Місія БНР у Берліне ==== У 1920 годзе пераехаў у Берлін. У адрасных кнігах горада яго прозвішча сустракаецца ў варыянтах Borovskoy, Borowsky і Barovsky {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Да куплі дома ў Мальсдорфе ён змяніў некалькі адрасоў: Вільгельмсхёэрштрасэ, 17, Гослерштрасэ, 20, Ёахімсталерштрасэ, 4 і Аўгсбургерштрасэ, 30 {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Для легалізацыі Бароўскі выкарыстаў біяграфічную містыфікацыю, сцвярджаючы веймарскай паліцыі, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі і да кастрычніка 1918 года быў сакратаром расійскага консульства ў Амстэрдаме {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, гэта было легендай для хавання радыкальнага мінулага і стварэння вобраза рэспектабельнага дыпламата{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 4 красавіка 1921 года прызначаны ў місію БНР у Берліне {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканоміцы, спрабуючы прадаць правы на беларускія лясы праз фірму IWEG {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У справах ён выяўляў неабачлівасць, напрыклад, мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным контрагентам для азнаямлення {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся няўдачай, пакінуўшы яго ў 1925 годзе пад пагрозай судовага прыстава {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Адчайная матэрыяльная сітуацыя, імаверна, стала прычынай перадачы Бароўскім архіва місіі ў Прагу {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго: «чалавек хоць і добры, але… слабоваты. Не дурак выпіць і пабалбатаць…» {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Калі ў кастрычніку 1925 года місію ліквідавалі, Бароўскі адмовіўся скласці паўнамоцтвы, заявіўшы Ластоўскаму, што яго стаўленне да беларускай справы нязменнае {{sfn|Баринов|2024|p=142, 143}}. За перадачу архіва ў Прагу ў сакавіку 1926 года атрымаў «суровую адповедзь» ад Ластоўскага {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. ==== Па скасаванні місіі ==== З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна значыўся як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар) {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад Льва Талстога {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38). З 1936 года там жа была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе ў яго пасяліліся студэнты Анатоль Шкутко і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй, а ён сам — сакратаром {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у службе «Вінета» (з 6 жніўня 1941) карэктарам тэкстаў. Барынаў дапускае, што гэтая праца была для яго «сінекурай» {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у БЦР абмежаваўся трыма месяцамі ў канцы 1944 года ў якасці перакладчыка ва ўстаўной камісіі Упраўлення ваенных спраў {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пазней пахаванне ліквідавана як бесгаспадарнае {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] jvvvg1ys4h1hcbz3lbw0hyyub2qbyko 5143223 5143218 2026-05-18T19:55:38Z M.L.Bot 261 5143223 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са шляхты Магілёўскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю, ваенную службу пачаў у 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у студзені 1896 года з 6-га класа. Афіцыйнай прычынай было рашэнне бацькі праз нястачу сродкаў. Гімназічнае начальства давала Андрэю непрывабную характарыстыку: «вельмі лянівы, неакуратны і не заўсёды праўдзівы», адзначаючы сярод парушэнняў курэнне, наведванне тэатра без дазволу і прагулы. Сапраўднай прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з Гольдынгена {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт у Сянне, пара выехала ў Маскву, дзе 14 ліпеня 1896 года вянчалася ў Ермолаеўскай царкве на Садовым кальцы (пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім саборы). 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, сям’я пасялілася ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, пазней пераязджала ў Грыбаедаў і Буцікоўскі завулкі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху {{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай статыстыкай {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае яго ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчарам, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам {{sfn|Баринов|2024|p=133, 134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у Пецярбургскім земстве, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Маскоўска-Казанскай чыгункі {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У 1896 годзе Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі праз суседа па кватэры {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю па даследаванні стэпавых абласцей (Казахстан), дзе ён загадваў партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133, 135}}. У кастрычніку 1899 года пераехаў у Ташкент, дзе працаваў у Сырдар’інскім перасяленчым атрадзе {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву, за што ў ахоўным аддзяленні лічыўся «крайне небяспечнай асобай». У красавіку 1904 года арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля зняволення быў высланы ў Мезень, адкуль у жніўні 1905 года збег {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лютым 1906 года зноў арыштаваны ў Маскве і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і патроны {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў Тары Тобальскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў 1913 годзе праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя === Жыў у Германіі пад імем Аляксандра Мюлера {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У Хелераў каля Дрэздэна стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада», захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстытута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Сярод яго кантактаў у эміграцыі былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго ў Берліне праз ліст да бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, працаваў у Бюро па росшуку ваеннапалонных {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, афіцыйна — каб «уступіць у шэрагі абаронцаў радзімы» пасля смерці бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Быў арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года пасля прашэння брата-генерала Аляксандра {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі, і сапраўды ў 1911 годзе ўдзельнічаў у міжнародных кангрэсах па жыллёвай гігіене ў Дрэздэне {{sfn|Баринов|2024|p=137, 138}}. Пасля рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны праект «грамадства роўных» {{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» (Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю), а ў 1919 годзе быў членам БНК у Вільні ад беларускіх эсэраў {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Місія БНР у Берліне ==== У 1920 годзе пераехаў у Берлін. У адрасных кнігах горада яго прозвішча сустракаецца ў варыянтах Borovskoy, Borowsky і Barovsky {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Да куплі дома ў Мальсдорфе ён змяніў некалькі адрасоў: Вільгельмсхёэрштрасэ, 17, Гослерштрасэ, 20, Ёахімсталерштрасэ, 4 і Аўгсбургерштрасэ, 30 {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Для легалізацыі Бароўскі выкарыстаў біяграфічную містыфікацыю, сцвярджаючы веймарскай паліцыі, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі і да кастрычніка 1918 года быў сакратаром расійскага консульства ў Амстэрдаме {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, гэта было легендай для хавання радыкальнага мінулага і стварэння вобраза рэспектабельнага дыпламата{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 4 красавіка 1921 года прызначаны ў місію БНР у Берліне {{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканоміцы, спрабуючы прадаць правы на беларускія лясы праз фірму IWEG {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У справах ён выяўляў неабачлівасць, напрыклад, мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным контрагентам для азнаямлення {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся няўдачай, пакінуўшы яго ў 1925 годзе пад пагрозай судовага прыстава {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Адчайная матэрыяльная сітуацыя, імаверна, стала прычынай перадачы Бароўскім архіва місіі ў Прагу {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго: «чалавек хоць і добры, але… слабоваты. Не дурак выпіць і пабалбатаць…» {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Калі ў кастрычніку 1925 года місію ліквідавалі, Бароўскі адмовіўся скласці паўнамоцтвы, заявіўшы Ластоўскаму, што яго стаўленне да беларускай справы нязменнае {{sfn|Баринов|2024|p=142, 143}}. За перадачу архіва ў Прагу ў сакавіку 1926 года атрымаў «суровую адповедзь» ад Ластоўскага {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. ==== Па скасаванні місіі ==== З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна значыўся як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар) {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад Льва Талстога {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38). З 1936 года там жа была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе ў яго пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй, а ён сам — сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у службе «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]» (з 6 жніўня 1941) карэктарам тэкстаў. Барынаў дапускае, што гэтая праца была для яго «сінекурай» {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] абмежаваўся трыма месяцамі ў канцы 1944 года перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пазней пахаванне ліквідавана як бесгаспадарнае {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 45rq0utxacajl8gx2f36eew8nog6uir 5143224 5143223 2026-05-18T20:01:02Z M.L.Bot 261 /* Вяртанне ў Расію (1915—1917) */ 5143224 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са шляхты Магілёўскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю, ваенную службу пачаў у 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у студзені 1896 года з 6-га класа. Афіцыйнай прычынай было рашэнне бацькі праз нястачу сродкаў. Гімназічнае начальства давала Андрэю непрывабную характарыстыку: «вельмі лянівы, неакуратны і не заўсёды праўдзівы», адзначаючы сярод парушэнняў курэнне, наведванне тэатра без дазволу і прагулы. Сапраўднай прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з Гольдынгена {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт у Сянне, пара выехала ў Маскву, дзе 14 ліпеня 1896 года вянчалася ў Ермолаеўскай царкве на Садовым кальцы (пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім саборы). 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, сям’я пасялілася ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, пазней пераязджала ў Грыбаедаў і Буцікоўскі завулкі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху {{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай статыстыкай {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае яго ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчарам, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам {{sfn|Баринов|2024|p=133, 134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у Пецярбургскім земстве, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Маскоўска-Казанскай чыгункі {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У 1896 годзе Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі праз суседа па кватэры {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю па даследаванні стэпавых абласцей (Казахстан), дзе ён загадваў партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133, 135}}. У кастрычніку 1899 года пераехаў у Ташкент, дзе працаваў у Сырдар’інскім перасяленчым атрадзе {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву, за што ў ахоўным аддзяленні лічыўся «крайне небяспечнай асобай». У красавіку 1904 года арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля зняволення быў высланы ў Мезень, адкуль у жніўні 1905 года збег {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лютым 1906 года зноў арыштаваны ў Маскве і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і патроны {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў Тары Тобальскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў 1913 годзе праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя === Жыў у Германіі пад імем Аляксандра Мюлера {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У Хелераў каля Дрэздэна стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада», захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстытута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Сярод яго кантактаў у эміграцыі былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго ў Берліне праз ліст да бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, працаваў у Бюро па росшуку ваеннапалонных {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, афіцыйна — каб «уступіць у шэрагі абаронцаў радзімы» пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года пасля прашэння брата-генерала Аляксандра{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі, і праўда ў 1911 годзе ён удзельнічаў у міжнародных кангрэсах па жыллёвай гігіене ў Дрэздэне {{sfn|Баринов|2024|p=137, 138}}. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года далучыўся да беларускага руху. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны праект «грамадства роўных» {{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» (Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю), а ў 1919 годзе быў членам БНК у Вільні ад беларускіх эсэраў {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Місія БНР у Берліне ==== У 1920 годзе пераехаў у Берлін. У адрасных кнігах горада яго прозвішча сустракаецца ў варыянтах Borovskoy, Borowsky і Barovsky {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Да куплі дома ў Мальсдорфе змяніў некалькі адрасоў: Вільгельмсхёэрштрасэ, 17, Гослерштрасэ, 20, Ёахімсталерштрасэ, 4 і Аўгсбургерштрасэ, 30 {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Для легалізацыі Бароўскі выкарыстаў біяграфічную містыфікацыю, сцвярджаў у веймарскай паліцыі, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі і да кастрычніка 1918 года быў сакратаром расійскага консульства ў Амстэрдаме {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, гэта легенда для хавання радыкальнага мінулага і стварэння вобраза рэспектабельнага дыпламата{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 4 красавіка 1921 года прызначаны ў місію БНР у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканоміцы, спрабуючы прадаць правы на беларускія лясы праз фірму IWEG {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У справах ён выяўляў неабачлівасць, напрыклад, мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным контрагентам для азнаямлення{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся няўдачай, пакінуўшы яго ў 1925 годзе пад пагрозай судовага прыстава {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Адчайная матэрыяльная сітуацыя, імаверна, стала прычынай перадачы Бароўскім архіва місіі ў Прагу {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] у 1922 годзе крытыкаваў яго: «чалавек хоць і добры, але… слабоваты. Не дурак выпіць і пабалбатаць…» {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Калі ў кастрычніку 1925 года місію ліквідавалі, Бароўскі адмовіўся скласці паўнамоцтвы, заявіў Ластоўскаму, што яго стаўленне да беларускай справы нязменнае{{sfn|Баринов|2024|p=142, 143}}. За перадачу архіва ў Прагу ў сакавіку 1926 года атрымаў «суровую адповедзь» ад Ластоўскага {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. ==== Па скасаванні місіі ==== З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна значыўся як ''Schriftsteller'' (пісьменнік, літаратар) {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад Льва Талстога{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38). З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе ў яго пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй, а ён сам — сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у службе «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]» (з 6 жніўня 1941) карэктарам тэкстаў. Барынаў дапускае, што гэтая праца была для яго «сінекурай» {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] абмежаваўся трыма месяцамі ў канцы 1944 года перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб|лагеры для перамешчаных асоб]] {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пазней пахаванне ліквідавана як бесгаспадарнае {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] hhp3qf17rysnyipp3de6y9hpu2ff42b 5143227 5143224 2026-05-18T20:18:23Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5143227 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са шляхты Аршанскага павета{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у студзені 1896 года з 6-га класа. Афіцыйнай прычынай было рашэнне бацькі праз нястачу сродкаў. Гімназічнае начальства давала Андрэю непрывабную характарыстыку: «вельмі лянівы, неакуратны і не заўсёды праўдзівы», адзначалі сярод парушэнняў курэнне, наведванне тэатра без дазволу і прагулы. Сапраўднай прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт у Сянне, пара выехала ў Маскву, дзе 14 ліпеня 1896 года вянчалася ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы (пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім саборы). 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, сям’я жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, пазней пераязджала ў Грыбаедаў і Буцікоўскі завулкі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай статыстыкай {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае яго ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчарам, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам {{sfn|Баринов|2024|p=133, 134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у Пецярбургскім земстве, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Маскоўска-Казанскай чыгункі {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У 1896 годзе Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі праз суседа па кватэры {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю па даследаванні стэпавых абласцей (Казахстан), дзе ён загадваў партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133, 135}}. У кастрычніку 1899 года пераехаў у Ташкент, дзе працаваў у Сырдар’інскім перасяленчым атрадзе {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву, за што ў ахоўным аддзяленні лічыўся «крайне небяспечнай асобай». У красавіку 1904 года арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля зняволення быў высланы ў Мезень, адкуль у жніўні 1905 года збег {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лютым 1906 года зноў арыштаваны ў Маскве і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і патроны {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў Тары Тобальскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў 1913 годзе праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя === Жыў у Германіі пад імем Аляксандра Мюлера {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У Хелераў каля Дрэздэна стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада», захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстытута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Сярод яго кантактаў у эміграцыі былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго ў Берліне праз ліст да бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, працаваў у Бюро па росшуку ваеннапалонных {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, афіцыйна — каб «уступіць у шэрагі абаронцаў радзімы» пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года пасля прашэння брата-генерала Аляксандра{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі, і праўда ў 1911 годзе ён удзельнічаў у міжнародных кангрэсах па жыллёвай гігіене ў Дрэздэне {{sfn|Баринов|2024|p=137, 138}}. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года далучыўся да беларускага руху. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны праект «грамадства роўных» {{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» (Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю), а ў 1919 годзе быў членам БНК у Вільні ад беларускіх эсэраў {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Місія БНР у Берліне ==== У 1920 годзе пераехаў у Берлін. У адрасных кнігах горада яго прозвішча сустракаецца ў варыянтах Borovskoy, Borowsky і Barovsky {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Да куплі дома ў Мальсдорфе змяніў некалькі адрасоў: Вільгельмсхёэрштрасэ, 17, Гослерштрасэ, 20, Ёахімсталерштрасэ, 4 і Аўгсбургерштрасэ, 30 {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Для легалізацыі Бароўскі выкарыстаў біяграфічную містыфікацыю, сцвярджаў у веймарскай паліцыі, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі і да кастрычніка 1918 года быў сакратаром расійскага консульства ў Амстэрдаме {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, гэта легенда для хавання радыкальнага мінулага і стварэння вобраза рэспектабельнага дыпламата{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 4 красавіка 1921 года прызначаны ў місію БНР у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканоміцы, спрабуючы прадаць правы на беларускія лясы праз фірму IWEG {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У справах ён выяўляў неабачлівасць, напрыклад, мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным контрагентам для азнаямлення{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся няўдачай, пакінуўшы яго ў 1925 годзе пад пагрозай судовага прыстава {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Адчайная матэрыяльная сітуацыя, імаверна, стала прычынай перадачы Бароўскім архіва місіі ў Прагу {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] у 1922 годзе крытыкаваў яго: «чалавек хоць і добры, але… слабоваты. Не дурак выпіць і пабалбатаць…» {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Калі ў кастрычніку 1925 года місію ліквідавалі, Бароўскі адмовіўся скласці паўнамоцтвы, заявіў Ластоўскаму, што яго стаўленне да беларускай справы нязменнае{{sfn|Баринов|2024|p=142, 143}}. За перадачу архіва ў Прагу ў сакавіку 1926 года атрымаў «суровую адповедзь» ад Ластоўскага {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. ==== Па скасаванні місіі ==== З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна значыўся як ''Schriftsteller'' (пісьменнік, літаратар) {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад Льва Талстога{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38). З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе ў яго пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй, а ён сам — сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у службе «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]» (з 6 жніўня 1941) карэктарам тэкстаў. Барынаў дапускае, што гэтая праца была для яго «сінекурай» {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] абмежаваўся трыма месяцамі ў канцы 1944 года перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб|лагеры для перамешчаных асоб]] {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пазней пахаванне ліквідавана як бесгаспадарнае {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] s3s7ibsnqe7d6q16zuc5alnyitdsyke 5143238 5143227 2026-05-18T20:45:08Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5143238 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са шляхты Аршанскага павета{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у студзені 1896 года з 6-га класа. Афіцыйнай прычынай было рашэнне бацькі праз нястачу сродкаў. Гімназічнае начальства давала Андрэю непрывабную характарыстыку: «вельмі лянівы, неакуратны і не заўсёды праўдзівы», адзначалі сярод парушэнняў курэнне, наведванне тэатра без дазволу і прагулы. Сапраўднай прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт у Сянне, пара выехала ў Маскву, дзе 14 ліпеня 1896 года вянчалася ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы (пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім саборы). 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, сям’я жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, пазней пераязджала ў Грыбаедаў і Буцікоўскі завулкі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай статыстыкай {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае яго ў гэты час з іншым беларускім актывістам — [[Яўсей Канчар|Яўсеем Канчаром]], адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам {{sfn|Баринов|2024|p=133, 134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у Пецярбургскім земстве, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Маскоўска-Казанскай чыгункі {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У 1896 годзе Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі праз суседа па кватэры {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю па даследаванні стэпавых абласцей (Казахстан), дзе ён загадваў партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133, 135}}. У кастрычніку 1899 года пераехаў у Ташкент, дзе працаваў у Сырдар’інскім перасяленчым атрадзе {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву, за што ў ахоўным аддзяленні лічыўся «крайне небяспечнай асобай». У красавіку 1904 года арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля зняволення быў высланы ў Мезень, адкуль у жніўні 1905 года збег {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лютым 1906 года зноў арыштаваны ў Маскве і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і патроны {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў Тары Тобальскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў 1913 годзе праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя === Жыў у Германіі пад імем Аляксандра Мюлера {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У Хелераў каля Дрэздэна стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада», захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстытута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Сярод яго кантактаў у эміграцыі былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго ў Берліне праз ліст да бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, працаваў у Бюро па росшуку ваеннапалонных {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, афіцыйна — каб «уступіць у шэрагі абаронцаў радзімы» пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года пасля прашэння брата-генерала Аляксандра{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі, і праўда ў 1911 годзе ён удзельнічаў у міжнародных кангрэсах па жыллёвай гігіене ў Дрэздэне {{sfn|Баринов|2024|p=137, 138}}. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года далучыўся да беларускага руху. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны праект «грамадства роўных» {{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» (Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю), а ў 1919 годзе быў членам БНК у Вільні ад беларускіх эсэраў {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Місія БНР у Берліне ==== У 1920 годзе пераехаў у Берлін. У адрасных кнігах горада яго прозвішча сустракаецца ў варыянтах Borovskoy, Borowsky і Barovsky {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Да куплі дома ў Мальсдорфе змяніў некалькі адрасоў: Вільгельмсхёэрштрасэ, 17, Гослерштрасэ, 20, Ёахімсталерштрасэ, 4 і Аўгсбургерштрасэ, 30 {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Для легалізацыі Бароўскі выкарыстаў біяграфічную містыфікацыю, сцвярджаў у веймарскай паліцыі, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі і да кастрычніка 1918 года быў сакратаром расійскага консульства ў Амстэрдаме {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, гэта легенда для хавання радыкальнага мінулага і стварэння вобраза рэспектабельнага дыпламата{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 4 красавіка 1921 года прызначаны ў місію БНР у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканоміцы, спрабуючы прадаць правы на беларускія лясы праз фірму IWEG {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У справах ён выяўляў неабачлівасць, напрыклад, мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным контрагентам для азнаямлення{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся няўдачай, пакінуўшы яго ў 1925 годзе пад пагрозай судовага прыстава {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Адчайная матэрыяльная сітуацыя, імаверна, стала прычынай перадачы Бароўскім архіва місіі ў Прагу {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] у 1922 годзе крытыкаваў яго: «чалавек хоць і добры, але… слабоваты. Не дурак выпіць і пабалбатаць…» {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Калі ў кастрычніку 1925 года місію ліквідавалі, Бароўскі адмовіўся скласці паўнамоцтвы, заявіў Ластоўскаму, што яго стаўленне да беларускай справы нязменнае{{sfn|Баринов|2024|p=142, 143}}. За перадачу архіва ў Прагу ў сакавіку 1926 года атрымаў «суровую адповедзь» ад Ластоўскага {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. ==== Па скасаванні місіі ==== З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна значыўся як ''Schriftsteller'' (пісьменнік, літаратар) {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад Льва Талстога{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38). З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе ў яго пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй, а ён сам — сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у службе «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]» (з 6 жніўня 1941) карэктарам тэкстаў. Барынаў дапускае, што гэтая праца была для яго «сінекурай» {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] абмежаваўся трыма месяцамі ў канцы 1944 года перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб|лагеры для перамешчаных асоб]] {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пазней пахаванне ліквідавана як бесгаспадарнае {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 3rwcj1fq1wd1z8d4th7uk999gxdllmf 5143282 5143238 2026-05-18T22:00:56Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5143282 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са шляхты Аршанскага павета{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у студзені 1896 года з 6-га класа. Афіцыйнай прычынай было рашэнне бацькі праз нястачу сродкаў. Гімназічнае начальства давала Андрэю непрывабную характарыстыку: «вельмі лянівы, неакуратны і не заўсёды праўдзівы», адзначалі сярод парушэнняў курэнне, наведванне тэатра без дазволу і прагулы. Сапраўднай прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт у Сянне, пара выехала ў Маскву, дзе 14 ліпеня 1896 года вянчалася ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы (пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім саборы). 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, сям’я жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, пазней пераязджала ў Грыбаедаў і Буцікоўскі завулкі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай статыстыкай {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае яго ў гэты час з іншым беларускім актывістам — [[Яўсей Канчар|Яўсеем Канчаром]], адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам {{sfn|Баринов|2024|p=133, 134}}. У 1896 годзе Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі праз суседа па кватэры {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю па даследаванні стэпавых абласцей (Казахстан), дзе ён загадваў партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133, 135}}. У кастрычніку 1899 года пераехаў у Ташкент, дзе працаваў у Сырдар’інскім перасяленчым атрадзе {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у Пецярбургскім земстве, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Маскоўска-Казанскай чыгункі {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву, за што ў ахоўным аддзяленні лічыўся «крайне небяспечнай асобай». У красавіку 1904 года арыштаваны ў Ташкенце па справе Самарскага камітэта Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля зняволення быў высланы ў Мезень, адкуль у жніўні 1905 года збег {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лютым 1906 года зноў арыштаваны ў Маскве і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і патроны {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў Тары Тобальскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў 1913 годзе праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя === Жыў у Германіі пад імем Аляксандра Мюлера {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У Хелераў каля Дрэздэна стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада», захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстытута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Сярод яго кантактаў у эміграцыі былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У кастрычніку 1912 года паліцыя вылічыла яго ў Берліне праз ліст да бацькі {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, працаваў у Бюро па росшуку ваеннапалонных {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, афіцыйна — каб «уступіць у шэрагі абаронцаў радзімы» пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года пасля прашэння брата-генерала Аляксандра{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі, і праўда ў 1911 годзе ён удзельнічаў у міжнародных кангрэсах па жыллёвай гігіене ў Дрэздэне {{sfn|Баринов|2024|p=137, 138}}. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года далучыўся да беларускага руху. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны праект «грамадства роўных» {{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» (Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю), а ў 1919 годзе быў членам БНК у Вільні ад беларускіх эсэраў {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Місія БНР у Берліне ==== У 1920 годзе пераехаў у Берлін. У адрасных кнігах горада яго прозвішча сустракаецца ў варыянтах Borovskoy, Borowsky і Barovsky {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Да куплі дома ў Мальсдорфе змяніў некалькі адрасоў: Вільгельмсхёэрштрасэ, 17, Гослерштрасэ, 20, Ёахімсталерштрасэ, 4 і Аўгсбургерштрасэ, 30 {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Для легалізацыі Бароўскі выкарыстаў біяграфічную містыфікацыю, сцвярджаў у веймарскай паліцыі, што пасля Лютаўскай рэвалюцыі і да кастрычніка 1918 года быў сакратаром расійскага консульства ў Амстэрдаме {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, гэта легенда для хавання радыкальнага мінулага і стварэння вобраза рэспектабельнага дыпламата{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 4 красавіка 1921 года прызначаны ў місію БНР у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканоміцы, спрабуючы прадаць правы на беларускія лясы праз фірму IWEG {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У справах ён выяўляў неабачлівасць, напрыклад, мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным контрагентам для азнаямлення{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся няўдачай, пакінуўшы яго ў 1925 годзе пад пагрозай судовага прыстава {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Адчайная матэрыяльная сітуацыя, імаверна, стала прычынай перадачы Бароўскім архіва місіі ў Прагу {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] у 1922 годзе крытыкаваў яго: «чалавек хоць і добры, але… слабоваты. Не дурак выпіць і пабалбатаць…» {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Калі ў кастрычніку 1925 года місію ліквідавалі, Бароўскі адмовіўся скласці паўнамоцтвы, заявіў Ластоўскаму, што яго стаўленне да беларускай справы нязменнае{{sfn|Баринов|2024|p=142, 143}}. За перадачу архіва ў Прагу ў сакавіку 1926 года атрымаў «суровую адповедзь» ад Ластоўскага {{sfn|Баринов|2024|p=139}}. ==== Па скасаванні місіі ==== З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна значыўся як ''Schriftsteller'' (пісьменнік, літаратар) {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад Льва Талстога{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38). З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе ў яго пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй, а ён сам — сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у службе «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]» (з 6 жніўня 1941) карэктарам тэкстаў. Барынаў дапускае, што гэтая праца была для яго «сінекурай» {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] абмежаваўся трыма месяцамі ў канцы 1944 года перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб|лагеры для перамешчаных асоб]] {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пазней пахаванне ліквідавана як бесгаспадарнае {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч (Юзафавіч) Бароўскі''' (21.11.1847 — пасля 1916). Са шляхты Аршанскага павета Магілёўскай губерні, праваслаўны, атрымаў дамашнюю адукацыю.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Пачаў службу 4 студзеня 1865 года радавым у 113-м Старарускім пяхотным палку, праз тры месяцы атрымаў чын унтэр-афіцэра. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча 13.8.1865, якое скончыў па 2-м разрадзе (1865—1867). Паслядоўна атрымліваў чыны: прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан 4.10.1879, падпалкоўнік 1.1.1889, палкоўнік (атрымаў пры выхадзе ў адстаўку 14.11.1904). Камандаваў ротай у 113-м палку агулам болей за 13 гадоў — з 22.12.1870 да 1.10.1881 і з 14.12.1884 да 18.7.1886 года.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Служыў павятовым воінскім начальнікам: Серадзскім у Калішскай губерні (1886—1890), Сенненскім (1890—1904), Аршанскім (1904—1907) і Магілёўскім (1907—1910).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Узнагароджаны ордэнамі Св. Станіслава 3-й ст. (1878), Св. Ганны 3-й ст. (1882), Св. Станіслава 2-й ст. (1895), Св. Ганны 2-й ст. (1899), Св. Уладзіміра 3-й ст. (1907).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} Буйны домаўладальнік у Магілёве. Меў уласны вялікі драўляны дом на каменным фундаменце з садам у Шушкевічавым завулку (Карабанаўская вуліца), які купіў у 1883 годзе{{sfn|Баринов|2022|}}. Быў фігурантам гучнай судовай справы: у 1903 годзе яго абвінавацілі ў безгаспадарлівасці і растраце грошай Сенненскага павятовага папячыцельства народнай цвярозасці, з гэтай прычыны быў часова адхілены ад пасады. У чэрвені 1906 года Віленская судовая палата цалкам апраўдала яго. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля гэтага некалькі гадоў вёў судовыя цяжбы з Магілёўскай гарадской думай наконт зямельнага ўчастка, абвінавачваў горад у незаконным адчужэнні часткі яго зямельнага ўчастка пад гарадскі завулак.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Аляксандр Аляксандравіч Бароўскі''' (27.6.1875 [9.7. новага стылю] — 27.12.1938) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1903). Камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі ў Першую сусветную вайну. Адзін з заснавальнікаў Добраахвотніцкай арміі на поўдні Расіі, камандзір Крымска-Азоўскай арміі, начальнік войскаў Закаспійскай вобласці ў Белым руху. Памёр у эміграцыі ў Скоп’і (Югаславіі).{{sfn|Баринов|2024|p=131}} ** '''Уладзімір''' (28.2.1906 — 21.7.1923), вучыўся ў Першым рускім кадэцкім корпусе ў Югаславіі і загінуў маладым.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} * '''Сяргей Аляксандравіч Бароўскі''' (12.1.1882 — пасля 1923). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), пасля канфлікту сышоў з Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча і скончыў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1903). Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль 3.3.1904 перавёўся ў 96-ы Омскі пяхотны полк, падпаручнік. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў у складзе 8-га Сібірскага Томскага палка (накіраваны на ўкамплектаванне 4.10.1904), часовым выканаўца абавязкаў палкавога ад’ютанта, паранены. Узнагароджаны баявымі ордэнамі Св. Ганны 4-й ст. «За храбрасць» (25.4.1905) і Св. Станіслава 3-й ст. з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев''»{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}}. У 1906 годзе звольнены па хваробе сэрца. Пасля гэтага цалкам змяніў дзейнасць, стаў оперным спеваком (барытонам), выступаў у тэатрах Расіі. У 1918 годзе эміграваў у Швейцарыю, а ў 1920 годзе пераехаў у ЗША (Чыкага). Паводле мемуараў эмігрантаў, на кватэры Сяргея Бароўскага ў Чыкага, па прыездзе ў ЗША ў 1923 годзе некаторы час жыў першы старшыня Рады Міністраў БНР [[Язэп Варонка]].{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 4nkb8fw8ykhcisn3r4wiv7p4lzy0m5c Агарэвічы 0 155156 5143129 5076908 2026-05-18T15:58:52Z Peisatai 111348 5143129 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Агарэвічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Агарэвічы. Свята-Уладзімірская царква.jpg |подпіс = [[Свята-Уладзімірская царква (Агарэвічы)|Свята-Уладзімірская царква]] |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Ганцавіцкі |сельсавет = Агарэвіцкі }} '''Агарэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aharevičy}}, {{lang-ru|Огаревичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Агарэвіцкі сельсавет|Агарэвіцкага сельсавета]]. == Назва == З-пад Воранава былі старыя прозвішчы Агар, Агаровіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-QGVY?i=158&cc=4166194&cat=1059116</ref>. Ёсць латышскія ''Agars, Agaris''<ref>https://uzvardi.lv/surname/696755 https://uzvardi.lv/surname/763818</ref>. == Геаграфія == Размешчаны за 7 км на ўсход ад горада [[Ганцавічы]] і чыгуначнай станцыі [[Ганцавічы (станцыя)|Ганцавічы]] на лініі [[Лунінец (станцыя)|Лунінец]] — Баранавічы, за 250 км ад [[Брэст]]а{{sfn|БелЭн|1996}}. Транспартныя сувязі на аўтамабільнай дарозе Ганцавічы — [[Сіняўка]] — [[Клецк]]. == Гісторыя == Агарэвічы згаданыя ў Літоўскай Метрыцы ў адпісанні 1441 года: "''Просил в нас панъ Федъко [[Ян Няміра|Немирович]] данъников у Клецкой волости, на имя Огаревичи, и мы ему дали тые люди и с тою данью, што тые люди дають''"<ref>Lietuvos Metrika. Т. Knyga nr. 3 (1440—1498). Užrašymų knyga 3. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1998. С. 43.</ref>. У 1982—1992 гадах праект планіроўкі і забудовы Агарэвічаў распрацоўваўся архітэктарам [[Руслан Ігаравіч Белагорцаў|Р. І. Белагорцавым]]<ref name="БРІАІС">[https://ais.by/users/belogorcev Руслан Игоревич Белогорцев]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Агарэвіцкая сядзіба|Былая сядзіба Свяржынскіх]] (2-я палова ХІХ ст., 1911) — {{ГККРБ 4|113Г000160}} * Курган перыяду ранняга сярэднявечча (XI—XII стст.), па дарозе ў вёску [[Шашкі (Ганцавіцкі раён)|Шашкі]] — {{ГККРБ 4|113В000161}} * [[Свята-Уладзімірская царква (Агарэвічы)|Свята-Уладзімірская царква]] <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Агарэвічы. Сядзіба Свяржынскіх.jpg|Сядзіба Свяржынскіх Агарэвічы. Сядзіба Свяржынскіх. Гаспадарчая пабудова (01).jpg|Гаспадарчая пабудова Агарэвічы. Курган перыяду ранняга сярэднявечча (02).jpg|Курган перыяду ранняга сярэднявечча </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|1|Агарэ́вічы||73}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://gnckult.by/agrogorodok-ogarevichi/ Агрогородок Огаревичи] // Сайт Ганцавіцкага раённага выканаўчага камітэта * {{ГБ|http://globustut.by/ogarevichi/index.htm}} {{Агарэвіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Агарэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ганцавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Агарэвічы| ]] fha3kmls27l06dlbdtxkvx0wrxczv0o Куцця 0 161725 5143298 5128968 2026-05-18T22:35:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143298 wikitext text/x-wiki {{Страва |назва = Куцця |выява = |подпіс = |тып = [[каша]] |нацыянальная кухня = [[Беларуская кухня|беларуская]], славянская |арыгінальная назва = |краіна паходжання = |аўтар = |год = |асноўныя кампаненты = ячныя або пшанічныя крупы |магчымыя кампаненты = [[мёд]], [[сыта]], [[мак]], арэхі, [[алей]], гарох |аналагі = |каларыйнасць = |бялкі = |тлушч = |вугляводы = |сховішча = }} '''Куцця́''' — у [[беларусы|беларусаў]] і іншых славянскіх народаў абрадавая страва; каша з ячных круп, радзей з пшанічных зярнят. Гатуюць для жалобнага стала па нябожчыку ([[памінкі]]), а таксама на [[Дзяды]], [[Радаўніца|Радаўніцу]] і іншыя памінальныя дні. Спажывалі астуджанай з сытой або алеем<ref name=":0">{{Крыніцы/БелЭн|9||||артыкул=Куцця|старонкі=64}}</ref>. Таксама куццёй называюць абрадавую вячэру напярэдадні [[Каляды|Каляд]] (посная Куцця), Новага года па старым стылі (багатая або скаромная Куцця) і перад [[Вадохрышча]]м (посная Куцця). На ўсе тры куцці кашу варылі ў адным і тым жа гаршку і з аднолькавай колькасці круп. Звараную куццю перад заходам сонца ставілі на покуці. Куцця, якую варылі з цэлых зярнят, была сімвалам жыцця. Вялікае значэнне надавалася прыкметам, варажбе<ref name=":0" />. == Гісторыя і традыцыі == У сярэдзіне XIX стагоддзя традыцыя святкавання і гатавання куцці на тэрыторыі гістарычнай Літвы была падрабязна зафіксаваная этнографамі. У прыватнасці, [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што назва святочнага вечара напярэдадні Каляд, Новага года і Вадохрышча паходзіць непасрэдна ад назвы гэтай абрадавай стравы. Паводле яго сведчанняў, калядная куцця рабілася выключна поснай з розных відаў збожжа і бабовых, а навагодняя была багатай (скаромнай){{sfn|Киркор|1857|с=274—275}}: {{Цытата|Напярэдадні Нараджэння Хрыстовага, Новага года і Багаяўлення народ тут святкуе куццю; гэтая назва паходзіць ад вядомага роду ежы, якая падаецца ў гэтыя дні. Куцця напярэдадні Раства называецца поснай, бо гатуецца з рознага роду збожжавага хлеба, гароху, пшаніцы, ячных і грэцкіх круп і да т. п.; а напярэдадні Новага года — мясной, бо ў ліку страў падаюць мясное.{{арыгінальны тэкст|ru|На канунѣ Рождества Христова, Новаго года и Богоявленія народъ здѣсь празднуетъ куцью, т.-е. кутью; это названіе происходитъ отъ извѣстнаго рода пищи, подаваемой въ эти дни. Куцья наканунѣ Рождества называется постною, ибо приготовляется изъ разнаго рода зерноваго хлѣба, гороха, пшеницы, ячныхъ и гречишныхъ крупъ и т. п.; наканунѣ же Новаго года мясною, ибо въ числѣ кушаній подаютъ мясное.}}}} == Куцця ў літаратуры == {{Цытата| : Куцці гаршчок ужо ў калена : Стаяў на лаве, чакаў сена, : І вось цяпер гаршчок з куццёю, : Як цар даўнейшаю парою, : Ў пачэсны кут, на свой прастол, : Стаўляўся з гонарам за стол : На гэта сена пад багамі, : Ўладар над хлебам і блінамі, : Бо ён у гэты дзень — персона! : Яго вянчаў абрус-карона. «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» ([[Якуб Колас]])}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9||||артыкул=Куцця|старонкі=64}} * {{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества |год=1857 |том=20 |старонкі=236—343 |ref=Киркор}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Славянская кухня]] [[Катэгорыя:Руская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Румынская кухня]] [[Катэгорыя:Малдаўская кухня]] [[Катэгорыя:Ежа ў рэлігіі]] [[Катэгорыя:Славянская абрадавая ежа і напоі]] [[Катэгорыя:Калядная ежа]] [[Катэгорыя:Памінальная ежа]] et4rnr560y481s5k8xpt0i31l7wm2uk 5143299 5143298 2026-05-18T22:35:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5143299 wikitext text/x-wiki {{Страва |назва = Куцця |выява = |подпіс = |тып = [[каша]] |нацыянальная кухня = [[Беларуская кухня|беларуская]], славянская |арыгінальная назва = |краіна паходжання = |аўтар = |год = |асноўныя кампаненты = ячныя або пшанічныя крупы |магчымыя кампаненты = [[мёд]], [[сыта]], [[мак]], арэхі, [[алей]], гарох |аналагі = |каларыйнасць = |бялкі = |тлушч = |вугляводы = |сховішча = }} '''Куцця́''' — у [[беларусы|беларусаў]] і іншых славянскіх народаў абрадавая страва; каша з ячных круп, радзей з пшанічных зярнят. Гатуюць для жалобнага стала па нябожчыку ([[памінкі]]), а таксама на [[Дзяды]], [[Радаўніца|Радаўніцу]] і іншыя памінальныя дні. Спажывалі астуджанай з сытой або алеем<ref name=":0">{{Крыніцы/БелЭн|9||||артыкул=Куцця|старонкі=64}}</ref>. Таксама куццёй называюць абрадавую вячэру напярэдадні [[Каляды|Каляд]] (посная Куцця), Новага года па старым стылі (багатая або скаромная Куцця) і перад [[Вадохрышча]]м (посная Куцця). На ўсе тры куцці кашу варылі ў адным і тым жа гаршку і з аднолькавай колькасці круп. Звараную куццю перад заходам сонца ставілі на покуці. Куцця, якую варылі з цэлых зярнят, была сімвалам жыцця. Вялікае значэнне надавалася прыкметам, варажбе<ref name=":0" />. == Гісторыя і традыцыі == У сярэдзіне XIX стагоддзя традыцыя святкавання і гатавання куцці на тэрыторыі гістарычнай Літвы была падрабязна зафіксаваная этнографамі. У прыватнасці, [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што назва святочнага вечара напярэдадні Каляд, Новага года і Вадохрышча паходзіць непасрэдна ад назвы гэтай абрадавай стравы. Паводле яго сведчанняў, калядная куцця рабілася выключна поснай з розных відаў збожжа і бабовых, а навагодняя была багатай (скаромнай){{sfn|Киркор|1857|с=274—275}}: {{Цытата|Напярэдадні Нараджэння Хрыстовага, Новага года і Багаяўлення народ тут святкуе куццю; гэтая назва паходзіць ад вядомага роду ежы, якая падаецца ў гэтыя дні. Куцця напярэдадні Раства называецца поснай, бо гатуецца з рознага роду збожжавага хлеба, гароху, пшаніцы, ячных і грэцкіх круп і да т. п.; а напярэдадні Новага года — мясной, бо ў ліку страў падаюць мясное.{{арыгінальны тэкст|ru|На канунѣ Рождества Христова, Новаго года и Богоявленія народъ здѣсь празднуетъ куцью, т.-е. кутью; это названіе происходитъ отъ извѣстнаго рода пищи, подаваемой въ эти дни. Куцья наканунѣ Рождества называется постною, ибо приготовляется изъ разнаго рода зерноваго хлѣба, гороха, пшеницы, ячныхъ и гречишныхъ крупъ и т. п.; наканунѣ же Новаго года мясною, ибо въ числѣ кушаній подаютъ мясное.}}}} == Куцця ў літаратуры == {{Цытата| : Куцці гаршчок ужо ў калена : Стаяў на лаве, чакаў сена, : І вось цяпер гаршчок з куццёю, : Як цар даўнейшаю парою, : Ў пачэсны кут, на свой прастол, : Стаўляўся з гонарам за стол : На гэта сена пад багамі, : Ўладар над хлебам і блінамі, : Бо ён у гэты дзень — персона! : Яго вянчаў абрус-карона. «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» ([[Якуб Колас]])}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9||||артыкул=Куцця|старонкі=64}} * {{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества |год=1857 |том=20 |старонкі=236—343 |ref=Киркор}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Славянская кухня]] [[Катэгорыя:Руская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Румынская кухня]] [[Катэгорыя:Малдаўская кухня]] [[Катэгорыя:Ежа ў рэлігіі]] [[Катэгорыя:Славянская абрадавая ежа і напоі]] [[Катэгорыя:Калядная ежа]] [[Катэгорыя:Памінальная ежа]] lauz4272wlikoodvns3ilytuzkmmlqc 5143300 5143299 2026-05-18T22:36:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143300 wikitext text/x-wiki {{Страва |назва = Куцця |выява = |подпіс = |тып = [[каша]] |нацыянальная кухня = [[Беларуская кухня|беларуская]], славянская |арыгінальная назва = |краіна паходжання = |аўтар = |год = |асноўныя кампаненты = ячныя або пшанічныя крупы |магчымыя кампаненты = [[мёд]], [[сыта]], [[мак]], арэхі, [[алей]], гарох |аналагі = |каларыйнасць = |бялкі = |тлушч = |вугляводы = |сховішча = }} '''Куцця́''' — у [[беларусы|беларусаў]] і іншых славянскіх народаў абрадавая страва; каша з [[Ячныя крупы|ячных круп]], радзей з пшанічных зярнят. Гатуюць для жалобнага стала па нябожчыку ([[памінкі]]), а таксама на [[Дзяды]], [[Радаўніца|Радаўніцу]] і іншыя памінальныя дні. Спажывалі астуджанай з сытой або алеем<ref name=":0">{{Крыніцы/БелЭн|9||||артыкул=Куцця|старонкі=64}}</ref>. Таксама куццёй называюць абрадавую вячэру напярэдадні [[Каляды|Каляд]] (посная Куцця), Новага года па старым стылі (багатая або скаромная Куцця) і перад [[Вадохрышча]]м (посная Куцця). На ўсе тры куцці кашу варылі ў адным і тым жа гаршку і з аднолькавай колькасці круп. Звараную куццю перад заходам сонца ставілі на покуці. Куцця, якую варылі з цэлых зярнят, была сімвалам жыцця. Вялікае значэнне надавалася прыкметам, варажбе<ref name=":0" />. == Гісторыя і традыцыі == У сярэдзіне XIX стагоддзя традыцыя святкавання і гатавання куцці на тэрыторыі гістарычнай Літвы была падрабязна зафіксаваная этнографамі. У прыватнасці, [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што назва святочнага вечара напярэдадні Каляд, Новага года і Вадохрышча паходзіць непасрэдна ад назвы гэтай абрадавай стравы. Паводле яго сведчанняў, калядная куцця рабілася выключна поснай з розных відаў збожжа і бабовых, а навагодняя была багатай (скаромнай){{sfn|Киркор|1857|с=274—275}}: {{Цытата|Напярэдадні Нараджэння Хрыстовага, Новага года і Багаяўлення народ тут святкуе куццю; гэтая назва паходзіць ад вядомага роду ежы, якая падаецца ў гэтыя дні. Куцця напярэдадні Раства называецца поснай, бо гатуецца з рознага роду збожжавага хлеба, гароху, пшаніцы, ячных і грэцкіх круп і да т. п.; а напярэдадні Новага года — мясной, бо ў ліку страў падаюць мясное.{{арыгінальны тэкст|ru|На канунѣ Рождества Христова, Новаго года и Богоявленія народъ здѣсь празднуетъ куцью, т.-е. кутью; это названіе происходитъ отъ извѣстнаго рода пищи, подаваемой въ эти дни. Куцья наканунѣ Рождества называется постною, ибо приготовляется изъ разнаго рода зерноваго хлѣба, гороха, пшеницы, ячныхъ и гречишныхъ крупъ и т. п.; наканунѣ же Новаго года мясною, ибо въ числѣ кушаній подаютъ мясное.}}}} == Куцця ў літаратуры == {{Цытата| : Куцці гаршчок ужо ў калена : Стаяў на лаве, чакаў сена, : І вось цяпер гаршчок з куццёю, : Як цар даўнейшаю парою, : Ў пачэсны кут, на свой прастол, : Стаўляўся з гонарам за стол : На гэта сена пад багамі, : Ўладар над хлебам і блінамі, : Бо ён у гэты дзень — персона! : Яго вянчаў абрус-карона. «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» ([[Якуб Колас]])}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9||||артыкул=Куцця|старонкі=64}} * {{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества |год=1857 |том=20 |старонкі=236—343 |ref=Киркор}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Славянская кухня]] [[Катэгорыя:Руская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Румынская кухня]] [[Катэгорыя:Малдаўская кухня]] [[Катэгорыя:Ежа ў рэлігіі]] [[Катэгорыя:Славянская абрадавая ежа і напоі]] [[Катэгорыя:Калядная ежа]] [[Катэгорыя:Памінальная ежа]] qcbanw5fti3w1xolwyrfyv8lond064x Эдыкт аб талерантнасці (1782) 0 163874 5143240 4550652 2026-05-18T20:45:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143240 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Эдыкт аб талерантнасці}} '''Эдыкт аб талерантнасці''' ({{lang-de|Toleranzpatent}}) — дакумент, выдадзены [[Імператары Свяшчэннай Рымскай Імперыі|святым рымскім імператарам]] [[Іосіф II Габсбург|Іосіфам II]] [[2 студзеня]] [[1782]] года. Паводле яго [[яўрэі]] атрымалі большую свабоду ў адпраўленні сваіх рэлігійных абрадаў. Патэнт стаў часткаю праводзімай Іосіфам II палітыкі [[Іосіфізм|радыкальных рэформ]] па пераўтварэнні імперыі Габсбургаў у ідэальную [[Эпоха Асветніцтва|асветніцкую]] дзяржаву. Дагэтуль ён выдаў [[Эдыкт аб талерантнасці|эдыкт]], які тычыўся толькі хрысціянскіх дэнамінацый. Жыды ж падпадалі пад ранейшыя абмежаванні, усталяваныя ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]: так, яны не мелі права валодаць нерухомасцю. Патэнт 1782 года першапачаткова распаўсюджваўся на ніжнюю Аўстрыю. Паводле яго ўмоў яўрэйскія дзеці атрымлівалі магчымасць навучацца ў дзяржаўных [[школа]]х альбо засноўваць уласныя з [[Нямецкая мова|нямецкай мовай]] навучання. Дарослыя атрымалі дазвол навучацца ва [[Універсітэт|ўніверсітэтах]], займацца гандлем, адчыняць прадпрыемствы і служыць у войску. Ранейшыя патрабаванні па абавязковым нашэнні залатой зоркі альбо сплаты асобнага падатку былі скасаваныя<ref>{{Кніга |аўтар = Ingrao, W. Charles. |частка = |загаловак = The Habsburg Monarchy 1618-1815 |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Cambridge University Press |год = 1994 |том = |старонкі = 199 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Тым не менш, замест выкарыстання пісьмовага [[іўрыт]]а і размоўнага [[ідыш]]а прадугледжвалася ўжыванне нямецкай мовы. Афіцыйныя дакументы і падручнікі не маглі друкавацца на іўрыце<ref>{{Кніга |аўтар = O’Brien, H.C. |частка = Ideas of Religious Toleration at the time of Joseph II |загаловак = Transactions of the American Philosophical Society |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 30 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. «Талерантныя» яўрэі ў Вене і інтэлігенцыя падтрымала патэнт Іосіфа II, аднак большасць асцерагалася магчымай асіміляцыі і пагрозы культуры і ладу жыцця<ref>{{Артыкул|аўтар = |загаловак = Jews in Austria 02: Jews from 16th to 19th century|арыгінал = |спасылка = http://geschichteinchronologie.ch/eu/oe/EncJud_juden-in-oe02-16jh-19jh-ENGL.html|аўтар выдання = |выданне = Encyclopaedia Judaica|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1971|выпуск = |том = 3|нумар = |старонкі = 892—|isbn = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130623080330/http://www.geschichteinchronologie.ch/eu/oe/EncJud_juden-in-oe02-16jh-19jh-ENGL.html|archivedate = 23 чэрвеня 2013}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Эмансіпацыя яўрэяў]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=3648 Тэкст эдыкту] {{ref-en}} * [http://krotov.info/acts/18/3/1782_01_02_toleranz.htm Тэкст эдыкту] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130130185902/http://krotov.info/acts/18/3/1782_01_02_toleranz.htm |date=30 студзеня 2013 }} {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Падзеі 1782 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 2 студзеня]] [[Катэгорыя:Гісторыя права]] [[Катэгорыя:Аўстрыйская імперыя]] [[Катэгорыя:Права Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Права Венгрыі]] [[Катэгорыя:Канфесійнае права]] kh02bt5zlnkbzl8k94exee25zb1y05v Этнічная тэрыторыя беларусаў 0 165944 5143331 5107718 2026-05-19T04:41:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143331 wikitext text/x-wiki '''Этні́чная тэрыто́рыя белару́саў''' — тэрыторыя кампактнага рассялення [[беларусы|беларусаў]] як [[этнас]]а. З гэтай тэрыторыяй звязаны [[этнагенез беларусаў]] і іх этнічная гісторыя. Геаграфічнае асяроддзе, якое належыць этнічнай тэрыторыі, гэта не толькі прастора пражывання народа, але і жыццёвая аснова, якая абумоўлівае спецыфіку матэрыяльнай (гаспадарчыя заняткі, тыпы пасяленняў, асаблівасці прасторавых кантактаў) і духоўнай культуры. == Складванне этнічнай тэрыторыі беларусаў у Вялікім Княстве Літоўскім == Сучасная беларуская акадэмічная навука ([[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Васіль Бандарчык]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Міхаіл Піліпенка]], [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] і інш.) лічыць, што працэс [[этнагенез беларусаў|этнаўтварэння беларусаў]] пачынаецца ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 36</ref>, а пачаў выразна ажыццяўляцца ў XIV—XV стст.<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 49</ref> У фарміраванні [[беларусы|беларускага этнасу]] (у Папрыпяцці, Верхнім Панямонні, Верхнім Падзвінні і Верхнім Падняпроўі) яшчэ ў XIII—XIV стст. прынялі ўдзел значная частка ўсходніх славян («русь», «рускія»), часткова групы заходніх славян (галоўным чынам, [[палякі]] — пераважна сяліліся на [[Палессе|Палессі]]<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 43—44.</ref>) і неславянскія этнічныя групы, асабліва балцкія ([[Літва (плямёны)|літва]], [[яцвягі]], [[прусы]], [[жамойты]]), многія з якіх былі вымушанымі перасяленцамі ў адзначаныя раёны<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 44</ref>. Усходнеславянскае насельніцтва ў сваёй масе склала аснову беларусаў, а неўсходнеславянскія групы з’явіліся дадатковым кампанентам гэтай новай этнічнай супольнасці<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 45</ref>. Сучасная саманазва «беларусы» замацавалася за [[беларусы|беларускім этнасам]] (па ўсёй яго этнічнай тэрыторыі) канчаткова толькі з сярэдзіны [[1860]]-х гг. (а трывала сярод шырокіх кол насельніцтва — з 1890-х гг.), што выклікае цяжкасці ў акрэсленні этнічнай тэрыторыі беларусаў у папярэдні час (гэтак жа як і дэмаграфічных паказчыкаў)<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 62—63, 88; ''Чаквин, И. В.'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 50; ''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі… С. 13—14; ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва… С. 1; Белоруссы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз… С. 232; ''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.].. С. 79.</ref>. Да таго выкарыстоўваліся дзве саманазвы «рускія» («[[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]») і «літоўцы» («[[літвіны]]»)<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 46—47, 91—93, 94—96.</ref>. [[Файл:Lithuania in the 17th century.png|thumb|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]] ў ХVII ст.]] Так, яшчэ ў XIV—XVI стст. [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] (а пазней у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) побач з назвай «рускія» («русіны») выкарыстоўвалася ў шэрагу рэгіёнаў рассялення беларускага этнасу (галоўным чынам — у заходніх і паўднёвых раёнах сучаснай Беларусі і ўсходніх раёнах сучаснай Літвы — нават у адносінах да славянізаванага балцкага насельніцтва тых зямель) і самавызначэнне «літоўцы» («літвіны»)<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 91—93, 94—96.</ref>. Адзначана, што назвамі «рускія» і «Русь» у XIV—XVI стст. пераважна акрэсліваліся насельніцтва і ўсходнія і цэнтральныя раёны сучаснай Рэспублікі Беларусь і цесна звязваліся з [[праваслаўе]]м<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 92.</ref>. Існавала складаная іерархічная сістэма саманазваў насельніцтва — палітонімы, тапонімы (рэгіянальныя і лакальныя назвы, у тым ліку — урбанімы), канфесіёнімы, этнонімы<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 89.</ref>. Часта цяжка вызначыць, у якіх выпадках вызначэнне «літоўцы» («літвіны») носьбітамі разумелася як этнонім, тапонім, канфесіёнім (для абазначэння [[каталіцызм|каталіка]]) ці палітонім, што нярэдка выклікала дадатковыя формы самавызначэнняў («літвіны [[праваслаўе|грэчаскага закону]]», «літвіны рускага роду», «рускія князі літоўскага роду», «літвін рускі па паходжанні», «Gente Lithuanus, natione Polonus» і г.д.), якія зноў жа выступалі сумессю палітонімаў, этнонімаў, канфесіёнімаў альбо тапонімаў<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 96; ''Чаквин, И. В.'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 44.</ref>. Узніклыя ў канцы XVI—XVII ст. тапонім «[[Белая Русь]]» і назва «беларусцы» не ахоплівалі ўсяго масіва беларускага народа і былі адпаведна тапонімам і лакальна-тэрытарыяльным этніконам, а таксама адносіліся (прычым вельмі рэдка) толькі да [[Полацкае ваяводства|Полаччыны]]<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 46—47, 96.</ref>. Гэтыя назвы («Белая Русь» і «беларусцы») пад уплывам [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] і праваслаўных актывістаў Рэчы Паспалітай пачалі шырэй выкарыстоўвацца (паралельна з тэрмінам «Русь» і «рускія»/«русіны») для вызначэння падзвінскіх і падняпроўскіх ваяводстваў і паветаў у [[ВКЛ]] з [[1630]]-х гг., аднак значна саступалі па частаце выкарыстання тэрмінам «Русь» і «рускія»<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 46—47, 96.</ref>. У XVII ст. назвы «Літва» і «літоўцы» («літвіны») трывала выкарыстоўваюцца ў якасці тапоніма і этноніма пры азначэнні заходняй і цэнтральнай частак [[ВКЛ]] і яго насельніцтва, што захавалася да часу падзелаў Рэчы Паспалітай і пазней<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 46, 94—95.</ref>. У той жа час у беларускіх этнолагаў існуюць розныя погляды на тое, ці быў агульны этнонім для вызначэння ўсяго этнічна беларускага насельніцтва ў часы ВКЛ. Так, [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Міхаіл Піліпенка]] лічыць, што тэрмін «літвіны» быў як палітонімам; так і этнонімам для [[беларусы|беларусаў]], калі яны хацелі адрозніць сябе ад іншых усходнеславянскіх народаў — [[рускія|вялікарусаў]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]. Для адрознення ад суседніх [[літоўцы|літоўцаў-балтаў]], па сцверджанні Піліпенкі, [[беларусы]] выкарыстоўвалі тэрмін «рускія» («русіны»)<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 46.</ref>. [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] лічыць, што назва «літвіны» была найбольш абагульняючай этнанімічнай формай самасвядомасці беларускага насельніцтва ў часы ВКЛ і адлюстроўвала найбольш шырокі ўзровень кансалідацыі беларускага этнасу, ахопліваючы ў гэтакім сэнсе ўсю яго этнічную тэрыторыю<ref name="ReferenceA">Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 98.</ref>. Паводле Чаквіна, этнанімічная форма «літвіны» была дэтэрмінавана як дзяржаўна-палітычным, так і этнагенетычным фактарам<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 99.</ref>. Чаквін лічыць, што славянамоўныя (беларускамоўныя) «літоўцы» («літвіны»), супрацьпастаўлялі сябе [[літоўцы|літоўцам-балтам]], якіх вызначалі назвамі «жамайты», «жамойты», «жмудзь», «самагіты» або «аўкштайты»<ref group=~>Ва ўнутраных дзяржаўных дакументах ВКЛ паняцці «Аўкштота»/«Аўкштайція» і «аўкштайты» не ўжываліся, таму сцвярджэнне без прыкладаў і доказаў, што славянамоўнае насельніцтва называла балтамоўнае насельніцтва «аўкштайтамі», з’яўляецца відавочна непераканаўчым меркаваннем Ігара Чаквіна.</ref> і інш.<ref name="ReferenceB">Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 96.</ref> Ён сцвярджае, што заходнія групы балцкага насельніцтва ВКЛ («жамойты») не выкарыстоўвалі назву «літоўцы» («літвіны») нават у якасці палітоніма<ref name="ReferenceB"/>, хоць вызначэнне «літоўцы» («літвіны»), як сцвярджае Чаквін, таксама было характэрна для балтамоўнага насельніцтва Віленскага края, якое пастаянна славянізавалася, што ўключалася ў склад беларускай этнічнай тэрыторыі<ref name="ReferenceA"/>. Асобную пазіцыю займае сучасны беларускі гісторык-археолаг [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Ігар Марзалюк]], які сцвярджае, што этнас без агульнай саманазвы — гэта нонсэнс. Ён аспрэчвае, што назвы «Літва» і «літоўцы» («літвіны») былі этнічнай саманазвай беларусаў у часы [[ВКЛ]] ці нават [[эндаэтнонім]]ам славянскага насельніцтва Віленшчыны, Гарадзеншчыны і Навагрудчыны<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 48.</ref>. Марзалюк лічыць, што тэрміны «рускі» («русін», «русь») з’яўляўся агульным эндаэтнонімам для ўсіх частак старабеларускага этнасу і паралельна звязваўся з [[праваслаўе]]м насельніцтва (а пасля і [[уніяцтва|ўніяцтвам]])<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 59, 65, 116, 120.</ref>. Даследчык звязвае этнонімы «Літва» і «літоўцы» («літвіны») выключна з [[літоўцы|літоўцамі-балтамі]] і [[каталіцызм]]ам, а для беларускага насельніцтва, на думку Марзалюка, яны былі толькі палітонімам (азначэннем падданства); сцвярджае, што ў заходняй частцы ВКЛ рэлігійны падзел шмат у чым супадаў з падзелам этнічным, а наяўнасць носьбітаў самавызначэння «літоўцы» («літвіны») на ўсходніх і паўднёвых частках ВКЛ тлумачыць прысутнасцю там каталіцкага [[літоўцы|літоўскага (балцкага)]] насельніцтва, тым адмаўляючы ўдзел балцкага насельніцтва (прыняўшага каталіцтва, а не праваслаўе) у [[этнагенез беларусаў|этнагенезе беларусаў]]<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 58, 60, 93, 117.</ref><ref group=~>Меркаванне аб тым, што ў пачатковы перыяд існавання ВКЛ рэлігійны падзел шмат у чым супадаў з падзелам этнічным (католікі — літоўцы; праваслаўныя — рускія/русіны) выказваў раней яшчэ польскі гісторык [[Ежы Ахманьскі]].</ref>. Ён таксама лічыць, што дазволы вялікіх князёў (напрыклад, [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]]) «русінам» па жаданні хрысціцца ў каталіцызм і палітыка рэлігійнай талерантнасці не могуць быць доказам наяўнасці аднаго [[этнас]]а з двума эндаэтнонімамі<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 89.</ref>. Ігар Марзалюк сцвярджае, што пераход шляхты і сялян з праваслаўя ў каталіцызм азначаў і пераход у іншы этнас (з «рускіх» (беларусаў) — у літоўцаў-балтаў)<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 107—129.</ref>. Шырокае прыняцце ў XVII ст. у ВКЛ [[шляхта]]й побач з самавызначэннем «літоўцы» і самавызначэння «палякі», на думку Марзалюка, азначала ўключэнне ў склад [[палякі|польскага этнасу]]<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 64, 70—82.</ref>. Паводле Марзалюка, у часы ВКЛ [[беларусы]] і [[украінцы|ўкраінцы]] вызначаліся адным эндаэтнонімам — «рускія» («русіны», «русь») — адрозніваліся ад «рускага народа» («рускіх») у [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]], называючы жыхароў Маскоўскай дзяржавы «маскоўцамі» («маскавітамі»). Для размежавання беларусаў ад украінцаў у ВКЛ і Рэчы Паспалітай Марзалюк прапануе, што трэба рэаніміраваць і выкарыстоўваць, як ён кажа, штучны, «кабінетны» этнонім ''«старабеларускі этнас»'' і ўлічваць комплекс культуры<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 87.</ref>. Такім чынам, з аднаго боку Ігар Марзалюк сцвярджае, што этнас без саманазвы — гэта нонсэнс<ref name="kamunikat.fontel.net">''Марзалюк, І.'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/09/16.htm Тэрміналогія этнічнай гісторыі Беларусі 14-17 ст.: набліжэнне да рэаліяў, ці стварэнне новых міфаў?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141005122222/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/09/16.htm |date=5 кастрычніка 2014 }}</ref>, а з другога боку — уводзіць штучны і кабінетны тэрмін «старабеларускі этнас» («старабеларусы»), які не сустракаецца ў пісьмовых крыніцах<ref name="kamunikat.fontel.net"/>. З аднаго боку, Ігар Марзалюк сцвярджае, што падзел паміж беларусамі і літоўцамі праходзіў па веравызнанні (праваслаўе — «руская вера»), а з другога боку — не прыводзіць прыклады, што каталіцызм да Люблінскай уніі (1569) называўся як «літоўская вера», а толькі як «ляшская вера» (г.зн. «польская вера»)<ref name="kamunikat.fontel.net"/>. З аднаго боку, Ігар Марзалюк лічыць мясцовую шляхту XVII—XIX ст. за этнічна польскую, а з другога боку — сам прыходзіць да высновы, што ля вытокаў беларусацэнтрычнай канцэпцыі гісторыі і стварэння ідэалогіі асобнасці беларускай нацыі і яе шляху стаялі ў XIX ст. менавіта шляхціцы-каталікі ([[Восіп Турчыновіч]] і [[Ігнат Кулакоўскі]]), а не праваслаўныя сяляне ці святары<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 132—133.</ref><ref group=~>Прыкметна, што стваральнікамі новай беларускамоўнай літаратуры ў XIX ст. сталі выключна дваране-каталікі ([[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]], [[Янка Лучына]], [[Фелікс Тапчэўскі]], [[Альгерд Абуховіч]], [[Аляксандр Каралевіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]], [[Зося Манькоўская|Сафія Трашчкоўская]], [[Карусь Каганец]], [[Ядвігін Ш.]], [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Цётка]] і інш.), а не праваслаўныя святары ці сяляне. Гл.: Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 354.</ref>. Ігар Марзалюк лічыць, што продкі большасці сучасных беларусаў-каталікоў сучаснай Заходняй Беларусі і Віленшчыны мелі [[літоўцы|літоўскае (балцкае) паходжанне]], вызначаючы сябе «літоўцы» («літвіны») і не мовячы на [[беларуская мова|беларускай мове]], і лічыць неправамоцным уключаць тыя абшары ў склад этнічнай тэрыторыі беларусаў у XIV—XVII стст.<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 95—96; ''Марзалюк, І.'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/09/16.htm Тэрміналогія этнічнай гісторыі Беларусі 14-17 ст.: набліжэнне да рэаліяў, ці стварэнне новых міфаў?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141005122222/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/09/16.htm |date=5 кастрычніка 2014 }}.</ref> Ён сцвярджае, згаджаючыся з польскім гісторыкам [[Рышард Радзік|Рышардам Радзікам]], што працэс пераходу каталіцкага балцкага насельніцтва («літоўцаў» / «літвінаў») на беларускую мову на тэрыторыі сучаснай Заходняй Беларусі і Віленшчыны адбываўся ў XVIII—XIX стст. і скончыўся толькі ў ХХ ст.<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 96.</ref> Марзалюк у гэтым спасылаецца і на беларускага этнолага [[Міхаіл Якаўлевіч Грынблат|Міхаіла Грынблата]]<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 95.</ref>, але Грынблат указваў на пачатак працэсу славянізацыі балцкага насельніцтва на тэрыторыі сучаснай Заходняй Беларусі (а пазней і Віленшчыны) яшчэ ў VI—IX стст., а пазней — інтэнсіўнага працэсу беларусізацыі балцкага насельніцтва ў XIV—XVI стст., хоць указваў на пэўную распаўсюджанасць двухмоўя насельніцтва ([[беларуская мова|беларуская]] і [[літоўская мова|літоўская мовы]]) у асобных раёнах адзначанага рэгіёна яшчэ да першай паловы XIX ст., што захавалася часткова і ў сярэдзіне XX ст.<ref>''Гринблат, М. Я.'' Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории… С. 80, 146, 149—151.</ref>, ці нават з XIX ст. трохмоўя (дадаткова і [[польская мова]])<ref>''Гринблат, М. Я.'' Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории… С. 150.</ref>. Акрамя таго, у [[Вільнюс|Вільні]] яшчэ ў канцы XIV ст. мелася 12 праваслаўных храмаў у параўнанні з 6 каталіцкімі<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 94.</ref>, а ў «Спісе рускіх гарадоў дальніх і бліжніх», складзеных пісцамі кіеўскага мітрапаліта Кіпрыяна (XIV ст.), узгадваюцца [[Каўнас|Коўна]], [[Укмярге|Вількамір]] і [[Тракай|Трокі]], бо там меліся буйныя праваслаўныя суполкі<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 546.</ref><ref name="pawet.net">''Зайкоўскі, Э. М.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj/Зайкоўскі_Э._М._Этнічная_i_канфесійная_сітуацыя_ў_гістарычнай_Літве.html Этнічная i канфесійная сітуацыя ў гістарычнай Літве на рубяжы XIV—XV стст.]</ref>. [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] указвае, што славянізаванасць Верхняга Панямоння (тэрыторыі сучаснай Заходняй Беларусі) у XIV—XVI стст. пацвярджаецца лінгвістычным матэрыялам (вельмі старажытным пластам славянскай тапанімікі і анамастыкі ўвогуле) і антрапалагічнымі характарыстыкамі старажытнага (X—XVI стст.) насельніцтва гэтай тэрыторыі<ref name="ReferenceC">Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 68.</ref>. І дадае, што наяўнасць у Верхнім Панямонні вялікай колькасці ўніяцкіх прыходаў сведчыць аб наяўнасці ранейшых праваслаўных прыходаў, а не каталіцкіх парафій<ref name="ReferenceC"/>. Ігар Чаквін адзначае, што, хоць Віленшчына тапанімічна называлася «Літва», старажытная частка [[Вільнюс|Вільні]] (Крывы горад) звязана з аднайменным этнонімам «[[крывічы]]», якія (паводле версіі [[Уладзімір Галубовіч|Уладзіміра Галубовіча]]) і былі заснавальнікамі пасялення, і што на Віленшчыне ў XIV—XVI стст. прысутнічала значная частка насельніцтва, якая вызначала сябе як «русь» («рускія», «русіны»)<ref name="pawet.net"/><ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 70.</ref><ref group=~>Ігар Чаквін таксама ўказвае, што гісторык-аматар [[Тэадор Нарбут]] (1784—1864) з-пад Ліды, работы якога вылучаюцца вялікай тэндэнцыйнасцю і фальсіфікацыямі, прыводзіць летапісныя (ці псеўдалетапісныя) звесткі, што ў XV ст. у Літве літоўцаў-паганцаў хрысцілі ў праваслаўную веру праваслаўныя епіскапы. Гл.: Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 67.</ref>. Тэзіс [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюка]], што існаваў адзіны эндаэтнонім беларускага этнасу — «рускі» («русін», «русь»), выклікаў нязгоду ў беларускага гісторыка [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзя Сагановіча]], які адзначыў, што [[беларусы]] былі розных хрысціянскіх веравызнанняў, таму гэта не дазваляла мець адзіны эндаэтнонім і не было спрыяльным для этнічнай кансалідацыі<ref>''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 179—180, 182.</ref>. Беларускі гісторык [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Алесь Смалянчук]] заўважыў, што пры абгрунтаванні сваіх пазіцый Ігар Марзалюк часта карыстаецца літаратурнымі і публіцыстычнымі крыніцамі, вырываючы цытаты з агульнага кантэксту ўсяго дакументу, і прыпісвае польскаму гісторыку [[Юліуш Бардах|Юліушу Бардаху]] тэзіс пра этнічную польскасць «літвінскай шляхты» у другой палове XIX ст., чаго на праўдзе Бардах не выказваў<ref>''Смалянчук, А.'' [http://pdf.kamunikat.org/9361-1.pdf Дыскусія пра вытокі на фоне «ідэалягічнай рэвалюцыі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140815053354/http://pdf.kamunikat.org/9361-1.pdf |date=15 жніўня 2014 }}… С. 55—56.</ref>. == Уяўленні аб этнічнай тэрыторыі беларусаў у часы Расійскай імперыі == === Канфесійны падыход у вызначэнні этнічнай прыналежнасці === [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|thumb|Карта № 6 атласа «Географический атлас Российской империи» (1851), складзенага па замове расійскага імператара [[Мікалай I, імператар расійскі|Мікалая I]] для выхавання спадчынніка расійскага трону і падрыхтоўкі ваенных спецыялістаў<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург : 1851. — 17 л.</ref>. Арэал рассялення «беларусаў» на карце ахоплівае толькі [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую губерні]], а [[Віленская губерня|Віленская]], [[Гродзенская губерня|Гродзенская]] і [[Мінская губерня|Мінская губерні]] з’яўляюцца арэалам рассялення «літоўцаў», што тлумачыцца тым, што ў першай палове XIX ст. Віцебская і Магілёўская губерні тапанімічна адносіліся да «беларускіх губерняў» («Беларусіі»), а Віленская, Гродзенская і Мінская губерні — тапанімічна да «літоўскіх губерняў» («Літвы»)]] Пасля далучэння зямель [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] да Расійскай імперыі афіцыйная расійская ўлада захавала геаграфічную тэрміналогію Вялікага Княства Літоўскага ([[Жамойць]]—[[Літва (зямля)|Літва]]—[[Белая Русь|Русь(Беларусь]])), назваўшы «беларускімі» толькі землі Падняпроўя і Падзвіння, якія ўвайшлі ў склад [[Беларускае генерал-губернатарства|Беларускага генерал-губернатарства]]. Астатняя беларуская этнічная тэрыторыя (у тым ліку [[Мінская губерня]]) да пачатку [[1870]]-х гг. тапанімічна называлася [[Літоўскае генерал-губернатарства|«Літвой», «літоўскімі губернямі»]], у тым ліку ў афіцыйных дакументах Расійскай імперыі. Да пачатку [[1860]]-х гг. у афіцыйным расійскім справаводстве [[Жамойць]] часам называлася як «Самагіція» ці «самагіцкія паветы» (па-руску «самогитские поветы») — [[Шавельскі павет|Шавельскі]], [[Цельшаўскі павет|Цельшаўскі]], [[Расіенскі павет|Расіенскі]] і [[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Упіцкі паветы]], якія ўваходзілі ў склад [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref>Указ от 29 ноября 1824 года «Об учреждении контрактов в городе Шавлях Виленской губернии под именем Самогитских» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 39, № 30131; указ 27 мая 1831 года «Об установле­нии временного управления по гражданской части в четырёх Самогитских уездах Виленской губер­нии» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 6, аддзяленне 1, № 4594; указ 12 февраля 1832 года «О прекращении действия особого в Самогитии Начальника и о восстановлении обыкновенного порядка отношений четырех Самогитских уездов с Виленским Губернским Начальством» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, № 5151; Указ от 11 марта 1832 года «О порядке определения римско-католических духовных к должностям в Самогитии» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленне 1, № 5225; Указ от 3 мая 1832 года «О непроизводстве двойных окладов чиновникам, командированным из России для исправления должностей земских исправников, заседателей земских судов, городничих и полицмейстеров в четырех самогитских уездах» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленне 1, № 5327; Указ от 1 июля 1832 года «О наставлениях касательно долга верноподданичества» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленне 1, № 5521; Указ от 19 декабря 1833 года «О учреждении в губерниях, от Польши возвращенных, особых комиссий для рассмотрения метрических и актовых книг» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 8, аддзяленне 1, № 6644; і інш.</ref>. Існавала каталіцкая [[Жамойцкая дыяцэзія|«Самагіцкая» (Жамойцкая) дыяцэзія]], перайменаваная [[11 кастрычніка]] [[1840]] г. у Цельшаўскую (з цэнтрам у Цельшах), а ў [[1848]] г. старая назва «Самагіцкая» была зноў дазволена расійскімі ўладамі да выкарыстання побач з новай<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 25, № 18504; Указ 11 октября 1840 года «О переименовании Литовского Евангелическо-Реформаторского Синода в Виленский, а Самогитской Римско-Католической Епархии в Тельшевскую» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленне 1, № 13854.</ref>. [[18 снежня]] [[1842]] г. са складу [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] былі вылучаны паветы з пераважна балтамоўным сялянскім насельніцтвам губерні, з якіх была створана [[Ковенская губерня]], атрымаўшая неафіцыйную назву [[Жамойць|«Самагіція» («Жамойць», «Жмудзь»)]]<ref>''Корнилов, И.'' Русское дело в Северо-Западном крае… С. 4, 20, 22; ''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России… С. 180—181.</ref>. Пасля скасавання ў Расійскай імперыі [[уніяцтва|ўніяцтва]] (1839) як жаданне паказаць не толькі спадчынна-дынастычны<ref name="ReferenceD">''Раюк, А. Р.'' Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. 2022. — Вып. 32. — С. 412.</ref>, але і этнаканфесійна «рускі» характар<ref name="ReferenceD"/> гэтых «[[Літоўскае генерал-губернатарства|літоўскіх губерняў]]» (Віленскай, Гродзенскай, Мінскай і Ковенскай губерняў) ва ўрадавай тэрміналогіі ў адносінах да губерняў [[Літоўскае генерал-губернатарства|Віленскага ваеннага генерал-губернатарства]] пачаў першапачаткова ўжывацца тэрмін [[Паўночна-Заходні край|«Паўночна-Заходні край» («паўночна-заходнія губерні»)]], што, аднак, не змагло канчаткова ліквідаваць неафіцыйнае (а часам і афіцыйнае) ужыванне тэрмінаў «Літва» і «літоўскія губерні» у адносінах да [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай губерняў]]. З [[1850]]-х гг. у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пачынаецца інтэнсіўна назапашвацца і аналізавацца фальклорна-этнаграфічны матэрыял (моўныя, канфесійныя, антрапалагічныя характарыстыкі насельніцтва, асаблівасці духоўнай і матэрыяльнай культуры) па [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускім губерням]]. Па ідэалагічных матывах ([[заходнерусізм|заходнерусісцкіх поглядах]] на беларусаў) расійская ўлада імкнулася пашырыць тэрмін «Беларусь» на тыя тэрыторыі Паўночна-Заходняга края, якія калісьці ўваходзілі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], хоць ужо былі каталіцкімі і тапанімічна называліся «літоўскімі губернямі» ([[Мінская губерня|Мінская]], [[Гродзенская губерня|Гродзенская]] і [[Віленская губерня|Віленская губерні]]). Русіфікацыя і працэс прымусовага пераводу ўніяцкага і каталіцкага насельніцтва Паўночна-Заходняга края ў [[праваслаўе]] суправаджаўся выкарыстаннем канфесійнага (агульнасць веравызнання) і лінгвістычнага (агульнасць мовы) падыходаў (ці абодвух гэтых падыходаў) у вызначэнні «рускасці» насельніцтва<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — М. : Новое литературное обозрение, 2010. — 1000 с.</ref>. [[Файл:Ethnographic map of Vilno governorate of Russian empire - made by an officer A. Koreva - 1861 AD.jpg|left|thumb|Тэндэнцыйная этнаграфічная карта [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (у кнізе «Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния»), зробленая афіцэрам Генеральнага штаба Расійскай імперыі А. Коравам, 1861 г. Мяжа паміж літоўцамі і нелітоўскім насельніцтвам была праведзена на падставе канфесійнай прыкметы: [[каталіцызм|каталіцкае]] насельніцтва было аўтаматычна аднесена да «літоўцаў», а [[праваслаўе|праваслаўнае]] насельніцтва было аднесена да славян — «беларусаў», «[[крывічы|крывічоў]]» (славянскага племені з часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]) і «чарнарусаў»<ref name="ReferenceE">''Анисимов, В.'' Виленская губерния / В. Анисимов // Энциклопедический словарь Русского библиографического института Гранат. — Москва: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1912. — Т. 10: Вех — Воздух. — С. 157—158.</ref>]] У сваім этнаграфічным даследаванні «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» ([[1853]])<ref group=~>Далей прыводзяцца спасылкі на публікацыю работы Кіркора ад 1858 г.</ref> [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Кіркор]] адзначыў, што [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] засяляюць два галоўныя «плямёны» — «славянскае» і «літоўскае», і таму вырашыў прадставіць мяжу паміж імі ў губерні<ref>''Киркор, А.'' [http://pawet.net/files/kirkor1.djvu Этнографический взгляд на Виленскую губернию]… С. 119.</ref>. За аснову размежавання Адам Кіркор узяў рэкамендацыі [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], што этнаграфічную мяжу паміж славянскім і літоўскім насельніцтвам у Віленскай губерні трэба правесці на падставе ў першую чаргу славянскай і балцкай тапаніміцы — старажытных назваў мясцін, паселішчаў, рэк, азёр, улічваючы і дадзеныя старажытных хронік<ref>''Киркор, А.'' [http://pawet.net/files/kirkor1.djvu Этнографический взгляд на Виленскую губернию]… С. 120.</ref>. У выніку такога падыхода Кіркор аднёс [[Вільнюс|горад Вільню]] і наваколле вакол яго да тэрыторыі рассялення «літоўскага» племені: мяжу паміж «літоўскім» і «славянскім» племем у Віленскай губерні Кіркор правёў па лініі Друскенікі-Радунь-Ашмяны-Свір-Паставы-Друя<ref>''Киркор, А.'' [http://pawet.net/files/kirkor1.djvu Этнографический взгляд на Виленскую губернию]… С. 120—121.</ref>. Іншая карціна атрымалася, калі Кіркор адзначаў распаўсюджанне моў сярод сялян у Віленскай губерні: ён указаў, што літоўская мова дамінуе толькі ў [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкім павеце]], а ў Віленскім, Лідскім, Свянцянскім і Ашмянскім паветах прадстаўлена толькі часткамі і саступае [[Беларуская мова|беларускай мове]]<ref name="ReferenceF">''Киркор, А.'' [http://pawet.net/files/kirkor1.djvu Этнографический взгляд на Виленскую губернию]… С. 124.</ref>. Кіркор таксама дадаў, што «літоўцы» па большай частцы — католікі<ref name="ReferenceF"/>, а беларускамоўнае насельніцтва — [[праваслаўе|праваслаўныя]] (былыя ўніяты — «русіны»)<ref>''Киркор, А.'' [http://pawet.net/files/kirkor1.djvu Этнографический взгляд на Виленскую губернию]… С. 122, 124.</ref>. Кіркор таксама тэндэнцыйна і адвольна падзяліў славянскае насельніцтва Віленскай губерні на тры групы: 1) славяне-крывічы, 2) славяне-беларусы, 2) славяне-чарнарусы<ref>''Киркор, А.'' [http://pawet.net/files/kirkor1.djvu Этнографический взгляд на Виленскую губернию]… С. 121.</ref>. У [[1861]] г. у [[Санкт-Пецярбург]]у быў выдадзены расійскі статыстычна-этнаграфічны зборнік «Матэрыялы па геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба. Віленская губерня» пад рэдакцыяй капітана А. Коравы, які карыстаўся ў тым ліку работай Кіркора<ref>[http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924131928/http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf |date=24 верасня 2015 }}… С. ii.</ref>. Корава таксама ўзяў рэкамендацыі [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], што этнаграфічную мяжу паміж славянскім і літоўскім насельніцтвам у [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] трэба правесці на падставе ў першую чаргу славянскай і балцкай тапаніміцы — старажытных назваў мясцін, паселішчаў, рэк, азёр, а таму проста паўтарыў погляды Кіркора і правёў па лініі Друскенікі-Радунь-Ашмяны-Свір-Паставы-Друя<ref>[http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния]{{Недаступная спасылка}}… С. 287.</ref>, намаляваўшы адпаведную карту і адлюстраваўшы ўслед за Кіркорам тры групы: славяне-крывічы, славяне-беларусы, славяне-чарнарусы<ref>[http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния]{{Недаступная спасылка}}… С. 290.</ref>. Аднак і Корава адзначыў, што на самой справе сяляне ваколіц [[Вільнюс|Вільні]] і [[Тракай|Трок]] размаўляюць на [[беларуская мова|беларускай мове]], хоць спавядаюць [[каталіцызм|каталіцтва]]<ref>[http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924131928/http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf |date=24 верасня 2015 }}… С. 288.</ref>. Пазнейшыя даследчыкі пра гэта адзначалі, што ў 1850-ыя гг. у рускай этнаграфіі мяжа паміж «літоўцамі» і нелітоўскім насельніцтвам у [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] была праведзена на падставе канфесійнай прыкметы: [[каталіцызм|каталіцкае]] насельніцтва было аўтаматычна аднесена да «літоўцаў», а [[праваслаўе|праваслаўнае]] насельніцтва было аднесена да славян, таму Віленскі край і не ўключалі ў склад этнічнай тэрыторыі беларусаў, хоць у Віленскім краі (у тым ліку — у ваколіцах [[Вільнюс|Вільні]]) пераважала беларуская мова<ref name="ReferenceE"/>. [[Файл:Atlas of population of the West Russian region of confessions 1864.jpg|thumb|Карта дзевяці губерняў «[[Заходні край|Заходне-рускага края]]», створаная рускім этнографам [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]], дзе [[праваслаўе|праваслаўныя]] («рускае племя») адзначаны зялёным колерам, а [[каталіцызм|каталікі]] — цёмна-ружовым (1864 г.)]] У ходзе і пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|«польскага» паўстання 1863—1864 гадоў]] расійскім урадам у прапагандысцкіх мэтах (для абгрунтавання валодання краем) былі выдадзены тэндэнцыйныя этнаграфічныя атласы Аляксандра Рыціха («Атлас населения Западно-Русского края по исповеданиям», Санкт-Пецярбург, 1863 г. і 1864 г.) і Радрыга Эркерта («Взгляд на историю и этнографию западных губерний России», Санкт-Пецярбург, 1864 г.), якія паказвалі этнічную структуру насельніцтва [[Заходні край|«заходніх губерняў» («заходне-рускага края»)]] Расійскай імперыі, дзе для доказаў рускасці зямель праваслаўныя жыхары (галоўным чынам — мясцовыя славянамоўныя сяляне) у «Заходнім краі» лічыліся за «рускіх», а дваране-каталікі — «палякамі». Пры этнічнай дыферэнцыяцыі насельніцтва [[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Родрыг Эркерт]] і [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|Аляксандр Рыціх]] зыходзілі толькі з канфесійнай прыналежнасці, прычым колькасць праваслаўных (па палітычным матывам) была наўмысна павялічана<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 189—192.</ref>. Гэта тлумачыцца тым, што да [[1880]]-х гг. у Расійскай імперыі галоўнай этнавызначальнай прыкметай лічылася веравызнанне: да «[[рускія|рускіх]]» (куды ўключаліся і [[трыадзіны рускі народ|беларусы як галіна адзіна рускага народа]]) адносілі ўсіх, хто быў [[праваслаўе|праваслаўны]]<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 16, 163.</ref>. Так, паводле этнаграфічнага атласа [[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Радрыга Эркерта]] (1863, 1864), этнічная тэрыторыя [[беларусы|беларусаў]] акрэслівалася ў межах Магілёўскай, Віцебскай (без [[інфлянты|ліфляндскіх паветаў]] — [[Дынабургскі павет|Дынабургскага]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкага]] і [[Люцынскі павет|Люцынскага]]), часткі [[Віленская губерня|Віленскай]] (па лініі [[Ашмяны]] — на поўнач ад [[Ліда|Ліды]]) і Гродзенскай губерняў<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Этнографический атлас западнорусских губерний и соседних областей. ― Берлин, 1863; ''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом) / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с.</ref>. Эркерт падзяліў этнічную тэрыторыю беларусаў на тры часткі: усходнюю (да [[Бярэзіна|Бярэзіны]]), заходнюю і паўднёва-заходнюю, ці [[Падляшша]], а беларускае насельніцтва склала, па яго меркаванні, адпаведна тры групы: 1) ''«сапраўдныя беларусы»'' (на тэрыторыі [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], усходняй частцы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], а таксама заходняй частцы [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]])<ref group=~>Верагодна, тэрмін ''«сапраўдныя беларусы»'' ужыты Эркертам па той прычыне, што з 1772 г. да 1863 г. (а чаткова і пазней) традыцыйна («сапраўдна») тапанімічна «беларускімі губернямі» у Расійскай імперыі лічыліся Віцебская і Магілёўская губерні.</ref>; 2) ''«чарнарусы»'' (на тэрыторыі заходняй часткі Мінскай губерні і паўночнай частцы [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]). Хоць Эркерт заўважае, што само насельніцтва «чарнарусамі» сябе не вызначае (гэтак жа як і не вызначае сябе ''«беларусамі»''), а кажа, што мясцовыя дваране-«палякі» сябе называюць ''«літоўцамі»'' і гэтак жа ''«літоўцамі»'' называюць мясцовых славянамоўных сялян<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России… С. 8, 64.</ref>; 3) ''«падляшане»'' (заходняя частка Гродзенскай губерні — найбольш апалячаная частка беларусаў)<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России… С. 63—66.</ref>. Паўднёвая частка Гродзенскай і Мінскай губерняў, з-за падобнасці гаворак сялянскага насельніцтва да [[украінская мова|ўкраінскай мовы]], была, на думку Эркерта, населена ''«русінамі»'', якія былі складовай часткай [[украінцы|''«маларусаў»'' (украінцаў)]]<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России… С. 67—68.</ref>. З аднаго боку Эркерт мяжу паміж літоўцамі-балтамі і беларусамі-славянамі правёў па канфесійнай прыкмеце, дадаткова наўмысна павялічыўшы колькасць праваслаўнага насельніцтва ў Гродзенскай губерні і не ўключыўшы ўвесь каталіцкі Віленскі край (землі напоўнач ад [[Ліда|Ліды]]) і [[Вільнюс|Вільню]] ў арэал беларускага народа, а з другога боку — правёў мяжу паміж беларусамі і [[украінцы|маларусамі (украінцамі)]] па моўнай прыкмеце, не ўключыўшы [[Заходняе Палессе]] ў арэал беларускага народа. Эркерт выдаў дзве версіі (па-руску і па-французску) свайго этнаграфічнага атласа «заходне-рускіх губерняў і суседніх абласцей» (у французскім выданні — «губерняў, населеных цалкам ці часткова палякамі»)<ref group=~>Палкоўнік Р. Ф. Эркерт пісаў у сваім атласе: «Нішто ў заходніх губернях Расіі не вызначае рысу, аддзяляючай рускую народнасць ад польскай, так выразна і правільна, як рознасць веравызнанняў. Такім чынам, у Заходняй Расіі, з адносна нешматлікімі выключэннямі, усе славянскія жыхары праваслаўнага спавядання павінны лічыцца рускімі, а ўсе тыя, якія спавядаюць каталіцкую рэлігію — палякамі» (''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России… С. 6.). Мове не надавалася істотнай увагі. Гл.:''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 189—190</ref>. Атлас [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|Аляксандра Рыціха]] спачатку быў зроблены ў [[1863]] г. для службовага (ваеннага) выкарыстання, а пасля ў [[1864]] г. перапрацаваны для прапагандысцкіх мэт. Найбольш выразныя адрозненні былі ў ліку мясцовых католікаў. Калі ў версіі [[1863]] г. у ліку 2 633 456 католікаў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]] ўказвалася 175 997 «беларусаў» і «чарнарусаў» і 853 706 «літоўцаў», то публікацыя ў [[1864]] г., ні на адзінку не змяняючы агульную колькасць гэтай канфесійнай групы (2 633 456), прыводзіць сярод католікаў 444 173 «беларуса» і «чарнаруса» і 585 530 «літоўцаў». Іншымі словамі, Рыціх, у новай версіі атласа пералічыў разам 268 176 чалавек з адной групы ў іншую: «беларусаў» і «чарнарусаў» стала больш роўна на столькі ж, на колькі стала менш «літоўцаў», што было відавочнай маніпуляцыяй і палітызацыяй этнаканфесійнай статыстыкі<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 191—192.</ref>. Пасля задушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійская ўлада і афіцыйная навука ўсё часцей сталі менаваць карэнных (каталіцкіх і польскамоўных) дваран у краі «палякамі», а тэрмін «літоўцы» («літвіны») ужываць у дачыненні да [[балцкія мовы|балтамоўнага]] насельніцтва [[Ковенская губерня|Ковенскай]] і [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]]<ref>''Самбук, С. М.'' Политика царизма … С. 13—14; Литовское племя // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов. — Т. III. — С. 62—64; ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва… С. 2, 362—363, 366, 368—369.</ref>. === Лінгвістычны падыход у вызначэнні этнічнай прыналежнасці === [[Файл:Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|thumb|[[Беларусы]] ''(арэал размешчаны па цэнтру)'' на карце «Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі» (1875), складзенай [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]]. ''(фрагмент)'']] Толькі з [[1880]]-х гг. у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] этнавызначальнай прыкметай пачала лічыцца толькі ўжываная насельніцтвам [[мова]], хоць лінгвістычны матэрыял адносна моўнай сітуацыі ў Расійскай імперыі пачаў інтэнсіўна назапашвацца яшчэ з [[1840]]—[[1850]]-х гг. У [[1875]] г. [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|Аляксандр Рыціх]] на падставе сабраных у [[1850]]—[[1860]]-х гг. дадзеных склаў карту «Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі» (1875), дзе ў аснову быў узяты моўны крытэрый. Карта так акрэслівала тэрыторыю рассялення [[беларусы|беларусаў]]: на захад і поўдзень ад [[Сувалкі|Сувалак]] (на захад ад [[Беласток]]а), і далей па рэках [[Нараў]], [[Ясельда]], [[Прыпяць]] да яе ўпадзення ў [[Дняпро]], на поўнач і ўсход — на поўнач ад [[Вільнюс]]а, далей на [[Швянчоніс|Свянцяны]], [[Люцын]], [[Вялікія Лукі]], на захад ад [[Вязьма|Вязьмы]] і [[Мглін]]а, затым па Дняпры да вусця Прыпяці<ref>Атлас народонаселения Западно-Русского края по исповеданиям. С предисловием П. Батюшкова. — {{СПб.}}, 1864.</ref>. Выразнай адметнасцю карты было ўключэнне каталіцкага Віленскага края (большая частка [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]) на падставе моўнага крытэрыю ў склад этнічнай тэрыторыі [[беларусы|беларусаў]]. У 1869 г. была ліквідавана каталіцкая [[Мінская дыяцэзія (гістарычная)|Мінская дыяцэзія]] (1798—1869), а сяляне-каталікі пачалі прымусова ў [[1870]]-ыя гг. пераводзіцца ў [[праваслаўе]], хоць складалі ў тыя часы невялікую частку насельніцтва Мінскай губерні ў параўнанні з сялянамі-праваслаўнымі (у асноўнай масе былымі ўніятамі, лаяльнасць і шчырасць да праваслаўя якіх доўга ставілася пад сумненне расійскім урадам<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 81, 705, 750; ''Сталюнас, Д.'' Границы в пограничье… С. 280.</ref>). [[22 снежня]] [[1870]] г. і сама [[Мінская губерня]] расійскімі ўладамі была вылучана са складу самога [[Літоўскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губенатарства]]. Таму з пачатку 1870-х гг. да «Беларусіі» тапанімічна пачалі адносіць і [[Мінская губерня|Мінскую губерню]]<ref>Гісторыя Беларусі: Падруч. У 2 ч. / Я. К. Новік, Г. С. Марцуль, І. Л. Качалаў і інш. — Ч. 1. — С. 287; Народы России. Белорусы и поляки… С. 1; ''Сталюнас, Д.'' Границы в пограничье… С. 263.</ref><ref>''Литвинов, М. М.'' Литовская область… С. 3, 9.</ref><ref group=~>У 1882 г. быў выдадзены III том «Литовское и Белоруское Полесье» шматтомнага выдання «Живописная Россия», прысвечаны літоўска-беларускім губерням, гістарычная частка якога была напісана [[Адам Ганоры Кіркор|Адамам Кіркорам]], які не быў прафесійным гісторыкам. Кіркор напісаў: «Спачатку Беларуссю называлі толькі цяперашнія Магілёўскую і Віцебскую губерні <…> але ў цяперашні час, з этнаграфічнага пункту гледжання, як у племянных, так і ў бытавых і народных адносінах, Беларуссю справядліва называюць усе тры губерні: Магілёўскую, Віцебскую і Мінскую. Выключэнне складаюць толькі тры паветы Віцебскай губерні, населеныя латышамі. Можна бы зрабіць яшчэ выключэнне для Пінскага, часткова і Мазырскага паветаў Мінскай губерні, дзе гаворка больш падобная да маларасійскай» (С. 249). У томе ўвесь край фактычна называўся «Палессем», якое складалася з дзвюх частак — «Літоўскае Палессе» (Ковенская, Віленская і Гродзенская губерні) і «Беларускае Палессе» (Мінская, Віцебская, Магілёўская і Смаленская губерні). Аднак тэрмін «Палессе» не атрымаў ніякай папулярнасці (у адрозненне ад кнігі) і найменне губерняў Паўночна-Заходняга края «Палессем» не мела ніякіх наступстваў.</ref>. [[Файл:Belarusians 1903.jpg|300px|thumb|left|Этнаграфічная карта беларусаў (паводле моўнага крытэрыю), складзеная [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г.)]] З [[1890]]-х гг. назва «Беларусія» («Беларусь») пачала стала распаўсюджвацца (коламі афіцыйнай навукі Расійскай імперыі, дзеячамі беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху, у тым ліку пад яўным уплывам «[[заходнерусізм]]у»<ref>''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»… С. 165.</ref>) і на [[Гродзенская губерня|Гродзенскую]] (акрамя паўднёвых яе паветаў)<ref group=~>На большасці этнаграфічных карт XIX — пачатку XX ст., якія па сутнасці фактычна былі лінгвістычнымі, жыхары Заходняга Палесся (г.зн. паўднёвых паветаў Гродзенскай губерні, Пінскага і часткі Мазырскага паветаў Мінскай губерні) былі аднесены да маларусаў (украінцаў) — карты А. Рыціха (1875), Г. Нобэрта (1888), Я. Карскага (1903, 1917), Л. Нідэрле (1909), Т. Фларынскага (1911) і інш. Падабенства фанетычных норм валынскага дыялекту ўкраінскай мовы да гаворак насельніцтва вышэйназваных паветаў вымушала навукоўцаў адносіць яго да маларусаў (украінцаў). (Гл.: ''Насытка, Г.'' «Тыя ж беларусы»… С. 14.). Падабенства гаворак насельніцтва Валыні і Заходняга Палесся захавалася са старажытных часоў і звязана з тым, што ў эпоху славянскіх плямён тэрыторыя Валыні і Заходняга Палесся была заселена племем [[валыняне|валынян]] і часткова [[драўляне|драўлян]], большая частка далёкіх нашчадкаў якіх увайшла ў часы Высокага Сярэдневечча ў склад [[украінцы|украінцаў]], а меншая (заходнепалеская) частка — у склад [[беларусы|беларусаў]].</ref> і большую частку [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (за выключэннем «паўночна-заходняга яе кутка» — [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкага павета]])<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі… С. 13—14; ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва… С. 1.</ref><ref group=~>У пятым томе (1891) вядомага і папулярнага [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|энцыклапедычнага слоўніка Бракгауза і Эфрона]] ў артыкуле «Белоруссия» пад Беларуссю яшчэ разумелі Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую губерні і заходнюю частку Смаленскай губерні, а ў артыкуле «Белоруссы» таго ж тома рассяленне беларусаў (на падставе мовы — паводле даследаванняў Яўхіма Карскага) акрэслівалася і Гродзенскай (акрамя паўднёвых паветаў) з большай часткай Віленскай губерні (акрамя Троцкага павета). Гл.: Белоруссия // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз… С. 231; Белоруссы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз… С. 232.</ref>. Гэтаму ў першую чаргу спрыялі лінгвістычныя (і менш — этнаграфічныя) даследаванні ([[Іван Іванавіч Насовіч|Іван Насовіч]], [[Павел Васілевіч Шэйн|Павел Шэйн]], [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Юльян Крачкоўскі]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] і інш.), якія праводзіліся навуковымі ўстановамі Расійскай імперыі і прыватнымі даследчыкамі ў папярэдні час<ref>Белоруссы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз… С. 232.</ref>. Лінгвістычныя даследаванні паказвалі падобнасць гаворак мовы сялянскага насельніцтва ў многіх частках пяці губерняў Паўночна-Заходняга края (Гродзенскай, Віленскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай), а таксама ў сумежных — [[Смаленская губерня|Смаленскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]], пашыраючы ўсходнюю этнічную тэрыторыю беларусаў да [[Ржэў|Ржэва]] і [[Бранск]]а. Канчаткова замацавала назву «Беларусь» за тэрыторыяй упершыню ў гісторыі апісаных і нанесеных на карту гаворак мовы, якая цвёрда атрымала назву «[[беларуская мова|беларускай мовы]]»<ref group=~>Тэрмін «беларуская мова» «выціснуў» іншыя канкурэнтныя назвы мовы славянамоўнага насельніцтва края, якія існавалі раней («руская мова» ці «русінская мова») альбо прапаноўваліся мясцовай інтэлігенцыяй — «славяна-крывіцкая мова» ([[Ян Чачот]]), «крывіцкая мова» ([[Зарыян Даленга-Хадакоўскі]], [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Павел Шпілеўскі]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]]), «літоўска-руская мова» ([[Уладзіслаў Сыракомля]]), «літоўска-русінская мова» ([[Адам Міцкевіч]], [[Вінцэнт Каратынскі]]) і г.д. Тэрмінам «літоўска-руская мова» імкнуліся абазначыць мову тых людзей, якія жывуць у «Літве» і называюцца «літоўцамі», але карыстаюцца «рускай мовай» (у сучасным разуменні — гаворкамі беларускай і (на Заходнім Палессі) украінскай моў).</ref>, публікацыя фундаментальнага шматтомнага даследавання [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» (асабліва тамы «Уводзіны да вывучэння мовы і народнай славеснасці» (1903) і «Мова беларускага племені» (1908)). Праўда, пазней Карскі выказваўся, што акрэсліў тэрыторыю не беларускага этнасу, а беларускай мовы<ref>''Насытка, Г.'' «Тыя ж беларусы»… С. 14.</ref>. Падобнасць гаворак мовы сялянскага насельніцтва ў паўночна-усходніх частках лінгвістычнай карты Яўхіма Карскага (як і іншых лінгвістаў) у многім тлумачылася тым, што раней на гэтых абшарах жыло племя [[крывічы|крывічоў]], якое ахоплівала арэалы вакол гарадоў [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Пскоў]], [[Смаленск]], [[Вялікія Лукі]] і [[Цвер]], аднак толькі частка генетычных і моўных нашчадкаў крывічоў прыняла ўдзел у [[этнагенез беларусаў|этнагенезе беларусаў]]. Характэрна, што ў гэтых і іншых даследаваннях «[[беларусы]]» разглядаліся (як таго патрабавала афіцыйная расійская імперская ідэалогія [[заходнерусізм]]а і цэнзура) як частка «[[трыадзіны рускі народ|адзінага рускага народа]]», аднак выяўленыя рысы мовы і культуры (нават сялянскага насельніцтва) сведчылі аб выразнай своеасаблівасці «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]]» ад іншых частак Расійскай імперыі<ref>''[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]]'' Этнографическая карта белорусского племени. — Прага, 1917.</ref>. Асаблівасцю было і тое, што этнаграфічны арэал беларусаў (паводле лінгвістычных прыкмет) не супадаў з афіцыйнай тапаніміяй [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]]. [[Віленскае генерал-губернатарства]] (з Віленскай, Ковенскай і Гродзенскай губерняў) неафіцыйна і часта афіцыйна тапанімічна называлася як «літоўскія губерні» (ці «Літва»), што захавалася ў адносінах да гэтых трох губерняў нават пасля скасавання ў 1912 г. Віленскага генерал-губернатарства. Напрыклад, у афіцыйным школьным падручніку геаграфіі, надрукаваным у 1914 г. у Расійскай Імперыі, Віленская, Ковенская і Гродзенская губерні ўсё яшчэ па інэрцыі сукупна называюцца як «літоўскія губерні», хоць адзначаецца, што ў іх пражывае па большасці беларускае, польскае і яўрэйскае насельніцтва. А да «беларускіх губерняў» у падручніку былі аднесены Мінская, Магілёўская і Смаленская губерні, хоць дадаецца, што беларусы жывуць і ў Віцебскай губерні<ref>''Меч, С.'' Россия. Учебник отечественной географии. — Москва : Изд. Кушнерев и К°, 1914. — 13-е изд. — С. 61, 63, 72.</ref>. Гэтае несупадзенне этнаграфічнага і тапанімічнага арэала ставіла пэўную перашкоду, не спрыяла «уніфікацыі ўяўленняў» і гамагенізацыі беларускага насельніцтва. Маскоўская дыялекталагічная камісія пры складанні падобных этнічных карт (1915 г.) таксама, не звяртаючы ўвагу на ўласнае атаясамленне насельніцтва (асабліва сялянскага), абапіралася на моўны крытэрый (фанетычныя асаблівасці мовы), але ўжо аднесла [[Заходняе Палессе]] да зоны пераходных ад беларускіх да ўкраінскіх гаворак і нават пашырыла (у параўнанні з картай Яўхіма Карскага) арэал беларускай мовы ў [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] і [[Калужская губерня|Калужскай губернях]]<ref>''Насытка, Г.'' «Тыя ж беларусы»… С. 15.</ref>. Канфесійны і моўны крытэрыі (прынцыпы), пакладзеныя ў складанне афіцыйнай расійскай этнічнай статыстыкі, карт і ідэалогіі, ігнаравалі і не ўлічвалі наяўнасць структуры нефармальных сувязей сярод насельніцтва<ref name="ReferenceG">''Раюк, А. Р.'' Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. 2022. — Вып. 32. — С. 417.</ref>. Указаныя падыходы (канфесійны і/ці моўны крытэрыі) адмаўлялі [[этнас]]у ў праве быць негамагенным у этнанімічных, моўных, культурных і нават канфесійных адносінах, не прымалі варыятыўнасці. <gallery perrow="5"> File:Ethnic map of Vitebsk Governorate - by Sementovski - 1871 AD.jpg|Этнаграфічная карта [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], складзеная [[Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі-Курыла|Аляксандрам Семянтоўскім]] у 1871 г. Размешчана ў яго кнізе «Этнографический обзор Витебской губернии» (1872 г.) File:Mapa etnologiczna ludów Litwy i Rusi przerobiona z Atlasu Erkerta (J. Talko-Hryncewicz, 1893).jpg|Этналагічная карта народаў [[Паўночна-Заходні край|«Літвы і Русі»]], створаная ў 1891 г. [[Юліян Талька-Грынцэвіч|Юліянам Талька-Грынцэвічам]]. File:Mapa 6 gubernij Litwy i Bialej Rusi - Benedykt Hertz.jpg|Карта [[Паўночна-Заходні край|«Паўночна-Заходняга края»]] Расійскай імперыі — «Карта шасці губерняў Літвы і Беларусі», надрукаваная ў выдавецтве газеты [[краёўцы|«краёўцаў»]] [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]], паміж 1905—1910 гг. </gallery> === Вынікі Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897) === [[Файл:Rodnaja mova usiago naselnictva Litvy i Belarusi - 1897 AD.jpg|thumb|Родная мова насельніцтва Беларусі і Літвы («[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]]» Расійскай імперыі) паводле ўсеагульнага перапісу ад 1897 г. ''(колер павета азначае дамінуючую (у працэнтных адносінах) родную мову насельніцтва ў павеце)'']] [[Файл:Rodnaja mova dvaran Litvy i Belarusi - 1897 AD.jpg|thumb|Родная мова спадчыннага дваранства Беларусі і Літвы («[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]]» Расійскай імперыі) паводле ўсеагульнага перапісу ад 1897 г. ''(колер павета азначае дамінуючую (у працэнтных адносінах) родную мову спадчыннага дваранства ў павеце)'']] У ходзе [[Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі|Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897)]], не праводзілася апытанне насельніцтва аб этнічнай прыналежнасці асобы (ці як казалі ў тыя часы [[руская мова|па-руску]] — «народности»), а толькі аб роднай (ужыванай) мове і веравызнанні. Дакладнасць вынікаў перапісу аспрэчваецца, але іншай усеахопнай статыстычнай інфармацыі няма. Так, перапіс паказаў, што паводле моўнай прыкметы беларусы ў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] складалі 82,4 %; у [[Мінская губерня|Мінскай]] — 76 %; у Віленскай — 56 %; у Віцебскай — 52,9 %; у Гродзенскай — 44 %<ref name="ReferenceH">Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст. — Кн. 1. — С. 150.</ref>. Абсалютную большасць беларускамоўнае насельніцтва мела ва ўсіх паветах Магілёўскай і Мінскай губерні. У [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] жыхары, якія ўказалі беларускую мову роднай, пераважалі ў чатырох паветах — Вілейскім (86,4 %), Дзісенскім (80,7 %), Ашмянскім (79,6 %) і Лідскім (72,4 %)<ref name="ReferenceH"/>. Беларускамоўнае насельніцтва паводле ўласнага самавызначэння складала 47,5 % Свянцянскага павета і 26 % Віленскага павета (у тым ліку абсалютна пераважала ў шырокім коле вёсак вакол горада [[Вільнюс|Вільні]])<ref name="ReferenceH"/>. У [[Вільнюс|Вільні]] 40 % насельніцтва роднай мовай назвала [[ідыш|яўрэйскую (ідыш)]]; 30,1 % — [[польская мова|польскую]]; 20,9 % — [[руская мова|рускую]]; 4,3 % — [[беларуская мова|беларускую]]; 2,1 % — [[літоўская мова|літоўскую]]; 1,4 % — [[нямецкая мова|нямецкую]]; 0,5 % — [[татарская мова|татарскую]]; 0,3 % — [[украінская мова|украінскую]]; 0,4 % — іншыя мовы<ref>''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах… С. 76.</ref>. У [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] беларускамоўнае насельніцтва было сканцэнтравана ў паўднёвай і цэнтральнай яе частках: у Дрысенскім павеце — 86,2 %; у Веліжскім — 85,7 %; у Невельскім — 84 %; у Гарадоцкім — 83,6 %; у Лепельскім — 82 %; у Полацкім — 73,1 %; у Віцебскім — 51,1 %; у Себежскім — 47,1 %; у Люцынскім — 20,5 %; у Дзвінскім — 13,8 %; у Рэжыцкім — 5,4 %<ref name="ReferenceH"/>. У [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] беларускамоўнае насельніцтва пераважала ў Сакольскім павеце (83,8 %), Ваўкавыскім (82,4 %), Слонімскім (80,7 %), Пружанскім (75,5 %) і Гродзенскім (65,8 %), а ў Бельскім павеце складала 39,1 %, у Беластоцкім — 26,1 %<ref name="ReferenceH"/>. У [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] беларускамоўнае насельніцтва (паводле ўласнага самавызначэння) згодна з дадзенымі перапісу 1897 г. складала 151,5 тыс. чалавек (6,6 % насельніцтва ўсёй губерні), з іх 84,7 % прыпадала на Суражскі павет Чарнігаўскай губерні, а 15,3 % — на Мглінскі павет: у Суражскім павеце вага беларускамоўнага насельніцтва складала 68,7 %, а ў Мглінскім — 14,1 %. У [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] беларускамоўнае насельніцтва кампактна пражывала ў [[Новааляксандраўскі павет|Новааляксандраўскім павеце]] — 16,8 %, а ў [[Купляндская губерня|Курляндскай губерні]] — у [[Ілуцкі павет|Ілуцкім павеце]] (12,3 %). У [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] беларусаў па мове аказалася 100,7 тыс. чалавек, альбо 6,6 % насельніцтва ўсёй губерні. У Смаленскай губерні беларуская мова была роднай для 90 % насельніцтва [[Краснінскі павет|Краснінскага павета]], а ў астатніх паветах Смаленшчыны доля беларускамоўнага насельніцтва (паводле ўласнага самавызначэння) была вельмі малой, што тлумачаць [[русіфікацыя]]й сялянскага насельніцтва ў пачатковых школах<ref name="ReferenceH"/>. Цалкам паводле перапісу 1897 г. у адзначаных губернях пражывала 5 711 тыс. чалавек, што ўказалі беларускую мову як родную, з якіх 94,7 % (5 408 тыс. чалавек) кампактна пражывалі ў Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай губернях<ref name="ReferenceH"/>. Цалкам жа ў гэтых пяці губернях насельніцтва, якое ўказала беларускую мову як родную, складала 63,5 % усіх жыхароў Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай губерняў<ref name="ReferenceI">Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст. — Кн. 1. — С. 156.</ref>. Большая частка (68,8 %) гэтай статыстычнай групы пражывалі ў вёсцы і належалі (91,3 %) да сялянскага саслоўя, якое пераважна займалася земляробствам; а ў гарадах пяці губерняў жыхары, якія ўказалі беларускую мову як родную, у 1897 г. складалі 14,5 %<ref name="ReferenceI"/>. Перапіс паказаў, што мова (фанетычныя асаблівасці роднай гаворкі) для насельніцтва не заўсёды была крытэрыем прыналежнасці да той ці іншай [[этнас|этнічнай супольнасці]], што асабліва бачна на прыкладзе [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]], якая раней лінгвістамі адносілася па большасці да абшару [[беларуская мова|беларускай мовы]] і [[беларусы|беларусаў]]<ref name="ReferenceJ">''Раюк, А. Р.'' Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. 2022. — Вып. 32. — С. 416.</ref>. Паводле беларускага этнолага А. Р. Раюка, сяляне і іншыя катэгорыі насельніцтва Смаленскай губерні захоўвалі ў XIX ст. свае фанетычныя асаблівасці мовы (што і было зафіксавана [[лінгвістыка|лінгвістамі]]), але проста не лічылі іх за беларускія, а прыналежнасць да [[рускія|рускага этнасу]] ўкаранялася ад паўсядзённых нефармальных стасункаў з мясцовымі рускімі праваслаўнымі дваранамі і святарамі<ref name="ReferenceJ"/>. І гэтая этнічная асіміляцыя жыхароў Смаленшчыны і Старадубшчыны і ўключэнне ў склад рускага этнасу адбыліся ўжо ў XVIII ст.<ref>''Раюк, А. Р.'' Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. 2022. — Вып. 32. — С. 416—417.</ref> У [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]], якое традыцыйна раней лінгвістамі адносілася да абшару [[украінская мова|ўкраінскай (маларускай) мовы]], у Пінскім павеце ў 1897 г. 74,3 % жыхароў назвалі сваёй роднай мовай беларускую, а ўкраінскай — толькі 0,6 % (1423 чалавекі); у Пружанскім — адпаведна 75,5 % і 6,7 %<ref name="ReferenceK">Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст. — Кн. 1. — С. 151; ''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»… С. 15.</ref>. У 1897 г. украінскую (маларускую) мову роднай указалі роднай 64,3 % насельніцтва Брэсцкага павета, а Кобрынскага павета — 79,6 %. Аднак, ужо ў 1910 г., паводле звестак губернскага статкамітэта, у Кобрынскім павеце ўдзельная вага беларусаў складала 84,8 % і паступова павялічылася да 85,7 % у 1913 г.; а ў Пружанскім — да 87,1 % у 1913 г.<ref name="ReferenceK"/> Толькі Брэсцкі павет перад [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайной]] быў заселены на 65,9 % нібыта ўкраінцамі, але і тут да 1918 г. асноўная маса насельніцтва ўжо стала звацца беларусамі<ref name="ReferenceK"/>. Гэта тлумачыцца працэсам распаўсюджвання этноніма «беларусы», «[[беларусізацыя]]й» свядомасці: мясцовыя органы кіравання, прыходскія святары, дадзеныя якіх і былі крыніцай этнічнай статыстыкі, разумелі, што вакол іх жывуць блізкія людзі — не [[украінцы|ўкраінцы]], а [[беларусы]]<ref>''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»… С. 15.</ref>. == Уяўленні аб этнічнай тэрыторыі беларусаў у заходнееўрапейскай навуцы == [[Файл:Shafarik 1842 malorosy 02.jpg|left|thumb|Карта рассялення [[Славяне|славянскіх народаў]], складзеная [[Павел Іозеф Шафарык|Паўлам Шафарыкам]] і апублікаваная ў яго кнізе «Славянская этнаграфія» ([[Прага]], [[1842]] г.)]] У [[1827]] г. расійскі этнограф [[Пётр Іванавіч Кёпен|Пётр Кёпен]] выдаў працу «О происхождении, языке и литературе литовских народов», у якой упершыню ў расійскай навуцы паспрабаваў вызначыць межы рассялення «літоўскіх народаў» (імі разумеліся балтамоўныя народы — [[літоўцы]] і [[латышы]]) і мяжу, якая аддзяляе балтамоўнае і славянамоўнае насельніцтва імперыі. Звесткі, сабраныя Кёпенам у [[1827]] г. адносна славянамоўнага насельніцтва імперыі, не былі надрукаваны і знаходзіліся ў рукапісе ў Расійскай акадэміі навук<ref name="ReferenceL">Насытка, Г. «Тыя ж беларусы»… С. 11.</ref>. Працай Кёпена скарыстаўся вядомы [[чэхі|чэшскі]] славіст [[Павел Іозеф Шафарык|Павел Шафарык]], які ў сваім даследаванні «Славянскі народапіс» ([[Прага]], 1842)<ref>Праца Шафарыка перакладаецца з чэшскай мовы і як «Славянская этнаграфія».</ref> на падставе мовы акрэсліў тэрыторыю рассялення «беларусаў» і падаў лічбы пра агульную іх колькасць (2 726 000 чалавек — 2 376 000 праваслаўных і 350 000 каталікоў). «Беларускую мову» Шафарык назваў гаворкай «агульнарускай мовы», а абшарам яе распаўсюджання ўказаў цалкам Магілёўскую і Мінскую губерні, большую частку Віцебскай і Гродзенскай губерняў і Беластоцкай вобласці, а таксама меншую частку Віленскай губерні. Шафарык у «беларускай мове» вылучаў уласна «беларускую гаворку» («белорусское подречие») у Магілёўскай і Віцебскай губернях і «літоўска-рускую» («литовско-русское подречие») — у Мінскай, Гродзенскай і Віленскай губернях<ref>''Шафарик, П. И.'' Славянское народописание… С. 29.</ref>. Недахоп звестак не дазволіў Шафарыку вызначыць дакладныя межы распаўсюджання беларускай мовы і беларускага этнасу на ўсходзе, поўдні і паўночным захадзе, таму яна была праведзена ў многім па былых межах ВКЛ (напярэдадні першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 г.)<ref>Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / А. А. Каваленя [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — С. 146.</ref>. У самой жа Расійскай Імперыі першая этнаграфічная карта была складзена Пятром Кепенам толькі ў 1851 г., але Кепен адлюстраваў там толькі рассяленне ўсіх неславянскіх народаў Еўрапейскай часткі Расіі, таму вызначыць па ёй межы [[беларусы|беларусаў]] было немагчыма<ref name="ReferenceL"/>. == Этнічная тэрыторыя беларусаў пасля распаду Расійскай імперыі (1917) == [[Файл:Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя.svg|400px|міні|злева|Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя паводле літоўскага мовазнаўца Алойзаса Відугірыса. Ружовым — беларускамоўныя зоны, зялёным — літоўскамоўныя, жоўтым — польскамоўныя.]] Пасля ліквідацыі ў [[1917]] г. [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў выніку [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] і працэсу большай дэмакратызацыі грамадства, праявіліся нацыянальна-культурныя і палітычныя сілы, якія паставілі за мэту палітычнае самавызначэннем беларусаў — у форме складовай часткі ці аўтаноміі ў новай, дэмакратычнай Расійскай рэспубліцы; федэрацыі з народамі былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]; ці самастойнай дзяржавы, якая б ахоплівала толькі этнічную тэрыторыю беларусаў. Гэта актуалізавала пытанне як пра навуковую канкрэтызацыю меж этнічнай тэрыторыі беларусаў, так і змаганне (у тым ліку — ідэалагічнае) з боку розных палітычных і нацыянальна-культурных сіл ([[беларусы|беларусаў]], [[літоўцы|літоўцаў]], [[украінцы|украінцаў]], [[палякі|палякаў]] і [[рускія|рускіх]]) за тыя ці іншыя тэрыторыі былых [[Паўночна-Заходні край|шасці літоўска-беларускіх губерняў («Паўночна-Заходняга края»)]] Расійскай імперыі<ref name="ReferenceM">''Раюк, А. Р.'' Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. 2022. — Вып. 32. — С. 414.</ref>. На картах суцэльнай этнічнай тэрыторыі беларусаў, складзеных у [[1918]] г. і [[1919]] г. адпаведна [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафанам Доўнар-Запольскім]] і [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсеем Канчарам]] на падставе комплекса крытэрыяў (але пры дамінаванні лінгвістычнага падыходу), ужо ўсё [[Заходняе Палессе]] (Берасцейшчына і Піншчына) было ўключана ў абшар рассялення [[беларусы|беларусаў]]<ref name="ReferenceM"/>. Акрамя таго, Мітрафан Доўнар-Запольскі аднёс да этнічнай тэрыторыі беларусаў не толькі [[Заходняе Палессе]], але ўсе землі, дзе паводле даследаванняў Карскага дамінавала [[беларуская мова]], і трошкі пашырыў арэал рассялення беларусаў за лік сумежных зямель (невялікіх частак [[Ломжынская губерня|Ломжынскай]], Чарнігаўскай і Арлоўскай губерняў)<ref name="ReferenceM"/>. Арэал рассялення [[беларусы|беларусаў]], акрэслены Доўнар-Запольскім, займаў тэрыторыю 258 тыс. км² з 15 млн насельніцтва, у тым ліку саміх беларусаў каля 12 млн.<ref>''Гамулка, К.'' Паміж Польшчай і Расіяй. Беларусь у канцэпцыях польскіх палітычных фарміраванняў… С. 43.</ref> [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсей Канчар]] яшчэ больш, чым Доўнар-Запольскі, пашырыў межы этнічнай тэрыторыі беларусаў, уключыўшы ў арэал рассялення беларусаў таксама цалкам Масальскі і Жыздраўскі паветы [[Калужская губерня|Калужскай губерні]], цалкам усю [[Смаленская губерня|Смаленскую губерню]], цалкам Ржэўскі і Асташкаўскі паветы [[Цвярская губерня|Цвярской губерні]], цалкам Бранскі, Трубчэўскі і Сеўскі паветы [[Арлоўская губерня|Арлоўскай губерні]], паўднёвую палову [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай губерні]], увесь Новааляксандраўскі павет [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], а таксама цалкам тэрыторыю ўсіх трох «інфлянцкіх паветаў» [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] — Рэжыцкага, Дынабургскага і Люцынскага<ref name="ReferenceM"/><ref>''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах… С. 25.</ref>. На думку этнолага А. Р. Раюка, М. Доўнар-Запольскі і Я. Канчар па сутнасці былі прадаўжальнікамі традыцыі расійскіх этнографаў і лінгвістаў XIX ст.<ref name="ReferenceM"/> У 1918 г. прадстаўнікі беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху абвясцілі аб стварэнні незалежнай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], дзяржаўнымі межамі якой аб’яўляліся межы рассялення беларусаў паводле Мітрафана Доўнар-Запольскага<ref name="ReferenceN">''Раюк, А. Р.'' Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. 2022. — Вып. 32. — С. 415.</ref>. У сярэдзіне XX ст. некаторыя беларускія мігранцкія палітыкі-сацыялісты ў [[Францыя|Францыі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў сваіх выданнях адвольна яшчэ больш пашыралі беларускую этнічную тэрыторыю, даводзячы яе на поўначы і ўсходзе за [[Пскоў]], [[Ржэў]], [[Вязьма|Вязьму]] і пад [[Калуга|Калугу]]<ref name="ReferenceN"/>. Іншы погляд на арэал рассялення беларусаў у пачатку XX ст. мелі [[Краёўцы|краёўцы-кансерватары]] (на чале з [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвардам Вайніловічам]]), якія ў 1917—1921 гг. імкнуліся рэалізаваць свае ідэі палітычнай суб’ектнасці беларуска-літоўскіх зямель (ці толькі [[Беларусь|Беларусі]]) — выключна ў рамках [[Паўночна-Заходні край|шасці паўночна-заходніх губерняў]] былой Расійскай імперыі — [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Віленская губерня|Віленскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай губерняў]]<ref name="ReferenceN"/>. Сам арэал рассялення беларусаў акрэслівалі прыблізна ў рамках пяці губерняў — Мінскай, Віцебскай, Магілёўскай, Гродзенскай і Віленскай<ref name="ReferenceN"/><ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 201.</ref>. [[Краёўцы]]-кансерватары не згаджаліся з пазіцыямі беларускіх нацыял-дэмакратаў (апошнія прэзентавалі ў [[1919]] г. у [[Парыж]]ы і іншых сталіцах [[Еўропа|Еўропы]] этнічную карту рассялення беларусаў, падрыхтаваную [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафанам Доўнар-Запольскім]]), што ў склад беларускай дзяржавы павінны ўваходзіць часткі былых [[Смаленская губерня|Смаленскай]], [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]], [[Калужская губерня|Калужскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерняў]], бо на гэтых тэрыторыях, на думку краёўцаў, [[беларусы]] былі ў відавочнай меншасці<ref name="ReferenceN"/>. [[Краёўцы|Краёўцы-кансерватары]] лічылі тэрытарыяльныя жаданні беларускіх нацыял-дэмакратаў адносна ўсходняй мяжы Беларусі занадта перабольшанымі і сцвярджалі, што рэальная этнічная мяжа паміж [[Беларусь|Беларуссю]] і [[Расія]]й — гэта мяжа паміж [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] напярэдадні [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 г.]], г.зн. тагачасныя знешнія межы [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерняў]] — без Смаленшчыны і Браншчыны<ref name="ReferenceN"/><ref>''Гамулка, К.'' Паміж Польшчай і Расіяй. Беларусь у канцэпцыях польскіх палітычных фарміраванняў (1918—1922)… С. 43, 45.</ref>. Лідар краёўцаў-кансерватараў [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] лічыў, што мяжа паміж беларускім і [[рускія|рускім]] сялянствам ляжыць у [[светапогляд]]зе насельніцтва — усходняя мяжа рассялення беларусаў скончваецца там, дзе ''«скончваецца індывідуальная ўласнасць, а пачынаецца ўласнасць абшчынная»''<ref name="ReferenceN"/>. Мелася на ўвазе тое, што яшчэ ў ходзе падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзенскага паўстання (1863—1864)]] расійскі ўрад 1 сакавіка 1863 г. скарэктаваў умовы [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы (1861)]] у Беларусі, выдаўшы ўказ аб абавязковым пераводзе сялян Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў на [[Выкупная аперацыя|выкуп]], г.зн. у катэгорыю зямельных уласнікаў, з памяншэннем выкупной сумы на 20 %, а да канца 1863 г. гэтая мера была распаўсюджана на Віцебскую, Магілёўскую губерні, чым па сутнасці скасоўвалася [[Сельская абшчына|сялянская абшчына]] ў Беларусі — і [[сяляне]] станавіліся паўнапраўнымі прыватнымі ўласнікамі зямлі<ref name="ReferenceN"/>. У той жа час сяляне цэнтральных расійскіх губерняў (у тым ліку і [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]) пасля [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|адмены прыгону (1861)]] аж да 1880-х гг. знаходзіліся ў [[Часоваабавязаныя сяляне|статусе «часоваабавязаных»]], у сваёй большасці аж да [[Сталыпінская аграрная рэформа|сталыпінскай аграрнай рэформы]] і пазней мелі зямлю ў калектыўнай (абшчыннай) уласнасці, а таму перыядычна пераразмяркоўвалі сваю зямлю паміж членамі [[Сельская абшчына|абшчыны]], стрымлівалі выхад селяніна з абшчыны і атрыманне ім належнай долі зямлі ў індывідуальную ўласнасць, што не столькі спрыяла развіццю [[капіталізм|капіталістычных адносін]], колькі кансервавала архаічныя эканамічныя структуры<ref name="ReferenceN"/>. У выпадку, калі б літоўскі нацыянальны рух адмовіўся стварыць тэрытарыяльна адзіную беларуска-літоўскую дзяржаву, лідар краёўцаў-кансерватараў [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] лічыў правільным [[Вільнюс|Вільню]] і Віленскі край пакінуць у складзе беларускай, а не літоўскай дзяржавы, бо, на думку Вайніловіча, [[літоўцы|літоўцаў]] у [[Вільнюс|Вільні]] няма, а ў Віленскім краі дамінавалі [[беларусы]]<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 243, 247; ''Woyniłłowicz, E.'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Slowo_-_1927,_nr_96_Edward_Woynillowicz_article_-_p_3.jpg Granice Polski w 1771-m i w 1920-m roku (I)] / Edward Woyniłłowicz // Słowo. — 1927. — № 96.</ref>. Паводле беларускага этнолага Андрэя Раюка, «мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. істотна не змянялася і адпавядала знешнім паўночным і ўсходнім межам [[Віцебская губерня|Полацкай (Віцебскай)]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерняў]] Расійскай імперыі, якія супадалі са знешнімі паўночнымі і ўсходнімі межамі [[ВКЛ]] перад [[першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзелам Рэчы Паспалітай]] у [[1772]] г. Мясцовае каталіцкае маянтковае дваранства мела даволі адэкватнае ўяўленне (зыходзячы са сваёй гістарычна-дзяржаўнай традыцыі і паўсядзённых назіранняў і нефармальных кантактаў з сялянамі) аб межах беларускай этнічнай тэрыторыі і сваімі дзеяннямі і жыццямі нават паспрыяла захаванню тэрытарыяльнай мяжы паміж беларускім і рускім этнічнымі масівамі непарушнай. Канфесійны і моўны падыходы даследавання не ўлічвалі наяўнасці структуры нефармальных сувязей, якія ўтваралі этнічную сістэму»<ref name="ReferenceG"/>. Андрэй Раюк указвае, што ўвесь час знаходжання беларускіх зямель у складзе Расійскай імперыі значная частка мясцовага каталіцкага дваранства марыла адрадзіць былую федэрацыйную [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]], прычым толькі ў межах да першага падзелу ў 1772 г., і адзначае, што рэжым выключных законаў, уведзены расійскім урадам у [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх губернях]] з-за паўстанняў мясцовых каталіцкіх дваран, і карэкціроўка сялянскай рэформы не былі прычынай рознасці этнічнага стэрэатыпа паводзін і светапогляду [[беларусы|беларусаў]] і [[рускія|рускіх]], а толькі значна ўзмацнялі своеасаблівасць эканамічна-прававога становішча [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]] і іх адасобленнасць ад рэалій агульнаімперскага жыцця і іншых рэгіёнаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name="ReferenceG"/>. На думку А. Раюка, гэта, у сваю чаргу, заканамерна спрыяла кансервацыі стэрэатыпа паводзін прадстаўнікоў [[Беларусы|беларускага этнасу]] з-за павелічэння сярэднестатыстычнай частаты нефармальных сувязей унутры сваёй этнічнай сістэмы<ref name="ReferenceG"/>. == Карты == <gallery perrow="5"> File:Historical borders of Belarusians.png|Межы беларускай этнічнай тэрыторыі паводле [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] (1903 г.), [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]] (1919 г.) і межы [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] (1991 г.) File:Mapa Białoruskiej Republiki Ludowej.jpg|Межы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)]], аб'яўленыя 25 сакавіка 1918 г. на падставе «этнічнага крытэрыю» ''(як гэта разумелася палітыкамі і ідэолагамі БНР)'' — на падставе прац беларускага гісторыка [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]] File:БНР і арэал рассялення беларусаў.jpg|Межы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)]], аб'яўленыя 25 сакавіка 1918 г. на падставе «этнічнага крытэрыю» ''(як гэта разумелася палітыкамі і ідэолагамі БНР)'' — на падставе прац беларускага гісторыка [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]] File:Map of Ukraine for Paris Peace Conference.jpg|Межы Украіны на падставе «этнічнага крытэрыю» ''(як гэта разумелася палітыкамі і ідэолагамі УНР)'', якія былі заяўлены дэлегацыяй [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікай (УНР)]] на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]] ў 1919—1920 гг. File:Ethnographic map of Europe - by lithuanians Sudare and J Gabrys - Lausanne - 1918 AD.jpg|«Этнаграфічная карта Еўропы», апублікаваная ў 1918 г. дзеячамі літоўскага (балтамоўнага) нацыянальна-дэмакратычнага руху ў Лазане (Швейцарыя) пры Саюзе Нацый File:Lithuania and lithuanians - by lithuanian informational bureau in Lausanne - 1918 AD.jpg|«Карта Літвы», апублікаваная ў 1918 г. літоўскім інфармацыйным бюро ў [[Лазана|Лазане]] ([[Швейцарыя]]), дзе адлюстроўваецца гістарычных шлях літоўцаў (балтаў) і межы рассялення літоўскага этнасу, якія літоўская дэлегацыя прапанавала ў якасці меж ствараемай Літоўскай рэспублікі File:Lithuanian state - project - 1920 AD.jpg|Праект дзяржаўных меж Літвы («тэрытарыяльная мроя літоўцаў») паводле «этнічнага крытэрыю» ''(як гэта разумелася палітыкамі і ідэолагамі Літвы)'', заяўлены на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]] ў 1919—1920 гг., — з кнігі літоўскага ксяндза Ёнаса Жылюса (1870—1932) «Межы Літвы» ([[Парыж]], 1920 г.) File:Roszczenia litewskie.PNG|Межы тэрытарыяльных прэтэнзій ''(цёмна-зялёны колер)'' Літвы на Віленскі край у 1920 г. на падставе «этнічнага крытэрыю» ''(як гэта разумелася палітыкамі і ідэолагамі Літвы)'' File:Map of the Baltic and Belarusian provinces of the Russian Empire - by N Zuyev - 1858 AD.jpg|Этнічная карта Ліфляндскай, Эстляндскай, Курляндскай, Ковенскай, Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў Расійскай Імперыі (1858 г.), створаная Мікітай Іванавічам Зуевым File:Poles in Central Europe - by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Палякі]] ''(арэал размешчаны па цэнтры — чырвоны колер)'' у Цэнтральнай Еўропе на карце «Карта заходніх і паўднёвых славян» (1875 г.), складзенай [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] паводле моўнага крытэрыю. ''(фрагмент)'' File:Polska etnograficzna - 1914 AD - by creator Czeslaw Jankowski.jpg|Этнаграфічная карта рассялення [[палякі|палякаў]], створаная ў 1914 г. [[Чэслаў Янкоўскі|Чэславам Янкоўскім]] (1857—1929) |Межы «польскай этнічнай тэрыторыі» (з больш, чым 50% палякаў — чырвоны колер), як гэта разумелася польскім даследчыкам Яўгеніушам Ромерам, 1921 г. (Eugeniusz Romer. ''Geograficzno-Statystyczny Atlas Polski''. Lwów, 1921, wyd. 2) File:Польська карта народо-населення Центральної Європи 1927 року..jpg|Тэндэнцыйная этнічная карта Еўропы<ref>У адносінах да [[украінцы|ўкраінцаў]] выкарыстоўваецца азначэнне «русіны».</ref>, зробленая ў Польшчы. 1927 год. ''(фрагмент)''. File:Mapa rozsiedlenia ludności polskiej na terenie Litwy w 1929.jpg|Межы «рассялення палякаў» у міжваеннай Літве і Польшчы ў Віленскім краі паводле польскіх даследчыкаў, 1923 г. File:Lander und Volkerkarte Europas - fragment - by Dietrich Schafer - 1918 AD.jpg|Фрагмент карты «Землі і народы Еўропы», 1918 г. Картограф — нямецкі гісторык [[Дзітрых Шэфер]] (1845—1929). Арэал рассялення [[беларусы|беларусаў]] — на версе фрагмента карты злева і пазначаны зялёным колерам File:Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Арэал рассялення [[беларусы|беларусаў]] ''(у цэнтры, светла-зялёны колер)'' на карце «Землі і народы Еўропы» (1918) [[Дзітрых Шэфер|Дзітрыха Шэфера]] (1845—1929). ''(фрагмент)'' </gallery> == Краявіды == <gallery perrow="5"> File:Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg|Возера [[Струста (возера)|Струста]] каля [[Браслаў|Браслава]] (ландшафт Паазер’я). File:Mayak Mt.jpg|[[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Гара Маяк]], Валожынскі раён (ланшафт Міншчыны). File:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, здымак 20.JPG|Рака [[Альшанка (рака)|Гальшанка]] каля [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішнева]] (ланшафт Міншчыны). File:Палі на пагорках за Карэлічамі.jpg|Палі на пагорках за [[Карэлічы|Карэлічамі]] (ландшафт Панямоння). File:Прыпяць ля замчышча старажытнага Турава.JPG|Рака [[Прыпяць]] каля [[Тураў|Турава]] (ландшафт Палесся). </gallery> == Зноскі == '''Каментары''' {{reflist|group=~}} '''Крыніцы''' {{reflist}} == Літаратура == * ''Анисимов, В.'' Виленская губерния / В. Анисимов // Энциклопедический словарь Русского библиографического института Гранат. — Москва: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1912. — Т. 10: Вех — Воздух. — С. 153—171. * ''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России / К. Арсеньев. — Санкт-Петербург : Тип. Импер. академии наук, 1848. — 503 с. * Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 3 : Гісторыя этналагічнага вывучэння / В. К. Бандарчык [і інш]. — 2001. — 433 с. * Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё / В. К. Бандарчык [і інш]. — 2001. — 433 с. * Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 6 : Грамадскія традыцыі / В. К. Бандарчык [і інш]. — 2002. — 606 с. * Белоруссия // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — СПб : Тип. В. Безобразова, 1863. — Т. I. — С. 371. * Белоруссия // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Эфрон. — СПб : Тип. И. А. Эфрона, 1891. — Т. V. — С.231. [http://www.runivers.ru/lib/book3182/10140/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015145/http://www.runivers.ru/lib/book3182/10140/ |date=29 лістапада 2014 }} * Белоруссы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Эфрон. — СПб : Тип. И. А. Эфрона, 1891. — Т. V. — С. 232—234. [http://www.runivers.ru/lib/book3182/10140/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015145/http://www.runivers.ru/lib/book3182/10140/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Белая Русь / А. Белы // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 2 т. — Мінск , 2006. — Т. 1. — С. 306—308. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы / А. Белы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с. — ISBN 985-6599-12-1 * ''[[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Бандарчык, В. К.]]'' Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. / В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1964. — 282 с. * ''[[Крысціна Гамулка|Гамулка, К.]]'' Паміж Польшчай і Расіяй. Беларусь у канцэпцыях польскіх палітычных фарміраванняў (1918—1922) / К. Гамулка; пераклад з польскай мовы. — Вільня, 2008. — 256 с. * Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург : 1851. — 17 л. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мн.: Выш. шк., 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — 688 с. * Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Каваленя]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — 584 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — 582 с. * ''[[Міхаіл Якаўлевіч Грынблат|Гринблат, М. Я.]]'' Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории / М. Я. Гринблат. — Минск : Наука и техника, 1968. — 288 с. * ''[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч, А.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/Пошукі_Айчыны:_'Літва'_і_'Русь'_у_сучаснай_беларускай_гістарыяграфіі.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220415145314/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html |date=15 красавіка 2022 }} / А. Дзярновіч // Палітычная сфера. — 2012. — № 18—19(1—2). — С. 30—53. [http://pawet.net/files/dz_litva_i_rus.pdf] * ''[[Міхаіл Дзмітрыевіч Далбілаў|Долбилов, М. Д.]]'' Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — М. : Новое литературное обозрение, 2010. — 1000 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с. * ''[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі, Э. М.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj/Зайкоўскі_Э._М._Этнічная_i_канфесійная_сітуацыя_ў_гістарычнай_Літве.html Этнічная i канфесійная сітуацыя ў гістарычнай Літве на рубяжы XIV—XV стст.] / Э. М. Зайкоўскі // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі: Да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Гродна, 8-9 ліп. 2010 г.) / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; Гродзенскі дзярж. ун-т імя Янкі Купалы. — Мн.: Беларуская навука, 2011. — С. 11—25. * История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с. * ''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л. Р. Казлоў, [[Анатоль Кірылавіч Цітоў|А. К. Цітоў]]. — Мінск : Беларусь, 1993. — 71 с. * ''[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор, А.]]'' [http://pawet.net/files/kirkor1.djvu Этнографический взгляд на Виленскую губернию] / А. Киркор // Этнографический сборник, издаваемый Императорским Русским географическим обществом. — Санкт-Петербург : Тип. Э. Праца, 1858. — С. 115—276. * ''Корнилов, И.'' Русское дело в Северо-Западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в муравьевскую эпоху / И. Корнилов. — Санкт-Петербург : Тип. А. Лопухина, 1901. — 420 с. * Литовское племя // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — СПб : Тип. В. Безобразова, 1867. — Т. III. — С. 62—64. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' Людзі даўняй Беларусі: этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (Х—XVII ст.). — Магілёў, 2003. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І. А.]]'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі: манаграфія / І. А. Марзалюк. — Магілёў : МДУ імя А. А. Куляшова, 2009. — 148 с. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/09/16.htm Тэрміналогія этнічнай гісторыі Беларусі 14-17 ст.: набліжэнне да рэаліяў, ці стварэнне новых міфаў?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141005122222/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/09/16.htm |date=5 кастрычніка 2014 }} / І. Марзалюк // Гістарычны альманах. — 2003. — Т. 9. — С. 113—122. * [http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924131928/http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf |date=24 верасня 2015 }} / сост. А. Корева. — Санкт-Петербург : Тип. И. Огризко, 1861. — 804 с. * ''[[Сяргей Паўлавіч Меч|Меч, С.]]'' Россия. Учебник отечественной географии / С. Меч. — Москва : Изд. Кушнерев и К°, 1914. — 13-е изд. — 238 с. * Народы России. Белорусы и поляки / Издание «Досуг и дело». — СПб : Общественная польза, 1878. — 68 с. * ''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»: Этнічныя межы беларусаў у XIX — пачатку XX ст. / Я. Насытка // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 11—15. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / Н. И. Петров. — СПб. : Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с. [http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015141/http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''Раюк, А. Р.'' [https://www.imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_32.pdf Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2022. — Вып. 32. — С. 411—418. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — СПб. : А. Ильин, 1883. — 700 с. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * ''[[Сусана Міхайлаўна Самбук|Самбук, С. М.]]'' Политика царизма в Белоруссии во второй половине XIX века / Ред. В. П. Панютич. — Минск : Наука и техника, 1980. — 224 с. * ''Сементовский, А.'' Этнографический обзор Витебской губернии / А. Сементовский. — Санкт-Петербург : Тип. Н. Хана. — 1872. — 69 с. * ''[[Дарус Сталюнас|Сталюнас, Д.]]'' Границы в пограничье: белорусы и этнолингвистическая политика Российской империи на Западных окраинах в период Великих Реформ / Д. Сталюнас // Ab Imperio. 2003 — № 1. — С. 261—292. * ''Столпянский, Н. П.'' Девять губерний Западно-Русского края в топографическом, геогностическом, статистическом, экономическом, этнографическом и историческом отношениях : (С карт. девяти губерний края) / Н. П. Столпянский. — СПб : тип. Гогенфельдена и К°, 1866. — 200 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А.]]'' [http://pdf.kamunikat.org/9361-1.pdf Дыскусія пра вытокі на фоне «ідэалягічнай рэвалюцыі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140815053354/http://pdf.kamunikat.org/9361-1.pdf |date=15 жніўня 2014 }} / А. Смалянчук // ARCHE. — 2008. — № 3. — С. 53—57. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * ''Тегако, Л. И.'' Антропология белорусского Полесья: демография, этническая история, генетика / Л. И. Тегако, А. И. Микулич, И. И. Саливон. — Минск. — 1978. * ''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812160849/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html |date=12 жніўня 2011 }} / П. В. Терешкович. — Минск : БГУ, 2004. — 233 с. [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf] * ''Титов В. С''. Историко-этнографическое районирование материальной культуры белорусов. ― Мн., 1983. * ''[[Барыс Мікалаевіч Флора|Флоря, Б. Н.]]'' [http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/floria-2.htm О некоторых особенностях развития этнического самосознания восточных славян в эпоху Средневековья — раннего Нового времени] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129045223/http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/floria-2.htm |date=29 лістапада 2014 }} // Материалы конференции «Россия-Украина: история взаимоотношений». — {{М.}}, 1997. — C. 9—27. * ''Хомич, С. Н.'' Территория и государственные границы Беларуси в XX веке: от незавершенной этнической самоидентификации и внешнеполитического произвола к современному status quo / С. Н. Хомич. — Минск : Экономпресс, 2011. — 415 с. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквин, И. В.]]'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 42—54. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf |date=29 лістапада 2014 }} / І. Чаквін // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. — Мінск : ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1997. — Ч. 1. — С. 37—42. * ''[[Павел Іозеф Шафарык|Шафарик, П. И.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003560707?get=pdf Славянское народописание] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129031330/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003560707?get=pdf |date=29 лістапада 2014 }} / П. И. Шафарик; пер. с чешского И.Бодянского. — М. : Университетская типография, 1843. — 182 с. * ''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 119 с. * ''[[Захар Шыбека|Шыбека, З.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. * ''[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт, Р. Ф.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с. * Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — 215 с. * Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. І. П. Шамякін [і інш.]. — Мінск : БелСЭ, 1989. — 575 с. * ''[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Woyniłłowicz, E.]]'' Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — cz. 1. — 368 s. * ''[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Woyniłłowicz, E.]]'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Slowo_-_1927,_nr_96_Edward_Woynillowicz_article_-_p_3.jpg Granice Polski w 1771-m i w 1920-m roku (I)] / Edward Woyniłłowicz // Słowo. — 1927. — № 96. == Картаграмы вынікаў Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897 г.) == * [http://punktir.net/2013/10/belorussia-litva-rodnoy-yazyk-1897/ Размеркаванне насельніцтва Беларусі і Літвы па роднай мове ў 1897 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129060643/http://punktir.net/2013/10/belorussia-litva-rodnoy-yazyk-1897/ |date=29 лістапада 2014 }} // punktir.net * [http://punktir.net/2013/11/rodnoj-yazyk-dvoryanstva-1897/ Родная мова спадчыннага дваранства Беларусі і Літвы ў 1897 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129060634/http://punktir.net/2013/11/rodnoj-yazyk-dvoryanstva-1897/ |date=29 лістапада 2014 }} // punktir.net * [http://punktir.net/2013/10/religii-1897/ Размеркаванне насельніцтва Беларусі і Літвы па рэлігіях у 1897 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129060636/http://punktir.net/2013/10/religii-1897/ |date=29 лістапада 2014 }} // punktir.net * [http://punktir.net/2013/10/plotnost-belorussia-litva-1897/ Шчыльнасць насельніцтва Беларусі і Літвы ў 1897 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129060639/http://punktir.net/2013/10/plotnost-belorussia-litva-1897/ |date=29 лістапада 2014 }} // punktir.net == Спасылкі == * ''Ярослав Бутаков.'' [https://rufabula.com/articles/2015/11/19/island-of-belarus-in-russia Смоленская земля — островок Беларуси в России] {{ref-ru}} {{Беларусы}} {{Этнічная тэрыторыя і нацыянальнае самавызначэнне беларусаў}} [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі]] [[Катэгорыя:Насельніцтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы]] 8zl6xc0jysvvec4sepovl6vjytqr3vl Шатландцы 0 166713 5143051 5115520 2026-05-18T13:09:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143051 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група | group = Шатландцы <br /> (''Albannach'', ''Scots'') |image = <table border=0 align="right"> <tr> <td><small>[[File:Alexander Graham Bell.jpg|54x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Sir Walter Scott - Raeburn.jpg|59x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Braveheart edinburghcastle.jpg|45x70px]]</small></td> <td><small>[[File:PG 1063Burns Naysmithcrop.jpg|55x70px]]</small></td> </tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Аляксандр Грэям Бел|А. Г. Бэл]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Вальтэр Скот|В. Скот]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Уільям Уолес|У. Уолес]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Роберт Бёрнс|Р. Бёрнс]]</small></td> <tr> <td><small>[[File:Barcelona a Sir Alexander Fleming.JPG|47x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Ewan McGregor 66ème Festival de Venise (Mostra) color.jpg|50x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Watt James von Breda.jpg|56x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Sean Connery.jpg|56x70px]]</small></td> </tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Аляксандр Флемінг|А. Флемінг]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Юэн Макгрэгар|Ю. Макгрэгар]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Джэймс Ват|Дж. Ват]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Шон Конэры|Ш. Конэры]]</small></td> <tr> </table> | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = каля 19 млн. | popplace = {{Сцягафікацыя|Шатландыя}} — 3,56 млн (2022 г.)<ref>[https://prod.news.stv.tv/scotland/most-say-scottish-is-their-only-national-identity-census-shows AMost say Scottish is their only national identity]</ref><ref>[https://www-tmp.thenational.scot/news/24334355.census-scots-ever-identifying-scottish-not-british/ Census: More Scots than ever identifying as 'Scottish, not British']</ref><br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 8,4 млн (2020 г.)<ref>[https://www.census.gov/library/stories/2023/10/2020-census-dhc-a-white-population.html Over Half of White Population Reported Being English, German or Irish]</ref><br /> {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} — 2,18 (2021 г.)<ref>[https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/latest-release Cultural diversity: Census]</ref><br /> {{Сцягафікацыя|Канада}} — 4,4 (2021)<ref>[https://culturalatlas.sbs.com.au/canadian-culture/canadian-culture-population-statistics#canadian-culture-population-statistics Canadian Culture]</ref><br /> | langs = [[шатландская англійская мова|шатландская англійская]], [[Шатландская раўнінная мова|шатландская раўнінная]], [[шатландская гэльская мова|шатландская гэльская]] | rels = [[пратэстантызм]] | related = [[ірландцы]], [[мэнцы]] }} '''Шатландцы''' (саманазвы: ''Albannaich'', ''Scots'') — народ, карэнныя насельнікі [[Шатландыя|Шатландыі]]. Акрамя таго, жывуць у іншых месцах: [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і г. д. Агульная колькасць у свеце — каля 19 млн чал. == Мова == У наш час шатландцы размаўляюць на [[мова]]х рознага паходжання. Большасць карыстаецца [[шатландская англійская мова|англійскай мовай]], якая лічыцца прадстаўніцай [[Германскія мовы|германскай групы]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай сям’і моў]]. Але шырокае распаўсюджанне англійскай мовы характэрна толькі для часу пасля [[1707]] года, калі яна стала асноўнай мовай [[дзяржава|дзяржаўнага]] і царкоўнага справаводства<ref>[http://www.bl.uk/learning/langlit/sounds/find-out-more/scotland/ Scotland. Accents and Dialects of Scotland]</ref>. Меншасць (каля 60 тыс. чалавек) ужывае [[шатландская гэльская мова|гэльскую мову]] [[Кельцкія мовы|кельцкай галіны]] індаеўрапейскіх моў, якая сфарміравалася на аснове [[ірландская мова|ірландскіх]] [[сярэднявечча|сярэднявечных]] [[дыялект]]аў і ніколі не была адзінай асноўнай мовай усёй [[Шатландыя|Шатландыі]]<ref>[http://www.omniglot.com/writing/gaelic.htm Scottish Gaelic (Gàidhlig)]</ref><ref>[http://www.leopardmag.co.uk/feats/146/the-origins-of-scotlands-tongues J. Derrick McClure, The origins of Scotland’s tongues] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080924030843/http://www.leopardmag.co.uk/feats/146/the-origins-of-scotlands-tongues |date=24 верасня 2008 }}</ref>. Такім чынам, шатландцы — адзін з нешматлікіх народаў [[Еўропа|Еўропы]], вызначэнне паходжання якога па мове з’яўляецца складанай задачай. == Паходжанне == У традыцыйнай [[гісторыя|гістарыяграфіі]] першапачатковымі продкамі шатландцаў лічацца [[кельты|кельцкія]] плямёны [[брыты|брытаў]] і [[пікты|піктаў]], якія да сярэдзіны 1 тысячагоддзя н. э. займалі адпаведна поўдзень і поўнач краіны. Брыты ўваходзілі ў склад [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]], але пікты не былі падпарадкаваны рымскімі легіянерамі. У [[5 стагоддзе|V]] ст. паўночны захад Шатландыі быў заваяваны кельтамі-[[скоты|скотамі]] ({{lang-la|Scoti}}) з суседняй [[востраў Ірландыя|Ірландыі]]. Менавіта яны і далі сваё імя народу і краіне<ref>[http://www.scotland.org/about-scotland/scottish-history Scottish history]</ref>. У [[843]] годзе кароль скотаў аб’яднаў каралеўства скотаў і піктаў у [[Шатландскае каралеўства|адну дзяржаву]] і такім чынам даў пачатак сучаснай Шатландыі. На працягу далейшай гісторыі Шатландыя ўваходзіла ў склад розных дзяржаўных утварэнняў. Сюды перасяляліся выхадцы з суседняй [[Англія|Англіі]] і [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынаўскага паўвострава]]<ref>[http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ac69 HISTORY OF SCOTLAND]</ref>. Акрамя таго, самі шатландцы насялялі [[Ольстэр|Паўночную Ірландыю]], поўнач Англіі, эмігравалі ў розныя краіны свету і вярталіся зноў на радзіму. Таму лічыцца, што ў сваёй аснове шатландцы як народ маюць кельцкія карані, хаця адчулі моцны ўплыў германамоўных суседзяў. Даследаванне [[ДНК]] сучасных шатландаў паказала значную разнастайнасць. Іх радавод па мужчынскай лініі ўзыходзіць не толькі да насельнікаў [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]] і Скандынавіі, але таксама да [[берберы|бербераў]] (каля 1 %), [[ілірыйцы|ілірыйцаў]], выхадцаў з [[Германія|Германіі]] і [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]], усяго да 100 груп рознаэтнічнага паходжання<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-17740638 Study reveals 'extraordinary' DNA of people in Scotland]</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/uk/2012/aug/15/scotland-dna-study-project Scottish people’s DNA study could 'rewrite nation’s history']</ref>. Вучоныя тлумачаць гэта ўскраінным становішчам Шатландыі. Сюды накіроўваліся па розных прычынах, у тым ліку ў гады нястач і бедстваў, але былі вымушаны затрымацца назаўсёды. == Этнаграфія == [[Файл:RR McIan - "Mac Donald of Clan Ranald" - (Eyre-Todd).jpg|thumb|left|110px|Шатландскі горац у ваенным уборы XVIII ст.]] [[Этнаграфія|Этнаграфічна]] і нават моўна шатландцы падзяляюцца на некалькі супольнасцяў. Найбольш выразна гэта прасочваецца ў вылучэнні жыхароў паўднёвых і ўсходніх раўнін ({{lang-en|Lawlanders}}) і горцаў ({{lang-en|Highlanders}}) поўначы і захаду. У сваю чаргу, сярод раўнінных шатландцаў вылучаюцца насельнікі памежжа з Англіяй і ўсходняга ўзбярэжжа. Раўнінныя шатландцы складалі аснову падданых [[Спіс каралёў Шатландыі|шатландскіх манархаў]]. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] іх кланавая сістэма была ў значнай ступені разбурана [[феадалізм|феадальнымі]] адносінамі. Яны раней трапілі пад уплыў суседняй Англіі і перанялі англійскую мову. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. на поўдні Шатландыі адбыўся працэс [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]], значная частка мясцовых насельнікаў была пісьменнай. Горцы размаўлялі на [[шатландская гэльская мова|гэльскай мове]], доўгі час захоўвалі кланавую сістэму і нават свайго кіраўніка, рэзідэнцыя якога знаходзілася на [[Гебрыдскія астравы|Гебрыдскіх астравах]]. Ён падпарадкоўваўся то шатландскім, то [[Спіс каралёў Нарвегіі|нарвежскім каралям]]. Гэлы падтрымлівалі шчыльныя зносіны з [[Ірландыя]]й і грэбавалі раўніннымі суседзямі. На іх слаба паўплывала феадальная [[саслоўе|саслоўная]] сістэма і ўлада царквы. Пасля стварэння [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] гэльская арыстакратыя ўяўляла сабою моцную апазіцыйную сілу<ref>[http://www.ensignmessage.com/archives/highlanders1.html John D. Keyser, THE STORY OF THE SCOTTISH HIGHLANDERS!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130602041556/http://www.ensignmessage.com/archives/highlanders1.html |date=2 чэрвеня 2013 }}</ref>. У [[1745]]—[[1746]] гг. адбылося апошняе ўзброенае выступленне горных шатландцаў, пасля чаго брытанскія ўлады адмянілі [[суд]]овыя паўнамоцтвы арыстакратаў, а іх землі перадалі ў кіраванне часовай урадавай камісіі. Забараняліся нацыянальная [[вопратка]] і шатландская [[дуда]]. Да [[1766]] года абмяжоўвалася ўжыванне гэльскай мовы<ref>[http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?paragraphid=oaq HISTORY OF SCOTLAND]</ref>. У XIX ст. з будаўніцтвам сучасных шляхоў зносін [[культура]] горцаў зведала значныя трансфармацыі. На [[Аркнейскія астравы|Аркнейскіх астравах]] жывуць ''аркадыянцы'' ({{lang-en|Orcadians}}). Аркадыянцы паходзяць ад перасяленцаў з Нарвегіі, якія з’явіліся на астравах у [[8 стагоддзе|VIII]] — [[9 стагоддзе|IX]] стст. У [[1468]] годзе Аркнейскія астравы былі афіцыйна далучаны да Шатландыі, хаця ўплыў шатландскай культуры ясна прасочваўся ўжо ў [[14 стагоддзе|XIV]] ст. Аднак да канца XIX ст. простыя астравіцяне размаўлялі на мясцовай бяспісьменнай гаворцы ''норн'' [[Скандынавія|скандынаўскага]] паходжання. Асобныя словы захаваліся ў мове мясцовых жыхароў<ref>{{Cite web |url=http://www.orkneyjar.com/orkney/orcadian.htm |title=The Orcadians — the people of Orkney |access-date=9 ліпеня 2013 |archive-date=18 ліпеня 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718064612/http://www.orkneyjar.com/orkney/orcadian.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.orkneyjar.com/orkney/norn.htm |title=Norn — the Language of Orkney |access-date=9 ліпеня 2013 |archive-date=31 кастрычніка 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051031063937/http://orkneyjar.com/orkney/norn.htm |url-status=dead }}</ref>. Аркнейцы традыцыйна падтрымлівалі шчыльныя зносіны са скандынаўскімі краінамі, займаліся [[жывёлагадоўля]]й, марской здабычай і нават [[пірацтва]]м. == Традыцыйная культура == === Заняткі === Да [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзя [[Шатландыя]] заставалася пераважна аграрнай краінай. Галоўным напрамкам [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] была [[мяса]]-[[малако|малочная]] [[жывёлагадоўля]]. Да распаўсюджвання карняплодаў і камбікорму практыкаваўся адгон жывёлы на летнія горныя пашы. Таксама папулярнай была [[авечкагадоўля]]<ref>[http://www.scotchbeefandlamb.com/en/environment/scottish-farming-heritage/ Scottish Farming Heritage] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130502200055/http://www.scotchbeefandlamb.com/en/environment/scottish-farming-heritage/ |date=2 мая 2013 }}</ref>. [[Земляробства]] адыгрывала важную ролю на поўдні і ўсходзе Шатландыі. Вырошчвалі [[Пшаніца|пшаніцу]], [[авёс]], [[ячмень]], [[буракі]], [[бульба|бульбу]]. У горных раёнах палеткі складаюць толькі 8 % ад усёй зямлі, таму земляробства цалкам не магло забяспечыць нават заможныя [[сям’я|сем’і]]. Значную частку насельніцтва складалі ''крофтэры'', якія былі вымушаны шукаць працу ў іншых месцах, вельмі часта за межамі Шатландыі. Толькі ў [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзі з’явіліся фермерскія гаспадаркі, накіраваныя на задавальненне [[рынак|рынкавых]] запатрабаванняў<ref>[http://www.ancestralscotland.com/research-your-roots/working-men-and-women/909623/ Farmers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130506043451/http://www.ancestralscotland.com/research-your-roots/working-men-and-women/909623/ |date=6 мая 2013 }}</ref>. На [[мора|марскім]] [[бераг|узбярэжжы]] і [[возера|азёрах]] здаўна займаліся [[рыбалоўства]]м, хаця ў большасці рэгіёнаў Шатландыі яно лічылася не надта прэстыжнай справай. Шатландцы заўсёды былі вядомы як добрыя [[рамяство|рамеснікі]]. Найбольш распаўсюджаныя рамёствы — апрацоўка [[Авечая воўна|авечай воўны]], выраб [[Тканіна|тканін]] і [[Мэбля|мэблі]], [[ганчарства]], пляценне [[кошык]]аў<ref>[http://www.craftscotland.org/explore-craft/about-craft/scottish-craft/ Traditional Scottish Craft] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130702235738/http://www.craftscotland.org/explore-craft/about-craft/scottish-craft/ |date=2 ліпеня 2013 }}</ref>. Прадзіва з [[Лён|льна]] і воўны рабілі жанчыны ў хатніх умовах, пасля чаго перадавалі яго для вырабу тканіны прафесійным майстрам. Характэрна, што шатландскія ткачы не жылі ў адным месцы, а вандравалі разам з прыладамі працы па ўсёй краіне. У горных раёнах быў папулярны падоўжаны [[калаўрот]]. З яго дапамогай можна было прасці падчас вандровак. Найбольш даступным відам тканіны быў ''[[Цвід (тканіна)|цвід]]'' з заблытанай авечай воўны. З яе рабілі [[плед]]ы, [[Коўдра|коўдры]], некаторыя часткі вопраткі. Была вядома напаўваўняная тканіна [[драгет]]. Звычайна яна мела [[сіні колер]] і яркія падоўжныя палосы. Такую тканіну ўжывалі для вопраткі<ref>[http://www.ancestralscotland.com/research-your-roots/working-men-and-women/909621/ Weavers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130617134002/http://www.ancestralscotland.com/research-your-roots/working-men-and-women/909621/ |date=17 чэрвеня 2013 }}</ref>. Многія рамёствы існуюць у Шатландыі і ў наш час. === Жытло === У мінулым пераважала жытло ў выглядзе доўгіх хацін, складзеных з [[прыродны камень|камянёў]]<ref>[http://www.educationscotland.gov.uk/scotlandshistory/unioncrownsparliaments/blackhouses/index.asp Blackhouses] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130703070751/http://www.educationscotland.gov.uk/scotlandshistory/unioncrownsparliaments/blackhouses/index.asp |date=3 ліпеня 2013 }}</ref>. Жылыя і гаспадарчыя пакоі размяшчаліся адзін за другім. Яны накрываліся крукападобным [[салома|саламяным]] [[дах]]ам. У старых гэльскіх пабудовах адкрытая [[печ]] знаходзілася ў цэнтры галоўнай залы. Але з канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. рабіліся прыфрантонныя печы. Галоўны ўваход вёў у кухню. У жыхароў [[раўніна|раўнін]] — у вузкі калідор, адкуль адчыняліся дзверы ў пакоі, а лесвіца вяла на гарышча. Часцяком перагародкай паміж пакоямі былі высокія [[драўніна|драўляныя]] [[шафа|шафы]]. Такі тып паселішча, як [[вёска]], у шатландцаў амаль не вядомы. Большасць насельніцтва жыве ў малых і вялікіх [[горад|гарадах]]. У сельскай мясцовасці, асабліва ў [[гара]]х, распаўсюджаны [[хутар]]ы. <gallery> Файл:1997 Arnol Blackhouse Lewis.jpg|Традыцыйная каменная хаціна Файл:MagazineCottage.jpg|Умацаванае жытло XVII ст. Файл:A house at Megdale - geograph.org.uk - 344521.jpg|Традыцыйная сямейная сядзіба Файл:Langlandsfarm.JPG|Фермерская сядзіба </gallery> === Кухня === [[Файл:Haggis at a Burns Supper.JPG|thumb|150 px|''Хагіс'']] У [[Шатландыя|Шатландыі]] прынята нарыхтоўваць прадукты пра запас. З гэтай мэтай з малака выраблялі [[масла]] і [[сыр]], [[мяса]] салілі або сушылі, [[Рыбы|рыбу]] салілі, сушылі, вэндзілі. Беднякі ўзімку спажывалі шмат салёных [[Селядцовыя|селядцоў]], якія нарыхтоўвалі ў бочкі і развозілі з [[бераг|ўзбярэжжа]] і [[востраў|астравоў]] па ўсёй краіне<ref>[http://www.glasgowwestend.co.uk/out/outdoors/ianmitchell/walkinghistory.html Walking through Scotland’s history]</ref>. [[Збожжавыя культуры|Збожжа]] часцяком малолі ўручную на каменных жорнах. Грубую [[мука|муку]] дадавалі ў [[суп]]ы і заціркі. З астатняй пяклі праснакі. У мінулым нават існавалі спецыяльныя печы для выпечкі [[хлеб]]а, у якіх цеста клалі на распаленыя камяні або металічную рашотку. У святочныя дні ўжо гатовыя праснакі мазалі маслам, [[яйка]]мі, дадавалі [[цукар]] і зноў запякалі. Зранку гатавалі вадкую [[авёс|аўсяную]] кашу ''порыдж'', якая пазней набыла папулярнасць сярод усіх [[Вялікабрытанія|брытанцаў]]. Нацыянальнай стравай з’яўляецца ''хагіс''. Гэта авечыя або каровіныя трыбухі, звараныя з аўсянай мукой, [[цыбуля]]й і спецыямі<ref>[http://www.history.com/news/hungry-history/ode-to-a-haggis-the-history-of-scotlands-national-dish Stephanie Butler, Ode to a Haggis: The History of Scotland’s National Dish]</ref>. Свежая [[садавіна]] і [[гародніна]] раней амаль не ўжывалася. Затое ў традыцыйнай кухні шатландцаў шмат розных відаў супоў і зацірак. Вядомы суп з рыбных галоў, запраўлены малаком. Да [[19 стагоддзе|XIX]] ст. малако лічылася найбольш распаўсюджаным напоем, пакуль яго не выціснуў [[чай]]. На ўвесь свет вядомы шатландскі [[віскі]] ''скотч''. === Вопратка === Большасць элементаў нацыянальнай шатландскай вопраткі была страчана ў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст., часткова з-за пранікнення агульнаеўрапейскай [[мода|моды]]. Адмоўную ролю адыграла таксама ўрадавая забарона гэльскай вопраткі ў [[1746]]—[[1778]] гг. Традыцыйная жаночая вопратка адышла ў нябыт. Яе апісанні захаваліся толькі дзякуючы запісам вандроўнікаў. Вядома, што шатландскія жанчыны апраналі доўгія [[Спадніца|спадніцы]], сабраныя на таліі. У гарах для іх пашыву выкарыстоўваліся клятчастыя напаўваўняныя [[Тканіна|тканіны]], на поўдні і на ўсходзе — паласатыя. На [[свята|святы]] таксама апраналі белую ваўняную [[кофта|кофту]] с пышнымі рукавамі. Гэльскія жанчыны насілі яе навыпуск, гараджанкі запраўлялі ў спадніцу, а зверху чаплялі [[гарсэт]]. На плечы і шыю накідвалі клятчастую [[хустка|хустку]] або плед. На грудзях плед замацоўваўся вялікай [[срэбра]]най брошкай. Замужнія жанчыны пакрывалі галаву хусткамі ці [[каптур]]амі. Незамужнія жанчыны павязвалі ленты, запляталі косы<ref>[http://www.tartansauthority.com/highland-dress/ancient/highland-dress-for-women/ Women’s Dress]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ehow.com/info_8276668_traditional-scottish-clothes-women.html |title=Traditional Scottish Clothes for Women |access-date=11 ліпеня 2013 |archive-date=3 верасня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903120836/http://www.ehow.com/info_8276668_traditional-scottish-clothes-women.html |url-status=dead }}</ref>. У сярэднявеччы асноўным элементам мужчынскай вопраткі была доўгая ільняная кашуля да каленяў. У шыі і таліі рабіліся зборкі. [[Штаны]] канчаткова сталі карыстацца попытам толькі ў XVIII ст. Ільняныя кашулі звычайнай даўжыні і клятчастыя мужчынскія пледы захаваліся ва ўсіх частках краіны. Гэлы таксама апраналі клятчастыя [[кілт]]ы, прычым расфарбоўка пледа і кілта ў кожнага клана была свая<ref>[http://www.reconstructinghistory.com/articles/scottish-articles/the-evolution-of-the-kilt-scottish-highlands-1100-1600-ce.html The Evolution of the Kilt — Scottish Highlands, 1100—1600 CE] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130703015514/http://www.reconstructinghistory.com/articles/scottish-articles/the-evolution-of-the-kilt-scottish-highlands-1100-1600-ce.html |date=3 ліпеня 2013 }}</ref><ref>[http://www.marariley.net/celtic/scotland.htm 17th and 18th Century Scottish Costume]</ref>. Горцы таксама паверх пледа накідвалі скураныя курткі. <gallery> Файл:Waulking 18th century engraving.jpg|Шатландскія жанчыны, XVIII ст. Файл:James Ward - Scottish Peasant Women - Google Art Project.jpg|Шатландская сялянка, XIX ст. Файл:Highlander-kilt.jpg|Мужчына ў гэльскай вопратцы Файл:Belted plaid 07SV 401.jpg|Мужчына ў пледзе з кілтам </gallery> === Спорт === Традыцыйныя [[спорт|спартыўныя]] гульні: * [[Кёрлінг]] * [[:en:Hurling|Харлінг]] * [[Гольф]] * Гэльскі [[футбол]] === Сацыяльная арганізацыя === Характэрнай з’явай Шатландыі доўгі час было захаванне кланавай сістэмы грамадства. Нават у раўніннай частцы краіны жыхары аднаго паселішча звычайна належалі да аднаго рода і мелі адно [[прозвішча]]. Сама сістэма прозвішчаў фарміравалася з кланавых [[Асабістае імя|імён]] продкаў і мела прыстаўку Мак (''Mac'', ''Mc'' — літаральна «сын»), радзей О' (''O' '' — літаральна «унук»). Само слова «клан» (''Clann'') таксама паходзіць ад старажытных кельтаў, продкаў сучасных шатландцаў, і значыць «род, нашчадкі»<ref>[http://www.scottish-at-heart.com/clans-of-scotland.html The Clans of Scotland]</ref>. Да канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. кланавая сістэма асабліва добра захоўвалася ў [[гара|горнай]] Шатландыі і на [[Гебрыдскія астравы|Гебрыдскіх астравах]]. Кожны клан меў пэўную [[геаграфія|геаграфічную]] тэрыторыю, цэнтрам якой быў [[замак]] або іншае ўмацаванне. Старшыні кланаў набывалі ўладу па спадчыне, былі суддзямі, размяркоўвалі зямлю, арганізоўвалі абарону і супольную працу. У склад буйных кланаў таксама ўваходзілі ''септы'', малыя кланы і сем’і, што лічыліся аддалена звязанымі з іншымі родзічамі. Да прыняцця спецыяльнага закона [[1939]] года былі шырока распаўсюджаны фармальныя [[шлюб]]ы, якія рабіліся па заяве пары. У некаторых месцах вяселле суправаджалася нецаркоўным [[рытуал]]ам заручынаў над камянямі або кавадлам. Захоўваліся шматлікія іншыя вясельныя звычаі і забавы<ref>[http://scottishwedding.visitscotland.com/scottishweddingtraditions Scottish Wedding Traditions]</ref>. Жанчыны мелі роўныя правы з мужчынамі на спадчыну. Толькі ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. з’явілася агульнаеўрапейская традыцыя браць прозвішча мужа. === Фальклор === Шатландцы славяцца сваімі [[гісторыя|гістарычнымі]] баладамі. Асабліва вядомы цыкл памежных балад пра барацьбу з іншаземнымі [[пірацтва|піратамі]] і [[англічане|англічанамі]]. Балады выконваюць народныя [[казка|казачнікі]] і [[песня|спевакі]] ''[[Бард (Сярэднявечча)|барды]]'', прычым традыцыя бардаўскіх спеваў жыве і ў нашы дні. Найбольш папулярны [[музычны інструмент]] — дуда<ref>[http://www.visitscotland.com/about/arts-culture/uniquely-scottish/bagpipes Bagpipes]</ref>. Традыцыйныя [[танец|танцы]] ''рыл''<ref>[http://www.scottish-country-dancing-dictionary.com/reels.html Reels]</ref> і ''флінг''<ref>[http://www.scottish-country-dancing-dictionary.com/dance-crib/festival-fling.html Festival Fling]</ref> парныя. Вядомы ваенны сольны танец [[меч|мячоў]]<ref>[http://www.toeandheel.com/celticspiritdance/dances/swords.htm The Sword Dance (Ghillie Callum)]</ref>, які выконваецца вакол двух скрыжаваных мячоў. == Шатландцы на беларускіх землях == {{main|Шкоты}} На [[Беларусь|беларускіх]] землях шатландскія наёмнікі былі вядомы з [[14 стагоддзе|XIV]] ст.<ref>[http://be.convdocs.org/docs/index-125202.html Вяч. Насевіч, ПАКАЛЕННЕ ПЯТАЕ: АЛЬГЕРД І КЕЙСТУТ (1340-ыя — 1360-ыя гады)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304212713/http://be.convdocs.org/docs/index-125202.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> Беларускі гісторык і [[нумізматыка|нумізмат]] [[Валянцін Навумавіч Рабцэвіч]] паведамляў пра шатландцаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] наступнае<ref>Рябцевич В. Н., Нумизматика Беларуси. — Мн.: Полымя, 1995. С. 188—191</ref>: {{Пачатак цытаты}} Пачынаючы з другой паловы [[16 стагоддзе|XVI]] ст., актавыя крыніцы [[Польшча|Польшчы]] і ВКЛ часта згадваюць шатландцаў (шкотаў, шотаў), якія выступалі ў двух цалкам непадобных абліччах — як мірныя дробязныя [[гандаль|гандляры]] і як прафесійныя ваенныя наёмнікі. Петркоўскі сейм [[1563]] года ў ліку купцоў-чужынцаў згадвае «шкотаў» і забараняе тым з іх, хто не мае сталага месца жыхарства, займацца прадпрымальніцкай дзейнасцю. Скарга на шкоду, якую прычыняюць канкурэнцыяй шатландцы мясцоваму гандлю, утрымоўваецца ў канстытуцыі Петркоўскага сейма [[1567]] года. «Вандроўным шотам» у [[1594]] годзе было забаронена гандляваць па-за межамі ярмарак…{{Канец цытаты}} {{Пачатак цытаты}} Продак [[Міхаіл Юр’евіч Лермантаў|М. Ю. Лермантава]] «шкоцкі немец» Георг Лермант, які загінуў пад [[Смаленск]]ам у канцы [[1633]] або ў пачатку [[1634]] года ў званні ротмістра [[Масква|маскоўскага]] [[рэйтар]]скага палка, пачынаў ваенную службу на Беларусі. У [[1613]] годзе ён апынуўся ў складзе польска-літоўскага гарнізона, абложанага ў крэпасці Белай (зараз раённы цэнтр [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]), і разам з атрадам суайчыннікаў перайшоў на бок [[Маскоўская дзяржава|маскоўскага]] войска…{{Канец цытаты}} {{Пачатак цытаты}} З другой чвэрці [[17 стагоддзе|XVII]] ст. лік шатландцаў-чужынцаў, якія пакідалі радзіму, рэзка ўзрастае. Гэтая з’ява знаходзіць тлумачэнне ў пэўных падзеях англа-шатландскай гісторыі. Пасля заключэння ў [[1603]] годзе ўніі паміж [[Англія]]й і Шатландыяй англійскі ўрад пачаў ганенні на [[прэсвітарыянства|прэсвітарыянскую]] царкву Шатландыі. Ганенні прынялі асабліва шырокі размах пры [[Карл I Сцюарт|Карле I]] ([[1625]]—[[1649]] гг.), яны вымушалі шматлікіх шатландцаў пакідаць радзіму. Адным з месцаў, найбольш прывабных для выгнаннікаў, стала [[Рэч Паспалітая]], і ў прыватнасці ВКЛ, дзе [[Радзівілы]], магутныя магнаты свайго часу, спавядалі блізкі да прэсвітарыянства [[кальвінізм]] і старанна ўкаранялі яго ў сваіх валоданнях. Толькі на Беларусі кальвінісцкія храмы і школы меліся ў [[Берасцейскае ваяводства|Брэсцкім ваяводстве]], [[Віцебск]]у, [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскім павеце]], [[Ашмяны|Ашмянскім]] земстве, [[Навагрудак|Наваградку]], [[Мінск]]у, [[Капыль|Капылю]], [[Дзяржынск|Койданаве]], [[Слуцк]]у, [[Шклоў|Шклове]] і ў шэрагу іншых месцаў. У рэестры купцоў [[Пінск]]а, складзеным у 1620-я гг., пералічаны чатыры шатландцы: «Стамляла Олешкович, шот, Пётр Шимкович, шот, Олешко Охремович, шот, Луцъя Литвинович, шот». У гэтым славянскім гучанні імёнаў няма нічога дзіўнага: згаданы вышэй Георг Лермант у рускіх крыніцах «перахрышчаны» у Юрыя Андрэева; у… справе [[Вільня|Віленскага]] суда [[1629]] года адзін з шатландцаў на пратакольнай [[польская мова|польскай мове]] мянуецца Мордэнам, а ў наступным, складзеным на [[беларуская мова|беларускай мове]], — ужо «Мардэновічам». Да 1630-х гг. адносіцца з’яўленне шатландскіх рамеснікаў і гандляроў у Слуцку. Яны заснавалі тут прэсвітарыянскую абшчыну і, як аднадушна адзначаюць згаданыя крыніцы, значна ажывілі мясцовы гандаль, вывозілі тавары ў Расію, Польшчу, [[Германія|Германію]] і [[Нідэрланды|Галандыю]]. У першай чвэрці XVII ст. шатландцы трывала замацаваліся ў Вільні. Запіс Віленскага [[Мяшчане|мяшчанскага]] суда ад [[26 мая]] [[1619]] года паказвае, што адна з хат недалёка ад кальвінісцкага збора належала нейкаму «доктару шкоту»…{{Канец цытаты}} == Зноскі == {{reflist|2}} [[Катэгорыя:Шатландцы| ]] [[Катэгорыя:Кельты]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Народы Вялікабрытаніі]] s4bncj35een6e9y5dbfb3jg4k6z18ar Людас Гіра 0 172709 5143081 5117986 2026-05-18T14:20:41Z Pabojnia 135280 /* Літаратурная дзейнасць */ афармленне 5143081 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Людас Гіра |Арыгінал імя = {{lang-lt|Liudas Gira}} |Імя пры нараджэнні = Liudas Gira |Псеўданімы = E. Radzikauskas |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = Расійская імперыя, Літва, СССР |Род дзейнасці = |Гады актыўнасці = [[1902]]—[[1945]] |Кірунак = нацыянальны рамантызм |Жанр = верш, паэма, містэрыя, драма |Мова твораў = |Вікісховішча = |Вікікрыніца = }} '''Людас Канстанцінавіч Гіра''' ({{ВД-Прэамбула}}) — літоўскі {{паэт|Расійскай імперыі|Літвы|СССР|XX стагоддзя}}, {{драматург|XX стагоддзя|Расійскай імперыі|Літвы}}, {{літаратурны крытык|Расійскай імперыі|Літвы|СССР}}, {{Перакладчык|Расійскай імперыі|Літвы|СССР|на літоўскую мову|XX стагоддзя}}, {{публіцыст|Расійскай імперыі|Літвы|СССР}}, грамадскі дзеяч; [[народны паэт Літоўскай ССР]] (1945), правадзейны член [[Акадэмія навук Літвы|Акадэміі навук Літоўскай ССР]] (1946)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гира Людас Константинович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 147 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == [[Файл:Liudas Gira in 1933.jpeg|thumb|злева|Людас Гіра ў 1933 годзе]] Вучыўся ў {{нп3|Стаклішкеская сярэдняя школа|Стаклішкескай пачатковай гімназіі|lt|Stakliškių vidurinė mokykla}} (каля [[Каўнас|Коўна]]) і Віленскай рэальнай гімназіі. У Казані здаў экстэрнам экзамен за 4-ы клас гімназіі і паступіў у {{нп3|Віленская духоўная гімназія|Віленскую духоўную семінарыю|ru|Виленская духовная семинария}}. З 1905 года працаваў у рэдакцыях газет «[[Vilniaus žinios]]», «[[Lietuvos ūkininkas]]»), з 1907 года — «[[Viltis]]»<ref name=autogenerated1>{{cite web|url= http://www.rasyk.lt/rasytojai/liudas-gira.html|title= Liudas Gira |author= |date= |work= Rašytojai |publisher= KitoKs |accessdate=2014-01-03|lang=lt}}</ref>. Браў удзел у дзейнасці Саюза літоўскіх настаўнікаў, быў сакратаром прэзідыума [[Вялікі Віленскі сейм|Вялікага Віленскага сейма]] (1905), удзельнічаў у стварэнні {{нп3|Літоўскае навуковае таварыства|Літоўскага навуковага таварыства|lt|Lietuvių mokslo draugija}} (1907). Пачынаючы з 1911 года быў рэдактарам літаратурных альманахаў і літаратурных часопісаў, укладальнікам анталогій літоўскай паэзіі. У 1911 годзе нарадзіўся сын [[Вітаўтас Сірыёс-Гіра|Вітаўтас]], які пазней стаў паэтам і празаікам. У 1918 годзе быў ваенным камендантам Вільні, камандзірам атрада літоўскіх добраахвотнікаў. Трапіў у палон да [[бальшавікі|бальшавікоў]] і праз паўгода вярнуўся ў [[Каўнас|Коўна]], яго абмянялі на палонных чырвонаармейцаў. У Коўна стаў начальнікам аддзела разведкі міністэрства абароны краю, удзельнічаў у ліквідацыі змовы [[Польская ваенная арганізацыя|Польскай ваеннай арганізацыі]] (POW). У 1922—1926 гадах працаваў дырэктарам {{нп3|Каўнаскі дзяржаўны драматычны тэатр|Дзяржаўнага тэатра ў Коўна|ru|Каунасский государственный драматический театр}}. У 1923 года — рэдактар літаратурнага часопіса «{{нп3|Skaitymai||lt|Skaitymai}}»). У 1924 годзе выйшла напісаная ім «Руска-літоўская граматыка» (Каўнас; паўторнае выданне 1925). [[Файл:Liudas Gira (thumb in Rasos Cemetery).jpg|thumb|left|250px|Магіла на могілках [[Роса]]]] У [[1926]]—[[1936]] гадах — сакратар кнігавыдавецкай камісіі міністэрства асветы. У [[1928]]—[[1930]] гадах інтэнсіўна перапісваўся з [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|К. Д. Бальмонтам]] і папулярызаваў яго творчасць у літоўскім друку, быў адным з галоўных арганізатараў прыезду Бальмонта ў Літву ([[1930]]). У сярэдзіне [[1930-я|1930-х]] гадоў быў адным з ініцыятараў умацавання літоўска-латышскіх і літоўска-эстонскіх літаратурных і культурных сувязяў, арганізатар і ўдзельнік літаратурных вечароў і абменаў дэлегацыямі пісьменнікаў. У [[1936]]—[[1937]] і [[1938]]—[[1939]] гадах — старшыня {{нп3|Таварыства літоўскіх пісьменнікаў||lt|Lietuvių rašytojų draugija}}. Рэдактар літаратурнай газеты «[[Literatūros naujienos]]» у [[1937]]—[[1938]]. У [[1939]] годзе наведаў [[СССР]]. У 1940 годзе з іншымі дэпутатамі [[Народны сойм|Народнага сейма]] — пісьменнікамі [[Юстас Паляцкіс|Ю. Паляцкісам]], [[Саламея Нерыс|С. Нерыс]], [[Пятрас Цвірка|П. Цвіркам]] — увайшоў у склад дэлегацыі, якая хадайнічала перад [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] аб прыёме Літвы ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Намеснік наркама асветы [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] у [[1940]]—[[1941]] гадах. У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] эвакуіраваны ўглыб СССР, жыў у [[Пенза|Пензе]] да пачатку [[1942]] года. У [[1942]]—[[1944]] гадах служыў у {{нп3|16-я стралковая дывізія, 2-га фарміравання|Літоўскай дывізіі|ru|16-я стрелковая дивизия (2-го формирования)}} (капітан)<ref name=autogenerated1 />. На Радзіму вярнуўся цяжка хворым летам 1945 года. Памёр 1 ліпеня 1946 года ў Вільні. Пахаваны ў [[Вільня|Вільні]] на могілках [[Роса]]. == Памяць == У Вільні вуліца [[Вуліца Вільняўс|Вільняўс]] ({{langi|lt|Vilniaus gatvė}}, ''Віленская'') была пераназвана ў вуліцу Гіры ({{langi|lt|Liudo Giros gatvė}}, ''Гірос''), але пасля аднаўлення незалежнасці Літвы вуліцы была вернута ранейшая назва. Да 2024 года <!-- высветліць, пачынаючы з якога года --> імя Л. Гіры насіла вуліца ў віленскім раёне Фабіёнішкес<ref>{{Cite news|url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/2348274/neries-gatve-vilniuje-bus-pervadinta-i-vetrunges-giros-i-baliukeviciaus-dzuko|title=Nėries gatvė Vilniuje bus pervadinta į Vėtrungės, Giros – į Baliukevičiaus-Dzūko|publisher=LRT|date=2024-08-28|lang=lt}}</ref>. У [[1977]] годзе ў Вільні ў невялікім скверы на вуліцы Валана насупраць будынка Міністэрства адукацыі і навукі Літоўскай ССР быў усталяваны помнік (скульптар {{нп3|Віктарас Паліс||lt|Viktoras Palys}}, архітэктар Стасіс Шашкявічус). Помнік уяўляў сабой [[гарэльеф]]ны партрэт паэта, высечаны ў глыбе [[граніт]]у (вышыня 1,2 м) на прамавугольным гранітным пастаменце. [[11 верасня]] [[2013]] года помнік пасля патрабаванняў былых палітычных вязняў, ссыльных і прадстаўнікоў іншых правых арганізацый па просьбе {{нп3|Міністэрства адукацыі і навукі Літвы||ru|Министерство образования и науки Литвы}} быў дэмантаваны і вывезены на тэрыторыю муніцыпальнага прадпрыемства «Грында» у {{нп3|Юсцінішкес||ru|Юстинишкес}} (непадалёк ад 2-га тралейбуснага парку) на захоўванне<ref>{{cite web|url= http://www.lrytas.lt/lietuvos-diena/aktualijos/l-giros-paminklas-is-senamiescio-nugrustas-i-salikele.htm#.UsZ9RfQW1ww|title= L. Giros paminklas iš senamiesčio nugrūstas į šalikelę |author= Martynas Čerkauskas|date= 2013-09-11 |work= Lrytas |publisher= Lrytas |accessdate=2014-01-03|lang=lt}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.obzor.lt/news/n9869.html|title= Вильнюсский памятник Л. Гиры отправлен на склад |author= |date= 13 сентября 2013 |work= Obzor.lt |publisher= Обзор|accessdate=2014-01-03|lang=}}</ref>. == Літаратурная дзейнасць == Дэбютаваў у літаратуры ў [[1902]] годзе [[Апавяданне|аповедамі]]. Вершы пачаў пісаць з [[1903]] года. Друкаваўся з 1903 года<ref name="БС"/>. Выдаў трынаццаць зборнікаў вершаў. Першыя зборнікі паэтыкай блізкія народнай песні. Пасля ў паэзіі з’явіліся элементы сімвалізму, дэкларатыўны патрыятызм, лозунгавасць. З аднолькавым пафасам апяваў па чарзе веліч Літвы, адраджэнне Італіі пры [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]], [[Сталінізм|сталінскі рэжым]]. У драмах «Помста» (1910), «Госці» (1910) выяўляецца ўплыў драматургіі {{нп3|Станіслаў Пшыбышэўскі|Станіслава Пшыбышэўскага|ru|Пшибышевский, Станислав}}, у драматычных творах на гісторыка-нацыянальныя тэмы «Зара, якая занімаецца» (1913), «Папараць-кветка» (1928) — [[Відунас]]а і [[Вінцас Крэве-Міцкявічус|Вінцаса Крэве-Міцкявічуса]]. Пад час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] напісаў паэмы «Літва Грунвальда» (1942), «Адам Міцкевіч у Паволжы» і вершы, працятыя [[патрыятызм]]ам, нянавісцю да [[фашысты|фашыстаў]]. Вершы Людаса Гіры ў перакладах на рускую мову ўключаліся ў зборнікі «Жывая Літва» (Масква, 1942), «Дарога ў Літву» (Масква, 1944). Вершы пісаў, акрамя літоўскай, на [[беларуская мова|беларускай]] (верш «З Новым годам»)<ref name="БС"/>, [[польская мова|польскай]], [[Руская мова|рускай мовах]]<ref name=karma>{{cite web |author=Ramutis Karmalavičius |title=Gira, Liudas |url=http://www.lle.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&a=g&-max=2147483647&-recid=40748&-find= |work=Lietuvių literatūros enciklopedija |publisher=Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas |year=2001 |isbn=9986-513-95-2 |accessdate=2 верасня 2013 |archiveurl=https://archive.today/20070927222128/http://www.lle.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&a=g&-max=2147483647&-recid=40748&-find= |archivedate=27 верасня 2007 |url-status=dead }}</ref>. Укладальнік першых анталогій літоўскай літаратуры ([[1911]], [[1914]]), у міжваенныя гады — паэтычнага зборніка, прысвечанага дзесяцігоддзю незалежнасці Літвы «Прывітанне, Незалежная» (1928), і першай літоўскай анталогіі рэлігійных вершаў «Святая Літва» (1930). Падрыхтаваў да друку сачыненні літоўскіх пісьменнікаў {{нп3|Лаздзіну Пяледа|Лаздзіну Пяледы|ru|Лаздину Пеледа}}, [[Пранас Вайчайціс|Пранаса Вайчайціса]] і іншых. У [[1911]]—[[1912]] гадах — рэдактар альманаха {{нп3|Švyturys||ru|Švyturys}} ({{lang-be|Маяк}}), у [[1913]]—[[1914]] гадах — рэдактар першага літоўскага літаратурнага часопіса {{нп3|Vaivorykštė||lt|Vaivorykštė (žurnalas)}} ({{lang-be|Вясёлка}}), пазней рэдагаваў {{нп3|Skaitymai||ru|Skaitymai}} ({{lang-be|Чытанні}}, [[1923]]), газету «[[Literatūros naujienos]]» ({{lang-be|Літаратурныя навіны}}, [[1937]]—[[1938]]). Супрацоўнічаў у часопісах «{{нп3|Ateitis||lt|Ateitis (žurnalas)}}» ({{lang-be|Будучыня}}), «[[Vairas]]» ({{lang-be|Руль}}) і многіх іншых літоўскіх перыядычных выданнях. Пісаў артыкулы для часопісаў і газет на рускай мове «{{нп3|Балтийский альманах||ru|Балтийский альманах}}», «[[Эхо]]», «[[Наше эхо]]», {{нп3|Сегодня (газета, Латвія)|Сегодня|ru|Сегодня (газета, Латвия)}}. Напісаў вялікую колькасць літаратурна-крытычных артыкулаў. Сярод іх артыкулы пра [[Беларуская літаратура|беларускую]], [[Руская літаратура|рускую]], [[Украінская літаратура|украінскую]], {{нп3|Чэшская літаратура|чэшскую|ru|Чешская литература}} літаратуру. Артыкул Л. Гіры «З беларускай літаратуры» (1910) — самы ранні водгук літоўскай крытыкі пра творчасць [[Янка Купала|Я. Купалы]]<ref name="БС"/>. Выступаў таксама як тэатральны крытык. Падпісваўся ''Akstinų Vincas'', ''Aldonė V.'', ''Ant. Kašėta'', ''B. Dzūkas'', ''Eglė'', ''E. Radzik.'', ''Ensexistens'', ''E. Radzikauskas'', ''Erulis'', ''G-lis L.'', ''Gerulis'', ''Kuzavas'', ''Kažin kas'', ''Rimbas'', ''Saugus'', ''Szlachcic-Katolik'', ''Teatralas'' ''Zukas D.'' і многімі іншымі [[псеўданім|псеўданімамі]]. == Перакладчыцкая дзейнасць == Пераклаў і выдаў асобным зборнікам вершы [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]] ([[1912]]). Перакладаў на літоўскую мову вершы [[Мікалай Мікалаевіч Асееў|М. М. Асеева]], [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|К. Д. Бальмонта]], {{нп3|Сямён Ісакавіч Кірсанаў|С. І. Кірсанава|ru|Кирсанов, Семён Исаакович}}, [[Васіль Іванавіч Лебедзеў-Кумач|В. І. Лебедзева-Кумача]], [[Міхаіл Юр'евіч Лермантаў|М. Ю. Лермантава]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|У. У. Маякоўскага]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкіна]], [[Мікалай Сямёнавіч Ціханаў|М. С. Ціханава]], [[Яўген Львовіч Шкляр|Я. Л. Шкляра]]<ref name="БС"/>. У яго перакладах друкаваліся таксама творы [[Уладзіслаў Сыракомля|Л. Сыракомлі]], [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевіча]], [[Генрых Гейнэ|Г. Гейне]], [[Станіслаў Выспяньскі|С. Выспяньскага]], {{нп3|Станіслаў Пшыбышэўскі|С. Пшыбышэўскага|ru|Пшибышевский, Станислав}}, [[Іван Якаўлевіч Франко|І. Франко]]. == Выданні == ;Зборы сачыненняў: * Raštai («Сачыненні», 2 тт., 1953) * Raštai («Сачыненні», 5 тт., 1960—1963) ;Зборнікі вершаў: * Dul-dul dūdelė… («Дуль-дуль дудка»; Вільня, 1909) * Žalioji pievelė («Зялёны лужок»; Вільня, 1911) * Laukų dainos («Песні палёў»; Сейны, 1912) * Tėvynės keliais… («Дарогамі радзімы»; Вільня, 1912) * Žiežirbos. 1912—1920 m. poezijos («Іскры»; Каўнас, 1921) * Žygio godos («Паходныя думы»; Клайпеда, 1928) * Šilko gijos («Шаўковыя ніткі»; Каўнас, 1929) * Amžių žingsniai («Крокі стагоддзяў»; Каўнас, 1929) * Smurtas ir ryžtas («Гвалт і рашучасць»; Масква, 1942) * Žalgirio Lietuva («Літва Грунвальда»; Масква, 1942) * Tolimuos keliuos («Па далёкіх дарогах»; Каўнас, 1945) * Rinktinė poezija («Выбраная паэзія»; Каўнас, 1945) * Rinktinė («Выбранае»; Вільнюс, 1951) * Ne margi sakalėliai («Не пярэстыя саколікі»; Вільнюс, 1963) * Raudonosios aguonos («Чырвоны мак»; Вільнюс, 1969) ;Кнігі для дзяцей * Trys berželiai («Тры бярозкі»; Вільнюс, 1949) ;На рускай мове: * Стихи («Вершы»; Масква, 1940) * Слово борьбы («Слова барацьбы»; Масква, 1940) * Избранное («Выбранае»; Вільнюс, 1952) * Здравствуй, вихрь! Стихи («Вітаю, віхура! Вершы»; Ленінград, 1960) ;Паэмы: * Milžinkapių daina («Песня курганоў»; Вільня, 1910) * Stalino LTSR konstitucija («Сталінская Канстытуцыя Літ. ССР»; Каўнас, 1940) ;Драматычныя творы: * Kerštas («Помста»; Вільня, 1910) * Svečiai («Госці»; Вільня, 1910) * Beauštanti aušrelė («Зара, якая занімаецца»; Вільня, 1913) * Paparčio žiedas («Папараць-кветка»; Клайпеда, 1928) ;Гісторыка-літаратурныя і крытычныя працы: * Lietuviškos eilėdaros kūrimosi raida («Гісторыя фарміравання літоўскага вершаскладання»; Каўнас, 1934) * Кніга пра {{нп3|Юозас Тумас|Тумаса-Вайжгантаса|ru|Тумас, Юозас}}, артыкулы пра [[Вінцас Крэве-Міцкявічус|В. Крэве-Міцкявічуса]] і іншых пісьменнікаў. == Пераклады == На беларускую мову творы Гіры перакладалі [[Алесь Астапенка|А. Астапенка]], [[Сяргей Сцяпанавіч Дзяргай|С. Дзяргай]], [[Максім Лужанін|М. Лужанін]] і іншыя<ref name="БС"/>. На рускую мову вершы Л. Гіры перакладалі [[Ілля Карнілавіч Аўраменка|І. К. Аўраменка]], А. Аляксандрава, [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|К. Д. Бальмонт]], {{нп3|Давыд Рыгоравіч Бродскі|Д. Бродскі|ru|Бродский, Давид Григорьевич}}, [[Надзея Давыдаўна Вольпін|Н. Вольпін]], [[Аляксандр Барысавіч Гатаў|А. Гатаў]], І. Грыгор’еў, [[Валянціна Іванаўна Дыннік-Сакалова|В. Дыннік]], [[Марыя Міхайлаўна Замахоўская|М. Замахоўская]], {{нп3|Вера Клаўдзіеўна Звягінцава|В. К. Звягінцава|ru|Звягинцева, Вера Клавдиевна}}, {{нп3|Міхаіл Аляксандравіч Зянкевіч|М. А. Зянкевіч|ru|Зенкевич, Михаил Александрович}}, {{нп3|Дзмітрый Барысавіч Кедрын|Д. Б. Кедрын|ru|Кедрин, Дмитрий Борисович}}, {{нп3|Восіп Якаўлевіч Калычоў|В. Я. Калычоў|ru|Колычёв, Осип Яковлевич}}, {{нп3|Аляксандр Сяргеевіч Качаткоў|А. Качаткоў|ru|Кочетков, Александр Сергеевич}}, [[Эзра Яфімавіч Лявонцін|Э. Лявонцін]], {{нп3|Сусанна Георгіеўна Мар|С. Мар|ru|Мар, Сусанна Георгиевна}}, {{нп3|Леў Адольфавіч Озераў|Л. Озераў|ru|Озеров, Лев Адольфович}}, {{нп3|Леў Яўгенавіч Астравумаў|Л. Астравумаў|ru|Остроумов, Лев Евгеньевич}}, {{нп3|Надзея Міхайлаўна Палякова|Н. Палякова|ru|Полякова, Надежда Михайловна}}, {{нп3|Восіп Барысавіч Румер|В. Румер|ru|Румер, Осип Борисович}}, [[Ілья Львовіч Сяльвінскі|І. Сяльвінскі]], {{нп3|Сяргей Васільевіч Шэрвінскі|С. Шэрвінскі|ru|Шервинский, Сергей Васильевич}}, {{нп3|Зінаіда Канстанцінаўна Шышова|З. Шышова|ru|Шишова, Зинаида Константиновна}}, А. Шпірт, {{нп3|Аркадзь Акімавіч Штэйнберг|А. Штэйнберг|ru|Штейнберг, Аркадий Акимович}}, {{нп3|Павел Мікалаевіч Шубін, паэт|П. Шубін|ru|Шубин, Павел Николаевич (поэт)}}, [[Яўген Львовіч Шкляр|Я. Л. Шкляр]], В. Яворская і іншыя. Вершы Л. Гіры перакладаліся таксама на армянскую, башкірскую, балгарскую, кіргізскую, малдаўскую, польскую, таджыкскую, татарскую, узбекскую, эстонскую мовы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * История литовской литературы. — Вильнюс: Vaga, 1977. — С. 379—393. * Lietuvių rašytojai. Bibliografinis žodynas: A—J. — Vilnius: Vaga, 1979. — С. 541—560. == Спасылкі == * [http://www.lle.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&a=g&-max=2147483647&-recid=40748&-find= Liudas Gira: biografija] {{Архівавана|url=https://archive.today/20070927222128/http://www.lle.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&a=g&-max=2147483647&-recid=40748&-find= |date=27 верасня 2007 }} {{ref-lt}} * [http://www.efn.org/~valdas/gira.html Poems by Liudas Gira] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100627180849/http://www.efn.org/~valdas/gira.html |date=27 чэрвеня 2010 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гіра Людас}} [[Катэгорыя:Рэдактары Літвы]] [[Катэгорыя:Рэдактары газет]] [[Катэгорыя:Рэдактары часопісаў]] [[Катэгорыя:Літоўскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Народныя паэты Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Акадэмікі АН Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] n7dbvpoa2fbhj1f9jqs0qg6on4ncc3n Эдвард Джэймс Корбет 0 173134 5143212 4932506 2026-05-18T19:24:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143212 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Корбет}} {{асоба}} '''Э́двард Джэ́ймс Ко́рбет''' ({{lang-en|Edward James Corbett}}) або папросту '''Джым Ко́рбет''' ({{lang-en|Jim Corbett}}; [[25 ліпеня]] [[1875]] — [[19 красавіка]] [[1955]] гг.) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[паляванне|паляўнічы]], [[пісьменнік]] і [[Прыродазнавец|натураліст]], арганізатар аховы [[Драпежныя|драпежных жывёлін]]. == Біяграфія == Эдвард Джэймс Корбет нарадзіўся ў горадзе [[Наініталь]] на поўначы [[Індыя|Індыі]] ў сям'і [[пошта|паштовага]] службоўца. Яго бацька Вільям Крыстафер Корбет памёр, калі Джыму было толькі 4 гады. Маці Мэры Джэйн Корбет была вымушана самастойна гадаваць 13 дзяцей. Ужо ў дзяцінстве Джым рыхтаваўся да таго, каб стаць знакамітым [[паляванне|паляўнічым]], вывучаў [[лес]], знаёміўся з [[флора|раслінамі]] і [[фаўна|жывёламі]]. У 19 гадоў Джым скончыў школу і перайшоў на працу на [[чыгунка|чыгунку]]. Пазней працаваў як журналіст і грамадскі дзеяч. Удзельнічаў у [[першая сусветная вайна|Першай]] і [[другая сусветная вайна|Другой Сусветных войнах]]. Большую частку жыцця правёў у Наініталі. У [[1947]] г. перасяліўся ў [[Кенія|Кенію]], дзе займаўся [[пісьменнік|пісьменніцкай]] і [[Дабрачыннасць|дабрачыннай]] дзейнасцю. Памёр [[19 красавіка]] [[1955]] г. у [[Ньеры]]. == Паляўнічы == Праславіўся як [[паляванне|паляўнічы]] на [[леапард]]аў і [[тыгр]]аў-людаедаў. У [[1907]] г. забіў тыгра, якога ў [[Кумаон]]е абвінавачвалі ў 436 задакументаваных чалавечых смерцях. Да [[1938]] г. знішчыў 33 тыгры і некалькі леапардаў. == Літаратурная дзейнасць == Джым Корбет апублікаваў некалькі [[дакумент]]альных і [[Мастацкая літаратура|мастацкіх літаратурных]] прац: * Jungle Stories. Privately Published 1935 * Man-Eaters of Kumaon. Oxford University Press, Bombay 1944 * The Man-eating Leopard of Rudraprayag. Oxford University Press, 1947 * My India. Oxford University Press, 1952 * Jungle Lore. Oxford University Press, 1953 * The Temple Tiger and more man-eaters of Kumaon. Oxford University Press, 1954 * Tree Tops. Oxford University Press, 1955 Найбольшым поспехам карысталася яго кніга «Людаеды Кумаона» (''Man-Eaters of Kumaon''). Яна стала асновай для аднайменнага [[галівуд]]скага [[кіно|фільма]], знятага ў [[1948]] г. == Грамадская дзейнасць == Пасля [[Першая сусветная вайна|I Сусветнай вайны]] Джым Корбет купіў [[Фотаапарат|фотакамеру]] і заняўся здымкамі дзікай [[прырода|прыроды]]. Асаблівую сенсацыю выклікалі яго рэпартажы аб жыцці [[Драпежныя|драпежнікаў]], якія звычайна вялі схаваны ад чалавека лад жыцця. У 1930-ых гг. Корбет пачаў чытанне лекцый аб прыродзе [[Індыя|Індыі]], захаванні яе асаблівай [[фаўна|фаўны]]. Па яго ініцыятыве былі створаны два [[Грамадская арганізацыя|грамадскіх аб'яднання]], якія займаліся пошукам сродкаў для арганізацыі аховы прыроды. У [[Кенія|Кеніі]] распрацаваў сістэму мер абароны карэнных жыхароў і хатняй жывёлы ад драпежнікаў. == Памяць == У гонар Джыма Корбета быў названы [[Нацыянальны парк Корбет|адзін з найстарэйшых азіяцкіх нацыянальных паркаў]], створаных на тэрыторыі сучаснага [[Утаракханд]]а. У Каладхунгі (прыгарад [[Наініталь|Наініталя]]) дзейнічае музей Джыма Корбета. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.jimcorbettfanclub.com/Jim_Corbett_Biography.aspx Jim Corbett — Biography] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016155414/http://www.jimcorbettfanclub.com/Jim_Corbett_Biography.aspx |date=16 кастрычніка 2013 }} * [http://www.explore-india.net/jimcorbett/jim_corbett.htm Jim Corbett of the Corbett National Park] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120724002931/http://www.explore-india.net/jimcorbett/jim_corbett.htm |date=24 ліпеня 2012 }} * [http://www.damninteresting.com/a-large-hearted-gentleman/ JASON BELLOWS, A LARGE-HEARTED GENTLEMAN] * [http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/Jim%20Corbett.pdf Prasanta Das, Jim Corbett's ‘Green’ Imperialism]{{Недаступная спасылка}} * [http://ibnlive.in.com/blogs/shantanumukharji/3500/64738/on-jim-corbett-and-his-kenyan-connection.html On Jim Corbett and his Kenyan connection] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130823073642/http://ibnlive.in.com/blogs/shantanumukharji/3500/64738/on-jim-corbett-and-his-kenyan-connection.html |date=23 жніўня 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дабрачынцы|Корбет]] [[Катэгорыя:Постаці Вялікабрытаніі|Корбет]] [[Катэгорыя:Публіцысты Вялікабрытаніі|Корбет]] {{DEFAULTSORT:Корбет Эдвард Джэймс}} 13r46w5zq3o9q1ctrbiitl2fngjntc9 Каралеўства Афганістан 0 178670 5143440 4428941 2026-05-19T11:54:45Z DBatura 73587 5143440 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Каралеўства Афганістан |саманазва = پادشاهي افغانستان |статус = [[Каралеўства]] |сцяг = Flag of Afghanistan 1930.svg |апісанне_сцяга = [[Сцяг Афганістана]] |герб = Emblem of Afghanistan (1931-1973).svg |апісанне_герба = [[Эмблема Афганістана|Герб Афганістана]] |карта = LocationAfghanistan.svg |апісанне = Карта Афганістана |p1 = Эмірат Афганістан |flag_p1 = Flag of Afghanistan (1919–1921).svg |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = 1926 |ліквідавана = 1973 |s1 = Рэспубліка Афганістан (1973—1978) |flag_s1 = Flag of Afghanistan (1973–1974).svg |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = [[Кабул]] |гарады = [[Кабул]], [[Джэлалабад]], [[Мазары-Шарыф]], [[Кандагар]] |мова = [[Пушту]], [[Дары (мова)|дары]] |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіраванні = [[канстытуцыйная манархія]] |дынастыя = Баракзай |тытул_кіраўнікоў = Кароль |кіраўнік1 = [[Аманула-хан]] |год_кіраўніка1 = 1926-1929 |кіраўнік2 = [[Інаятула-хан]] |год_кіраўніка2 = 1929 |кіраўнік3 = [[Мухамед Надзір-шах]] |год_кіраўніка3 = 1929-1933 |кіраўнік4 = [[Захір-шах|Мухамед Захір-шах]] |год_кіраўніка4 = 1933-1973 |рэлігія = [[Іслам]] ([[Суніты|суніцкага толку]]) |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Карале́ўства Афганіста́н''' ({{lang-ps| د افغانستان واکمنان}} ''Dǝ Afġānistān wākmanān''; {{lang-prs|پادشاهي افغانستان }} ''Pādešāhī-ye Afġānestān'') — назва дзяржавы [[Афганістан]] у перыяд пасля скасавання [[Эмірат Афганістан|эмірата]] ў [[1929]] годзе і да [[Дзяржаўны пераварот ў Афганістане (1973)|рэвалюцыі]] [[1973]] года. == Гісторыя == Каралеўства было абвешчана [[Мухамед Надзір-шах|Мухамедам Надзір-шахам]] наўзамен скасаванага [[эмірат]]а; апошнім эмірам быў [[Хабібула бачаі-і сакаа|Хабібула Газі]]. Пасля смерці Надзір-шаха ў лістападзе [[1933]] года каралём становіцца яго сын [[Мухамед Захір Шах]], які быў у канчатковым выніку зрынуты ўласным стрыечным братам [[Мухамед Даўд|Мухамедам Даўдам]] у [[1973]] годзе. Менавіта ў гэты перыяд сваёй гісторыі, пад кіраўніцтвам шаха ўрад [[Афганістан]]а наладзіў узаемаадносіны з сустветнай супольнасцю, перш за ўсё [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзам]], [[Вялікабрытанія]]й і [[ЗША]]. Пад кіраўніцтвам Захір Шаха [[Афганістан]] абвяшчае пра свой нейтралітэт падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і ажыццяўляе дыпламатычную палітыку недалучэння. Прэм’ер-міністр Афганістана, у той час ім з’яўляўся будучы прэзідэнт [[Мухамед Даўд]] займаўся развіццём сучаснай [[Прамысловасць|прамысловасці]] і [[Адукацыя|адукацыі]] ў краіне. == Гл. таксама == * [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)]] == Спасылкі == * [http://history.howstuffworks.com/asian-history/history-of-afghanistan.htm/printable Гісторыя Афганістана (англ.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150914163823/http://history.howstuffworks.com/asian-history/history-of-afghanistan.htm/printable |date=14 верасня 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Афганістана]] [[Катэгорыя:Каралеўствы|Афганістан]] snx6yg60cqnd4sfj545wm1hg3viw39m Шэбрын 0 180319 5143162 5122568 2026-05-18T18:02:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143162 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Шэбрын |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =05 |lat_sec = 59 |lon_dir = E|lon_deg =23 |lon_min =53 |lon_sec = 42 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 10000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Тэльмінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Šebryn |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Шэ́брын'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šebryn}}, {{lang-ru|Шебрин}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]]. Размешчаны за 15 км на ўсход ад [[Брэст]]а, за 2,5 км ад аўтадарогі Брэст — [[Кобрын]], на правым беразе [[Мухавец|р. Мухавец]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства саўгаса «Брэсцкі» (цэнтр — в. [[Тэльмы 1]]). == Гісторыя == Выяўлены археолагамі за 0,4 км на паўднёвы ўсход ад вёскі курганны могільнік VIII—X стагоддзяў сведчыць, што гэта мясцовасць была заселена людзьмі яшчэ ў старажытныя часы. Паводле пісьмовых крыніц вёска вядома з XVI сатгоддзя як шляхецкая ўласнасць у Берасцейскім старостве і павеце [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Тут знаходзілася царква Раства Багародзіцы, якой біскуп луцкі і берасцейскі Ю. Фалькоўскі адпісаў у 1518 годзе 6 [[валока|валок]] зямлі. У 1793 годзе епіскапам Канстанцінам была пабудавана мураваная праваслаўная царква. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях, сяло было цэнтрам маёнтка. У 1849 годзе дзейнічаў паром цераз [[Мухавец|р. Мухавец]]. У 1886 годзе сяло на р. Мухавец у Косіцкай воласці Брэсцкага павета; праваслаўная царква, царкоўна-прыходская школа, карчма. У 1889 годзе працавала народнае вучылішча (57 хлопчыкаў і 11 дзяўчынак). З 1890 года вёска — цэнтр Шэбрынскага сельскагаспадарчага таварыства (мела 484 дзесяціны зямлі). Уладальнікам маёнтка быў У. Дмітроўскі, якому належала 150,5 дзесяцін зямлі. У 1897 годзе ў вёсцы царква, народнае вучылішча, хлебазапасны магазін, карчма. У 1900 годзе заснаваны торфараспрацоўчы завод, на якім працавалі 20 рабочых; уведзены паравы рухавік. У 1905 годзе сяло (541 жыхар) і маёнтак (62 жыхары) у Косіцкай воласці Брэсцкага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] гітлераўцы спалілі 12 двароў, загубілі 10 мірных жыхароў; 16 вяскоўцаў загінулі на фронце, 4 — у партызанах. У верасні 1948 года арганізаваны першы калгас «Перамога», у які ўступілі 87 гаспадарак з 91. Да 3 чэрвеня 1957 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чэрнеўскі сельсавет (Брэсцкі раён)|Чэрнеўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 3 чэрвеня 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 7.</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r957b0005850&q_id=5378887|title=Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета депутатов трудящихся от 3 июня 1957 года № 344 «О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района»|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=dead}}</ref>, да 8 мая 1970 года — у склад [[Вычулкаўскі сельсавет|Вычулкаўскага сельсавета]] (да 1968 года — Трышынскі сельсавет)<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Інфраструктура == * Аддзяленне і малочнатаварная ферма саўгаса * Клуб * Магазін * Аздараўленчы лагер «Церамок» Побач з вёскай — Брэсцкі аэрапорт, зона адпачынку «Шэбрынскі лес».[[Файл:Шэбрын._Свята-Прачысценская_царква.jpg|thumb|Свята-Прачысценская царква]] == Насельніцтва == * 17 двароў, 285 жыхароў (1886) * 54 двары, 429 жыхароў (1897) * 47 двароў, 280 жыхароў (1921) * 90 двароў, 290 жыхароў (1940) * 306 жыхароў (1959) * 243 жыхары (1970) * 54 гаспадаркі, 88 жыхароў (1997) * 52 гаспадаркі, 83 жыхары (2005) == Помнікі архітэктуры == * [[Свята-Прачысценская царква (Шэбрын)|Свята-Прачысценская царква]] (1793). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šebryn}} * {{Radzima2|shebryn|Вёска Шэбрын}} {{Тэльмінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Тэльмінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Шэбрын| ]] 5a4hfmjgkylkqh9qocypgv759q826zf Жарабковічы 0 187256 5143108 5142800 2026-05-18T15:14:48Z Lš-k. 16740 5143108 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Жарабковічы |вобласць = Брэсцкая |раён = Ляхавіцкі |сельсавет = Жарабковіцкі }} '''Жарабко́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žarabkovičy}}, {{lang-ru|Жеребковичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], на рацэ [[Шавялёўка|Шавялёўцы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Жарабковіцкі сельсавет|Жарабковіцкага сельсавета]]. Месціцца за 18 км на паўночны ўсход ад [[Ляхавічы|Ляхавічаў]], чыгуначная [[Жарабковічы (прыпыначны пункт)|станцыя]] на лініі [[Асіповічы I]] — [[Русіно (станцыя)|Русіно]], праз аграгарадок праходзіць аўтамабільная дарога {{Таблічка-by|Р|103}} [[Клецк]]—Ляхавічы. == Назва == Паходзіць напэўна ад мянушкі ''Жарабок'' (Жеребокъ) і вытворнага ад яе патроніма — імя па бацьку, пазней прозвішча. Цяпер болей вядомы версіі з [[Народная этымалогія|народнай этымалогіі]], адна выводзіць назву ад дзеяслова ''«жарабіць»'', які на мясцовай гаворцы значыць «выпас быдла», другая — ад коней, якіх тут быццам гадавалі для княжацкіх патрэб, калі паселішча належала [[Радзівілы|Радзівілам]]. Назва аднак вядома з часоў, калі цяперашняй мясцовай гаворкі пэўна яшчэ не было і да 14-гадовага перыяду належнасці паселішча [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]], пра развітую конегадоўлю тут таксама няма звестак. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Напісанне ў першым упамінанні [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]] — ''Жеребковичи''<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} — С. 209.</ref>. Вядомы прынамсі з 1440—1447 года ў [[Клецкае княства|Клецкай воласці]], нададзеныя ''Григореви Петрищу'' (Рыгору Пятрышчу або Пятрышчу Рыгоравічу). Тады ж тры «чалавекі» — Васіль, сын яго Андрэй і Хадот, «у Жеребковичох» нададзены і нейкаму Пішчыку. Перад тым Рыгору Пятрышчу з Клецкай воласці былі нададзены шэсць «чалавек» [[Бортніцтва|бортнікаў]] — Дзямід, два Дабарэвічы, Палаўчын, Клімец і Трунец. Неўзабаве Пятрышча з братам таксама з Клецкай воласці атрымаў яшчэ Мірашава «месца» (напэўна, былы маёнтак нейкага Міраша), Левановічы і Цыцкавічы (напэўна, «чалавекі» з сем’ямі)<ref>LM № 3 (1440—1498). — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1998. — P. 56.</ref>. Да 1450-х гадоў Жарабковічы і [[Старыя Ляхавічы|Ляхавічы (напэўна, Старыя)]], належалі ўжо валынскаму баярыну Дзяніску Мукасеевічу, які памяняў іх з панам [[Івашка Ільініч|Іванам Іллінічам]] на яго замак [[Вільгір|Вельгар]] з «местам» і некалькімі «прыселкамі» ў Луцкім павеце<ref>''Собчук В. Д.'' Від коріння до крони : дослідж. з історії князів. і шляхет. родів Волині ХV — першої половини ХVII ст. — Кременець: [Кременец.-Почаїв. держ. іст.-архітектур. заповідник], 2014. — 506 c. : табл. — С. 179, заўв. 7.</ref>. Потым Жарабковіцкі маёнтак перайшоў як спадчына да пана [[Юрый Іванавіч Ільініч|Юрыя Іллініча]]. У 1525 годзе канцлер [[Альбрэхт Гаштольд]] аспрэчыў правы Іллініча на ўваходы ў пушчу Лесішча, якая паводле слоў Гаштольда належала да яго Ляхавіцкага маёнтка, у тым жа годзе ён нават забраў Жабрабковіцкі маёнтак у Іллініча. Загадам караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] маёнтак вернуты, а Гаштольд абавязаны кампенсаваць шкоды<ref name=":0">''Аляхновіч Р. А., Рыбчонак С. А., Шаланда А. І.'' Род Іллінічаў… — С. 234.</ref>. Неўзабаве Юрый Іллініч памёр, пры падзеле яго спадчыны ў 1527 годзе Жарабковічы атрымаў сярэдні сын [[Станіслаў Юр’евіч Іллініч|Станіслаў]] і далучыў як «дварэц» да свайго Мірскага маёнтка. Правы Станіслава на Жарабковічы пацвердзіў гаспадар. Пасля смерці Станіслава ў 1531 годзе маёнтак перайшоў да старэйшага брата [[Ян Юр’евіч Іллініч|Яна]], які ў 1532 годзе прадаў Жарабковічы разам з маёнткам Малкава [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]] за 1500 [[Капа (лікавая адзінка)|коп]] [[Грош|літоўскіх грошаў]]<ref name=":0" />. У 1537 годзе з дазволу бацькі [[Станіслаў Гаштольд]] запісаў Ляхавіцкі маёнтак з «дваром» Жарабковічы як [[Вена (права)|вена]] сваёй жонцы [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]]. Пасля смерці Станіслава ў 1542 годзе род [[Гаштольды|Гаштольдаў]] згас і іх асноўныя ўладанні як вымарачныя перайшлі на вялікага князя, гэта значыць дзяржаве<ref name="atlas1" />. Вяноўныя ж маёнткі засталіся Барбары, якая ў 1547 годзе ўзяла шлюб з каралём [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам Аўгустам]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. Пасля смерці Барбары ў 1551 годзе яе маёнткі перайшлі ў асабістае ўладанне Жыгімонта Аўгуста. Кароль аддаваў Ляхавіцкае староства ў дзяржанне за пазыкі, першым дзяржаўцам быў [[Рыгор Грынькавіч Валовіч|Рыгор Валовіч]] (згадваецца ў снежні 1556). Ад 8 мая 1561 года<ref>Акты Виленской археографической комиссии: Том XXII. Акты Слонимского земского суда. — Вильна, 1895. — 535 с.</ref> за пазыку 3000 коп грошаў дзяржаву з дварамі Ляхавічы, Старыя Ляхавічы і Жарабковічы атрымаў [[Іван Аляксандравіч Солтан|Іван Солтан]]. Пры Солтане ў Ляхавіцкіх ўладаннях гаспадарскім рэвізорам Андрэем Ільгоўскім праведзена [[валочная памера]], матэрыялы цяпер захоўваюцца ў [[Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў Украіны ў Кіеве|ЦДГАУК]]<ref>ЦДIАУК, ф. 1 (Скарб коронний), оп. 1, спр. 2, арк. 334—359 зв.; Паводле: ''Ерусалимский К. Ю.'' Московский боярич… — С. 89.</ref>. Цягам ліпеня 1566 — снежня 1567 года, нягледзячы на супраціўленне Солтана, дзяржава яму была заменена, а Ляхавіцкая нададзена за службу «до двух животовъ» [[Уладзімір Сямёнавіч Забалоцкі|Уладзіміру Забалоцкаму]] і яго жонцы з правам на 6000 коп грошаў. У канцы 1569 — пачатку 1570 года загадам гаспадара Дзмітрам Сапегам і Вацлавам Шушынскім праведзена рэвізія, матэрыялы цяпер захоўваюцца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|НГАБ]]<ref>НГАБ. КМФ-18, воп. 1, спр. 48, арк. 356 адв. — 357 адв.; Паводле: ''Ліцкевіч А. У.'' Распараджэнні Жыгімонта Аўгуста…</ref>. Ужо ў 1569—1571 гадах кароль забраў Ляхавіцкую воласць і ў Забалоцкага, каб абмяняць ''«замак Ляхавічы, двор Жарабковічы ў Навагародскім павеце, места Батокі, двор [[Крэтынга|Крэцінку]], 50 валок ў воласці Палангенскай у зямлі Жамойцкай»'' з віленскім кашталянам [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Янам Хадкевічам]] на яго ''«дзедзічныя маёнткі Свіслач, двор Грынкі, Янава, Валкаўшчызна»'' і Абчоўскую пушчу ў Ваўкавыскім павеце{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}<ref>''Ерусалимский К. Ю.'' Московский боярич… — С. 89.</ref><ref>''Довнар-Запольский М. В.'' Государственное хозяйство… — С. 151—152. (са спасылкай: Кн. Зап. Лит. LIV, л. 63 и сл.)</ref>. Пасля 1567 года ў [[Новагародскі павет|Новагародскім павеце]] [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]]<ref name="atlas1" />. Пасля смерці ў 1621 годзе [[Ян Караль Хадкевіч|Яна Караля Хадкевіча]], у маі 1623 годзе яго ўладанні падзелены паміж спадчыннікамі — Ляхавіцкі маёнтак атрымала дачка Ганна Схаластыка, жонка [[Ян Станіслаў Сапега|Яна Станіслава Сапегі]], пасля яе смерці ў 1625 годзе ўласнасць перайшла да [[Сапегі|Сапегаў]]. Пасля смерці [[Ежы Феліцыян Сапега|Ежы Феліцыяна Сапегі]] ў 1750 годзе, спадчыннікі спрабавалі выплаціць пазыкі і захаваць маёнтак, але ўрэшце ў 1760 годзе прадалі польнаму гетману [[Міхал Юзаф Масальскі|Міхалу Юзафу Масальскаму]]. У рэестры названы самі Ляхавічы і фальваркі Старыя Ляхавічы, Ажэвічы, Жарабковічы, Зубялевічы, Голдавічы, Мыслабаж, Літва і Вадзяжым. У 1775 годзе, праз стратэгічнае становішча Ляхавічаў, маёнтак цалкам перайшоў да дзяржавы, але ў 1790 годзе рашэнне скасавана і ўладанні вернуты [[Масальскія|Масальскім]]. Ад 1791 года, паводле новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення, аказаліся ў [[Случарэцкі павет|Случарэцкім павеце]] [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. === Расійская імперыя === [[Файл:Stanisłaŭ Kazimier Kasakoŭski. Станіслаў Казімер Касакоўскі (XIX).jpg|міні|Партрэт [[Станіслаў Казімір Касакоўскі|Станіслава Казіміра Касакоўскага]] (1837—1905), ардыната Ляхавіцкага графства, у тым ліку ўладальніка Жарабковічаў у 2-й палове XIX — пачатку XX стагоддзяў.]] Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Нясвіжскі павет (Расійская імперыя)|Нясвіжскім павеце]] Мінскага намесніцтва. У 1793 годзе Ляхавіцкае графства перайшло ва ўладанне графаў [[Касакоўскія|Касакоўскіх]]. У складзе графства між іншых былі фальварак Жарабковічы (уключаў вёскі [[Зарытава]], [[Падлессе (Ляхавіцкі раён)|Падлессе Жарабковіцкае]]) і фальварак [[Гулічы]] (уключаў саму вёску Жарабковічы). Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) і адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] (1796) у [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. Пасля 1861 года ў [[Ляхавіцкая воласць|Ляхавіцкай воласці]] Слуцкага павета. У 1876 годзе фальваркам Жарабковічы валодаў граф [[Каталіцтва|рыма-каталіцкага]] веравызнання Станіслаў Станіславаў Касакоўскі, валодаў пасля пераходу спадчыны з 1873 года{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|1877|с=78}}. === Найноўшы час === У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] вёска ў прыфрантавой паласе, у лютым—снежні 1918 года пад акупацыяй войскаў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Ляхавіцкай воласці атрымлівалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} — С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. З чэрвеня 1919 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). У другой палове ліпеня 1920 года тэрыторыя занята Чырвонай Арміяй, з другой паловы верасня — у кастрычніку зноў пад уладай Польшчы. ==== Пад уладай Польшчы ==== Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года ў складзе Ляхавіцкай гміны [[Баранавіцкі павет (1919—1940)|Баранавіцкага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомы як [[Заходняя Беларусь]]. У вёсцы дзейнічала польская школа. У 1926 годзе ў вёсцы закладзены гурткі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ) і [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ), адкрыта беларуская бібліятэка{{sfn|Наша праўда|1927|с=3}}. У жарабковіцкі гурток БСРГ уваходзілі 42 сябры, старшынёй быў Дзмітрый Сільвестравіч Казаноўскі, сакратаром — Андрэй Емяльянавіч Глобаж, касірам — Фёдар Емяльянавіч Ждановіч{{Sfn|Памяць|1989|с=158}}. Жарабковіцкі гурток ТБШ аб’ядноўваў 12 чалавек, адначасова ўсе яны былі сябрамі БСРГ. Старшынёй гуртка быў Міхаіл Паўлавіч Новік, сакратаром — Сцяпан Паўлавіч Казаноўскі, касірам — Іван Андрэевіч Казаноўскі{{Sfn|Памяць|1989|с=159}}. У 1926 годзе сяляне падалі дэкларацыю аб пераўтварэнні польскай школы ў беларускую{{sfn|Наша праца|1927|с=4}}, у выніку ўлады дазволілі выкладаць беларускую мову як прадмет, аднак на пасаду выкладчыка быў прызначаны [[Асаднікі|асаднік]]{{Sfn|Памяць|1989|с=159}}. Урокі беларускай мовы супадалі з урокамі закону божага, а дзеці часцей наведвалі ўрокі беларускай мовы, праз што яе выкладанне пазней забаранілі{{Sfn|Памяць|1989|с=160}}. Некаторыя жыхары Жарабковічаў выступалі як артысты-аматары ў тэатральных пастаноўках, якія ладзіла ТБШ{{Sfn|Памяць|1989|с=159}}. У 1928 годзе ў вёсцы была створана ячэйка [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ), старшынёй якой стаў былы сябра гуртка БСРГ Андрэй Емяльянавіч Глобаж{{Sfn|Памяць|1989|с=160}}. Таксама ў 1928 годзе навучэнцы [[Клецкая гімназія|Клецкай гімназіі]] Аляксей і Мікалай Грамакі стварылі ў вёсцы арганізацыю [[Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі|Камуністычнага саюза моладзі Заходняй Беларусі]] (КСМЗБ){{Sfn|Памяць|1989|с=161}}. У 1930-х гадах у вёсцы дзейнічала [[Кааперацыя|кааперацыйнае]] таварыства «Змаганне»{{Sfn|Памяць|1989|с=165}}. У 1930 годзе ў дзень выбараў у сейм сябры КПЗБ і КСМЗБ арганізавалі ў вёсцы мітынг, на якім заклікалі галасаваць за [[Левыя (палітыка)|левых]] кандыдатаў{{Sfn|Памяць|1989|с=162}}. У 1933 годзе на год зняволення за «спеў камуністычных песень» былі асуджаны сяляне: Аляксей Раманюк, Міхась Зянюк, Міхась Войтуль, Аляксей Таранда, Міхась Яруць, Марыя Каляда і Вольга Ждановіч{{sfn|Беларуская крыніца|1933|с=3}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/253995/edition/242145|аўтар=|загаловак=Słowo. 1933, nr 300|год=1933-11-03|выданне=Biblioteka Jagiellońska, 3392 V czas.}}</ref>. У красавіку 1935 года ў сяброў КПЗБ і КСМЗБ вёскі Жарабковічы прайшлі масавыя вобыскі паліцыяй, праз дзень пасля допытаў у пастарунку і збіцця памёр камсамолец Анатоль Сяргеевіч Леваш, на ягоным пахаванні адбыўся масавы стыхійны мітынг{{Sfn|Памяць|1989|с=164}}. У 1935 годзе ў ветраку Праневічаў у Жарабковічах была створана падпольная друкарня КПЗБ{{Sfn|Памяць|1989|с=165}}. ==== БССР і незалежная Беларусь ==== 17 верасня 1939 года Жарабковічы [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняты]] Чырвонай Арміяй<ref name="atlas4.1">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} — С. 29.</ref>. 14 кастрычніка сялянскім камітэтам былі арыштаваны [[асаднікі]] Баляслаў Пік і Юзаф Прушынскі, пасля перадачы народнай міліцыі іх самасудна расстралялі<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/files/repression.pdf|загаловак=Масавыя рэпрэсіі ў СССР у гістарычных даследаваннях і калектыўнай памяці|адказны=Кандрацюк А., Смалянчук А|год=2018|месца=Мінск|выдавецтва=Зміцер Колас|старонкі=17|старонак=605|isbn=978-985-23-0033-9}}</ref>. Пазней у 1940 годзе [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсіі]] працягнуліся, за ранейшую сувязь з польскімі органамі былі арыштаваны і асуджаны да лагераў некалькі сялян<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2792803|title=Списки жертв — Воронович Алексей|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2807566|title=Списки жертв — Казановский Павел Яковлевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2844708|title=Списки жертв — Соколовский Николай Павлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2859351|title=Списки жертв — Юруть Михаил Павлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2857254|title=Списки жертв — Шкляник Илья Степанович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18}}</ref>, арыштаваны і асуджаны на высылку сем’і асаднікаў Кавалькевічаў<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1244474|title=Списки жертв — Ковалькевич Мария Александровна|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1244473|title=Списки жертв — Ковалькевич Дануся Владимировна|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18}}</ref> (настаўнік)<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2811493|title=Списки жертв — Ковалькевич Владислав Карлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18}}</ref> і Чубакоўскіх (Чубаноўскіх)<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252034|title=Списки жертв — Чубаковский Збижер Казимирович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252036|title=Списки жертв — Чубаковский Юрка Казимирович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252035|title=Списки жертв — Чубаковский Казимир Иванович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252033|title=Списки жертв — Чубаковская Станислава Иосифовна|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18}}</ref>. З 12 лістапада — у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Ад 15 студзеня 1940 года — у Ляхавіцкім раёне [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]], ад 12 кастрычніка 1940 года — цэнтр [[Жарабковіцкі сельсавет|Жарабковіцкага сельсавета]]. У 1940 годзе створаны [[калгас]] імя Сталіна, які аб’ядноўваў 98 гаспадарак з 727 га ворыва{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. У часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецкай акупацыяй{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. 5 ліпеня 1944 года заняты Чырвонай Арміяй (падраздзяленнямі [[65-ы асобны танкавы полк|65-га асобнага танкавага палка]] і [[54-я гвардзейская стралковая дывізія|54-й гвардзейскай стралковай дывізіі]]). У 1948 годзе адноўлены калгас імя Сталіна, які аб’ядноўваў 35 гаспадарак, у снежні 1950 года да яго далучаны шэсць дробных навакольных калгасаў. Ад 8 студзеня 1954 года Жарабковічы ў складзе Брэсцкай вобласці, ад 16 ліпеня 1954 — у Падлескім сельсавеце. Калгас імя Сталіна 3 лістапада 1961 года перайменаваны ў «Беларусь». Падлескі сельсавет 3 ліпеня 1972 года зноў перайменаваны ў Жарабковіцкі сельсавет<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 3 ліпеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 23 (1361).</ref>{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. == Інфраструктура == [[Файл:Жеребковичи, Ляховичский район, Брестская область, Беларусь 08.jpg|міні|Забудова Жарабковічаў, 2023 г.]] [[Файл:Žarabkovicki Dom Kultury.JPG|thumb|міні|Жарабковіцкі Дом культуры.]] Станам на 2007 год планіровачна вёска складалася з трох просталінейных, паралельных, мерыдыяльных вуліц, да якіх з захаду далучаецца блізкая да шыротнай арыентацыі вуліца. Забудова пераважна драўляная, сядзібнага тыпу{{sfn|ГВБ|2007|с=274}}. Станам на 2020 год у паселішчы 7 вуліц — Кастрычніцкая, Лугавая, Мінская, Пушкіна, Садовая, Савецкая, Спакойная<ref>{{cite web|url=http://gzk.nca.by/0dbde7750b924944142f0de66337375c.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D1661%26setstreet%3D%26rand%3D0.3364542022413224|title=Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher=Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Станам на 1940 года ў вёсцы дзейнічалі пачатковая школа, клуб, медпункт, крама, тэлефон{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. У 1970 годзе — цэнтр калгаса «Беларусь»{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. Станам на 2007 год у Жарабковічах размяшчаліся выканкам сельсавета, філіял «Беларусбанк», дзіцячы сад, 2 крамы, аддзяленне «Белпошта», фельчарска-акушэрскі пункт, сярэдняя школа імя Міхаіла Мінкевіча{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}, бібліятэка, Дом культуры, комплексны прыёмны пункт{{sfn|ГВБ|2007|с=274}}. [[Файл:Vystava narodna-pobytavaj kultury ŭ Žarabkovickim Domie Kultury.JPG|thumb|міні|злева|Сталая экспазіцыя прадметаў народна-побытавай культуры ў Жарабковіцкім Доме культуры.]] ;Дом Культуры На базе Дома культуры праходзяць асноўныя культурныя мерапрыемствы вёскі — канцэрты, дыскатэкі, творчыя выступленні і вечары. Таксама дзейнічае шэраг гурткоў, у тым ліку беларускай народнай песні, [[беларускія народныя танцы|народнага танцу]], тэатральны, развіцця дзіцячай творчасці і іншыя. Размешчана сталая экспазіцыя прадметаў народна-побытавай культуры — [[ручнік]]оў, сельскагаспадарчых і побытавых прылад, іншых рэчаў. Частка мерапрыемстваў, пераважна дзіцячых, адбываецца ў будынках мясцовай школы і дзіцячага саду. == Насельніцтва == * 1847 год — у вёсцы 37 двароў, 277 жыхароў, 27 валок; у фальварку (разам з Зарытавым і Падлессем) 58 двароў, 521 жыхар, 37,5 валок{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1897 год — у вёсцы 72 двары, 532 жыхары; у маёнтку 2 будынкі, 31 жыхар{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1909 год — у вёсцы 108 двароў, 652 жыхары; у маёнтку 6 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1921 год — у вёсцы 119 двароў, 619 жыхароў; у фальварку 3 дамы, 30 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1940 год — у вёсцы 127 двароў, 681 жыхар, у былым фальварку 88 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1959 год — 519 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1970 год — 617 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 2002 год — 238 двароў, 670 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 2005 год — 237 двароў, 620 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 2014 год — 250 двароў, 681 жыхар * 2019 год — 532 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-10-12}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Аляксей Сільвестравіч Арэшка]] (нар. 1923) — дзеяч беларускай эміграцыі, хімік. * [[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч]] (1934—2021) — беларускі [[антрапалогія|антраполаг]]. * [[Генадзь Мікалаевіч Праневіч]] (1950—2017) — беларускі літаратурны крытык, паэт, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Анатоль Іванавіч Станкевіч]] (1937—1999) — беларускі паэт. == Мемарыялы == * У цэнтры Жарабковічаў пахаваны 14 воінаў Чырвонай (пазней Савецкай) арміі, загінулых ў 1941 і 1944 гадах, у 1957 годзе на магіле ўстаноўлены помнік — скульптура салдата{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. * На могілках пахаваны 14 вяскоўцаў, расстраляных акупантамі летам 1941 года, у 1965 годзе на магіле ўстаноўлены абеліск{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}, які ў 2010-х гадах дэмантавалі, паставіўшы замест яго сучасны магільны камень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Аляхновіч Р. А., Рыбчонак С. А., Шаланда А. І.'' Род Іллінічаў у Вялікім Княстве Літоўскім у XV—XVI стст.: радавод, гербы, уладанні. — Мір: Музей «Замкавы комплекс „Мір“», 2015. — 373 с., іл., карта. * ''Довнар-Запольский М. В.''<nowiki> Государственное хозяйство великого княжества Литовского при Ягеллонах : Т. 1. — Киев : тип. Имп. Ун-та св. Владимира, АО печ. и изд. дела Н.Т. Корчак-Новицкого, 1901. — VIII, 807, [3], V-CXII, II с., 1 л. табл.</nowiki> * {{Крыніцы/ГВБ|4-2|Жарабковічы|273—274}} * ''Ерусалимский К. Ю.'' Московский боярич, литовский староста, королевский слуга: европейская карьера В. С. Заболоцкого [Текст] / К. Ю. Ерусалимский // Российская история. — 2011. — N 4. — С. 88—102. — Библиогр. в примеч. — Примеч.: с. 99—102. — ISSN 0869-5687. * Ёсць край такі [Тэкст] : гістарычна-літаратурная хроніка / рэд.-склад. [[Уладзімір Лаўрэнаў|У. М. Лаўрэнаў]]. — [Б. м.] : Баранавіцкая ўзбуйненая друкарня, 2003. — 427 с. — ISBN 985-6676-41-X. * ''Ліцкевіч А. У.'' Распараджэнні Жыгімонта Аўгуста адносна ўласных гаспадарскіх (вялікакняскіх) маёнткаў пасля заключэння Люблінскай уніі 1569 г. (два дакументы з 52-й Кнігі запісаў Метрыкі ВКЛ) // Metriciana. Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага княства Літоўскага. Т. 3. — Мн., 2004. — С. 35—56. * {{h|Памяць|1989| {{Крыніцы/Памяць/Ляхавіцкі раён}} }} * {{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|арыгінал=|спасылка=|адказны=Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне=|месца=Минскъ|выдавецтва=Типографія Губернскаго Правленія|год=1877|том=|старонкі=|старонак=187|серыя=|isbn=|тыраж=|ref=Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14|779|Żerebkowicze|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} === Перыёдыка === * {{артыкул|аўтар=Той самы.|загаловак=Культурна-асьветная праца на вёсцы (Баранавіцкі пав.)|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Nasa_prauda_-_redaktar-vydaviec_S_Tataryn_Vilnia,_1927.pdf.zip/1927-11.mablt.pdf|аўтар выдання=|выданне=[[Наша праўда|Наша праўда]]|тып=газэта|месца=Вільня|выдавецтва=|год=1927|выпуск=|том=|нумар=11|старонкі=3—4|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=Наша праўда|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|аўтар=|загаловак=З краю. Судзілі сялян|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1933-44.pdf|аўтар выдання=|выданне=[[Беларуская крыніца|Беларуская крыніца]]|тып=газэта|месца=Вільня|выдавецтва=|год=1933|выпуск=|том=|нумар=44 (543)|старонкі=3|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=Беларуская крыніца|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|аўтар=Дэклярант.|загаловак=Барацьба за родную школу. (в. Жарабковічы, Баранавіцкага пав.)|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Nasa_praca_Vilnia,_1927.pdf.zip/1927-06.mablt.pdf|аўтар выдання=|выданне=[[Наша праца]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1927|выпуск=|том=|нумар=6|старонкі=4|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=Наша праца|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Žarabkovičy}} {{Жарабковіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Жарабковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Жарабковічы| ]] evi5fqd13eytm2up5eok3pd1he2mvs4 Эканоміка Фінляндыі 0 188792 5143280 4578219 2026-05-18T21:58:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143280 wikitext text/x-wiki {{Скандынавія}} [[Фінляндыя]] — адна з тыповых эканамічна развітых краін [[ЕС]], якія ўваходзяць у [[еўразона|еўразону]]. Перавагамі Фінляндыі з'яўляюцца палітычная стабільнасць, адкрытасць эканомікі, высокаразвітая інфраструктура і надзейнасць тэлекамунікацый, а таксама высокі ўзровень ўзаемадзеяння паміж прадпрыемствамі, навукова-тэхнічнымі цэнтрамі і універсітэтамі. Акрамя таго, у забеспячэнні канкурэнтаздольнасці Фінляндыі важныя такія фактары, як хуткасць у засваенні новых тэхналогій, высокі адукацыйны ўзровень насельніцтва, спрыяльны для бізнесу дзелавой клімат. Слабымі рысамі Фінляндыі ў міжнароднай канкурэнцыі з'яўляюцца высокія падаткі (да 36 % на даходы прыватных асоб і 29 % карпаратыўны падатак) і значны дзяржаўны доўг (43 % ад аб'ёму ВУП у 2002 годзе).<ref>[http://www.gov.karelia.ru/Power/Ministry/Development/030909a.html Экономика Финляндии]</ref> == Структура эканомікі паводле галін == Калі ў [[1940-я|1940]] — [[1950-я]] гады на сельскую і лясную гаспадарку даводзілася больш за чвэрць ВНП, то да 2000-х гадоў — каля 3 %. Дамінуючай сферай стала сфера паслуг, якая стварае больш за 60 % ВНП і якая павялічыла сваю долю ў ВНП адпаведна амаль у два разы. Доля прамысловасці расла аж да [[1980-я|1980-х]] гадоў, перавысіўшы 30 %, пасля чаго яе ўдзельная вага некалькі скарацілася і стабілізавалася на ўзроўні каля 28 %.<ref>[http://www.paneuro.ru/main/finland/economic/ Экономика Финляндии]</ref> Асноўныя сектары фінскай эканомікі: лясны, інфармацыйны і тэлекамунікацыйны, металургічны, энергетычны, бізнес-паслуг, аховы здароўя, машынабудаўнічы, харчовы і будаўнічы. === Энергетыка === У [[2004]] годзе 68 % энергарэсурсаў былі імпартнымі. Большая частка энергарэсурсаў імпартуецца з [[Расія|Расіі]]. 48 % энергарэсурсаў выкарыстоўваецца ў прамысловасці. === Прамысловасць === ==== Лясная ==== Тры галоўныя фінскія лесаперапрацоўчай кампаніі — гэта [[UPM-Kymmene]], [[Stora Enso]] і [[Metsä Group]]. Яны ўваходзяць у лік найбуйнейшых кампаній лесапільны прамысловасці свету. Акрамя таго, многія вядомыя фінскія кампаніі пачыналі з лесаперапрацоўкі, у тым ліку і гонар фінскай эканомікі кампанія [[Nokia]], якая пачала сваю дзейнасць ў [[1865]] годзе з невялікага цэлюлознага завода. Цікава, што Nokia прадала свае цэлюлозныя прадпрыемствы толькі ў пачатку [[1990-я|1990-х]], калі вырашыла зрабіць стаўку на тэлекамунікацыі. Працэс індустрыялізацыі абапіраўся на развіццё металургіі, машынабудавання, хіміі і энергетыкі. Да канца 1990-х гадоў у параўнанні з пачаткам 50-х гадоў па дабаўленаму кошту доля машынабудавання вырасла з 25 % да 36 %, доля хіміі павялічылася з 7 % да 10 %, узрасла таксама доля металургіі з 3 % да 5 %, доля энергетыкі павысілася з 4 % да 9 %, палепшыла свае пазіцыі [[паліграфія]] з 3 % да 6 %, лесабумажная прамысловасць практычна захавала сваё становішча на ўзроўні 20 %, але ўнутры яе зменшылася доля дрэваапрацоўкі з 10 % да 5 %, а доля цэлюлозна-папяровай прамысловасці ўзрасла з 10 % да 15 %, скараціўся ўдзельная вага харчовай прамысловасці з 11 % да 8 %, лёгкай прамысловасці з 17 % да 2 %, прамысловасці будматэрыялаў з 5 % да 3 %, горназдабыўной прамысловасці з 3 % да 1 %.<ref name="paneuro">[http://www.paneuro.ru/main/finland/economic/ Экономика финляндии — показатели, валютный рынок, цифры]</ref> У [[2007]] годзе на Фінляндыю прыходзілася 10 % сусветнага аб'ёму экспарту лясной і цэлюлозна-папяровай прадукцыі, а па друкарскай паперы яе сегмент у сусветным экспарце склаў 20 %.<ref name="expert">[http://www.expert.ua/articles/22/0/1955/ Грусть и радости финской экономики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090317000311/http://www.expert.ua/articles/22/0/1955/ |date=17 сакавіка 2009 }}</ref> ==== Электратэхнічная і ІТ ==== [[Nokia]] — [[Фінляндыя|фінская]] транснацыянальная кампанія, адзін з сусветных лідараў у галіне мабільных камунікацыйных тэхналогій, вядучы пастаўшчык абсталявання для мабільных, фіксаваных, шырокапалосных і IP-сетак. ==== Металургічная і машынабудаўнічая ==== * Кампанія [[Sisu Auto]] вырабляе грузавыя аўтамабілі і спецтэхніку, у асноўным, ваеннага прызначэння. * Кампанія [[Wärtsilä]] вырабляе суднавыя рухавікі рознай магутнасці, шрубавыя механізмы, розныя тыпы ўшчыльняльнікаў, кантрольныя сістэмы і іншае абсталяванне. * Кампаніі [[Rannila]] (брэнд перастаў існаваць у [[2004]] годзе) і [[Wekman]] — вядомыя вытворцы металадахоўкі. * Кампанія [[Kone]] спецыялізуецца на вытворчасці ліфтаў, эскалатараў, травалатораў і пасажырскіх пад'ёмнікаў. * Кампанія [[Abloy]] — вядомы вытворца замкоў, сістэм замыкання і будаўнічых скабяных вырабаў, а таксама распрацоўшчык вырабаў у галіне тэхналогіі электрамеханічных замкоў. * Кампанія [[Rautaruukki]] — буйны вытворца спецыяльных сталей і будаўнічых металаканструкцый. * Кампанія [[Outokumpu]] — буйны вытворца нержавеючай сталі. * У Фінляндыі таксама размешчаны штаб-кватэры і вытворчыя магутнасці найбуйнейшых сусветных вытворцаў прамысловага абсталявання [[Outotec]] і [[Metso]]. ==== Хімічная ==== На сусветным рынку вядома касметычная кампанія [[Lumene]]. [[Nokian Renkaat]] — буйны вытворца шын у [[Скандынавія|Скандынавіі]]. ==== Харчовая ==== Кампанія [[Valio]] — лідар малочнага рынку Фінляндыі. Больш за сто гадоў працуе кампанія [[Fazer]], вядомая перш за ўсё сваім [[шакалад]]ам. [[Paulig Group]] — вытворца [[кава|кавы]]. З [[1819]] года працуе піваварная кампанія [[Sinebrychoff]], таксама піва і розныя алкагольныя і безалкагольныя напоі вырабляе кампанія [[Hartwall]]. === Сфера паслуг === ==== Турызм ==== {{main|Турызм у Фінляндыі}} У [[2007]] годзе краіну наведала 853.974 расіян, што з'яўляецца рэкордам, у параўнанні з папярэднім годам паказчык вырас на 26,1 %.<ref name="tourinfo.ru">[http://www.tourinfo.ru/content/paper/art/7370/ «Мы хотим, чтобы в 2008 году в Финляндии отдохнули более миллиона россиян»]{{Недаступная спасылка}}</ref> Вясной [[2008]] года Цэнтр па развіцці турызму Фінляндыі паведаміў аб выдзяленні 400 тыс. еўра для правядзення рэкламнай кампаніі ў [[Расія|Расіі]].<ref name="tourinfo.ru"/> у [[2007]] годзе ў агульнай складанасці ўсе госці Фінляндыі выдаткавалі на розныя пакупкі ў краіне каля 970 млн еўра, каля чвэрці трат даводзілася на грамадзян Расіі.<ref>[http://www.travel.ru/news/2008/11/21/163249.html Финляндия готовится принять два миллиона русских туристов]</ref> == Фінансавая сістэма == У [[2002]] годзе асноўныя артыкулы бюджэтных даходаў былі: 35,1 % — падаткі на даходы і капітал, 28,9 % — падатак на дабаўленую вартасць, 16,7 % — іншыя даходы, 13,7 % — акцызы на тытунёвыя вырабы, алкагольныя напоі, паліва і інш. Найбольш значнымі бюджэтнымі выдаткамі з'яўляюцца: 18,5 % — дзяржаўныя субсідыі хатнім гаспадаркам, 18,8 % — абслугоўванне дзяржаўнай запазычанасці, 15,5 % — дзяржаўная дапамога муніцыпалітэтам, 7,1 % — субсідыі прамысловасці, 9,8%-інвестыцыі і іншае.<ref name="paneuro" /> == Знешні гандаль == Знешнегандлёвы абарот Фінляндыі ў першай палове [[2006]] года ўзрос у параўнанні з тым жа перыядам [[2005]] года на 18 %. Гэтаму спрыяў высокі попыт на прадукцыю электронікі, металургіі, цэлюлозна-папяровай прамысловасці.<ref name="norse">[http://norse.ru/society/suomi/business.html Экономика Финляндии или бизнес по-фински]</ref> Міністрам знешняга гандлю і развіцця Фінляндыі з [[19 красавіка]] [[2007]] да [[22 чэрвеня]] [[2010]] года з'яўляўся Паава Вяюрунен.<ref name="Rbc-06-06-2008">[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20080606182141.shtml Товарооборот между Россией и Финляндией в 2007 г. вырос на 30 % — до 2 млрд 370 млн долл.]{{Недаступная спасылка}}</ref> З [[22 чэрвеня]] [[2011]] года новым міністрам з'яўляецца Хэйдзі Хаўтала. Па дадзеных мытнага камітэта, у лютым [[2012]] года экспарт фінскай прадукцыі склаў 4,4 млрд еўра, а імпарт — 5 млрд еўра, у сувязі з чым гандлёвы баланс быў дэфіцытным на 600 млн еўра.<ref>{{YLE-N|3387984|Экспорт по-прежнему не идет - торговый баланс оставался в минусе|5|4|2012|6|4|2012}}</ref> == Рэйтынгі == Фінляндыя займае 8- е месца ў [[ЕС]] па суадносінах ВУП на душу насельніцтва і пакупніцкай здольнасці жыхароў.<ref>[http://rating.rbc.ru/article.shtml?2008/06/25/31993732 Самые богатые страны Европы]</ref> Па Індэксу ўспрымання карупцыі (ІУК), вымяранаму Трансперэнсі Інтэрнэшнл ({{lang-en|Transparency International}}), у [[2007]] годзе Фінляндыя заняла 2 месца ў свеце з балам 9,4 (ад 0 да 10), саступіўшы толькі [[Данія|Даніі]].<ref name="ti">[http://rating.rbc.ru/article.shtml?2008/07/18/32027199 Индекс восприятия коррупции]</ref> Фінляндыя — краіна з высокім узроўнем канкурэнтаздольнасці. На працягу апошніх гадоў Фінляндыя чатыры разы займала першае месца ў рэйтынгу сусветнай канкурэнтаздольнасці Сусветнага эканамічнага форуму. У [[2005]] годзе яна захавала за сабой першае месца ў гэтым рэйтынгу сярод 117 краін свету. У [[2006]] годзе саступіла толькі [[Швейцарыя|Швейцарыі]].<ref name="infofin">{{Cite web |url=http://www.infofin.ru/?pid=103 |title=Финляндия в системе международных экономических отношений |access-date=25 студзеня 2014 |archive-date=18 снежня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218102239/http://www.infofin.ru/?pid=103 |url-status=dead }}</ref> Згодна з дакладам Арганізацыі Аб'яднаных Нацый «Human development», Фінляндыя знаходзіцца на 8-м месцы ў спісе краін свету, найбольш зручных для пражывання. Асноўнымі фактарамі ў гэтым параўнанні з'яўляюцца: сярэдняя працягласць жыцця насельніцтва, узровень адукацыі і ўзровень жыцця.<ref name="infofin" /> == Буйныя прадпрыемствы == * Самай вядомай у свеце фінскай кампаніяй з'яўляецца [[Nokia]], вытворца тэлекамунікацыйнага абсталявання. * [[Neste]] — нафтавая кампанія * [[Sampo]] — банкаўская група * [[Stockmann]] — сетка магазінаў адзення {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.stat.fi/til/vtp/2009/vtp_2009_2010-07-15_tau_001_en.html Табліца ВУП Фінляндыі з 1975 па 2009] на сайце Цэнтра статыстыкі (Tilastokeskus) * [http://finland.fi/public/default.aspx?nodeid=37602&contentlan=15&culture=ru-RU Бізнес і інавацыі на афіцыйным сайце Міністэрства замежных спраў Фінляндыі] {{Фінляндыя ў тэмах}} {{Еўропа паводле тэм|Эканоміка}} [[Катэгорыя:Эканоміка Фінляндыі| ]] {{Вонкавыя спасылкі}} en6fq51oo1jglmomac0fdrdch7slghm Ювяскюля 0 188897 5143335 5104054 2026-05-19T05:57:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143335 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Ювяскюля |арыгінальная назва = {{lang-fi|Jyväskylä}} |падначаленне = |краіна = Фінляндыя |герб = Jyväskylä.vaakuna.svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Jyväskylä collage2.jpg |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 62|lat_min = 14|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Кескі-Суомі |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне =1837 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 1466 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 128 245 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = 109,5 |нацыянальны склад = [[фіны]] (96,7%) |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Jyväskylä |сайт = http://www.jkl.fi/ |мова сайта = fi |мова сайта 2 = sv |мова сайта 3 = en |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ю́вяскюля''' ({{lang-fi|Jyväskylä}} {{IPA|[ˈjyvæsˌkylæ]}}) — [[горад]] і муніцыпалітэт у цэнтральнай [[Фінляндыя|Фінляндыі]], адміністрацыйны цэнтр [[ляні]] [[Кескі-Суомі]]. Насельніцтва — 128,2 тыс. жыхароў.<ref>[http://www.vrk.fi/vrk/files.nsf/files/5D795199C7CAC193C22575A000324AE2/$file/20090331.htm Kuntien Asukasluvut Aakkosjärjestyksessä] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101202151053/http://www.vrk.fi/vrk/files.nsf/files/5D795199C7CAC193C22575A000324AE2/$file/20090331.htm |date=2 снежня 2010 }}</ref> Размешчаны за 147 км на паўночны ўсход ад [[Тамперэ]] і 270 на поўнач ад [[Хельсінкі]], паблізу азёр [[Пяянэ]] і [[Кейтэле|Кейтэлэ]]. Быў заснаваны па ўказе імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] ад [[22 сакавіка]] [[1837]] года. [[Эліяс Лёнрат]], укладальнік фінскага нацыянальнага эпасу [[Калевала]], даў гораду мянушку «Афіны Фінляндыі», якая апісвае вялікую ролю Ювяскюля як адукацыйнага цэнтра і першага месца ў свеце па забеспячэнні адукацыі на фінскай мове.<ref>{{cite web|url= http://www3.jkl.fi/tiedotus/human_tech_city/index.php/2008-02/154|title= Bene veniatis in urbem Jyväskylä|author= Tervoja, Pia|date= August 2008|publisher= City of Jyväskylä|accessdate= 27 February 2012|archiveurl= https://web.archive.org/web/20171201040620/http://www3.jkl.fi/tiedotus/human_tech_city/index.php/2008-02/154|archivedate= 1 снежня 2017|url-status= dead}}</ref> Па апытаннях грамадскай думкі, у [[2012]] годзе Ювяскюля займае трэцяе месца па ўзроўні прывабнасці для пражывання сярод фінскіх грамадзян.<ref>{{YLE-N|3386348|Опрос: Тампере – лучший город Финляндии для проживания|4|4|2012|6|4|2012}}</ref> У Ювяскюлі ёсць [[Універсітэт Ювяскюля|універсітэт]], [[Універсітэт прыкладных навук Ювяскюля]], [[Прафесійны каледж Ювяскюля|прафесійны каледж Gradia]] і некалькі іншых навучальных устаноў. Самым значным працадаўцам у гэтай галіне з'яўляецца [[Valmet|Valmet Oyj]]. == Гісторыя == [[Выява:Jyväskylä town square early 20th century.jpg|thumb|250px|left|Гарадская плошча ў Ювяскюля ў пачатку 20 стагоддзя]] [[Выява:Kirkkopuisto Jyväskylä 1900s.jpg|thumb|250px|left|Kirkkopuisto Park у пачатку 1990-х]] [[Выява:Aerial photo of Valmet Jyskä factory at 1970s.jpg|left|thumb|250px|Фабрыка Jyskä Valmet у 1970-х.]] У рэгіёне Ювяскюля ёсць археалагічныя знаходкі [[каменны век|каменнага веку]]. Земляробствам тут ужо пачалі займацца 3500 гадоў таму. Паводле найстарэйшых падатковых дакументаў (''maakirja'') у раёне Ювяскюля было сем маёнткаў у [[1539]] годзе. Аднаму з іх, маёнтку Матыла, належала тэрыторыя ад сяла ''Keljo'' да вёсак ''Vesanka'' і ''Palokka''. Найстарэйшай нерухомасцю ў Ювяскюля з'яўляецца сядзіба Лахты, якая ўзнікла, калі маёнтак Матыла быў падзелены паміж двума братымі ў [[1600]] годзе.<ref>{{Citation | last = Berndtson | first = Nils | author-link = Nils Berndtson | contribution = Lahden talon ja suvun varhaisista vaiheista | contribution-url = | series = Keski-Suomen museon monistesarja 2/1983 | year = 1983 | issue = 2 | pages = 1–23 | place = Jyväskylän kaupunki, Finland | publisher = Keski-Suomen museo | url = | issn = 0357-8186 | doi = | id = | accessdate = November 26, 2010}}</ref> Гісторыя сядзібы Лахты і сям'і Лахты аказала значны ўплыў на развіццё рэгіёну Ювяскюля. Горад Ювяскюля быў заснаваны [[22 сакавіка]] [[1837]] года [[Расія|рускім]] царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]]. Інфраструктура горада была пабудаваны з нуля. Першапачаткова горад быў пабудаваны паміж [[возера Ювясярві|возерам Ювясярві]] (якое падлучана да [[Пяянэ]]) і хрыбтом Ювяскюля. Стварэнне школ у [[1850-я|1850-х]] і [[1860-я|1860-х]] гадах аказалася самым важным крокам з пункту гледжання наступнага развіцця Ювяскюля. Першыя тры фінамоўныя школы ў свеце былі заснаваныя ў Ювяскюля, потым ліцэй ў [[1858]] годзе, каледж для настаўнікаў у [[1863]] годзе і школа для дзяўчынак у [[1864]] годзе. Добра адукаваныя выкладчыці і вучні з розных куткоў краіны змянілі атмасферу Ювяскюля незваротна.<ref name="Jäppinen">{{cite web|url= http://www3.jkl.fi/historia/short/1837_1880.shtml|title= Schools for non-Swedish Speakers|last1= Jäppinen|first1= Jussi|last2= Voutilainen|first2= Heli-Maija|year= 2003|work= From Marketplace to a Wonderful Town - A Brief Introduction to the History of Jyväskylä|publisher= City of Jyväskylä|accessdate= 26 February 2012|archive-date= 5 сакавіка 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120305200622/http://www3.jkl.fi/historia/short/1837_1880.shtml|url-status= dead}}</ref> На пачатку [[20 стагоддзе|20-га стагоддзя]] горад пашырыўся ў некалькі разоў. Большая частка сучаснага Ювяскюля была пабудавана пасля Саветска-фінскай вайны 1941-1944, калі бежанцы з [[Карэлія|Карэліі]] і іншых частак краіны пераехалі ў горад і ім было вельмі неабходна жыллё. У [[21 стагоддзе|21-м стагоддзі]] Ювяскюля хутка расце — больш за 1000 жыхароў у год.<ref>{{cite web |url=http://www.jyvaskyla.fi/info/tietoja_jyvaskylasta/vaestotilastoja|title= Jyväskylän kaupungin väestöarvio |year= 2012|work= Väestötilastoja |publisher= City of Jyväskylä|accessdate=15 September 2012}}</ref> Былы муніцыпалітэт ''Säynätsalo'' быў далучаны да Ювяскюля ў [[1993]] годзе, а 1 студзеня 2009 года — муніцыпалітэты Jyväskylän maalaiskunta і Korpilahti. == Этымалогія == Другая частка назвы горада ''kylä'' азначае ''вёска''. Першая частка назвы горада ''jyväs'' звязана з [[ціс]]ам і прускім словам ''juwis''. Акрамя таго, існуе версія, што слова ''jyväs'' азначае адлюстраванне сонца ад паверхні вады.<ref>{{cite web |url=http://www.sissoset.net/aineisto/nimi.htm |title= Miten Sissoset muinoin saivat nimensä jousipuusta?|author= Kosonen, Ilmari|date= 28 February 2005|work= Saunan synty|publisher= Sissosten sukuseura ry.|accessdate=26 February 2012}}</ref> == Кіраванне == Гарадскі савет у Ювяскюля з'яўляецца асноўным органам прыняцця рашэнняў на мясцовым узроўні. Яго 75 членаў абіраюцца раз у чатыры гады на муніцыпальных выбарах. Гарадскі савет абірае мэра. Цяперашні мэр з'яўляецца Марку Андэрсан, былы мэр горада [[Лапеэнранта]].<ref>{{Cite web | url = http://www.jyvaskyla.fi/hallinto/kaupunginjohtaja/cv | title = Jyväskylän kaupunginjohtaja: Curriculum Vitae | accessdate = 2 May 2010 | language = Finnish | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131028224443/http://jyvaskyla.fi/hallinto/kaupunginjohtaja/cv | archivedate = 28 кастрычніка 2013 | url-status = dead }}</ref> == Геаграфія == Ювяскюля знаходзіцца ў фінскім азёрным краі. На тэрыторыі Ювяскюля знаходзіцца 328 азёр. Азёры і рэкі складаюць 20,1 % (295 км2) ад агульнай плошчы горада. Найбуйнейшыя азёры [[Пяянэ]], Лепявесі, Туаміяярві, Палокаярві, Луанецярві і Алваярві-Кортаярві. Цэнтр горада размешчаны на беразе невялікага возера Ювасярві.<ref>{{cite web |url=http://www.jarviwiki.fi/wiki/Jyv%C3%A4skyl%C3%A4 |title=Jyväskylä |author= |year=2012 |work=Järviwiki |publisher=Finland's Environmental Administration |accessdate=26 February 2012 |archive-date=23 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120223050823/http://www.jarviwiki.fi/wiki/Jyv%C3%A4skyl%C3%A4 |url-status=dead }}</ref> Пейзаж у Ювяскюля узгорысты, лясісты і поўны вод. Архітэктар [[Алвар Аалта]] параўнаў узгорысты ландшафт Ювяскюля з ландшафтам [[Таскана|Тасканы]] ў [[Італія|Італіі]]: «Нахіл хрыбта Ювяскюля амаль як у горных вінаграднікаў Ф'езоле».<ref name="aalto">{{cite book|url=http://books.google.fi/books?id=YV9FzaIu5kYC&pg=PA38&lpg=PA38&dq=aalto+jyv%C3%A4skyl%C3%A4+toscana&source=bl&ots=CXDpw_Arck&sig=49rqioAuQjabAUKQlETvShLE46M&hl=fi&ei=BjVCTOTkBN6XONT4-aYN&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDMQ6AEwAg#v=onepage&q&f=false|title=Nature and space: Aalto and Le Corbusier|publisher=Routledge|year=2003 |accessdate=2010-07-17}}</ref> === Клімат === [[Клімат]] у горадзе Ювяскюля [[Кантынентальны клімат|ўмерана-кантынентальны]] з рысамі марскога. Зіма працяглая, адносна мяккая. Лета кароткае і прахалоднае. Сярэднегадавая тэмпература +3&nbsp;°C. Гадавая колькасць ападкаў 638 мм. {{Клімат горада |Горад_род=Ювяскюля (1971-2000) |Крыніца=[http://en.ilmatieteenlaitos.fi/normal-period-1971-2000?doAsUserLanguageId=en_US Фінляндскі метэаралагічны інстытут] |Сту_сяр=-8.5 |Сту_сяр_апад=43 |Лют_сяр=-8.7 |Лют_сяр_апад=31 |Сак_сяр=-4.0 |Сак_сяр_апад=37 |Кра_сяр=1.4 |Кра_сяр_апад=37 |Май_сяр=8.7 |Май_сяр_апад=38 |Чэр_сяр=14.0 |Чэр_сяр_апад=59 |Ліп_сяр=16.0 |Ліп_сяр_апад=79 |Жні_сяр=13.7 |Жні_сяр_апад=88 |Вер_сяр=8.2 |Вер_сяр_апад=63 |Кас_сяр=3.2 |Кас_сяр_апад=60 |Ліс_сяр=-2.2 |Ліс_сяр_апад=57 |Сне_сяр=-6.4 |Сне_сяр_апад=47 |Год_сяр=3.0 |Год_сяр_апад=638 |Сту_сяр_мін=-12.3 |Сту_сяр_макс=-5.3 |Лют_сяр_мін=-12.9|Лют_сяр_макс=-5.0 |Сак_сяр_мін=-8.4 |Сак_сяр_макс=0.2 |Кра_сяр_мін=-3.2|Кра_сяр_макс=6.0 |Май_сяр_мін=2.4 |Май_сяр_макс=14.5 |Чэр_сяр_мін=8.1 |Чэр_сяр_макс=19.3 |Ліп_сяр_мін=10.4|Ліп_сяр_макс=21.3 |Жні_сяр_мін=8.9|Жні_сяр_макс=18.4 |Вер_сяр_мін=4.2 |Вер_сяр_макс=12.3 |Кас_сяр_мін=0.3 |Кас_сяр_макс=6.0 |Ліс_сяр_мін=-4.9 |Ліс_сяр_макс=0.2 |Сне_сяр_мін=-10.0 |Сне_сяр_макс=-3.5 |Год_сяр_мін=-1.4 |Год_сяр_макс=7.0 |Сту_а_макс=7.8 |Сту_а_мін=-38.5 |Лют_а_макс=11.0 |Лют_а_мін=-37.1 |Сак_а_макс=14.0 |Сак_а_мін=-31.5 |Кра_а_макс=22.6 |Кра_а_мін=-19.5 |Май_а_макс=28.0 |Май_а_мін=-9.0 |Чэр_а_макс=31.3 |Чэр_а_мін=-2.6 |Ліп_а_макс=33.3 |Ліп_а_мін=1.1 |Жні_а_макс=29.1 |Жні_а_мін=-2.2 |Вер_а_макс=23.5 |Вер_а_мін=-9.2 |Кас_а_макс=16.5 |Кас_а_мін=-18.8 |Ліс_а_макс=10.3 |Ліс_а_мін=-27.2 |Сне_а_макс=10.7 |Сне_а_мін=-34.8 |Год_а_макс=33.3 |Год_а_мін=-38.5 |}} == Дэмаграфія == === Насельніцтва === Ювяскюля быў самым хуткарослым фінскім горадам у [[20 стагоддзе|20 стагоддзі]]. Насельніцтва працягвае расці хуткімі тэмпамі ў [[21 стагоддзе|21-м стагоддзі]].<ref name=pop_great>{{cite web |work=A short history of Jyväskylä |publisher=City of Jyväskylä |title=A short history of Jyväskylä |url=http://www3.jkl.fi/historia/lyhyt/1837_1880.shtml |accessdate=2011-12-02 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304135002/http://www3.jkl.fi/historia/lyhyt/1837_1880.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |work=Jyväskylän kaupungin elinkeinoelämän vaikuttavuus 1990-luvulla |publisher=University of Jyväskylä |title=Jyväskylän kaupungin elinkeinoelämän vaikuttavuus 1990-luvulla |url=https://jyx.jyu.fi/dspace/bitstream/handle/123456789/8124/1867.pdf?sequence=1 |access-date=26 студзеня 2014 |archive-date=3 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303195432/https://jyx.jyu.fi/dspace/bitstream/handle/123456789/8124/1867.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |work=Official Finnish population statistics 1939 |publisher=Finnish Government |title=Mouvement de la Population de Finlande en 1939 |url=http://www.doria.fi/bitstream/handle/10024/67319/vamu1919-1920.pdf}}</ref> {| class="wikitable" ! Год || 1838 || 1850 || 1860 || 1900 || 1939 || 1952 || 1960 || 1970 || 1990 || 1997 || 2010 |- ! Насельніцтва Ювяскюля | 189 || [[Выява:Green Arrow Up.svg|10px]] >500 || [[Выява:Green Arrow Up.svg|10px]] >1,000 || [[Выява:Green Arrow Up.svg|10px]] 3,000 || [[Выява:Green Arrow Up.svg|10px]] 10,091 || [[Выява:Green Arrow Up.svg|10px]] 31,504 || [[Выява:Green Arrow Up.svg|10px]] 42,768 || [[Выява:Green Arrow Up.svg|10px]] 59,954 || [[Выява:Green Arrow Up.svg|10px]] 66,431 || [[Выява:Green Arrow Up.svg|10px]] 75,353 || [[Выява:Green Arrow Up.svg|10px]] 130,816 |- |} === Мовы === Фінская мова з'яўляецца пераважнай мовай у Ювяскюля. У [[2010]] годзе для 96,7 % насельніцтва фінская мова з'яўлялася роднай. Доля шведскамоўнага насельніцтва склала 0,2 %, на іншых мовах размаўляла 3 % насельніцтва. === Нацыянальнасці === У канцы [[2010]] года налічвалася каля 3100 замежнікаў у Ювяскюля. Найбуйнейшыя групы імігрантаў у Ювяскюля з'яўляюцца [[афганцы]], [[рускія]], [[эстонцы]] і [[іранцы]].<ref>{{cite web|url= http://www.jkl.fi/international/living/forimmigrants|title= City of Jyväskylä: For immigrants|year= 2012|publisher= City of Jyväskylä|accessdate= 26 February 2012|archiveurl= https://web.archive.org/web/20121102052602/http://www.jkl.fi/international/living/forimmigrants|archivedate= 2 лістапада 2012|url-status= dead}}</ref> == Транспарт == Чыгуначны вакзал Ювяскюля злучаны з міжгародняй аўтобуснай станцыяй. З вакзалу цягніка ідуць да [[Хельсінкі]], [[Тамперэ]], [[Турку]], [[Вааса]] і іншых гарадоў Фінляндыі. У Ювяскюля ёсць аэрапорт з прамымі рэйсамі да Хельсінкі, таксама праходзяць аўтамагістралі [[E75]] і [[E63]]. == Адукацыя == [[Выява:University of Jyväskylä main Building.jpg|thumb|right|250px|Галоўны будынак [[універсітэт Ювяскюля|універсітэта Ювяскюля]], пабудаванага па праекту Алвара Аалта]] У [[1858]] годзе тут быў адкрыты першы фінамоўны ліцэй, які лічыцца першай фінамоўнай вышэйшай навучальнай установай. У [[1863]] годзе адкрыта першае вучылішча па падрыхтоўцы настаўнікаў на [[фінская мова|фінскай мове]]. У [[1864]] годзе — першая фінамоўная школа для дзяўчынак. У [[1914]] году — першы ў Фінляндыі летні ўніверсітэт. З [[1966]] года дзейнічае [[універсітэт Ювяскюля|ўніверсітэт Ювяскюля]], адзін з найбуйнейшых ВНУ Фінляндыі, у якім вучацца каля 16 тысяч студэнтаў. Усяго ў розных навучальных установах горада вучацца каля 40 тысяч чалавек. == Спорт == * '''Ювяскюля''' — футбольны клуб. * '''JYP''' — хакейны клуб. == Славутасці == У горадзе размешчаны будынкі, пабудаваныя па праектах [[Алвар Аалта|Алвара Аальта]]. Праводзіцца [[Neste Rally Finland]]. == Гарады-пабрацімы == [[Выява:Viitaniemi 2008-06-29.jpg|thumb|Парк Ставангер, які знаходзіцца побач з цэнтрм горада, названы ў гонар нарвежскага горада-пабраціма — [[Ставангер]].]] {| class="wikitable" |- valign="top" | * {{сцягафікацыя|Данія}} [[Эсб’ерг]] (1947) * {{сцягафікацыя|Швецыя}} [[Эскільстуна (камуна)|камуна Эскільстуна]] (1947) * {{сцягафікацыя|Венгрыя}} [[Дэбрэцэн]] (1970) * {{сцягафікацыя|Нікарагуа}} [[горад Халапа|Халапа]] (1988) * {{сцягафікацыя|Кітай}} [[Куньмін]] (2005) * {{сцягафікацыя|Славакія}} [[Банска Бістрыца]] (2006) * {{сцягафікацыя|Кітай}} [[Муданьцзян]] (1988) || * {{сцягафікацыя|Ісландыя}} [[Нескёйпстадзюр]] (1958) * {{сцягафікацыя|Японія}} [[Ніідза]] (1997) * {{сцягафікацыя|Германія}} [[Патсдам]] (1985)<ref name="Potsdam twinnings">{{cite web|url=http://www.potsdam.de/cms/ziel/27222/DE/|title=Die Partnerstädte der Landeshauptstadt Potsdam|work=www.potsdam.de|accessdate=24 June 2010|language=German|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160806105813/http://www.potsdam.de/cms/ziel/27222/de/|archivedate=6 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref> * {{сцягафікацыя|Польшча}} [[Познань]] (1974)<ref name="Poznań twinnings">{{cite web | url = http://www.poznan.pl/mim/publikacje/pages.html?co=list&id=19&ch=20&instance=1017&lang=pl | title = Poznań - Miasta partnerskie | accessdate = 2013-12-11 | work = 1998–2013 Urząd Miasta Poznania | publisher = City of Poznań | language = Polish | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130923062530/http://www.poznan.pl/mim/publikacje/pages.html?co=list&id=19&ch=20&instance=1017&lang=pl | archivedate = 23 верасня 2013 | url-status = live }}</ref><ref name="Poznań">''{{cite web|url=http://www.poznan.pl/mim/public/publikacje/pages.html?co=list&id=19&ch=20&instance=1017&lang=pl|title=Poznań Official Website - Twin Towns|accessdate=2008-11-29|publisher=[[File:Flag of Poland.svg|border|10px]] (in Polish) © 1998–2008 Urząd Miasta Poznania }}''</ref> * {{сцягафікацыя|Нарвегія}} [[Ставангер]] (1947) * {{сцягафікацыя|Эстонія}} [[Тарту (воласць)|Тарту]] (1991) * {{сцягафікацыя|Расія}} [[Яраслаўль]] (1966)<ref name="TwinCities">{{cite web|url= http://www.jyvaskyla.fi/hallinto/kansainvalinen_toiminta/networks/twin_cities|title= Twin Cities|year= 2012|publisher= City of Jyväskylä|accessdate= 26 February 2012|archiveurl= https://web.archive.org/web/20170924170150/http://www.jyvaskyla.fi/hallinto/kansainvalinen_toiminta/networks/twin_cities|archivedate= 24 верасня 2017|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www3.jkl.fi/tiedotus/lehti/index.php/2005-05/669|title= Ystävänä kaupunki|author= Terhi Saranen|date= 31 August 2005|publisher= Jyväskylä lehti|accessdate= 26 February 2012|archiveurl= https://web.archive.org/web/20170924170227/http://www3.jkl.fi/tiedotus/lehti/index.php/2005-05/669|archivedate= 24 верасня 2017|url-status= dead}}</ref> |} == Вядомыя жыхары і ўраджэнцы == * [[Ары Аханен]] — фінскі хакеіст, брамнік. * [[Фэры Граф]] — аўстрыйскі спявак (у цяперашні час жыве ў Ювяскюля). * [[Сафі Оксанен]] — фінская пісьменніца. * [[Райма Суманен]] — фінскі хакеіст і трэнер. * [[Акілес Ярвінен]] — фінскі лёгкаатлет. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Jyväskylä}} *[http://www.jkl.fi/lang/ City of Jyväskylä Міжнародная версія афіцыйнага сайта горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070630175434/http://www.jkl.fi/lang |date=30 чэрвеня 2007 }} *[http://kartta.jkl.fi/ Карта Ювяскюля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120616151818/http://kartta.jkl.fi/ |date=16 чэрвеня 2012 }} *[http://jyvaskylanseutu.fi/travel Рэгіён Юваскюля: інфармацыя для турыстаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081215172508/http://jyvaskylanseutu.fi/travel |date=15 снежня 2008 }} {{Гарады Фінляндыі}} [[Катэгорыя:Гарады Фінляндыі]] tanwmy8b5qd6l93q9ibhgl1ufea95f5 Швейцарская нацыянальная бібліятэка 0 191016 5143067 4030120 2026-05-18T13:46:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143067 wikitext text/x-wiki {{Бібліятэка | назва бібліятэкі = Швейцарская нацыянальная бібліятэка | Выява = Swiss National Library building-straightened.jpg | Шырыня выявы = 350px | Подпіс выявы = Галоўны будынак Швейцарскай нацыянальнай бібліятэкі | месцазнаходжанне = {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}}, [[Берн]] | заснавана = | колькасць філіялаў = | прадметы збору = | памер збору = | умовы запісу = | штогадовая выдача = | абслугоўванне = | колькасць чытачоў = | бюджэт = | дырэктар = Мары-Крысцін Дафі <ref name="amt">[http://www.nb.admin.ch/org/amtsvorsteherin/index.html?lang=de Die Direktorin.] Артыкул з афіцыйнага сайта Швейцарскай нацыянальнай бібліятэкі. Дырэктар.</ref> | колькасць супрацоўнікаў = | вэб-сайт = http://www.nb.admin.ch/ }} '''Швейцарская нацыянальная бібліятэка''' ({{lang-de|Schweizerische Nationalbibliothek}}, {{lang-fr|Bibliothèque Nationale Suisse}}, {{lang-it|Biblioteca Nazionale Svizzera}}, {{lang-rm|Biblioteca naziunala svizra}}) — [[бібліятэка]] размешчаная ў [[Берн]]е, [[Швейцарыя]] і ўваходзіць у склад федэральнага ўпраўлення па справах культуры, якое ў сваю чаргу падпарадкоўваецца Федэральнаму дэпартаменту ўнутраных спраў. <ref>[http://www.nb.admin.ch/org/organisation/index.html?lang=de Organisation.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120831064311/http://www.nb.admin.ch/org/organisation/index.html?lang=de |date=31 жніўня 2012 }} Артыкул з афіцыйнага сайта Швейцарскай нацыянальнай бібліятэкі. Арганізацыя.</ref> == Гісторыя == Датай заснавання бібліятэкі лічыцца [[1894]] год, у якім быў распрацаваны федэральнай указ пра стварэнне Швейцарскай нацыянальнай бібліятэкі, зацверджаны Сенатам і Нацыянальным саветам. А ў [[1895]] годзе бібліятэка ўжо пачынае сваю дзейнасць. <ref name="adm">[http://www.nb.admin.ch/org/03651/index.html?lang=de Geschichte der Bibliothek.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120831210254/http://www.nb.admin.ch/org/03651/index.html?lang=de |date=31 жніўня 2012 }} Артыкул з афіцыйнага сайта Швейцарскай нацыянальнай бібліятэкі. Гісторыя.</ref> Першае памяшканне бібліятэкі было памерам з чатырохпакаёвую кватэру і не мела электрычнага асвятлення. У [[1899]] годзе бібліятэка пераязджае ў новае больш прасторнае памяшканне ў будынку федэральнага архіва, што дазваляе ёй адкрыць свой архіў для грамадскасці. <ref name="adm"/> У [[1901]] годзе з'явіўся першы бібліяграфічны бюлетэнь Швейцарскай нацыянальнай бібліятэкі. У сучасным выглядзе бібліятэка з'явілася ў [[1931]] годзе, калі пераехала ў новы будынак у якім і знаходзіцца і цяпер. Будаўніцтва будынка пачалося ў [[1928]] годзе па праекце архітэктараў Хошэтлера, Каўфмана і Эшгера. <ref>[http://www.architekture.info/archi-534 Швейцарская Нацыянальная бібліятэка.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141006133115/http://www.architekture.info/archi-534 |date=6 кастрычніка 2014 }} Артыкул з сайта architekture.info</ref> == Кіраўніцтва == Дырэктарам бібліятэкі з [[1 красавіка]] [[2005]] года па цяперашні час з'яўляецца Мары-Крысцін Дафі. Мары-Крысцін мае [[Навуковая ступень|навуковую ступень]] ў вобласці [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных навук]]. Яна працуе ў швейцарскай нацыянальнай бібліятэцы з [[1991]] года і за час працы знаходзілася на некалькіх кіруючых пасадах, у тым ліку і ў якасці намесніка дырэктара з [[2003]] года па сакавік 2005 года. <ref name="amt"/> == Гл. таксама == * [[Нацыянальная бібліятэка]] * [[Найбуйнейшыя бібліятэкі свету]] * [[Швейцарскі літаратурны архіў]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.nb.admin.ch/ Афіцыйны сайт Швейцарскай нацыянальнай бібліятэкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170919153547/http://www.nb.admin.ch/ |date=19 верасня 2017 }} * [http://www.helveticarchives.ch Архіў Швейцарскай нацыянальнай бібліятэкі] {{Нацыянальныя бібліятэкі Еўропы}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя бібліятэкі|Швейцарыя]] [[Катэгорыя:Культура Швейцарыі|Бібліятэкі]] g7a3c4mlrlool1rdcjehx5ljwhequ71 Партал:Біялогія/Новыя артыкулы 100 193297 5143122 5136699 2026-05-18T15:51:11Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5143122 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Уладзімір Пятровіч Заманскі|2026-05-17T17:40:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Векавы дуб (Шыпілавічы)|2026-05-06T15:10:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавы вяз (Мар’іна Горка)|2026-05-06T14:54:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Шыракалістае насаджэнне Старадарожскага лясгаса|2026-05-06T14:52:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавыя дрэвы Галынкаўскага лясніцтва|2026-05-05T16:37:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вяз-старажыл (Талуі)|2026-05-05T16:30:54Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавы дуб Касцюковіцкага лясгаса|2026-05-05T16:25:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Крыстапольскія векавыя дрэвы|2026-05-05T16:21:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Грушаўскі парк з дубам «Дэвайціс»|2026-05-05T10:03:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дуб і сасна|2026-05-05T09:46:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ліпа драбналістая «Ясянецкая»|2026-05-05T09:28:53Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Старадаўнія дубы Багушэўскага лясгаса|2026-05-05T09:16:33Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Жаўрук баравы|2026-04-20T09:12:42Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Знакі (фільм)|2026-04-19T13:49:48Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Сіеста|2026-04-17T19:57:58Z|Lš-k.}} {{Новы артыкул|Муха сіняя мясная|2026-04-17T19:19:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Джордж Орд|2026-04-17T07:07:32Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Эндру Дэлмар Хопкінс|2026-04-12T17:44:51Z|Milana Borisova}} {{Новы артыкул|Эўглена зграбная|2026-04-11T08:42:52Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Факус|2026-04-11T08:18:38Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ls61dr6mvruywocqqjseikn7atqhko7 Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы 100 193441 5143119 5142693 2026-05-18T15:50:32Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5143119 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Кірха|2026-05-18T07:47:07Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Экседра|2026-05-18T06:32:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дняпроўскі завулак (Мінск)|2026-05-17T09:04:15Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Свята-Георгіеўская царква (Каменюкі)|2026-05-16T10:00:21Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Музей Пія-Клімента|2026-05-15T20:33:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Габалінская радыёэлектронная станцыя|2026-05-15T20:30:16Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Спічастая арка|2026-05-15T20:08:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ківот|2026-05-15T18:58:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Цэнтральны музей Узброеных сіл|2026-05-15T18:57:04Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Дняпроўскі праезд (Мінск)|2026-05-15T12:04:38Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Прастол|2026-05-15T10:36:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дняпроўская вуліца (Мінск)|2026-05-12T08:25:23Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Выстаўка дасягненняў народнай гаспадаркі|2026-05-12T07:45:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Монтэ-Касіна|2026-05-10T09:31:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла (Лявонава)|2026-05-09T22:15:40Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сан-Джавані-Эванджэліста (Венецыя)|2026-05-09T18:29:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вуліца Лазарава (Мінск)|2026-05-09T09:46:35Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Крыштоф Мікалай Радзівіл (1590—1607)|2026-05-09T07:10:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сусветная выстаўка (1925)|2026-05-08T18:42:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі (Дзесятнікі)|2026-05-06T16:44:33Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> g2os1hgqoigtop293d5jhwn03dsjo53 Партал:Старажытны Рым/Новыя артыкулы 100 193811 5143126 5135371 2026-05-18T15:52:11Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5143126 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Яўсевій Кесарыйскі|2026-05-18T07:10:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Муроўка са схаваным радам|2026-04-30T21:46:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Veni, vidi, vici|2026-04-25T09:43:11Z|Karbutaroshik}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Турцэвіч|2026-04-12T06:49:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Калонія (Рым)|2026-04-10T07:10:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Хільдэрых|2026-03-19T21:39:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Хасроў I Анушырван|2026-03-19T21:22:27Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Дыярэза (вершаскладанне)|2026-03-16T20:04:48Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Апастэрыёры|2026-01-10T13:34:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Апрыёры|2026-01-10T13:34:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Саюзніцкая вайна (91—88 да н.э.)|2026-01-07T12:35:30Z|Енкнн}} {{Новы артыкул|Першая Пунічная вайна|2026-01-07T12:16:18Z|Енкнн}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> jvlvs7x794cnh29bgopru0kvdr2wban Пяршаі 0 196622 5143265 5087300 2026-05-18T21:34:44Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5143265 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва =Пяршаі |выява = Пяршаі. Касцёл.jpg |подпіс = Касцёл Святога Юрыя |вобласць = Мінская |раён = Валожынскі |сельсавет = Пяршайскі |першае згадванне = 1492 }} '''Пярша́і'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пярша́й, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Piaršai}}, {{lang-ru|Першаи}}) — [[аграгарадок]] на рацэ [[Пяршайка|Пяршайцы]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Месціцца на аўтадарозе Валожын—[[Івянец]], за 12 км на паўднёвы ўсход ад [[Валожын]]а, за 63 км ад [[Мінск]]а. Адміністрацыйны цэнтр [[Пяршайскі сельсавет|Пяршайскага сельсавета]]. == Назва == На карце 1790 г. (Планы генеральнага межавання) - "''м. Першая''". Паводле [[Казімерас Буга|Казімераса Бугі]], назва рэчкі Пяршайкі, на якой Пяршаі, — з балцкага *''Peršējā.'' За адпаведнік падаваў латышскі гідронім ''Pērsēja<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vinius, 1961. C. 537.</ref>''. [[Аляксандрас Ванагас]] гідронім ''Péršeja'' звязваў з літоўскім ''pro-perša'' «незамерзлае або расталае месца ў лёдзе на рацэ, на возеры ўзімку»<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 246.</ref>. Аднясенне назвы Пяршайкі да балцкіх гідронімаў падтрымліваў і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзімір Тапароў]]<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 201.</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Першы пісьмовы ўпамін пра Пяршаі як [[сяло]], уладанне касцёла датуецца 1492 годам. З 1493 года паселішча знаходзілася ў валоданні біскупа віленскага [[Войцех Табар|Войцеха]]. Пад 1539 годам Пяршаі ўпамінаюцца як мястэчка, цэнтр воласці. У гэты час тут дзейнічаў касцёл, працавалі 2 карчмы. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) паселішча ўвайшло ў склад [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Пяршаі апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе сталі цэнтрам воласці [[Мінскі павет|Мінскага павета]]<ref>[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Pierszaje // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/99 99].</ref>. На 1800 год тут было 36 двароў, касцёл, плябанія, карчма, 2 вадзяныя млыны. Маёнтак знаходзіўся ў валоданні І. Ражэрсона, у 1858 годзе — В. Тышкевіча. Паводле вынікаў перапісу (1897) у Пяршаях было 59 двароў, дзейнічала царква, працавалі народная вучэльня, аптэка, хлебазапасны магазін, крама і карчма. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Пяршаі абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яны ўвайшлі ў склад [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Беларускай ССР]]<ref name="at">{{Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Пяршаі апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе сталі цэнтрам гміны [[Стаўбцоўскі павет|Стаўбцоўскага]], з 1926 года [[Валожынскі павет|Валожынскага павета]]. У 1939 годзе Пяршаі ўвайшлі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], дзе 12 кастрычніка 1940 года сталі цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. На 1999 год тут было 270 двароў. У 2000-я Пяршаі атрымалі афіцыйны статус [[аграгарадок|аграгарадка]]. <gallery widths="215" heights="180" class="center" caption="Мястэчка на старых здымках"> Файл:Piaršaji, Rynak, Śviatoha Juryja. Пяршаі, Рынак, Сьвятога Юрыя (1914).jpg|Стары касцёл Файл:Piaršaji, Rynak, Śviatoha Juryja. Пяршаі, Рынак, Сьвятога Юрыя (1930-39).jpg|Новы касцёл Файл:Piaršaji, Kaścielnaja. Пяршаі, Касьцельная (1930-39).jpg|Касцельная вуліца </gallery> == Насельніцтва == === Дэмаграфія === * '''XVIII стагоддзе''': [[1800]] год — 191 чал. * '''XIX стагоддзе''': [[1897]] год — 391 чал. * '''XX стагоддзе''': [[1921]] год — 361 чал.<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom VII. Część I: Województwo Nowogródzkie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1923.</ref>; [[1999]] год — 688 чал.<ref>[[Марат Батвіннік|Батвіннік М.]] Пяршаі // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1к}} С. 16.</ref> * '''XXI стагоддзе''': [[2001]] год — 678 жыхароў, 270 двароў{{sfn|БелЭн|2001}}; [[2010]] год — 663 чал. === Інфраструктура === У Пяршаях працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, лякарня, амбулаторыя, дом культуры, бібліятэка, пошта. На тэрыторыі СВК «Пяршаі—2003». == Турыстычная інфармацыя == === Славутасці === * Гаспадарчы двор Тышкевічаў (XIX ст.) * [[Касцёл Святога Юрыя і Маці Божай (Пяршаі)|Касцёл Святога Юр’я і Божай Маці]] (1930-я) === Страчаная спадчына === * Сядзіба == Галерэя == <gallery widths="215" heights="180" class="center" caption="Краявіды Пяршаяў"> Файл:Pershai.jpg|Касцёл Файл:Pierszaje fr-kosciol fc01.jpg|Інтэр'ер касцёла Файл:Пяршаі. Царква.jpg|Новая царква </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Францішак Кушаль|Францішак Вінцэнтавіч Кушаль]] (1895—1968) — беларускі ваенны і палітычны дзеяч, публіцыст. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пярша́і|[[Марат Барысавіч Батвіннік|Батвіннік М. Б.]]|159}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/pyarshai.html Вёска Пяршаі] // radzima.org * [http://globustut.by/pershai/index.htm#hoz Першаи] // Глобус Беларуси {{ref-ru}} {{Пяршайскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пяршайскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Пяршаі| ]] hfgcq7f2j2cvk1k45nzzsf36kaxenae Беларускі фальклор 0 198258 5143256 4838629 2026-05-18T21:12:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сямейна-абрадавы фальклор */ 5143256 wikitext text/x-wiki '''Беларускі [[фальклор]]''' ([[англійская мова|англ.]] ''folklore'' — народныя веды, народная мудрасць) — сукупнасць розных відаў народнага мастацтва [[беларусы|беларусаў]], такіх як вусна-паэтычная творчасць, народная музыка, танцы, разнастайныя віды прыкладнога мастацтва, народны тэатр. Пераважна ўжываецца для абазначэння мастацтва слова — вусна-паэтычнай творчасці. Разам з тым фальклор разумеецца не толькі як сукупнасць жанраў вуснай народнай творчасці, але і як сістэма поглядаў на навакольны свет, традыцыйная духоўная культура ў цэлым у шматлікіх яе выяўленнях. Таму фальклор знаходзіцца ў непасрэднай блізкасці ад [[міфалогія беларусаў|міфалогіі]], [[Абрады і звычаі беларусаў|абраднасці]], [[беларуская мова|мовы]] і г. д., а самі фальклорныя жанры разглядаюцца не толькі ў мастацкім аспекце, але і як функцыянальны складнік народнага жыцця. На працягу многіх стагоддзяў фальклор жыў у асяроддзі сваіх стваральнікаў, чуйна рэагуючы на ўсе змены, што несла з сабой гістарычнае развіццё і ў быце, і ў светапоглядзе, і ў сацыяльных стасунках. Фальклор — мастацкі летапіс народа, але гэта толькі адна, прычым не самая галоўная яго функцыя. Ён — захавальнік працоўнага вопыту, які перадаваўся з пакалення ў пакаленне, і ў той жа час узбуджальнік творчай энергіі, новых ідэй і нават пэўных тэхнічных рашэнняў, якія з цягам часу рэалізоўваліся ў адпаведных умовах. Вусна-паэтычная творчасць замацоўвала многія маральна-этычныя нормы, якія рэгулявалі адносіны людзей у грамадстве і ў сям’і. Дзякуючы гэтым нормам чалавек доўгі час жыў у суладдзі з прыродай, абагаўляў і абараняў яе, ахоўваючы тым самым сваё асяроддзе існавання. Сямейная абрадавая паэзія, шматлікія прыказкі і прымаўкі і многія іншыя творы былі накіраваны на ўмацаванне сям’і і сямейных адносін, на выхаванне новых пакаленняў у адпаведнасці з высокімі нормамі і патрабаваннямі народнай маралі. Тая ж мараль патрабавала ад людзей справядлівасці, праўдзівасці, працавітасці і многіх іншых якасцей, якія адносяцца да агульначалавечых каштоўнасцей. Але фальклор найперш — з’ява мастацтва, дзе ўсё багацце ідэй выяўляецца праз мастацкія вобразы. Сваю важную ўласцівасць — задавальненне эстэтычных патрэб народа — фальклор не страціў да нашага часу. Галоўная асаблівасць фальклору выцякае са спосабу яго існавання. Перадача і захаванне тэкстаў магчымыя толькі пры непасрэднай камунікацыі людзей. Захоўваць і перадаваць тэкст без яго перыядычнага ўзнаўлення нельга. Падключэнне пісьмовасці ўносіць свае карэктывы ў бытаванне фальклору. Фальклорны тэкст — гэта заўсёды адносна ўстойлівая камбінацыя элементаў традыцыі, якая ўзнікае пры кожным новым выкананні. Амаль заўсёды маюць месца пэўныя адрозненні, аднак важна не разыходжанне варыянтаў, а іх супадзенне, агульная сэнсавая аснова. Падобнае вар’іраванне неабходнае для жыцця здольнасці саміх фальклорных тэкстаў. == Жанравая сістэма == Жанравая сістэма фальклору абумоўлена структурамі міфалагічнага мышлення, сітуацыяй рэлігійнага абраду ці рытуалізаванага быту. Вызначальныя прыкметы жанру знаходзяцца не толькі ў сістэме паэтыкі ці структуры тэкстаў, а ў значнай ступені ў кантэкстна-сітуатыўных умовах іх бытавання. З цягам часу шэраг жанраў аддаляецца (не парываючы цалкам) ад абрадава-міфалагічнага кантэксту і пачынае развівацца ўжо па законах самой вуснай творчасці, што, у сваю чаргу, прыводзіць да фарміравання яе ўласнай жанравай прасторы. Аднак адбываецца гэта не заўсёды і не цалкам. Так, сувязь з рытуальна-магічнымі гульнямі характэрна для шэрагу песенных тэкстаў, інструментальнай музыкі, празаічных жанраў. Наогул, нават адарваўшыся ад абрадавай стыхіі, народная песня захоўвае з ёй жывую сувязь. У сістэме жанраў выразна вылучаюцца апавядальныя жанры, песенная лірыка, абрадавая паэзія, так званыя малыя жанры, народны тэатр, дзіцячы фальклор, інструментальная музыка, народныя танцы. Прынята вылучаць эпічны, лірычны і драматычны роды з адпаведнай жанравай класіфікацыяй. У эпічны род уключаны дзве групы — славесная і славесна-музычная. У першую ўваходзяць жанры: прыказкі, прымаўкі, загадкі, сказы, паданні, легенды, казкі, анекдоты, былічкі, у другую — эпічная песня-сказ, эпічная песня. == Замовы == [[Файл:Знахарка.jpg|thumb|200px|Знахарка лечыць дзіця нагаворанай вадой. [[1914]] г.]] Да ліку найбольш архаічных фальклорных жанраў адносяцца [[замовы]] — рытмічна арганізаваныя творы формульнага характару, якім надавалася сіла магічнага ўздзеяння для дасягнення розных практычных мэтаў. Гэтыя тэксты дэманструюць уласцівую традыцыйнаму светаразуменню сістэму камунікавання чалавека з усім сусветам. З іншага боку, няма больш прагматычнага жанру народнай творчасці, замова — дзейсны інструмент уздзеяння на навакольную рэчаіснасць. Утылітарная накіраванасць замоў ляжыць у аснове іх класіфікацыі. Замовы выкарыстоўваюцца ў гаспадарчай, асабістай, сацыяльнай сферах, практычна ва ўсіх выпадках жыцця. Адсюль іх падзел на прамысловыя (гаспадарчыя), лекавыя, любоўныя і сацыяльна-побытавыя. У наш час у вясковым асяродку замовы (пераважна лекавыя) працягваюць бытаваць, не страціўшы свайго функцыянальнага прызначэння. Функцыянальнасць фальклору абумоўлівае наяўнасць у ім фальклорна-этнаграфічных комплексаў — каляднага, масленічнага, траецкага, купальскага, вясельнага, народнай медыцыны, ветэрынарыі, метэаралогіі, у якіх аб’ядноўваюцца творы розных жанраў, складаючы адзінае ўтварэнне, падпарадкаванае адзінай мэце. Таму абрадавая паэзія павінна разглядацца як сістэма гэтых комплексаў, у якіх можна вылучыць і элегічныя, і жартоўныя, і віншавальныя песні, і карагоды, і прыгаворы, замовы, іншыя жанравыя ўтварэнні. == Абрадавы фальклор == {{main|Абрады і звычаі беларусаў}} Абрадавы фальклор — сукупнасць розных жанраў народнай творчасці (песні, танцы, музыка), якія суправаджалі традыцыйныя рытуалы беларусаў; падзяляецца на каляндарна- і сямейна-абрадавы фальклор. === Каляндарна-абрадавы фальклор === [[Файл:Калядоўшчыкі Горацкага павета , Магілёўская губерня, 1903г.jpg|thumb|Калядоўшчыкі Горацкага павета Магілёўскай губерні, [[1903]] г.]] [[Файл:Ivankupala.jpg|thumb|Г. Семірадскі. Ноч на Івана Купалу (каля [[1880]])]] Фальклор каляндарна-абрадавы — комплекс славесных, песенных, гульнёвых і іншых жанраў, звязаных з рытуаламі каляндарнага цыкла, што былі неад’емнай часткай жыцця і гаспадарчай дзейнасці земляроба на працягу года. Каляндарна-абрадавы фальклор беларусаў канцэнтруецца ў асноўным вакол старажытных аграрных святаў і генетычна ўзыходзіць да эпохі славянскай і нават індаеўрапейскай агульнасці. Назіранні за астранамічнымі з’явамі, зменамі ў прыродзе, феналагічнымі цыкламі раслін і фізіялагічнымі цыкламі жыцця яшчэ ў пракаветныя часы склаліся ў цэльную міфалагічную карціну свету, што знайшло сваё адлюстраванне ў каляндарна-абрадавым фальклоры. З дапамогай рытуалаў і абрадавых песень, якія мелі заклінальна-магічны характар, чалавек імкнуўся ўплываць на [[Сусвет]] з мэтай забеспячэння аптымальнага жыццяладу (ураджаю, здароўя, працягу роду). З развіццём грамадства каляндарна-абрадавая паэзія пачала адлюстроўваць працоўную дзейнасць селяніна, сацыяльны падзел грамадства, маральна-этычныя ўяўленні народа, паэтычнае сузіранне свету. Кожная пара года мела адпаведныя рытуалы, звычаі, песеннае суправаджэнне. Агульнымі ў іх былі аграрная аснова, мэтавая ўстаноўка, паасобныя матывы. Усе абрадава-песенныя комплексы прасякнуты клопатам пра будучыню сялянскага двара і сям’і: своечасова засеяць ніву, вырасціць і сабраць ураджай, уратаваць яго ад стыхіі, а статак — ад паморку і звяроў. Уключае больш за 25 песенных разнавіднасцей і ў залежнасці ад сезонных перыядаў падзяляецца на веснавы, летні, восеньскі і зімовы цыклы. * ''Зіма:'' [[каляды|калядныя]] (з імі змыкаюцца піліпаўскія і песні рытуальных ігрышчаў — «Яшчара», «Жаніцьбы Цярэшкі», якая складае адметнасць падзвінскіх Калядаў). Піліпаўскія песні спявалі ў час попрадак на працягу перадвелікоднага шасцітыднёвага Піліпаўскага посту (з [[28 лістапада]] па [[6 студзеня]] н. ст.). На попрадках праллі-песенніцы ўздымалі шмат важных праблем, што тычыліся жыцця сям’і, роду, вясковай супольнасці і вырашаліся яны на падставе кодэкса народнай маралі і этыкі. Асноўны сэнс калядак і шчадровак заключаўся ў пажаданні гаспадарам шчасця, здароўя, добрага ўраджаю напярэдадні [[новы год|Новага года]]. * ''Вясна:'' [[масленіца|масленічныя]] (што знаходзяцца на мяжы зімы і вясны), загукальныя, юраўскія, велікодныя, мікольскія, русальныя, [[Траецкія песні|траецкія (сёмушныя)]], песні абрадавых карагодаў «[[Пахаванне стралы]]» і «[[Ваджэнне куста]]». Валачобныя песні складаюць спецыфіку і нацыянальную адметнасць беларускай каляндарнай песеннасці. З эпічным размахам яны падаюць як касмалагічныя матывы стварэння свету, так і цэлы гаспадарчы год селяніна-земляроба. Цэнтральны вобраз юраўскіх песень — святы Юр’я, да якога звяртаюцца са сваімі жыццёвымі гаспадарчымі патрэбамі, просячы яго выпускаць расу «на цёплае лета, на буйное жыта». * ''Лета:'' [[купалле|купальскія]] і пятроўскія, жніўныя. Купалле з яго семантыкай кульмінацыйнай вітальнасці і росквіту суправаджаецца ў беларусаў песенным багаццем, а таксама шэрагам балад з міфалагічнымі матывамі. У матывах і вобразах жніўных песень закадзіраваны цэлы пласт светапоглядных, сацыякультурных, псіхалагічных з’яў, праяўленняў стасункаў чалавека з прыродай, асэнсаваных паэтычна. * ''Восень:'' ільняныя, [[Талочныя песні|талочныя]] (апошнія бытавалі і ў межах летне-асенняга сезону). Спявалі восенню ў час працы ўключна да Пакроў. У восеньскіх песнях пануе тэма замужжа, развітання дзяўчыны з родным домам. === Сямейна-абрадавы фальклор === Фальклор сямейна-абрадавы — адзін з важнейшых відаў народнай творчасці беларусаў, які мае сваю сістэму жанраў, непарыўна звязаных з пэўнымі рытуаламі сямейнага цыкла. Гэта вынік арганічнага ўзаемадзеяння вялікай колькасці рознастадыяльных і рознахарактарных кампанентаў, у якіх адбіліся як сацыяльна-прававыя стасункі (структура сям’і, рэлігійнасць, маральна-этычныя нормы, асаблівасці традыцыйнай матэрыяльнай культуры), так і ўласна мастацкае бачанне рэальнасцяў акаляючага свету і чалавека ў ім. Сямейна-абрадавы фальклор генетычна звязаны з культам продкаў і анімістычнымі вераваннямі. Яго дамінантнай функцыяй была утылітарна-[[магія|магічная]], якая мусіла забяспечыць чалавеку аптымальную жыццёвую долю як на «гэтым», так і на «тым» свеце. Адпаведна з трыма асноўнымі рытуаламі, вылучаюць радзінны, вясельны і пахавальны (галашэнні) фальклор. У час хрэсьбін найбольш старажытнымі з’яўляюцца заклінальныя песні і велічальныя хрэсьбінныя. Заклінальныя песні мелі на мэце з дапамогай звышнатуральных сіл забяспечыць здароўе і шчасце парадзіхі і нованароджанага. У гэтых песнях нярэдка галоўнай дзеючай асобай была бабка, якая выконвала ролю пасрэдніцы паміж таямнічымі сіламі прыроды або Богам, заклікала іх даць дзіцяці добрую долю. Надзвычайным багаццем вылучаецца паэзія беларускага вяселля, важнейшае месца ў якім займалі песні. Усе этапы вяселля: [[Сватанне]] — [[Запоіны]] — [[Заручыны]] — [[Суборная субота]], або Дзявочнік — Каравай — Пасад нявесты і жаніха — Выпраўленне маладых да шлюбу — [[Шлюб]] — застольныя ўрачыстасці — [[Пярэзвы]] суправаджаліся песнямі, якія выконваліся ў пэўным парадку, адлюстроўвалі абрадавыя дзеянні, традыцыйна рэгламентавалі ролі ўдзельнікаў шлюбнай урачыстасці і інш. У вясельнай паэзіі вылучаюцца велічальныя, лірычныя, цырыманіяльна-рытуальныя, сатырычна-гумарыстычныя песні, прыпеўкі і інш. Песні, зычэнні, тосты разам з іншымі рытуальнымі дзеяннямі павінны былі магічна спрыяць шчасцю маладых, іх дабрабыту, росту сям’і, ураджаю на палях, прыплоду ў хлявах. '''Галашэнні''' — імправізаваныя творы, у якіх выкарыстоўваліся традыцыйныя народныя формулы, мастацкія прыёмы і сродкі для аплаквання памерлых. == Празаічныя жанры == Празаічныя жанры фальклору падзяляюцца на казкавыя і няказкавыя (легенды, паданні, былічкі і інш.). === Казкі === [[Казка]] — адзін з асноўных відаў вуснай народнай прозы. Ад іншых вусных аповядаў, што паведамляюцца з інфарматыўнымі мэтамі, казку адрознівае арыентацыя на выдумку — іх расказваюць для забавы і павучання. Вылучаюць тры асноўныя разнавіднасці казак: пра жывёл, чарадзейныя, сацыяльна-бытавыя. Найбольш старажытнымі з’яўляюцца чарадзейныя казкі, матывы і сюжэты якіх могуць быць патлумачаны ў святле рытуальна-міфалагічнай семантыкі. Але, як непраўдзівая проза, казка магла скласціся толькі ў часы разлажэння першабытнаабшчыннага ладу, калі найбольш архаічныя пласты міфалогіі ўжо рабіліся матэрыялам для мастацкай выдумкі. Разам з тым казкі адлюстроўваюць спецыфіку міфалагічнага мыслення і светаўспрымання. Сацыяльна-бытавыя казкі — больш познія па паходжанні, традыцыйна былі прызначаны для дарослых. У іх дзейнічаюць звычайныя людзі ў звычайных абставінах, але сакрэт выдумкі ў незвычайным павароце сюжэту. Да сацыяльна-бытавых адносяцца казкі пра дурня, якія карысталіся вялікай па папулярнасцю ў народзе, і небыліцы. Найбольш пашыраныя матывы небыліц: чалавек сам сабе выцягвае з балота ці высякае з дрэва; сшывае дзве палавіны каня і г. д. Сюды адносяцца і авантурна-навелістычныя казкі, якія носяць прыгодніцкі характар. === Легенды і паданні === Легенды і паданні беларусаў ([[лацінская мова|лац.]] ''legenda'' — тэкст, прызначаны для чытання) павінны былі адказаць на спрадвечныя, заўсёды актуальныя для чалавека пытанні аб пачатку свету і яго канцы, аб чалавечых грахах і дабрачыннасцях, пра тое, адкуль з’явіліся тыя ці іншыя жывёлы, птушкі, расліны, з чым звязаны іх пэўныя якасці, уласцівасці, характарыстыкі, пра тое, як з’явіліся некаторыя сацыяльныя ўстанаўленні і да т. п. Галоўная функцыя легенды — этыялагічная: тлумачэнне паходжання з’явы, істоты, звычая, прадмета. Яна расказвалася для таго, каб паведаміць, патлумачыць існуючы парадак прычынай яго паходжання, а таксама для павучання і выхавання. ''[[легенда|Легенды]]'' — вусныя апавядальныя творы, у аснове якіх ляжаць звязаныя з гісторыяй народа фантастычныя або апаэтызаваныя вобразы, уяўленні, падзеі. Легенды падзяляюцца на: * этыялагічныя: касмаганічныя, у якіх апавядаецца пра стварэнне сусвету, зямлі, зорак, месяца, наогул жыцця на зямлі, людзей. У многіх касмаганічных легендах падкрэсліваецца вялікая каштоўнасць зямлі, паказваецца, як высока нашы продкі цанілі прыроду і ўмела займаліся экалагічным выхаваннем дзяцей і моладзі; заагенічныя (аб паходжанні звяроў і птушак); аб паходжанні раслін і іх асаблівасцях; аб паходжанні сацыяльных устанаўленняў (як Бог пары робіць, чаму жанчына ўвесь час занятая); * апакрыфічныя. Гэта некананічныя апавяданні аб прадметах Святога Пісання; * эсхаталагічныя (аб апошнім часе і канцы свету). ''[[паданне|Паданні]]'' — вусныя апавяданні пра рэальных асоб, сапраўдныя падзеі, пра населеныя пункты, мясцовасці і г. д. Паданні бываюць: * тапанімічныя (пра назвы канкрэтных вёсак і гарадоў), * гідрагенічныя (пра назвы рэк, азёр), * гістарычныя (пра асілкаў), * легендарна-міфалагічныя (пра скарбы, што захоўваюцца пад зямлёй; пра разбойнікаў, напрыклад, на аснове падання пра [[Машэка|Машэку]] напісана паэма [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]»), * пра паходжанне прозвішчаў: напрыклад Гутнік, жыў у лесе і збудаваў гуту, дзе выдзімаў шкло). === Былічкі і бывальшчыны === [[былічка|Былічкі]], бывальшчыны — вусныя расказы-ўспаміны пра сустрэчы са звышнатуральнай сілай (як правіла, варожай). Былічкі расказваюць адзін аднаму ў вёсцы як незвычайную падзею, як выпадак з уласнага жыцця, перадаюць праз пакаленні як сямейнае паданне. У вусных бытавых расказах апавядаецца пра падзеі з грамадскага ці асабістага жыцця, сучаснага або мінулага, сведкам або ўдзельнікам якіх часта бывае сам расказчык. Яны маюць вялікае пазнавальнае значэнне, знаёмяць з жыццём і бытам беларускага народа. === Анекдоты === [[Анекдот]] — невялікае апавяданне пра незвычайную смешную падзею, сітуацыю, рысу характару чалавека ці ўчынак, што мае дасціпную неспадзяваную камічную развязку. Для анекдота характэрна аператыўнасць і актуальнасць. === Жарты === [[Жарт]] — дасціпная насмешка, высмейвае бытавыя здарэнні, смешныя рысы і якасці людзей, іх дзіўныя ўчынкі і размовы. Папулярная форма жарту — дыялагічная. Сатыра і гумар накіраваны супраць гультайства, ашуканства, п’янства і ўсяго таго, што супярэчыць народным ідэалам, і маюць вялікае выхаваўчае значэнне. === Вусны народны дыскурс === [[Дыскурс]] (ад [[французская мова|франц.]] ''discours'' — маўленне, гаворка) — гэта бягучая моўная дзейнасць, маўленне як фактар узаемадзеяння людзей, як вербальная камунікатыўная падзея. Народны дыскурс — гэта «самавыказванне» сучаснай вуснай фальклорнай культуры, тое, што культура сама можа сказаць аб сваім светаўспрыманні, поглядах на жыццё, на свет, на чалавека. Пытанні светапогляду носьбітаў традыцыі, выказаныя ў народным дыскурсе, маюць актуальнае грамадска-культурнае значэнне, бо ўплываюць на вектар развіцця грамадства працягам традыцыйных духоўных, маральных і эстэтычных каштоўнасцей народа. === Прыкметы, павер’і і правілы === ''[[Прыкмета|Прыкметы]]'' і павер’і суадносяцца з жыццём чалавека ва ўсім яго аб’ёме — з раскладам на дзень, з домам і хатняй гаспадаркай, з адзеннем і ежай, са святамі і надвор’ем, з адносінамі як у межах сям’і, так і паміж аднавяскоўцамі — з усімі праявамі долі і лёсу як канкрэтнай асобы, так і калектыву ў цэлым. Прадметам міфалагічнага асэнсавання, сімвалізацыі, ацэнкі, магічнай неабходнасці станавілася амаль кожная рэч, што акружала чалавека, і практычна кожнае яго дзеянне. Таму ў колькасных адносінах багацце народных прыкмет і павер’яў настолькі невычэрпнае, наколькі рознабаковае і бясконца разнастайнае само духоўнае і матэрыяльнае жыццё чалавека. ''[[Павер'е|Павер’і]]'' і прыкметы ўсе разам складваюцца ў адзін вялікі тэкст, што запаўняе сабою ўсю жыццядзейнасць народа. Разам з тым кожная паасобку прыкмета, правіла, маючы даволі адвольнае моўнае афармленне, паўстаюць як цалкам самастойныя згусткі інфармацыі, што маюць сваю ўнутраную логіку, сваю прагматыку і структуру. Найпершая і самая важная функцыя павер’яў, прыкмет і правіл — у мадэліраванні імі чалавечых паводзінаў, у стварэнні канкрэтных схем для арыентацыі ў той ці іншай сітуацыі, у вытлумачэнні атрыманых знакаў і прагназаванні будучыні. Як носьбітамі традыцыі, так і даследчыкамі самі культурныя тэрміны — прыкметы і павер’і — катэгарычна не падзяляюцца. Найпершае іх прызначэнне — мадэліраваць паводзіны чалавека, але шляхі і метады мадэліравання ў кожнай з груп розныя. Прыкметы засяроджваюць увагу на знакавым характары амаль кожнага з элементаў жыцця традыцыйнага грамадства і чалавека, усёй касмічнай сістэмы. Інфармацыя ж аб стане і зменах у гэтым узаемазвязаным і ўзаемадатэрмінаваным арганізме можа інтэрпрэтавацца чалавекам як своеасаблівае для яго паведамленне тыпу «Калі вуголле ў зачыненай печы разгараецца, будзе мароз», «Калі хто, жнучы, да забудзе на ніве жменю зжатага жыта, не звязаўшы яго ў сноп, гэта паказвае, што на другое лета той чалавек не будзе жаць на той ніве». Найбольш выразныя ў жанравым плане прыкметы, звязаныя з прадказаннем надвор’я альбо будучага ўраджаю. ''[[Правіла|Правілы]]'' паказваюць на неабходнасць усвядомленага стаўлення да ўласных учынкаў, бо кожны з іх ёсць своеасаблівая рэпліка да ўсяго наваколля, якое, у сваю чаргу, «адкажа» якраз у адпаведнасці з атрыманым сігналам. Зразумела, што адны правілы былі абсалютна рацыянальнымі, іншыя, калі да іх падыходзіць з пункту гледжання сучаснага мыслення, засноўваліся на пэўных фантастычных уяўленнях. Гэтыя правілы не толькі дапускалі існаванне звышнатуральных сіл, але і сцвярджалі кантакт з імі і нават, пры захаванні адпаведных умоў, магчымасць непасрэднага на іх уздзеяння. Светапогляднай базай для прыкмет і правілаў становяцца павер’і, звязаныя з узроўнем ідэалагічных уяўленняў і ведаў пра свет. Таму і ўспрымаюцца прыкметы і павер’і як корпус архаічных у аснове сваёй выказванняў і іх рытуальна-практычных увасабленняў. І гэта асабліва важна з прычыны таго, што міфалагічныя ўяўленні беларусаў не атрымалі афармлення ў тэкстах тыпу апавядальных міфаў, але знайшлі выражэнне ў шматлікіх матывах, сюжэтах, вобразах, павер’ях і рэкамендацыях. Павер’ямі ў вузкім сэнсе слова можна назваць міні-тэксты, што маюць выгляд суджэнняў, ментальных існасцяў і ўтрымліваюць інфармацыю ідэалагічнага характару, згорнутую мадэль для рэгулявання паводзінаў. У шырокім сэнсе да жанру прыкмет традыцыйна адносяць усё багацце народнай аксіялогіі, заключанае ў параўнальна невялікі аб’ём. Комплекс правілаў і павер’яў часам аб’ядноўваецца ў раздзел магічнай прозы, непарыўна звязанай з магічнай практыкай бытавога характару. Класіфікаваць магічную прозу можна розным чынам. Напрыклад, па функцыі магіі (засцерагальная, ахоўная, прадуцыравальная і г. д.), па тэматыцы прадметаў, якія выкарыстоўваліся ў магічных мэтах (хлеб, посуд, ткацкія вырабы, адзенне, травы і г. д.), зыходзячы з той сістэмы каштоўнасцей, якая была для соцыума галоўнай. Для традыцыйнага грамадства яе аснову складалі чалавек, яго маёмасць, свойская жывёла, ураджай, прычым чалавек успрымаўся з боку яго стану, статуса, становішча (здаровы/хворы, нованароджаны, нявеста, парадзіха, жняя, жанчына/мужчына, падарожны і г. д.). Пры вербалізацыі ўяўленняў магічная проза набывае форму парад, патрабаванняў, тлумачэнняў, перасцярог, забарон, рэгламентацый, якія актуалізуюцца ў працэсе по- бытавай камунікацыі. Прыкметы і павер’і выступаюць неад’емным складнікам каляндарнай і сямейнай абраднасці. == Парэміялогія == Парэміялогія дэманструе сабою народную мудрасць, філасофію, жыццёвую праўду, назіральнасць і цэлы комплекс маральна-этычных ідэалаў. Разам з тым малыя жанры — згорнутыя згусткі міфа-паэтычнай інфармацыі. === Прыказкі === [[Прыказка]] — шырока ўжываны ў гутарковай мове ўстойлівы народны выраз-афарызм, які ў завершанай, сціслай, найчасцей вобразна-паэтычнай форме і пераважна ў пераносным сэнсе, абагульняючы шматвяковы жыццёвы вопыт народа, выказвае катэгарычнае меркаванне пра тыя або іншыя гаспадарчыя, сацыяльна-гістарычныя і бытавыя з’явы, характарызуе і ацэньвае іх, павучае і дае практычныя парады. Як самакаштоўнае выказванне прыказка змяшчае ісціну і без прымянення да канкрэтнай сітуацыі. Гэта найпершы ўзор народнай мудрасці. Адметнасць прыказак у тым, што яны тыпізуюць з’явы, вылучаюць найбольш істотнае — Ляжачага хлеба нідзе няма; Па дарозе ідучы, грыбоў не назбіраеш. === Прымаўкі === [[Прымаўка]] — спалучэнне слоў, якое вылучаецца адноснай устойлівасцю, узнаўляльнасцю ў гатовым выглядзе, экспрэсіўнасцю і цэласным значэннем. Гэта вобразны выраз, які характарызуе чалавека, яго характар, з’явы прыроды і грамадскага жыцця, але толькі ў дадзеным канкрэтным выпадку без абагульненняў і вывадаў з іншых аналагічных сітуацый ці чалавечых паводзін, мае запатрабаванасць у кантэксце. === Выслоўі === Да [[выслоўе|выслоўяў]] адносяцца скорагаворкі, застольныя жарты, прыгаворкі і тосты, вітанні, зычэнні, ветлівыя і ласкавыя звароты, засцярогі, прысяганні і бажба, праклёны і абзыванні — ганьбаванні, гукаперайманні і велізарны матэрыял народных паэтычных параўнанняў. Праклёны — выражанае словамі пажаданне бяды, выказванне ў празмерна ўзрушаным эмацыянальным стане. У праклёны ўкладваецца пагроза здароўю, дабрабыту, шчасцю, радзей самому жыццю. У адрозненне ад звычайных рэплік гаворкі, спрэчкі, сваркі, праклёны акрамя наяўнага субяседніка, мяркуюць і зварот да трэцяй асобы, звышнатуральных сіл: Бога, продкаў, духаў і г. д. Чалавек, якога праклінаюць, — толькі аб’ект гэтых выказванняў: Каб тваю хату дзяды міналі, Каб табе Бо- жанька вочкі павыкалываў. === Загадкі === [[Загадка]] — іншасказальны твор малой формы, у аснове якога ляжыць мастацкае параўнанне разнастайных з’яў і прадметаў рэчаіснасці пры іх падабенстве. Загадка пабудаваная на метафары: замест таго, каб прама назваць прадмет, яна ў паэтычнай форме апісвае яго ўласцівасці, паходжанне, назначэнне. Пры гэтым загадка абапіраецца на цалкам рэальныя якасці або прыкметы прадмета, г. зн. утрымлівае ў сабе магчымасць адгадкі. Свет праз прызму загадак паўстае ўжо не як хаос, але як пэўнае цэлае, у якім усё мае сэнс і ўсё ўзаемазвязана. Загадкі адлюстроўваюць жыццё ва ўсім яго багацці і прысвечаныя самым розным тэмам. Класіфікуюцца загадкі паводле гісторыка-тэматычнага прынцыпу: прырода і чалавек, гаспадарка і матэрыяльны, грамадскі і сацыяльны побыт, культура. У традыцыі шэраг загадак меркаваў не простае адгадванне, а веданне ад- гадкі. Зараз загадкі пераходзяць у дзіцячую аўдыторыю. === Прыгаворы === [[Прыгавор]] — вербальнае заклінанне, рыфмаваны альбо рытмічны паэтычны твор формульнага тыпу, спалучаны, як правіла, з актыўным дзеяннем з боку асобы. Прыгавор — неад’емная частка рытуалу, часта служыць своеасаблівым штуршком для развіцця дзеяння, а таксама выступае як яго моўнае выражэнне. Як канкрэтныя віды прыгавораў вылучаюцца зычэнні, віншаванні, просьбы, звароты як да рэальных, так і да міфалагічных персанажаў, розныя прыгаворы, прыгаворы-выгнанні. Прыгаворы камунікатыўнага характару дэманструюць вызначальныя ў народным светапоглядзе ідэі абмену, дару і разгортваюцца па мадэлі: я — табе, ты — мне. === Скорагаворкі === [[Скорагаворка|Скорагаворкі]] служаць сродкам навучання дзяцей хутка і выразна гаварыць. Прысяганні, бажба прамаўляліся, каб даказаць праўдзівасць, бажыліся, словы часта суправаджаліся рытуальнымі дзеяннямі (зямлю цалавалі, білі ў грудзі кулаком, кляліся на Бібліі). На праклёны былі адкляцці: {{пачатак цытаты}} Брашы на асінавы кол. Твае рэчы табе ў плечы. {{канец цытаты}} == Пазаабрадавая паэзія == Лірычны род мастацтва прадстаўлены ў беларускім фальклоры разнастайнымі жанрамі песеннай творчасці. Даследчыкі па-рознаму класіфікуюць гэты матэрыял. У шматтомніку «Беларуская народная творчасць» (БНТ) прадстаўлены тамы [[Купальскія песні|«Купальскія і пятроўскія песні»]] «Песні пра каханне», «Сямейна-бытавыя песні», «Сацыяльна-бытавыя песні», «[[Бяседныя песні]]», «Жартоўныя песні», «Балады», «Песні савецкага часу», што ў цэлым адпавядае агульнапрынятаму падзелу, у аснову якога пакладзены жанрава-тэматычны падыход. === Лірыка кахання === Лірыка кахання — адна з самых светлых старонак [[Беларуская народная песня|беларускай песеннай творчасці]]. Яна адлюстроўвае найбагацейшую гаму пачуццяў закаханых, іх мары і надзеі на шчаслівае жыццё, трывогі і сумненні, рашучасць у пераадоленні тых перашкод, якія паўставалі на іх шляху да шлюбу. === Сямейна- і сацыяльна-бытавыя песні === Лагічным працягам гэтай тэматыкі сталі сямейна-бытавыя песні, у якіх адлюстраваны адносіны паміж мужам і жонкай, становішча жанчыны ў новай сям’і, сям’і мужа. Тэматыка сацыяльна-бытавых песень выходзіць за межы сямейных адносін, ахоплівае розныя бакі сацыяльнага жыцця і працы селяніна. Самі назвы тэматычных груп — песні рэкруцкія, салдацкія, казацкія, чумацкія, бурлацкія, батрацкія, антыпрыгонніцкія, прымацкія — паказваюць, наколькі шырока і поўна адлюстроўваюць гэтыя творы жыццё, уклад якога ўсё больш адрозніваўся ад традыцыйнага сялянскага быту. Калі ў сямейна-бытавых песнях у цэнтры ўвагі была жанчына, яе быт, пачуцці і перажыванні, то галоўным персанажам сацыяльна-бытавых песень з’яўляецца мужчына — рэкрут, салдат, адыходнік, змагар супраць панскага прыгнёту. Яго лёс складаны, цяжкі, часам трагічны. === Сатырычныя песні === У сатырычных песнях беларусы кпілі і высмейвалі маральна-этычныя хібы і звычаі іншых этна-культурных ([[яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], [[цыганы на Беларусі|цыганы]] і інш.) і сацыяльных (паны, святары) груп. === Гумарыстычныя песні === У гумарыстычных песнях, як правіла, іранізавалі над хібамі і заганамі (сквапнасць, шаляпаватасць, легкавернасць, гультайства) простых людзей. === Балады === [[балада|Балады]] — працяглыя («доўгія») песні ліра-эпічнага характару з драматычна напружаным і разгорнутым сюжэтам; адметны жанр беларускага фальклору. У адрозненне ад рускіх і ўкраінскіх значная частка беларускіх балад належыць да рытуалаў каляндарнага цыкла (балады веснавыя, юраўскія, купальскія, восеньскія, піліпаўскія і інш.). У некаторых сюжэтах знайшлі адлюстраванне асаблівасці міфалагічных пластоў культуры (матыў пазбегнутага інцэсту, закляцця, магічных метамарфоз, чарадзейства і інш.). Тыповымі для бяседных балад з’яўляюцца сюжэты пра змеяборца Юр’я, малойца, забітага перуном, ня- вернасць жонкі мужу-ваяру, суперніцтва ў каханні двух братоў, забойства свякроўю нялюбай нявесткі. Асобнае месца займаюць гістарычныя балады, дзе адлюстравана барацьба беларусаў супраць іншаземных захопнікаў. === Прыпеўкі === Да песеннай творчасці адносяцца [[прыпеўка|прыпеўкі]] — кароткія чатырох-, шасцірадковыя песенькі з выразным рытмам, тэматыка якіх ахоплівае самыя разнастайныя з’явы жыцця, ад заляцанняў моладзі да грамадска-палітычных падзей. === Гістарычныя песні === {{main|Гістарычныя песні}} Яскравай адметнасцю вылучаецца песенна-эпічная традыцыя беларусаў. Да эпічных твораў традыцыйна адносяць даволі рэдкія гістарычныя песні, творы, розныя па паэтыцы, паходжанні і часе ўзнікнення, што адлюстроўваюць гістарычныя падзеі, упамінаюць іх удзельнікаў. З ранніх гістарычных песень на Беларусі была запісана песня пра Каструка Маструкавіча, што ўзнікла ў рускай фальклорнай традыцыі як водгук на шлюб Івана Грознага з дачкой кабардзінскага князя. У розных рэгіёнах Беларусі запісана сем яе вершаваных варыянтаў і адзін празаічны пераказ. Фіксаваліся і песні, у якіх выразна адчуваецца сувязь з падзеямі часоў барацьбы з набегамі татара-мангольскіх заваёўнікаў (песні пра татарскі палон, смерць воіна на полі бою), напрыклад, у песні «Ой, лятаў-палятаў да сівы гарол»: {{пачатак цытаты}} Там агні гараць, там катлы кіпяць І татары стаяць, палон дзелючы, Палон дзелючы, падзяляючы, Дзяцей з маткамі разлучаючы… {{канец цытаты}} === Рэкруцкія і салдацкія песні === У розных рэгіёнах Беларусі запісаны рэкруцкія і салдацкія песні, звязаныя з рускай фальклорнай традыцыяй, у якіх упамінаюцца падзеі [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны]], Крымскай кампаніі, войнаў з Турцыяй, [[руска-японская вайна|Японіяй]]. Найбольш поўна адлюстраваны падзеі вайны 1812 г. Ім прысвечаны таксама паданні, успаміны. Героем шэрагу твораў выступае генерал Платаў. Пераапрануты ў купца, ён з’яўляецца ў стаўцы Напалеона, карае яго і ўцякае на кані. Да [[вайна 1812 года|вайны 1812 г.]] прымеркаваны таксама салдацкія песні «Хранцуз бераг заступіў», «Хмары цёмны, тучы грозны», у якіх адчуваецца сувязь з сялянскай лірыкай. У песнях пра [[Крымская вайна|Крымскую вайну]] 1853—1856 гг. («Трудна, трудна нам, рабяты», «Ах, спомнім, спомнім, братцы…») упамінаюцца англічане і французы як саюзнікі туркаў. Песні апавядаюць пра гераічную абарону Севастопаля, кровапралітныя бітвы, цяжкае салдацкае жыццё. Разам з тым класічнаму беларускаму фальклору не ўласцівыя разгорнутыя гістарычныя або былінна-гераічныя формы. Этнамузыказнаўца Т. С. Якіменка адзначае, што ва ўмовах новай парадыгмы эпасазнаўства, якая сёння актыўна фарміруецца, уплывовая героіка-цэнтрысцкая канцэпцыя эпасу праходзіць самы сур’ёзны перагляд. У беларусаў ідэі, якія песенная эпіка рэпрэзентуе, уваходзяць у надзвычай шырокі і шматмерны зместавы кантынуум. Апошні ў сваіх песенна-стадыяльных увасабленнях прынцыпова не зводзіцца да якогасьці аднаго жанравага тыпу. Беларуская песенна-эпічная традыцыя паўстае, па-першае, як пераважна арыентаваная на захаванне і данясенне не столькі дзяржаўніцкіх і героіка-гістарычных, колькі нароўні з міфам і казкай, сакральна значных для духоўнага характару беларусаў архетыпных каштоўнасцей светапогляднага ўзроўню, а па-другое — як традыцыя разгрупаваная, прыналежная ў поўным Фальклор аб’ёме сваіх музычна-стылявых і непасрэдна жанравых праяў усім гісторыка-стылявым і жанравым сферам беларускага фальклорнага песеннага комплексу. == Народны тэатр == [[Выява:Batleika.JPG|thumb|Батлейка ў Нацыянальным гістарычным музеі Рэспублікі Беларусь]] {{main|Батлейка}} Драматычны род беларускага фальклору прадстаўлены разнастайнымі гульнямі, народнай драмай («Цар Максіміліян» і інш.), рознымі формамі лялечнага тэатра — батлейкі. У батлейцы побач са сцэнамі на біблейскія сюжэты, інтэрпрэтацыя якіх у многіх выпадках была адвольнай, што часам прыводзіла да забароны пастановак, разыгрываліся разнастайныя сцэнкі з народнага жыцця. Дзеючымі асобамі тут выступалі простыя сяляне, гарадавы, земскі, шынкар і інш., так што традыцыйныя формы актуалізаваліся, дазвалялі аператыўна адгукацца на розныя праявы жыцця. Спроба некаторых даследчыкаў выводзіць тэатральнае мастацтва з каляндарных і сямейных абрадаў не з’яўляецца слушнай, бо тэатральнае дзейства прынцыпова разлічана на гледача і рэалізуецца з дапамогай роляў, у той час як у рытуала такія катэгорыі адсутнічаюць (напрыклад, удзельнікі Купалля перажываюць яго, як самую праўдзівую рэальнасць, і вылучыць сярод іх простых гледачоў — немагчыма). Хутчэй за ўсё народны тэатр бярэ свае вытокі ў гульнёвых формах паводзін, але пры гэтым можа карыстацца цытатамі, узятымі з рытуалу (маш- коўніцтва, сімвалічная мова, абрадавы травестызм). У станаўленні народных форм тэатральных прадстаўленняў значны ўклад зрабілі вандроўныя прафесійныя скамарохі, сярод якіх асаблівай папулярнасцю на Беларусі карысталіся павадыры мядзведзяў, музыкі (дудары, лірнікі, бубнары, пазней скрыпачы), выканаўцы драматычных сцэнак. Найвышэйшай формай народнага тэатра з’яўляецца драма («мушкарат»), якая атрымала найбольшае развіццё ў другой палове XX ст. Паказы народнай драмы параўнальна вялікія па аб’ёме са значнай колькасцю ўдзельнікаў (10—20 чалавек), пэўнымі прыёмамі сцэнічнага выканання і спецыяльнай падрыхтоўкай (репетыцыі). Паказальна, што беларускія народныя драмы храналагічна прымяркоўваліся да каляднага святочнага цыкла з адпаведным светаадчуваннем, своеасаблівай карнавальнай атмасферай. Найбольш папулярнымі ў народзе былі драмы «Цар Максіміліян», «Цар Ірад» і «Трон» (спалучала сюжэты дзвюх першых), а таксама кароткія драматычныя сцэнкі тыпу «Мацей і доктар». Акрамя тэатра жывога акцёра, вялікую папулярнасць на Беларусі набыў і лялечны тэатр — [[батлейка]], які быў вядомы яшчэ з XVI ст. Сама назва па ходзіць ад польскай назвы горада [[Віфлеем]]а (''Betleem'') — месца нараджэння Ісуса Хрыста. Адсюль невыпадкова, што значную частку рэпертуара батлейкі складалі сюжэты біблейскай гісторыі. Для паказу батлейкі рабілі драўляныя скрынкі (прыблізна 1,5 на 1,5 м), звычайна ў выглядзе хаткі ці царквы, з гарызантальнымі перагародкамі (ярусамі-сцэнамі). Лялькі-персанажы рабіліся з дрэва і каляровай тканіны, воўны, ільну і мацаваліся на драўляным ці металічным шпяні, пры дапамозе якога батлеечнік вадзіў іх па проразях. Рэпертуар батлейкі багаты жыццёвым і фальклорным матэрыялам, незвычайным сюжэтам, вялікай колькасцю персанажаў. Паказ складаўся звычайна з дзвюх частак: кананічнай (рэлігійнай) і свецкай (народна-бытавой). Многія сцэны мелі вострасатырычны характар і высмейвалі такія сацыяльныя тыпы, як доктар-шарлатан, прагны поп, фанабэрысты шляхціч, скнара карчмар і інш. Апошнія паказы батлейкі зафіксаваны ў 1963 г. у в. Бялевічы Слуцкага раёна. == Народныя гульні == [[гульня|Народныя гульні]] — адзін са старажытнейшых пластоў народнай творчасці; адна з сімвалічных форм паводзінаў чалавека. Вылучаюць рытуальныя гульні (ігрышчы), якія з’яўляюцца неад’емнай часткай каляндарных і сямей ных абрадаў, і ўтылітарна-практычныя (забавы), што былі сродкамі баўлення вольнага часу, маральна-эстэтычнага і фізічнага выхавання. Пазаабрадавая гульня (якіх была большасць), нягледзячы на свой сімвалічны характар, прынцыпова адрозніваецца ад рытуалу — вышэйшай формы сімвалічных паводзін чалавека. Паводле функцыянальна-тэматычнага і каляндарнага прынцыпу, традыцыйныя беларускія гульні можна класіфікаваць наступным чынам: === Каляндарна- і сямейна-абрадавыя гульні ''(«ігрышчы»)'' === * Зімовыя («[[Жаніцьба Цярэшкі]]», «Яшчар», «Бахар», «Галка», «[[Падушачка]]», «Дрэма», «Закрытае шыла», «Лунёк» і інш.), што ўваходзілі ў структуру калядных святкаванняў; * веснавыя («А мы ляда капалі», «Проса», «Мак», «Старац», «Жоравы», «Тур», «Цар», «Перапёлка», «Лука»), якія, як правіла, з’яўляліся часткаю абраду «Гуканне вясны» і выконваліся моладдзю ў форме разнастайных карагодаў; * летнія і восеньскія («Ваджэнне куста», «Кумаванне», «Цяцерка», «Збіванне конскай галавы», «Выкінь», «Яшчар», «Абразы», «Пячэнне ката» і інш.); * сямейна-абрадавыя («Скраданне лялькі», «Цяганне доўбні», «Чобаты», «Цыганы»); === Пазаабрадавыя гульні === * гульні з інвентаром: з палкамі («Крэглі», «Чыжык-немец», «Пікар» і інш.), з мячом («Салавей», «Горад-поле», «Вышыбайла», «Гаротнік»), з іншымі прадметамі («Заганяка», качанне кола, качанне кружка, «Каменьчыкі», «Костачкі», «Бабкі»); * гульні без інвентара: з бегам навыперадкі, лоўляй, пошукам з элементамі барацьбы і іншымі сілавымі прыёмамі, гульні, што патрабуюць назіральнасці і кемлівасці, з перавагай элементаў інтэрмедыі і харэаграфіі. == Дзіцячы фальклор == Важную ролю ў жыцці народа адыгрывае дзіцячы фальклор як дзейсны сродак выхавання. Ён відавочна функцыянальны, суправаджае дзіця з першых дзён з’яўлення на свет, калі маці спявае яму калыханкі, забаўляе яго, і пазней, калі лічылкі становяцца неад’емным кампанентам розных дзіцячых гульняў, а дражнілкі — адным са сродкаў барацьбы з праціўнікам. Дзіцячы фальклор праз паэтычныя вобразы знаёміць дзіця з навакольным светам, да памагае яму спасцігаць асноўныя прынцыпы ўзаемаадносін у соцыуме. У паэтычнай творчасці народа дзіцячы фальклор да гэтага часу ўяўляе сабой жывую з’яву, якая захоўвае і тэндэнцыю далейшага развіцця, і свае важнейшыя функцыі — пазнавальную, выхаваўчую, эстэтычную. Сучасная ўласна дзіцячая творчасць выконвае таксама функцыю забаўляльную, што грунтуецца на традыцыях народнай смехавай культуры, і камунікатыўную. Адна з асаблівасцей дзіцячага светаўспрымання — надзвычайная эмацыянальнасць — уплывае на характар і тэматыку творчасці дзяцей і падлеткаў. == Музычна-харэаграфічнае мастацтва == [[Выява:1961 CPA 2524.jpg|250px|thumb|Паштовая марка СССР]] [[Народная музыка|Музычна-харэаграфічнае мастацтва]] (фальклор) з’яўляецца неад’емнай часткай традыцыйнай духоўнай культуры беларусаў, што генетычна ўзыходзіць да эпохі першабытнасці і адлюстроўвае эстэтычныя прынцыпы светаўспрымання народа. === Інструментальны фальклор === Будучы знітаваным з самымі рознымі сферамі народнага жыцця (працай, каляндарнай і сямейнай абраднасцю, звычаямі, адпачынкам), перадаючы багатыя ў сваіх адценнях пачуцці народа, інструментальны фальклор з’яўляецца выразнікам пазітыўнага, аптымістычнага светаадчування, носьбітам і ўзбуджальнікам абрадава-ўрачыстага і вясёлага настрою, але разам з тым можа выконваць сігнальныя, інфармацыйныя, засцерагальныя і магічныя функцыі. Для выканання найгрышаў беларусы выкарыстоўвалі розныя тыпы музычных інструментаў: * самагучальныя інструменты (калатушка, лыжкі, клякоткі, звон, талеркі, рагулька, кляшчотка, бразготка, шаргуны, варган і інш.); * мембранныя інструменты (бубен, барабан, грэбень); * духавыя інструменты (пуга, ліст дрэва, карынка, дудка шчылінная, берасцянка, пішчалка, жужалка, дудка, гармонік, свісцёлка, акарына, жалейка, дуда, труба, рог); * струнныя інструменты (бандурка, цытра, цымбалы, ліра колавая, скрыпка, басэтля). : ''Гл. таксама: [[:ru:Троисти музыкы|Траістыя музыкі]]'' == Народная харэаграфія == {{main|Беларускія народныя танцы}} Народная харэаграфія бярэ свае вытокі ў глыбокай старажытнасці, калі яна ўваходзіла ў склад рытуалу. Паступова танцавальнае мастацтва вылучылася ў асобны, па-мастацку завершаны від народнай творчасці. === Карагод === [[Выява:1921-1922. Карагод (Ляльнік).jpg|thumb|250px|[[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|М. Філіповіч]]. «Карагод (ляльнік)». 1921—1922]] Адным з архаічных на Беларусі харэаграфічных жанраў, які захаваў сувязь з каляндарнай і сямейнай абраднасцю, з’яўляецца [[карагод]]. Беларускія карагоды падзяляюцца на тры групы: карагодныя песні, калі пры арганічным сплаве тэксту, мелодыі і харэаграфічнага дзеяння большае значэнне мае мелодыя; для іх характэрны нескладаны прасторавы малюнак і простае харэаграфічнае дзеянне (просты, велічны, урачысты крок). Яскравыя прыклады карагодаў гэтай групы — «Страла» (выканаўцы з песняй, узяўшыся за рукі, ідуць на ўскраіну вёскі), «Лука», дзе спевакі рухаюцца, малюючы на плоскасці розныя крывыя акружнасці, ад здвоенай васьмёркі да асіметрычных фігур; гульнёвыя карагоды, дзе дасягаецца найбольш поўнае адзінства ўсіх трох кампанентаў, змест раскрываецца сукупнасцю выяўленчых сродкаў паэзіі, музыкі, харэаграфіі. Для паэтычнай і музычнай будовы гэтых карагодаў характэрна дыялагічнае выкладанне сюжэта, апавядальны тон, больш хуткі тэмп і выразны рытм напеву. Сістэма вусна-паэтычнай творчасці заўсёды была ў руху, падпарадкоўвалася тым зменам, якія адбываліся ў жыцці яе стваральнікаў і носьбітаў. Тыя жанры, якія ўзніклі на глебе міфалагізавання прыроды і грамадскіх адносін, паступова звужаюць сферу функцыянавання, хаця і жывуць у побыце ці ў памяці. Так, працягваюць выкарыстоўвацца замовы і нават узнікаюць новыя тэксты, прыкладам, «ад каларадскіх жукоў», хоць будуюцца яны цалкам на традыцыйных схемах. Скончыўся перыяд прадукцыйнага развіцця чарадзейных казак, аднак захавалася іх пазнавальнае, выхаваўчае і эстэтычнае значэнне, яны бытуюць вусна, распаўсюджваюцца праз сродкі масавай інфармацыі. Фарміруюцца сацыяльна-бытавыя казкі, анекдоты, прыпеўкі. Пэўныя змены адбываюцца ў традыцыйных жанрах, вобразная сістэма іх пашыраецца, уключае прадстаўнікоў новых сацыяльных слаёў і класаў, з’яўляюцца новыя тэмы, пераасэнсоўваюцца традыцыйныя матывы. Аўтэнтычныя формы традыцыйнай культуры беларусаў працягваюць захоўваць глыбінныя асновы сістэмнай цэласнасці, існуюць у разнастайнасці рэгіянальных і лакальных асаблівасцей, утрымліваюць архаічныя элементы і формы, застаючыся пры гэтым не рэліктам мінулых эпох, а жывой культурай вуснага тыпу. Разам з тым цяпер актыўна пачынае развівацца так званы пост-фальклор, які ствараецца самімі носьбітамі для свайго выкарыстання. Пост-фальклор узнікае ў горадзе і толькі затым распаўсюджваецца шырэй, належыць да розных груповак, фрагментаваны ў адпаведнасці з сацыяльным, прафесійным, кланавым, нават узроставым расслаеннем грамадства на слаба звязаныя між сабой ячэйкі, якія не маюць агульнай светапогляднай асновы. Як правіла, ён ідэалагічна маргінальны, бо ідэалагічныя запатрабаванні гараджан задавальняюцца праз пісьмовую культуру. Гаворка ідзе пра культурна-семіятычную прастору гарадской вуліцы, школы, вучэльні, інстытута, лагера, турмы, хат- няга і сямейнага побыту з іх тэкстамі і рэліквіямі, святамі і звычаямі. Так фарміруецца шэраг «закрытых» традыцый, а іх састаўныя часткі праз такія пост-фальклорныя тэксты спраўджваюць сваю ідэнтыфікацыю. == Гл. таксама == * [[Беларуская міфалогія]] * [[Абрады і звычаі беларусаў]] == Літаратура == * Т. А. Навагродскі [і інш.] Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве. Вучэб.-метад. дапам. — Мінск, БДУ, 2009. — 335 с. іл. ISBN 978-985-518-121-8 * Беларускі фальклор. Хрэстаматыя. Мінск, 1977. * Беларуская вусна-паэтычная творчасць. Мінск, 2000. * Беларуская міфалогія. Энцыклапедычны слоўнік. 1—2-е выд. Мінск, 2004—2006. * Беларуская народная творчасць. Серыя. Мінск, 1971—2007. * Беларускі фальклор : энцыклапедыя. Мінск, 2005—2006. Т. 1—2. * Беларускі фальклор : Жанры, віды, паэтыка. Мінск, 2001—2004. Кн.1 : Каляндарна-абрадавая паэзія; Кн. 2 : Сямейна-абрадавая паэзія. Народны тэатр; Кн. 3 : Пазаабрадавая паэзія; Кн. 4 : Народная проза; Кн. 5 : Міфалогія. Духоўныя вершы; Кн. 6 : Малыя жанры. Дзіцячы фальклор. * Восточнославянский фольклор : слов. науч. и нар. терминологии. Мінск, 1993. * Традыцыйная мастацкая культура беларусаў:у6т./Т. Б. Варфаламеева [і інш.]. * Мінск, 2001—2006; Т. 1 : Магілёўскае Падняпроўе. Мінск, 2001; Т. 2 : Віцебскае Падзвінне:у2кн.2006. {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларускі фальклор| ]] iexy6g7kqcn9hbjownlvnyqf4rujpgd Вупыр 0 198486 5143284 4540301 2026-05-18T22:03:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143284 wikitext text/x-wiki '''Вупыр''' — [[дэманалогія|дэманалагічная]] істота ў [[славяне|славянскай]], [[Карэла-фінская міфалогія|фіна-ўгорскай]] і іншых міфалогіях, мярцвяк, які па начах выходзіў з магілы, нападаў на людзей і піў іх кроў. У [[беларусы|беларусаў]] вера ў яго была распаўсюджана мала. == Апісанне == Вупырамі станавіліся людзі, якія памерлі «няправільнай» смерцю (самазабойцы, памерлыя ад [[рана|ран]] ці [[эпідэмія|эпідэмій]]), пахаваныя з парушэннем [[рытуал]]у (неадпетыя, неадплаканыя, памерлыя без [[Споведзь|споведзі]]), вялікія [[грэх|грэшнікі]] ([[Забойства|забойцы]], п’яніцы, [[ведзьма|ведзьмы]], чараўнікі). Паводле этнаграфічных звестак з [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], запісаных святаром [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), мясцовыя жыхары называлі ўпыром менавіта [[чараўнік]]а ([[вядзьмак]]а), які пасля сваёй смерці ўставаў з магілы і блукаў па начах{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Казалі, што святая зямля не прымае такіх людзей. У адрозненне ад «правільных» нябожчыкаў, якія знайшлі сваё супакаенне на «тым» свеце, вупыры застаюцца на мяжы «таго» і «гэтага» светаў. Удзень яны знаходзяцца ў сваёй [[магіла|магіле]], а па начах выходзяць адтуль і наведваюць хаты сваіх ворагаў, а часам здараецца, і родных. Вупыры кладуцца на чалавека, які спіць, і доўгім [[язык]]ом высмоктваюць [[кроў]] з [[сэрца]] ахвяры. Нападаюць яны пераважна на маладых людзей і дзяцей. Знешні выгляд вупыра захоўвае асноўныя рысы, якія чалавек меў пры жыцці, толькі вусны яго становяцца пухлымі ад пастаяннага смактання, язык&nbsp;— доўгі і тонкі як змяінае джала, а твар&nbsp;— чырвоны ад выпітай крыві. Цела вупыра не паддаецца тленню. Каб знішчыць вупыра, раскопвалі яго магілу, галаву адрывалі і заціскалі паміж ног тварам уніз, а ў цела забівалі [[асіна]]вы кол. На Піншчыне для заспакаення такога нябожчыка асінавы кол забівалі непасрэдна ў галавах яго магілы{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Калі ж і гэты сродак не дапамагаў, то ў якасці магутнай засцярогі ад вупыра выкарыстоўвалі асвечаны мак-самасей: ім шчодра абсыпалі магілу, а таксама дарогу ад магілы да хаты і саму хату, куды ўначы прыходзіў вупыр{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Лічылася, што вупыр спачатку павінен пазбіраць ці пералічыць увесь раскіданы [[мак]], а паколькі яму неабходна было з першымі пеўнямі вярнуцца ў магілу, у гэтую ноч ён не паспяваў зрабіць ніякай шкоды. Засцярогамі ад вупыра лічыліся таксама [[часнок]], [[цыбуля]], запаленая перад акном грамнічная [[свечка]]. Каб не дапусціць пераварочвання нябожчыкаў у вупыроў, старанна прытрымліваліся ўсіх правіл, выконвалі ўсе звычаі і забароны пры пахаванні і памінанні. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * Т. А. Навагродскі [і інш.] Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве. Вучэб.-метад. дапам. — Мінск, БДУ, 2009. — 335 с. іл. ISBN 978-985-518-121-8 * Беларуская міфалогія / уклад. У. А. Васілевіч. Мінск, 2001. * Беларуская міфалогія : энцыкл. слоўн. Мінск, 2004. * ''[[Ігар Рыгоравіч Вуглік|Вуглік, І. Р.]]'' Міфалогія беларусаў : навучальна-метадычны дапаможнік / І. Р. Вуглік. — Мінск : Сучасныя веды, 2005. — 151 с. * Славянская мифология : энцикл. слов. М., 1995. * Славянские древности : этнолингвист. слов. :в3т. М.,1995. Т. 1 ; М., 1999. Т. 3 ; М., 2004. Т. 2. * Шамак, А. А. Міфалогія беларусаў / А. А. Шамак. Мінск, 2005. {{Славянская міфалогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія]] [[Катэгорыя:Дэманалогія]] [[Катэгорыя:Культ продкаў]] 2j3bd8l0bxt89njg1nqhrfufjyki3xo 5143285 5143284 2026-05-18T22:04:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143285 wikitext text/x-wiki '''Вупыр''' — [[дэманалогія|дэманалагічная]] істота ў [[славяне|славянскай]], [[Карэла-фінская міфалогія|фіна-ўгорскай]] і іншых міфалогіях, мярцвяк, які па начах выходзіў з магілы, нападаў на людзей і піў іх кроў. У [[беларусы|беларусаў]] вера ў яго была распаўсюджана мала. == Апісанне == Вупырамі станавіліся людзі, якія памерлі «няправільнай» смерцю (самазабойцы, памерлыя ад [[рана|ран]] ці [[эпідэмія|эпідэмій]]), пахаваныя з парушэннем [[рытуал]]у (неадпетыя, неадплаканыя, памерлыя без [[Споведзь|споведзі]]), вялікія [[грэх|грэшнікі]] ([[Забойства|забойцы]], п’яніцы, [[ведзьма|ведзьмы]], чараўнікі). Паводле этнаграфічных звестак з [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], запісаных святаром [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), мясцовыя жыхары называлі вупыром менавіта [[чараўнік]]а ([[вядзьмак]]а), які пасля сваёй смерці ўставаў з магілы і блукаў па начах{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Казалі, што святая зямля не прымае такіх людзей. У адрозненне ад «правільных» нябожчыкаў, якія знайшлі сваё супакаенне на «тым» свеце, вупыры застаюцца на мяжы «таго» і «гэтага» светаў. Удзень яны знаходзяцца ў сваёй [[магіла|магіле]], а па начах выходзяць адтуль і наведваюць хаты сваіх ворагаў, а часам здараецца, і родных. Вупыры кладуцца на чалавека, які спіць, і доўгім [[язык]]ом высмоктваюць [[кроў]] з [[сэрца]] ахвяры. Нападаюць яны пераважна на маладых людзей і дзяцей. Знешні выгляд вупыра захоўвае асноўныя рысы, якія чалавек меў пры жыцці, толькі вусны яго становяцца пухлымі ад пастаяннага смактання, язык&nbsp;— доўгі і тонкі як змяінае джала, а твар&nbsp;— чырвоны ад выпітай крыві. Цела вупыра не паддаецца тленню. Каб знішчыць вупыра, раскопвалі яго магілу, галаву адрывалі і заціскалі паміж ног тварам уніз, а ў цела забівалі [[асіна]]вы кол. На Піншчыне для заспакаення такога нябожчыка асінавы кол забівалі непасрэдна ў галавах яго магілы{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Калі ж і гэты сродак не дапамагаў, то ў якасці магутнай засцярогі ад вупыра выкарыстоўвалі асвечаны мак-самасей: ім шчодра абсыпалі магілу, а таксама дарогу ад магілы да хаты і саму хату, куды ўначы прыходзіў вупыр{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Лічылася, што вупыр спачатку павінен пазбіраць ці пералічыць увесь раскіданы [[мак]], а паколькі яму неабходна было з першымі пеўнямі вярнуцца ў магілу, у гэтую ноч ён не паспяваў зрабіць ніякай шкоды. Засцярогамі ад вупыра лічыліся таксама [[часнок]], [[цыбуля]], запаленая перад акном грамнічная [[свечка]]. Каб не дапусціць пераварочвання нябожчыкаў у вупыроў, старанна прытрымліваліся ўсіх правіл, выконвалі ўсе звычаі і забароны пры пахаванні і памінанні. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * Т. А. Навагродскі [і інш.] Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве. Вучэб.-метад. дапам. — Мінск, БДУ, 2009. — 335 с. іл. ISBN 978-985-518-121-8 * Беларуская міфалогія / уклад. У. А. Васілевіч. Мінск, 2001. * Беларуская міфалогія : энцыкл. слоўн. Мінск, 2004. * ''[[Ігар Рыгоравіч Вуглік|Вуглік, І. Р.]]'' Міфалогія беларусаў : навучальна-метадычны дапаможнік / І. Р. Вуглік. — Мінск : Сучасныя веды, 2005. — 151 с. * Славянская мифология : энцикл. слов. М., 1995. * Славянские древности : этнолингвист. слов. :в3т. М.,1995. Т. 1 ; М., 1999. Т. 3 ; М., 2004. Т. 2. * Шамак, А. А. Міфалогія беларусаў / А. А. Шамак. Мінск, 2005. {{Славянская міфалогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія]] [[Катэгорыя:Дэманалогія]] [[Катэгорыя:Культ продкаў]] rbb0ixs61vdt2dautkmc691bv7673md Шлезвіг (горад) 0 203720 5143086 4700935 2026-05-18T14:26:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143086 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=горад |беларуская назва=Шлезвіг |арыгінальная назва=Schleswig |краіна=Германія |від рэгіёна=Землі Германіі{{!}}Зямля |рэгіён=Шлезвіг-Гольштэйн |рэгіён у табліцы=Шлезвіг-Гольштэйн |від раёна=раён |раён=раён Шлезвіг-Фленсбург |раён у табліцы=раён Шлезвіг-Фленсбург |від абшчыны=кіраванне |абшчына= |абшчына ў табліцы= |падпарадкаванне= |герб=DEU Schleswig COA.svg |сцяг= |шырыня герба= |шырыня сцяга= |lat_dir=N|lat_deg=54|lat_min=30|lat_sec=55 |lon_dir=E|lon_deg=9|lon_min=34|lon_sec=11 |CoordAddon= |CoordScale= |карта краіны= |карта рэгіёна= |карта раёна= |памер карты краіны= |памер карты рэгіёна= |памер карты раёна= |унутраны падзел= |від главы= |глава=Торстэн Даль |дата заснавання= |першае згадванне= |ранейшыя імёны= |статус з= |плошча=24,3 |вышыня цэнтра НП=1 |від вышыні= |клімат= |афіцыйная мова= |афіцыйная мова-ref= |насельніцтва=24058 |год перапісу=2010 |шчыльнасць= |агламерацыя= |нацыянальны склад= |канфесійны склад= |этнахаронім= |часавы пояс=+1 |DST=ёсць |тэлефонны код=04621 |паштовы індэкс=24837 |паштовыя індэксы= |аўтамабільны код=SL |від ідэнтыфікатара=Ідэнтыфікацыйны код суб’екта самакіравання{{!}}Афіцыйны код |лічбавы ідэнтыфікатар=01 0 59 075 |катэгорыя ў Commons=Schleswig |сайт=http://www.schleswig.de/ |мова сайта=de |мова сайта 2= |мова сайта 3= |мова сайта 4= |мова сайта 5= |add2n= |add2= |add3n= |add3= }} {{Значэнні}} '''Шле́звіг''' ({{lang-de|Schleswig}}, {{lang-da|Slesvig}}, {{lang-nds|Sleswig}}, [[палабская мова|палаб.]] ''Слаўсвік'') — горад у [[Германія|Германіі]], раённы цэнтр, размешчаны ў [[Землі Германіі|зямлі]] [[Шлезвіг-Гольштэйн]]. Уваходзіць у склад раёна [[раён Шлезвіг-Фленсбург|Шлезвіг-Фленсбург]]. Насельніцтва складае 24 058 чалавек (на 31 снежня 2010 года). Займае плошча 24,3 км². [[Ідэнтыфікацыйны код суб’екта самакіравання|Афіцыйны код]] — ''01 0 59 075''. Горад стаіць на заходнім ускрайку бухты [[Шлей]], хвалі якой намаляваны на яго гербе<ref>[http://flagspot.net/flags/de-sl-sl.html Stadt Schleswig, Schleswig-Flensburg County, Schleswig-Holstein]</ref>. == Паходжанне назвы == Бярэ сваю назву ад бухты [[Шлей]] у [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]], у канцы якой ён размешчаны, і «Вік» ці «Віг», што азначае заліў на старой мове [[вікінг]]аў і сучаснай [[дацкая мова|дацкай мове]]. Шлезвіг (Slesvig), такім чынам, азначае бухту Шлей. Існуе таксама здагадка, што назва Шлезвіг узнікла па імі аднаго племя [[Заходнія славяне|заходніх славян]], якіое жыло ў «Slavsvick» паміж [[V]] і [[X]] стагоддзямі. == Славутасці == [[File:Schleswig Gottorf18.jpg|thumb|180px|left|Замак Готарп]] * [[Замак Готарп]] (пабудаваны ў [[1161]] годзе, рэканструяваны ў [[XVII]] стагоддзі архітэктарам [[Нікадэмус Тэсін|Тэсін-малодшым]]) — былая рэзідэнцыя герцагаў, з садам у стылі [[барока]]. У замку захоўваецца копія [[Готарпскі глобус|глобуса Готарфа]]). * [[Шлезвігскі сабор]] ([[1134]]), з грабніцай караля [[Фрэдэрык I, кароль Даніі|Фрыдрыха I Даніі]]. * Холм — старая рыбацкая вёсачка на беразе [[Шлей]]. * [[Хедэбю]] — паселішча [[вікінг]]аў. * Алтар Бордэсхальм у Кафедральным саборы (1521, аўтар — [[Ханс Бругеман]]) — зроблены ў Даніі, але размешчаны цяпер у Шлезвігу — уваходзіць у [[Дацкі культурны канон]]. == Знакамітасці == * У Шлезвігу нарадзіўся [[Вернер Ганс Фрыдрых Абрагамсан]] — дацкі пісьменнік і [[археолаг]]. == Клімат == Клімат вільготны і марскі. Штогадовая сярэдняя тэмпература 8 °C , сярэднія [[Атмасферныя ападкі|асадкі]] 814 мм. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Шлезвиг, город}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.schleswig.de/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070621071329/http://www.schleswig.de/ |date=21 чэрвеня 2007 }} * [http://www.easttalk.de/ EastTalk.de — Інфармацыйны партал на рускім і нямецкім (+ гісторыі гарадоў) ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081216132833/http://easttalk.de/ |date=16 снежня 2008 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Шлезвіг-Гольштэйна]] [[Катэгорыя:Шлезвіг (горад)| ]] ejdth9ntts1up0vi8naiwx1lw7swgki Ляшчына звычайная 0 203908 5143082 5134745 2026-05-18T14:22:57Z Pabojnia 135280 афармленне 5143082 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Corylus avellana shrub.jpg | image title = | image descr = Агульны выгляд расліны | regnum = Расліны | parent = Corylus | rang = Від | latin = Corylus avellana | author = ([[L.]]) [[H.Karst.]], 1881 | syn = * {{bt|Corylus imeretica|[[Kem.-Nath.]]}}<ref name="GRIN">Паводле сайта [[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] (гл. картку расліны).</ref> * {{bt|Corylus maxima|[[Mill.]]}}<ref name="GRIN"/> * {{bt|Corylus pontica|[[K.Koch]]}}<ref name="GRIN"/> * {{bt|Corylus tubulosa|[[Willd.]]}}<ref name="GRIN"/> | children name = | children = | typus = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Corylus avellana | commons = Category:Corylus avellana | iucn = 63521 | itis = 501642 | ncbi = 13451 | eol = 1147599 | grin = 11643 | ipni = 295446-1 | tpl = kew-47841 }} '''Ляшчына звычайная'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|41}}</ref><ref name="ЛР">{{кніга |частка = Лещина обыкновенная, или орешник |загаловак = Лекарственные растения и их применение |выданне = 5-е, перераб. и. доп. |месца = Мн. |выдавецтва = «Наука и техника» |год = 1974 |старонкі = 108 |старонак = 592 |тыраж = 120 000 }}</ref> (''Córylus avellána'') — [[біялагічны від|від]] [[лістападныя расліны|лістападных]] дравяністыя [[куст]]оў і [[дрэва|дрэў]] роду {{bt-bellat|Ляшчына|Corylus}} [[сямейства]] {{bt-bellat|Бярозавыя|Betulaceae}}. [[Тыпавы від]] роду<ref name="NCU">{{cite web|url=http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Corylus|title=Entry for ''Corylus'' L.|date=Sept 24, 1997|work=NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0|lang=en|access-date=2010-11-30|archive-url=https://www.webcitation.org/65JL2drSX?url=http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Corylus|archive-date=9 лютага 2012|url-status=live}}</ref>. == Назва == Ляшчына звычачайная, арахі, арэшнік<ref name="Киселевский"/><ref name="Інбелкульт">{{кніга |загаловак = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў |спасылка = http://www.slounik.org/bnt08/l12/4 |месца = Мінск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 1926 |том = Вып. 8 |старонак = 80 }}</ref>, ляшчына<ref name="Інбелкульт"/><ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref>, рэх, рахі<ref name="Киселевский"/>, арэх<ref>[[Мікалай Васілевіч Шатэрнік|Шатэрнік М. В.]] Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929</ref>. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Illustration Corylus avellana0 clean.jpg|left|ш=250|{{Бат.іл.|Тамэ}}|color=#BBDD99}} [[Куст]] вышынёй 2-5<ref name="ЛР"/> (да 9) м, часам расце дрэвападобным<ref name="ДПЯ">{{кніга |аўтар = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. |частка = Лещина обыкновенная (орешник) |загаловак = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение |месца = Мн |выдавецтва = Ураджай |год = 1975 |старонкі = 73-75 |старонак = 200 |тыраж = 130 000 }}</ref>; [[крона, батаніка|крона]] яйкападобная або плоска-шарападобная. [[Кара (біялогія)|Кара]] [[Ствол дрэва|ствалоў]] гладкая, светлая, карычнявата-шэрая ці шэра-бурая<ref name="ДПЯ"/>, папярочна-паласатая; [[парасткі|парасткаў]] — буравата-шэрая, апушаная, залозіста-валасістая<ref name="ЛР"/>. [[Корань расліны|Каранёвая сістэма]] павярхоўная, магутная. Спачатку развіваецца стрыжневы корань, да трэцяга годзе ідзе ўтварэнне бакавых, магутных, вузлаватых каранёў. Адзін з бакавых каранёў, звычайна, больш магутны і доўгі. {{Біяфота|Corylus avellana female flower - Keila.jpg|250pxш=250|Бутон з жаночымі кветкамі буйным планам|color=#BBDD99}} [[Пупышка|Пупышкі]] адлеглыя, яйкападобныя або круглявыя, злёгку сціснутыя, даўжынёй да 3 мм, чырванавата-бурыя, голыя або тонка апушаныя, па краі раснічастыя. [[Лісце]] круглява-зваротна-яйкападобнае, круглявае, часам круглява-яйкападобнае або авальнае, даўжынёй 6-12 см, шырынёй 5-9 см, у вяршыні звычайна звужанае ў лязо або коратка завостранае, часам усечаныя з насаджаным лязом, ля аснавання сэрцападобныя, няправільна двойчы-зубчастыя, у верхняй частцы звычайна з 5-6 буйнымі лопасцепадобными зубцамі, зверху цёмна-зялёныя, матавыя, знізу зялёныя; маладыя рассеяна апушаныя, пазней зверху голыя, а знізу апушаныя галоўным чынам па жылках. [[Хвосцік]]і залозіста-шчаціністыя, даўжынёй 7-17 мм. [[Прылістак|Прылісткі]] даўгавата-яйкападобныя, тупыя, валасістыя, рана ападаюць. [[Тычынка]]выя [[суквецце|шышкі]] даўжынёй да 5 см<ref name="ДПЯ"/>; крыючыя лускі густаапушаныя; [[пылавік]]і голыя, зверху з пучком валасінак. Цвіце ў красавіку, да распускання лісця<ref name="ЛР"/>. Плод — сухі лясны арэх, які не ўскрываецца<ref name="ДПЯ"/>. {{нп3|Арэхі ляшчыны|Плады ляшчыны|uk|Ліщинні горіхи}} растуць цесна па два-пяць, часам адзінкавыя. Пладовая [[абгортка]] светла-зялёная, аксамітна апушаная, шырокакубкападобная або званочкавая, адкрытая, амаль адной даўжыні з арэхам, складаецца з двух няправільна рассечана-лопасцевых лісточкаў. [[Арэх]] амаль шарападобны або некалькі падоўжаны, даўжынёй 18 мм, дыяметрам 13-15 мм, ад светла- да цёмна-карычневага<ref name="ЛР"/>. У 1 кг 870 пладоў. Сярэдняя ўраджайнасць 1 [[га]] саду ў 600 кустоў каля 900 кг. Працягласць жыцця да 100 гадоў<ref>{{кніга |аўтар = Рубцов Л. И. |загаловак = Деревья и кустарники в ландшафтной архитектуре |месца = Киев |выдавецтва = Наукова Думка |год = 1977 }}</ref>. == Распаўсюджанне і экалогія == У прыродзе [[арэал]] віду ахоплівае ўсю [[Еўропа|Еўропу]], [[Каўказ]] і [[Сярэдні Усход]]. Самыя паўночныя натуральныя месцапражыванні ляшчыны звычайнай, дзе яна ўтварае найбольш шырокія зараснікі, знаходзяцца ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], за [[Палярны круг|Палярным кругам]], у прыродным [[Рэзерват|рэзерваце]] {{нп3|Прэстэгордскуген||en|Prestegårdsskogen Nature Reserve}}, які знаходзіцца паблізу 68° п. ш., а асобныя менш значныя па плошчы — нават некалькі паўночней дадзенага рэзервата<ref>{{cite web|url=http://tema.thorrune.net/miljovern/index.php?modus=steigen&plass=prestegardsskogen|title=Prestegеrdsskogen Naturreservat|author=Thor-Rune Hansen.|lang=no|access-date=2013-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6E7KUarSM?url=http://tema.thorrune.net/miljovern/index.php?modus=steigen|archive-date=1 лютага 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://linnaeus.nrm.se/flora/di/coryla/coryl/coryave.html|title=Corylus avellana L.|date=6 september 2011|work=Den Virtuella Floran|publisher=Naturhistoriska riksmuseet|lang=sv|access-date=2013-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6E7KVCsln?url=http://linnaeus.nrm.se/flora/di/coryla/coryl/coryave.html|archive-date=1 лютага 2013|url-status=live}}</ref>. Культывуецца паўсюдна<ref name="GRIN"/>. Расце на нармальна ўвільготненай глебе ў [[Шыракалістыя лясы|шыракалістых]], [[Мяшаныя лясы|мяшаных]] лясах пераважна [[кісліца|кіслічнага]] і [[снітка]]вага тыпаў<ref name="ЛР"/>, а таксама ў [[Хвойны лес|хвойных]] лясах у выглядзе [[падлесак|падлеску]], часта на {{нп3|узлесак|ўзлесках|ru|Опушка}}, у гарах сустракаецца аж да мяжы лясной расліннасці, на Каўказе падымаецца да 2100—2300 м над [[Вышыня над узроўнем мора|узроўнем мора]]. У стэпавай зоне распаўсюджаная ў [[Дуброва (лес)|дубровах]], зарасніках кустоў, па берагах рэк і азёр, на схілах пагоркаў і ў стэпавых {{нп3|Бэлька, рэльеф|бэльках|ru|Балка (рельеф)}} разам з {{bt-bellat|цёрн{{!}}цёрнам|Prunus spinosa}}, {{bt-bellat|крушына ломкая|Frangula alnus}}, {{bt-bellat||Crataegus monogyna}}, {{bt-bellat|Чарнаклён{{!}}татарскім|Acer tataricum}} і {{bt-bellat|Клён палявы{{!}}палявым клёнам|Acer campestre}}, {{bt-bellat|Каліна звычайная{{!}}калінай звычайнай|Viburnum opulus}}, {{bt-bellat||Cornus sanguinea}}, {{bt-bellat|Ружа{{!}}шыпшынай|Rosa}} і іншымі раслінамі. Часам ўтварае чыстыя зараснікі. Валодае выключнай здольнасцю размножвацца [[Каранёвыя атожылкі|каранёвымі атожылкамі]], дзякуючы чаму вельмі хутка займае лясныя высечкі і ў лясной гаспадарцы лічыцца пустазельнай раслінай. Ценявынослівая, пазбягае адкрытых і награваемых сонцам паўднёвых схілаў. Патрабавальная да багацця [[глебы|глеб]] — паспяхова расце на багатых вапнаўтрымальных глебах умеранай і падвышанай вільготнасці, на глыбокіх і друзлых горных {{нп3|бурыя глебы|бурых глебах|ru|Бурые почвы}}, на {{нп3|чарназёмы|чарназёмах|ru|Чернозёмы}}, дэградаваных чарназёмах, {{нп3|шэрыя лясныя глебы|шэрых лясных глебах|ru|Серые лесные почвы}} дуброў, на найбольш багатых [[падзолістыя глебы|падзолістых глебах]] і на [[поймавыя глебы|поймавых глебах]] у далінах рэк і ручаёў. На бедных [[пясок|пясчаных]] і забалочаных [[Сфагнава-тарфяныя глебы|сфагнава-тарфяных глебах]] не сустракаецца. {{Фотарадок|Hasselblade.jpg|Corylus avellana male and female flowers 2 AB.jpg|Corylus avellana (Russia) 4.jpg|Hasselnødder.JPG|Corylus avellana 0006.JPG|тэкст=Злева направа: <br />Лісце. Мужчынскія кветкі і бутон з жаночымі кветкамі. Зялёныя арэхі. Спелыя, ачышчаныя арэхі. Насенне.|color=#BBDD99|ш2=106|ш3=221|ш4=250|ш5=220}} == Хімічны склад == У склад ядра {{нп3|Арэхі ляшчыны|арэхаў ляшчыны|uk|ліщинні горіхи}} ўваходзяць тлушчы (57,4-62,5 %), [[крухмал]] і [[цукры]] (2,5 %), [[вітамін В1]], [[каратын]], мікраэлементы, 17 %<ref name="Верзилин"/> [[Бялкі|бялкоў]]. Лісце ляшчыны звычайнай утрымліваюць [[эфірны алей]], [[Пальміцінавая кіслата|пальміцінавую кіслату]], мірыцытразід, [[цукроза|цукрозу]]; кара — эфірны алей, [[таніны]], {{нп3|Флабафен|флабафены|en|Phlobaphene}}, {{нп3|лігнацэрылавы спірт||en|1-Tetracosanol}}, {{нп3|бетулін||ru|Бетулин}}<ref name="ЛР"/>. Лісце і кара ляшчыны ўтрымліваюць [[дубільныя рэчывы]] (адпаведна 10 і 7 %). == Значэнне і ўжыванне == Ляшчына звычайная — харчовая, алейная, меданосная, лекавая, таніданосная, фарбавальная, драўняная, дэкаратыўная, фітамеліяратыўная расліна. === У харчаванні === {{Біяфота|Haselnuss Gr 99.jpg|ш=250|Арэхі ляшчыны (злева - у шкарлупе, справа - без)|color=#BBDD99}} {{Біяфота|Hazelnuts.jpg|ш=250|Арэхі ляшчыны|color=#BBDD99}} Ляшчыну звычайную выкарыстоўваюць і культывуюць з самых старажытных часоў як арэхаплодную расліну. Арэхі яе ўтрымліваюць каля 65 % [[тлушчы|тлушчаў]], каля 16 % [[бялкі|бялкоў]], каля 3,5 % [[вугляводы|вугляводаў]]. Дзякуючы высокаму ўтрыманню [[Тлушчы|тлушчаў]] і [[бялок|бялкоў]] плады ляшчыны маюць высокую [[каларыйнасць ежы|каларыйнасць]], якая ў 2 разы вышэй каларыйнасці [[Пшаніца|пшаніцы]], у 3 разы — [[мак]]у і ў 8 разоў — [[Малако|малака]]<ref name="Верзилин">''{{нп3|Мікалай Міхайлавіч Вярзілін|Верзилин Николай Михайлович|ru|Верзилин, Николай Михайлович}}''. По следам Робинзона. Сады и парки мира. — Л.: Детская литература, 1964. — 576 с.</ref>, і з’яўляюцца каштоўным прадуктам харчавання — іх ядуць свежымі і падсушанымі<ref name="ДПЯ"/>. Ядры арэха выкарыстоўваюць у [[кандытарская прамысловасць|кандытарскай]] і [[харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]: з іх гатуюцца спецыфічныя ласункі, напрыклад, іх уварваюць з мёдам і вінаградам; з сухіх ядраў вырабляецца пажыўная мука, з маладых — малако і раслінныя вяршкі<ref name="ДПЯ"/>. З насення выціскаюць алей — адзін з лепшых. Макуху перапрацоўваюць на [[шакалад]], [[Халва|халву]]. ==== Алей ==== Асабліва цэніцца алей, які здабываюць з ядра арэха. Алей светла-жоўтага колеру, высокай якасці, які нагадвае па смаку {{нп3|мiндальны алей|міндальны|ru|Миндальное масло}}. Па сваіх уласцівасцях ён таксама не саступае міндальнаму алею. Арэхавы алей выдатны тым, што пры гарэнні не копціць. === Медыцынскае выкарыстанне === У навуковай медыцыне кара рэкамендуецца пры пашыраных венах, перыфлебітах, капілярных гемарагіях, адвар з лісця — пры гіпертрафіі [[прадсталёвая залоза|прадсталёвай залозы]]<ref name="ЛР"/><ref>{{кніга |аўтар = Йорданов Д., {{нп3|Пётр Нікалаў, фармаколаг|Николов П.|bg|Петър Николов (фармаколог)}}, Бойчинов А. |загаловак = Фитотерапия |месца = София |год = 1970 }}</ref>. У [[Народная медыцына|народнай медыцыне]] арэхі ляшчыны ўжываюць пры [[Нырачнакаменная хвароба|нырачнакаменнай хваробы]], алей — супраць [[Глісты|глістоў]], высушаную плюску — пры [[панос]]ах, адзёру — супраць [[ліхаманка|ліхаманкі]], лісце — як [[Антысептык|антысептычны]] сродак. Адвар лісця п’юць пры захворваннях печані<ref name="ЛР"/>. Эфірны алей і іншыя складовыя часткі кары ляшчыны валодаюць сасудазвужальным дзеяннем<ref name="ДПЯ"/>. У народнай медыцыне ядры арэхаў таксама выкарыстоўваюць у харчаванні як сродак ад гіпалактацыі: 30-10 г у суткі адразу ж павышаюць [[лактацыя|лактацыю]] на 40-80 мл<ref>Бойко В. І. Тактика ведення лактації в разі інтраамніального інфікування / В. І. Бойко, Т. В. Бабар // Здоровье женщины. — 2011. — Т. 57. — № 1. — С. 102—103.</ref>. У [[Ветэрынарыя|ветэрынарыі]] пылок выкарыстоўваюць для лячэння кішачных захворванняў. === У прамысловасці === [[Драўніна]] белая са светла-карычневым адценнем, драбнаслойная, цяжкая, цвёрдая, але гнуткая і лёгка колецца, валодае добрымі механічнымі ўласцівасцямі і ўжываецца для гнутых вырабаў (мэбля, абручы, [[люлька|цыбукі]], [[кій|кіі]], пляценне кошыкаў і іншыя вырабы). Дае таксама добры {{нп3|Дрэўны вугаль|вугаль|ru|Древесный уголь}}, які ўжываецца для вырабу паляўнічага [[порах]]у і малявальных алоўкаў<ref name="Верзилин"/>. Пілавінне ўжываецца для асвятлення [[воцат]]у і ачышчэння мутных і грубых [[віно|вінаў]]. Лісце і кара ляшчыны ўтрымліваюць [[дубільныя рэчывы]] (адпаведна 10 і 7 %), а ў кары знаходзяцца прыродныя [[фарбавальнік]]і, якімі можна фарбаваць скуру ў жоўты колер. Кара змяшчае больш за 8 % [[таніны|танінаў]] і прыдатная для дубленая скур. === У ландшафтным дызайне === У межах свайго [[арэал]]у культывуецца і як [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўная расліна]]. Ляшчына звычайная заслугоўвае больш шырокага прымянення ў азеляненні гарадоў. Прыдатная для стварэння груп у [[парк]]ах і лесапарках, амаль не пашкоджваецца шкоднікамі. Мае шэраг дэкаратыўных формаў. === У сельскай гаспадарцы === Шырока выкарыстоўваецца як прышчэпа для вываду высокаўраджайных садовых сартоў. Як падлескавая парода, павышае ўрадлівасць [[глеба]]ў, добра іх зацяняе, ужываецца ў прыяравых і супрацьяравых лесамеліярацыйных насаджэннях, мае выдатныя ветраахоўныя і глебаахоўныя ўласцівасці. Каштоўная хмызняковая парода для [[лесапаласа|полеахоўных лясных палос]], а таксама для замацавання схілаў, яраў і адхонаў. === У пчалаводстве === Дае вясной вялікую колькасць [[Пылок|пылку]], якую пчаляры могуць нарыхтоўваць пра запас для зімовай падкормкі пчол<ref>{{кніга|аўтар=Абрикосов, Х. Н. и др.|частка=Лещина|загаловак=Словарь-справочник пчеловода|спасылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|адказны=Сост. Н. Ф. Федосов|месца=М.|выдавецтва=Сельхозгиз|год=1955|старонкі=171—172|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107195254/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|archive-date=7 студзеня 2012|archivedate=7 студзеня 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107195254/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu}}</ref>. === Іншае === Плады ляшчыны ў вялікай колькасці ядуцца ляснымі птушкамі і звярамі ([[вавёрка]]мі, [[Мядзведзь|мядзведзямі]], [[свіння]]мі, [[мыш]]амі, [[лясныя палёўкі|палёўкамі]]), таму ляшчына з’яўляецца каштоўным кампанентам кармавой базы гэтых жывёл. == Збор пладоў == Арэхі ляшчыны звычайнай збіраюць у сухое, яснае надвор’е ў стадыі поўнай спеласці, падтрасаючы іх з дрэў. Сабраныя плады сушаць на адкрытым паветры, на сонцы (на працягу шасці-сямі дзён) або ў пладова-агароднінных сушылках пры тэмпературы не вышэй 40° на працягу некалькіх гадзін. Вільготнасць высушаных арэхаў не павінна перавышаць 14-15 %. З 1 [[гектар]]а можна сабраць да 2 [[Тона|тон]] арэхаў<ref name="Верзилин"/>. == Класіфікацыя == === Таксанамія === Від '''Ляшчына звычайная''' ўваходзіць у род {{bt-bellat|Ляшчына|Corylus}} [[падсямейства]] {{bt-bellat||Coryloideae}} сямейства {{bt-bellat|Бярозавыя|Betulaceae}} [[Атрад (біялогія)|парадку]] {{bt-bellat|Букакветныя|Fagales}}. {{Табліца122222 |a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]]''' |b1=парадак '''[[Букакветныя]]''' |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;II]]) |c1=яшчэ 7 сямействаў <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;II]]) |c2=сямейства '''[[Бярозавыя]]''' |d1=падсямейства '''[[Coryloideae]]''' |d2=яшчэ адно падсямейства, '''[[Betuloideae]]''' <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;II]]) |e1=яшчэ 3 роды |e2=род '''[[Ляшчына]]''' |f1=<span style{{eq}}"background-color:#99C999; font-size:150%">вид <br />'''Ляшчына звычайная''' |f2=яшчэ 16 відаў |color=#234510 |bgcolor=#EFF9AB }} === Разнавіднасці === У межах віду вылучаюць некалькі [[разнавіднасць|разнавіднасцяў]]:<ref>[http://apps.kew.org/wcsp//qsearch.do?plantName=Corylus Species of Corylus]{{ref-en}}{{ref-la}} {{V|02|12|2010}}</ref> * {{bt|Corylus avellana|var=avellana.}} * {{bt|Corylus avellana|var=pontica|([[K.Koch]]) [[H.J.P.Winkl.]]}} : {{bt-latbel|Corylus imeretica|aut=[[Kem.-Nath.]]|s=3|}} === Формы і сарты === {{Біяфота|Corylaceae - Corylus Avellana 'Contorta' - Corkscrew Hazel - Europe & West Asia - Branches Closeup.JPG|'Contorta'|right|ш=250|color=lightgreen}} Сарты ляшчыны звычайнай атрыманы шляхам адбору. Для іх стварэння шляхам [[гібрыд]]ызацыі і наступнага адбору выкарыстоўваліся {{bt-bellat||Corylus pontiaca}} і {{bt-bellat||Corylus maxima}}. Фундуком сёння называюць усе сартавыя ляшчыны, якія гадуюцца на плантацыях, а таксама іх плады, хоць першапачаткова гэту назву ўжывалі выключна ў дачыненні да {{bt-bellat||Corylus maxima}}. Сеянцы сартавых ляшчын і арэхі, якія гадуюцца на іх, называюць паўфундуком. У ходзе культывавання выведзены шэраг формаў: * {{bt|Corylus avellana|f=pendula|[[Goeschke]]}} — ніцая дрэвападобная. * {{bt|Corylus avellana|f=albovariegata|[[Schneid.]]}} — з бела-акаймаваным і, часта, жоўта-плямістым лісцем. * {{bt|Corylus avellana|f=atropurpurea|[[Petz]] & [[Kirchn.]]}} — з чырванавата-бураватым лісцем. * {{bt|Corylus avellana|f=aurea|[[Petz]] & [[Kirchn.]]}} — з залаціста-жоўтым ці жоўта-зялёным лісцем і жаўтлявымі галінамі. * {{bt|Corylus avellana|f=aureomarginata|[[Schneid.]]}} — з жоўта-акаймаваным лісцем. * {{bt|Corylus avellana|f=laciniata|[[Petz]] & [[Kirchn.]]}} — з лісцем, глыбока надрэзаным на востраканцовыя лопасці. * {{bt|Corylus avellana|f=quercifolia|[[Petz]] & [[Kirchn.]]}} — з падоўжанымі лістамі, якія маюць шырокія тупыя лопасці і нагадваюць лісце дуба. * {{bt|Corylus avellana|f=zimmermannii|[[Hahne]]}} — з варонкападобным згорнутым лісцем. == У культуры == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''А што гэта за даліна ды бяз рэха,''<br /> ''А зялёная ляшчына без арэхаў,''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Максім Танк]]. «А што гэта за даліна…»''.<ref>[http://rv-blr.com/pages/versh_view.jsp?vershId=86156 Максім Танк. «А што гэта за даліна…»]{{Недаступная спасылка}}</ref> |} У беларусаў ляшчына лічылася свяшчэнным дрэвам. Яны верылі, што ў яе не можа трапіць маланка, таму не толькі хаваліся пад кустом у час навальніцы, але і затыкалі за пояс маладыя парасткі як абярэг. Таксама галінкі маглі адагнаць нячыстую сілу, змей і хмары<ref name="Арэх">[http://galinaartemenko.livejournal.com/720851.html Арэх]</ref>. Арэхавы куст быў сімвалам плоцкага кахання і пладавітасці. Загадкі пра арэх і арэшнік маюць падкрэслена эратычны характар. Арэхі клалі за пазуху падчас вянчання і пад ложак пасля вяселля, каб першы нарадзіўся сын<ref name="Арэх"/>. Паданні пра цвіценне ляшчыны мелі сувязь з паданнем пра папараць-кветку, а яе плады выкарыстоўваліся ў розных магічных рытуалах<ref name="Арэх"/>. === У філатэліі === Выява ляшчыны звычайнай выкарыстоўвалася ў 1979 годзе на паштовай марцы Германіі і ў 2004 годзе на паштовай марцы Беларусі. <gallery mode="packed"> Файл:2004. Stamp of Belarus 0551.jpg|Паштовая марка Беларусі </gallery> === У мастацтве === Куст ляшчыны быў намаляваны на аднайменнай карціне [[Віктар Эльпідыфоравіч Барысаў-Мусатаў|Віктара Барысава-Мусатава]]. <gallery mode="packed"> Файл:Куст орешника.jpg|[[Віктар Эльпідыфоравіч Барысаў-Мусатаў|Віктар Барысаў-Мусатаў]]. «Куст ляшчыны» </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ФлораСССР|аўтар=|частка=Род 363. Лещина — Corylus L.|том=5|стар=264—265}} * {{ДзікСССР|аўтар=Грубов В. И.|частка=Род 6. Corylus L. — Лещина|том=2|стар=380—383}} * {{ІВРСР|частка=435. ''Corylus avellana'' L. — Лещина обыкновенная, или Орешник, Лесной орех|том=2|стар=33}} * {{артыкул|аўтар=Н. А. Аксёнова, М. Г. Вахрамеева.|загаловак=Лещина обыкновенная|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/biol_fl_mosk_obl1975_2.djvu|выданне=Биологическая флора Московской области; под ред. проф. Т. А. Работнова|месца=М.|выдавецтва=Изд-во Моск. ун-та|год=1975|выпуск=2|старонкі=18—29}} == Спасылкі == * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=COAV80 ''Ляшчына звычайная'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250915070049/https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=COAV80 |date=15 верасня 2025 }} {{ref-en}}{{V|01|12|10}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бярозавыя]] [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Пладовыя кусты]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты]] [[Катэгорыя:Расліны на марках]] 1pp5wrldodzufyz58n4b7tw987ld73x Эладэя канадская 0 204267 5143306 4874749 2026-05-18T22:48:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143306 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = ElodeaCanadensisFlowering.jpg |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Elodea |ref = |comment = |rang = Від |latin = Elodea canadensis |author = [[Michx.]] (1803) |syn = {{btname|Anacharis canadensis|([[Michx.]]) [[Planch.]]}} |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Elodea canadensis |commons = Category:Elodea canadensis |itis = 38937 |ncbi = 100364 |eol = 1089138 |grin = |ipni = 90075-2 }} '''Эладэ́я канадская''', '''Вадзяная зараза'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|48}}</ref> (''Elodea canadensis'') — від раслін роду {{bt-bellat|Эладэя|Elodea}} сямейства [[Жабнікавыя]]. == Апісанне == [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] [[Травы|травяністыя]] расліны, апушчаныя ў ваду. [[Сцябло|Сцёблы]] доўгія, галінастыя. [[Ліст|Лісце]] падоўжнае, празрыстае, сабранае пераважна ў кальчакі. Жаночыя [[Кветка|кветкі]] адзіночныя, дробныя, на доўгіх кветаножках. Мужчынскія кветкі амаль сядзячыя. Размнажаецца насеннем і вегетатыўна. Расліна на спецыяльных парастках у вегетатыўны перыяд утварае пупышкі і маладое лісце і апускаецца на дно [[вадаём]]а, дзе знаходзіцца да пачатку наступнага вегетатыўнага перыяду. == Распаўсюджванне і экалогія == Радзімай эладэі канадскай з'яўляецца [[Паўночная Амерыка]]. У сярэдзіне 19 стагоддзя расліна была занесена ў [[Еўропа|Еўропу]], адкуль пашырылася ў [[Азія|Азію]], [[Аўстралія|Аўстралію]] і [[Афрыка|Афрыку]]. Хутка размнажаючыся [[Вегетатыўнае размнажэнне|вегетатыўна]], расліна запаўняе вадаёмы і перашкаджае [[Суднаходства|суднаходству]] і [[Рыбалоўства|рыбалоўству]], за што атрымала назвы ''«вадзяная чума»'' і ''«вадзяная зараза»''. == Выкарыстанне == Зялёную масу раслін выкарыстоўваюць на корм і ў якасці ўгнаення. Вырошчваецца ў [[акварыум]]ах. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||81}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:Elodea canadensis}} * {{Плантарыум|14126|Элодея канадская — Elodea canadensis}} * [http://sbio.info/page.php?id=12712&comments=1 Элодея] {{ref-ru}} // Праект «Уся Біялогія» * [http://eol.org/pages/1089138/overview ''Elodea canadensis'' на сайце Encyclopedia of Life]{{ref-en}} * [http://www.tsvetnik.info/prud/prud_elodea.asp Элодея (водяная чума)]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жабнікавыя]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Водныя расліны]] [[Катэгорыя:Флора Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1803 годзе]] t0ig4537p4gf2j8hmk9h573d75gkvt6 Шуменская вобласць 0 206418 5143128 4371860 2026-05-18T15:56:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143128 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шуменская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-bg|Област Шумен}} |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Балгарыя]] |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 15 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 27 |lon_min = 0 |lon_sec = |region = BG |Дата = |Статус = Вобласць |Гімн = |Уваходзіць у = [[Паўночна-Усходні рэгіён Балгарыі|Паўночна-Усходні рэгіён]] |Уключае = 10 абшчын |Сталіца = [[Шумен]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |кіраўнік = |Назва кіраўніка = Кіраўнік адміністрацыі |кіраўнік2 = |Назва кіраўніка2 = |ВУП = |Год ВУП = |Места па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Места па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 180 528 |Год перапісу = 2011 |Места па насельніцтве = 16 |Шчыльнасць = 53,25 |Места па шчыльнасці = 13 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 3390,2 |Места па плошчы = 16 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Shumen Province location map.svg |Часавы пояс = {{EET}} |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = Н |Сайт = http://www.oblastshumen.icon.bg/ |Заўвагі = }} '''Шу́менская вобласць''' ({{lang-bg|Област Шумен}}) — вобласць у [[Паўночна-Усходні рэгіён Балгарыі|Паўночна-Усходнім рэгіёне]] [[Балгарыя|Балгарыі]]. Вобласць займае плошчу 3390,2 км², на якой пражывае 180 528 жыхароў (2011)<ref name="census2011">http://www.nsi.bg/EPDOCS/Census2011final.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130727085038/http://www.nsi.bg/EPDOCS/Census2011final.pdf |date=27 ліпеня 2013 }} Census 2011 PDF</ref>. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Шумен]]. == Геаграфія == Вобласць мяжуе з [[Бургаская вобласць|Бургаскай]], [[Варненская вобласць|Варненскай]], [[Добрыцкая вобласць|Добрыцкай]], [[Разградская вобласць|Разградскай]], [[Тырговішцкая вобласць|Тырговішцкай]], [[Слівенская вобласць|Слівенскай]] і [[Сілістранская вобласць|Сілістранскай вобласцю]]. == Абшчыны Шуменскай вобласці == [[Выява:Oblast de Choumen FR.png|thumb|right|175px|Абшчыны Шуменскай вобласці]] # [[Абшчына Шумен]] # [[Абшчына Каалінава]] # [[Абшчына Каспичан]] # [[Абшчына Хітрына]] # [[Абшчына Нікола-Козлева]] # [[Абшчына Нові-Пазар, Балгарыя|Абшчына Нові-Пазар]] # [[Абшчына Смядава]] # [[Абшчына Вырбіца]] # [[Абшчына Вялікі-Праслаў]] # [[Абшчына Венец]] {{clear}} : '''''гл. таксама [[:Катэгорыя:Гарады Шуменскай вобласці|Гарады Шуменскай вобласці]]''''' : '''''гл. таксама [[:Катэгорыя:Сёлы Шуменскай вобласці|Сёлы Шуменскай вобласці]]''''' == Насельніцтва == {{bar box | title=Этнічныя групы (2011) | titlebar=#ddd | left1=Этнічная група | right1=Працэнт | float=left | bars= {{bar percent|[[Балгары]]|#00966E|59.2}} {{bar percent|[[Туркі]]|red|30.3}} {{bar percent|[[Цыгане]]|brown|8.2}} {{bar percent|Іншыя|purple|2.3}} }} {{clear}} === Дэмаграфія === {| class="standard" |- ! Год<ref>[http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm Насельніцтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171113015521/http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm |date=13 лістапада 2017 }} {{ref-bg}}</ref><ref>[http://www.citypopulation.de/Bulgaria-Cities.html#Land Насельніцтва] {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19 Насельніцтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807013150/http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19 |date=7 жніўня 2012 }} {{ref-bg}}</ref> ! 1946 ! 1956 ! 1965 ! 1975 ! 1985 ! 1992 ! 2001 ! 2005 ! 2007 ! 2009 |- ! Насельніцтва, чал. | 222 141 | 224 705 | 243 416 | 253 437 | 254 884 | 220 320 | 204 395 | 198 106 | 196 559 | 194 090 |} === Веравызнанне === {| class="wikitable" |- ! colspan=3| <small>на 01.03.2001</small><ref>[http://www.nsi.bg/Census/Religion.htm НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 01.03.2001 Г. ПО ОБЛАСТИ И ВЕРОИЗПОВЕДАНИЕ] {{ref-bg}}</ref> |- ! <small>'''веравызнанне'''</small> ! <small>'''жыхароў'''</small> ! % |- | [[Праваслаўныя]] | align="right" | 120 787 | align="right" | 59,10 % |- | [[Мусульмане]] | align="right" | 72 544 | align="right" | 35,50 % |- | [[Каталікі]] | align="right" | 386 | align="right" | 0,19 % |- | [[Пратэстанты]] | align="right" | 1472 | align="right" | 0,72 % |- | Іншыя | align="right" | 229 | align="right" | 0,11 % |- | Не вызначыліся | align="right" | 8368 | align="right" | 4,09 % |- | Не назвалі | align="right" | 592 | align="right" | 0,29 % |- | '''Усяго''' | align="right" | '''204 378''' | align="right" | 100,00 % |} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.oblastshumen.icon.bg/ адміністрацыя Шуменскай вобласці] {{ref-bg}} {{Вобласці Балгарыі}} [[Катэгорыя:Шуменская вобласць| ]] [[Катэгорыя:Вобласці Балгарыі]] 9raz3zxsuubihbl7vbqkwyu2a3al6i2 Колінз 0 215769 5143428 5054344 2026-05-19T11:24:57Z Feeleman 163471 афармленне 5143428 wikitext text/x-wiki '''Колінз''' ({{Lang-en|Collins}}) — прозвішча, тапонім. == Вядомыя асобы == * [[Джаан Генрыета Колінз]], OBE (нар. 1933) — англійская актрыса, уладальніца прэміі «[[Залаты глобус]]» * [[Лілі Колінз]] (нар. 1989) — амерыканская актрыса * [[Майкл Колінз (Ірландыя)|Майкл Колінз]] (1890—1922) — ірландскі рэвалюцыянер і дзяржаўны дзеяч * [[Майкл Колінз (астранаўт)|Майкл Колінз]] (1930—2021) — амерыканскі астранаўт і тэставы пілот * [[Уільям Колінз (мастак)|Уільям Колінз]] (1788—1847) — англійскі жывапісец * [[Філ Колінз]] (нар. 1951) — бубнач і вакаліст рок-гурта ''[[Genesis]]'' * [[Кейт Колінз]] (нар. 1958) — амерыканская актрыса {{неадназначнасць}}{{спіс цёзак2}} ahkxhynx2cjn4zp90nei550x7u1rcc2 5143429 5143428 2026-05-19T11:25:30Z Feeleman 163471 5143429 wikitext text/x-wiki '''Колінз''' ({{Lang-en|Collins}}) — прозвішча, тапонім. == Вядомыя асобы == * [[Джаан Генрыета Колінз]] (нар. 1933) — англійская актрыса, уладальніца прэміі «[[Залаты глобус]]» * [[Лілі Колінз]] (нар. 1989) — амерыканская актрыса * [[Майкл Колінз (Ірландыя)|Майкл Колінз]] (1890—1922) — ірландскі рэвалюцыянер і дзяржаўны дзеяч * [[Майкл Колінз (астранаўт)|Майкл Колінз]] (1930—2021) — амерыканскі астранаўт і тэставы пілот * [[Уільям Колінз (мастак)|Уільям Колінз]] (1788—1847) — англійскі жывапісец * [[Філ Колінз]] (нар. 1951) — бубнач і вакаліст рок-гурта ''[[Genesis]]'' * [[Кейт Колінз]] (нар. 1958) — амерыканская актрыса {{неадназначнасць}}{{спіс цёзак2}} ace0x4dv5s9d9yn6d2v49350psycfer Кайкава 0 227706 5143105 5142011 2026-05-18T15:09:12Z Lš-k. 16740 Адкат праўкі [[Special:Diff/5142011|5142011]] аўтарства [[Special:Contributions/Için warum|Için warum]] ([[User talk:Için warum|размовы]]) вы жартуеце? Гл. нутраны артыкул [[Кайка]] 5143105 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Кайкава | lat = 53.721904 |long =27.638068 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 43|lat_sec = 09 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 38|lon_sec = 01 |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Міханавіцкі }} '''Ка́йкава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kajkava}}, {{lang-ru|Кайково}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Міханавіцкі сельсавет|Міханавіцкага сельсавета]]. Месціцца за 12,5 км на поўдзень ад [[Мінск]]а, за 2,5 км ад чыгуначнай станцыі [[Міханавічы (станцыя)|Міханавічы]], на дарозе {{таблічка-by|H|9034}}. == Назва == Назва, верагодна, паходзіць ад прозвішча[[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка]]. == Гісторыя == У 1588 годзе [[сяло]] ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1791 годзе 27 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], панскі двор, уласнасць [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1800 годзе вёска і панскі двор у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], уласнасць князя [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]]. У 1858 годзе ўласнасць князя А. Радзівіла, адносілася да маёнтка [[Анопаль (вёска)|Анопаль]]{{Sfn|SgKP|1882|s=671}}. У 1897 годзе ў вёсцы працавала кузня, карчма, была царква на могілках і [[маёнтак]]. У 1909 годзе адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]], у 1915 годзе ў ім вучыліся 52 хлопчыкі і 24 дзяўчынкі. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў і ў сярэдзіне кастрычніка 1920 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. За часамі польскай акупацыі дзейнічала бальшавіцкае падполле. З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года вёска, цэнтр [[Кайкаўскі сельсавет|Кайкаўскага сельсавета]] [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года). З 18 студзеня 1931 года ў [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкім раёне]]. З 18 студзеня 1931 года ў падпарадкаванні гарадскога савета [[Мінск|Менска]]. З 26 траўня 1935 года ў [[Мінскі раён|Менскім раёне]], 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. [[Файл:Kaykovo.jpg|thumb|250px|Колішні [[Кайкаўскі біялагічны заказнік]] каля вёскі, снежань 2014.]] У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Былі спаленыя 32 двары, забітыя 22 жыхары, 18 вывезеныя на прымусовую працу ў Германію. З верасня 1942 года тут дзейнічала радыёстанцыя савецкай [[Партызанская брыгада імя М. І. Калініна (Л. І. Сарока)|партызанскай брыгады імя Калініна]]. == Насельніцтва == * 1800 год — 23 двары, 174 жыхары * 1897 год — 62 двары, 375 жыхароў; маёнтак — 2 двары, 52 жыхары * 1917 год — 108 двароў, 609 жыхароў * 1926 год — 84 двары, 406 жыхароў * 1941 год — 86 двароў, 365 жыхароў * 1999 год — 244 жыхары * 2009 год — 199 жыхароў * 2019 год — 238 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-12|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Іосіф Васілевіч Матрунчык|Іосіф Матрунчык]] (1903—1945) — падпалкоўнік авіяцыі, [[Герой Савецкага Саюза]]<ref name="b10">{{Крыніцы/БелЭн|10к}} — С. 205.</ref>. * [[Ермалай Максімавіч Баранаў|Ермалай Баранаў]] (1892—1942) — адзін з арганізатараў камуністычнага падполля ў Беларусі ў гады грамадзянскай вайны і ў гады Другой сусветнай вайны. == Славутасці == [[Файл:Kajkava (2).jpg|міні|Абеліск у гонар савецкай партызанскай брыгады]] * Абеліск у гонар савецкай партызанскай брыгады імя Калініна * Курганны могільнік. За 1,3 км на захад ад вёскі, на ўрочышчы Курганне. 8 насыпаў вышынёй 1,5—2 м, дыяметрам 8—9 м. Адкрыў і абследаваў у 1979 годзе [[Валянцін Енісеевіч Собаль|Валянцін Собаль]]. Раскопкі не праводзілі<ref>[[Валянцін Енісеевіч Собаль|Собаль В]]. Помнікі археалогіі. Міханавіцкі Сельсавет // {{Крыніцы/Памяць/Мінскі раён|к}} С. 33</ref>. == У мастацтве == У песні «Месяц» гурта «[[Ляпіс Трубяцкі]]» ёсць словы: «Вадзіў індзейскую хеўру // У цёмны Кайкаўскі лес». == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Кайкава // {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} С. 401 * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3|671|Kajków|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Міханавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Міханавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 4z3fx1q216jzzea300c2yp3w4awanof Юрый Аляксеевіч Сянько 0 232009 5143392 5104274 2026-05-19T09:54:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143392 wikitext text/x-wiki {{ДД |імя = Юрый Аляксеевіч Сянько |арыгінал_імя = |жанчына = <!-- любое значэнне, калі так --> |выява = |памер = |подпіс = |пасада = Старшыня [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі|Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі]] |перыядпачатак = красавік [[2024]] |перыядканец = |папярэднік = [[Міхаіл Сяргеевіч Орда|Міхаіл Орда]] |пераемнік = |пасада_2 = Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у [[Кітай|Кітайскай Народнай Рэспубліцы]] |перыядпачатак_2 = [[19 лістапада]] [[2020]] |перыядканец_2 = [[20 лістапада]] [[2023]] |прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Лукашэнка]] |папярэднік_2 = [[Мікалай Снапкоў]] |пераемнік_2 = [[Аляксандр Віктаравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]] |пасада_3 = Старшыня [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мытнага камітэта]] |перыядпачатак_3 = [[6 лістапада]] [[2014]] |перыядканец_3 = [[19 лістапада]] [[2020]] |прэзідэнт_3 = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр_3 = [[Міхаіл Мясніковіч]]<br/>[[Андрэй Кабякоў]]<br/>[[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]] |папярэднік_3 = [[Аляксандр Шпілеўскі]] |пераемнік_3 = [[Уладзімір Мікалаевіч Арлоўскі|Уладзімір Арлоўскі]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |нацыянальнасць = |назва_палітычнай_арганізацыі = <!-- Рух, Аб'яднанне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчанні — «Партыя» --> |партыя = |сужэнец = |дзеці = |бацька = |маці = |род = |адукацыя = |рэлігія = |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" <!--{{!}} Якойсьці медаль,не апазнаў--> {{!}} {{Медаль 90 гадоў беларускай міліцыі}} {{!}} {{Медаль 90 гадоў Камітэту дзяржаўнай бяспекі}} {{!}} {{Медаль 90 гадоў Пагранічным войскам}} {{!}}- {{!}} {{Медаль 90 гадоў Узброенным Сілам Рэспублікі Беларусь}} {{!}} [[Выява:BY-Honour-rank.png|border|40px|[[Заслужаны мытнік Рэспублікі Беларусь]]]] <!--{{!}} {{Ганаровае працоўнае званне|мытнік|мытнікі}}--> {{!}} {{Медаль За супрацоўніцтва}} {{!}} {{Медаль 65 гадоў вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў}} {{!}}- {{!}} {{Медаль 65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945}} {{!}} {{Медаль 20 гадоў вываду савецкіх войскаў з Афганістана}} {{!}} {{Медаль 60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945}} {{!}}} |Commons = |званне={{РБ, Дзяржаўны саветнік мытнай службы III рангу}}Дзяржаўны саветнік мытнай службы III рангу}} {{Цёзкі2|Сянько}} '''Юрый Аляксеевіч Сянько''' ({{ДН|||1967}}<ref>{{Спасылка| url = http://gtk.gov.by/ru/info/direction| загаловак = РУКОВОДСТВО ГОСУДАРСТВЕННОГО ТАМОЖЕННОГО КОМИТЕТА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ| выдавецтва = Афіцыйны сайт ДМК| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 1 чэрвеня 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20150425080034/http://gtk.gov.by/ru/info/direction| archive-date = 25 красавіка 2015| url-status = dead}}</ref>, в. Даўгінава, {{МН|Карэліцкі раён|у Карэліцкім раёне|Карэліцкі раён}}, [[Гродзенская вобласць]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Старшыня [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мытнага камітэта]] (2014<ref name="ed">{{Спасылка | год = 6 лістапада 2014 | url = http://president.gov.by/by/news_by/view/aljaksandr-lukashenka-razgledzeu-kadravyja-pytanni-10136/| загаловак = Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь разгледзеў кадравыя пытанні}}</ref>—2020), Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Беларусі ў Кітаі (2020—2023), старшыня [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі|Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі]] (3 2024). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1967 годзе. У [[1992]] годзе скончыў [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]], у [[2006]] годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name="ed2">{{Спасылка| год = 6 лістапада 2014| url = http://blr.belta.by/person/persons/committees/Sjanko-Juryj-Aljakseevch_i_3764.html| загаловак = Сянько Юрый Аляксеевіч| выдавецтва = БЕЛТА| access-date = 1 чэрвеня 2015| archive-date = 1 чэрвеня 2015| archive-url = https://archive.today/20150601105110/http://blr.belta.by/person/persons/committees/Sjanko-Juryj-Aljakseevch_i_3764.html| url-status = dead}}</ref>. Працаваў інспектарам, старшым інспектарам, галоўным інспектарам, начальнікам аддзела, намеснікам начальніка Гродзенскай рэгіянальнай мытні. З [[2002]] па [[2011]] год быў начальнікам Гродзенскай рэгіянальнай мытні, з 2011 года — начальнікам Мінскай рэгіянальнай мытні. [[6 лістапада]] [[2014]] года быў прызначаны на пасаду старшыні Дзяржаўнага мытнага камітэта<ref name="ed"/>. [[16 кастрычніка]] [[2015]] года пастановай Савета Міністраў № 870 у складзе Урада склаў свае паўнамоцтвы перад [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|нававыбраным]] Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь<ref>{{Спасылка| дата = 16 кастрычніка 2015| url = http://government.by/upload/docs/filed13774f25432683d.PDF| загаловак = Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь № 870 «Аб складанні паўнамоцтваў Урада Рэспублікі Беларусь»| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 17 кастрычніка 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304100850/http://government.by/upload/docs/filed13774f25432683d.PDF| archive-date = 4 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>, а [[17 снежня]] 2015 года ўказам Прэзідэнта № 500 зноў зацверджаны на пасадзе старшыні камітэта<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 17 снежня 2015| url = http://president.gov.by/by/news_by/view/naznachany-chleny-urada-respubliki-belarus-12747/| загаловак = Назначаны члены ўрада Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = http://president.gov.by}}</ref>. 19 лістапада 2020 года вызвалены ад пасады старшыні ДМК і прызначаны паслом Беларусі ў Кітаі<ref>{{cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 19 ноября 2020 г. № 422|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000422|access-date=2024-04-08|language=ru}}</ref>. Юрый Сянько быў вызвалены ад пасады пасла 20 лістапада 2023 года<ref>{{cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 20 ноября 2023 г. № 365|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32300365|access-date=2024-04-08|language=ru}}</ref>. У красавіку 2024 года ён узначаліў [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі|Федэрацыю прафсаюзаў Беларусі]]<ref>{{cite web|url=https://tochka.by/articles/policy/v_belarusi_naznachen_novyy_glava_federatsii_profsoyuzov_chto_o_nem_izvestno/|title=В Беларуси избран новый глава Федерации профсоюзов – что о нем известно|author=Павел Абрамович|date=2024-04-05|language=ru|work=[[Точка BY]]|access-date=8 красавіка 2024|archive-date=7 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407202837/https://tochka.by/articles/policy/v_belarusi_naznachen_novyy_glava_federatsii_profsoyuzov_chto_o_nem_izvestno/|url-status=dead}}</ref> і быў выбраны дэлегатам на [[Усебеларускі народны сход 7-га склікання]] ад [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі|Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі]]<ref name=":022">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/publikuem-polnyy-spisok-delegatov-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya.html|title=Публикуем полный список делегатов Всебелорусского народного собрания|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2024-04-19|access-date=2024-12-29}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Спасылка | год = 6 лістапада 2014 | url = http://president.gov.by/by/news_by/view/aljaksandr-lukashenka-razgledzeu-kadravyja-pytanni-10136/| загаловак = Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь разгледзеў кадравыя пытанні}} {{Старшыні ДМК}} {{Паслы Беларусі ў Кітаі}} {{DEFAULTSORT:Сянько Юрый Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Дзяржаўнага мытнага камітэта Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Кітаі]] [[Катэгорыя:Старшыні Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] 76vd1a53ki4c450czb2489mtwvacuqz Шпілі 0 234784 5143106 5142433 2026-05-18T15:11:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143106 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шпілі (значэнні)}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Шпілі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 37 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 12|lon_sec = 01 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Акцябрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043831 }} '''Шпілі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Špili}}, {{lang-ru|Шпили}}) — былая [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]. Скасавана ў 2011 годзе<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref>. Увайшла ў склад горада [[Віцебск|Віцебска]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=14 чэрвеня 2024|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614212659/https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|url-status=dead}}</ref>. == Назва == Фіксавалася прозвішча Шпіль ([[Гарадзілава (Маладзечанскі раён)|Гарадзілава]]), ёсць латышскае ''Špils''<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9N-69LC-6?i=873&lang=ru</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/648383</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Віцебска}} {{Заліўка НП-Беларусь}} e6q3xdvclvdv3pr0q7otl6xsuxqeru1 Эйгерды 0 252069 5143248 5091962 2026-05-18T21:04:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143248 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Эйгерды |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Эйгердаўскі }} '''Э́йгерды'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ejhierdy}}, {{lang-ru|Эйгерды}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0029127&q_id=4797297|title=Решение Ивьевского районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 107 "О преобразовании некоторых населенных пунктов района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Эйгердаўскі сельсавет|Эйгердаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. Да 15 мая 1963 года вёска ўваходзіла ў склад [[Даўгердзішскі сельсавет|Даўгердзішскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 15 мая 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>, да 19 студзеня 1965 года знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні [[Юрацішкаўскі пассавет|Юрацішкаўскага пассавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. З 15 ліпеня 1985 года цэнтр Эйгердаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 15 ліпеня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 23 (1829).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Эйгердаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Эйгердаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] tkzomut3kclgamh9o4tupy1oxqekk1x Парачаны 0 252410 5143107 4841405 2026-05-18T15:14:43Z Peisatai 111348 /* Гісторыя */ 5143107 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Парачаны |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Тарноўскі }} '''Парача́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Paračany}}, {{lang-ru|Поречаны}}) — [[вёска]] ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Тарноўскі сельсавет|Тарноўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 20 км на паўднёвы захад ад [[Ліда|Ліды]], на шашы {{Таблічка-by|Р|11}}, што вядзе з Гродна на [[Навагрудак]]. За 1,6 км на захад ад вёскі размешчаны [[Парачаны (прыпыначны пункт)|прыпыначны пункт]] на чыгуначнай лініі [[Ліда (станцыя)|Ліда]] — [[Масты (станцыя)|Масты]]. Рэльеф раўнінны. На паўночным усходзе працякае рака [[Дзітва]]. З захаду і поўдня ўчасткі лесу. == Гісторыя == З першай паловы XV стагоддзя землеўладальнікамі ў гэтай мясцовасці былі [[Завішы]]. Каля 1442 года вялікі князь літоўскі [[Казімір Ягайлавіч|Казімір]] адпісаў аднаму з Завішаў дванаццаць чалавек парачан: "''Завиши дванадцять ч(о)л(о)вековъ Поречан у Губини, отчины его, Суримъта''"<ref>Lietuvos Metrika. Т. Knyga nr. 3 (1440—1498). Užrašymų knyga 3. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1998. С. 21.</ref>. Вопіс парафій Лідскага дэканата 1784 года згадвае Парачаны (''Porzeczany'') у Белагрудскай парафіі як уласнасць князя [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]]. Побач ва ўрочышчы Арлянка (''Orlanka'') над [[Дзітва|Дзітвою]], па дарозе на [[Белагруда|Белагруду]] мелася карчма і вапельня (печы для абпальвання вапны)<ref name="pawet.net">[http://pawet.net/library/history/city_district/religion/drk1784/01/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F.html pawet.net]</ref>. Старая дарога з Ліды праходзіла міма [[Ольжава]] на [[Белагруда|Белагруду]], далей бегла цераз Дзітву на Парачаны, [[Голдава]] і [[Жалудок]] і была вядома пад назвай Зэльвенскага гасцінца<ref name="pawet.net"/>. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) вёска ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Належала да [[Тарноўская воласць|Тарноўскай воласці]] [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У Першую сусветную вайну з верасня 1915 года да канца 1918 года акупавана германскімі войскамі. Са студзеня 1919 года ў складзе [[ССРБ|БССР]], у красавіку занята польскімі войскамі. З ліпеня да верасня 1920 года кантралявалася Чырвонай Арміяй, затым ізноў польскімі войскамі. З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да Тарноўскай гміны [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. З 1939 года — у БССР. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй. З фронту не вярнуліся 6 вяскоўцаў. У 1950 годзе арганізаваны калгас «1 Мая». Затым землі ўвайшлі ў склад калгаса «Сцяг Саветаў». Да 1978 года вёска ўваходзіла ў склад [[Радзівонішкаўскі сельсавет|Радзівонішкаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў Беларускай ССР ад 27 сакавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>, да 2009 года — у склад [[Голдаўскі сельсавет|Голдаўскага сельсавета]]<ref>[http://bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5s1a3.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 21.12.2009 N 191 Об изменении границ Тарновского и Голдовского сельсоветов Лидского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120523135107/http://bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5s1a3.htm |date=23 мая 2012 }} {{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 475 жыхароў, 64 двары. * 1908 год — 487 жыхароў, 33 двары, 66 сямей. * 1921 год — 487 жыхароў, 87 двароў. * 1940 год — 584 жыхары, 182 двары. * 1960 год — 514 жыхароў. * 1992 год — 170 жыхароў, 98 гаспадарак. * 2015 год — 73 жыхары, 48 гаспадарак. * 2019 год — 65 жыхароў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Тарноўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Тарноўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Парачаны| ]] 2vj9efah2486vu68xtltbipav032ls1 Эрнэст Брастыньш 0 253546 5143323 5103989 2026-05-19T03:18:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143323 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Э́рнэст Бра́стыньш''' ({{lang-lv|Ernests Brastiņš}}; [[19 сакавіка]] [[1892]], [[Цэсіскі павет]], [[Ліфляндская губерня]], [[Расійская імперыя]] — [[28 студзеня]] [[1942]], [[РСФСР]]) — латышскі [[мастак]], [[публіцыст]], тэарэтык мастацтва, даследчык гарадзішчаў, заснавальнік і кіраўнік руху [[Дыеўтурыба|дыеўтураў]]. Пасля [[акупацыя Латвіі Савецкім Саюзам|акупацыі Латвіі]] ў [[1940]] годзе дэпартаваны ўглыб [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[19 сакавіка]] [[1892]] года каля [[Ліелстраўпэ]]. Скончыў мастацкую школу Штыгліца ў [[Пецярбург]]у, потым ваеннае вучылішча. Удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] і [[вайна за незалежнасць Латвіі|вайне за незалежнасць Латвіі]]. У [[1921]] годзе пачаў працаваць у ваенным музеі ў Рызе. Брастыньш быў першым, хто заняўся арганізаваным вывучэннем латышскіх гарадзішчаў. Вынікам гэтай працы з'явіліся чатыры кнігі, у якіх з мапамі і здымкамі былі апісаны 282 латышскія гарадзішчы. Затым пачаў працаваць у сховішчы латышскага фальклору. У [[1926]] годзе першым у гэтай інстытуцыі выдаў навуковую працу «Латышскія народныя песні», у якіх яны былі даследаваны з міфалагічнага гледзішча. [[26 ліпеня]] [[1926]] года заснаваў Латышскую садружнасць дыеўтураў, што можна вызначыць за пачатак аднаўлення [[латышская міфалогія|старалатышскай рэлігіі]]. Пасля акупацыі Латвіі [[6 ліпеня]] [[1940]] года Брастыньш быў арыштаваны і высланы ў [[РСФСР]]. Ён быў вызначаны як "сацыяльна небяспечны элемент, кіраўнік арганізацыі дыеўтураў, які займаўся контррэвалюцыйнай дзейнасцю і падтрымліваў сувязі з арганізацыяй «[[Пэрканкрустс]]».<ref>[http://vip.latnet.lv/lpra/stradins.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090707034548/http://vip.latnet.lv/LPRA/stradins.htm |date=7 ліпеня 2009 }}</ref> Памёр у зняволенні 28 студзеня 1942 года.<ref>[http://foto.lu.lv/avize/20012002/14/ernests_.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305090257/http://foto.lu.lv/avize/20012002/14/ernests_.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> [[28 кастрычніка]] [[2006]] года ў [[Кронвальдскі парк|Кронвальдскім парку]] ў Рызе быў урачыста адкрыты помнік Брастыньшу. Помнік быў усталяваны пры дапамозе фонду «Savieši». == Бібліяграфія == * Brastiņš E., Cerokslis: Dievturības katēchisms. — ASV Latvju dievtuŗu sadraudze: Čikāga, 1966. 71 lpp. * Brastiņš E., Latvju Dievadziesmas. — ASV Latvju dievtuŗu sadraudze, 1980. * Brastiņš Ernests. Latvju tikumu dziesmas. — [Atkārt. izd.] Zvaigzne ABC: Rīga, 1996. 215 lpp. ISBN 9984-560-27-9 * Brastiņš E., Gadskārtas dziesmas, — Latvju dievtuŗu draudze, Rīga, 1929. * Brastiņš E., Mūsu dievestības tūkstošgadīgā apkarošana. — Junda: Rīga, 1994. 103 lpp. ISBN 9984-01-007-4 * Brastiņš Ernests. Tautai. Dievam. Tēvzemei (rakstu izl.) — Zvaigzne: Rīga, 1993. 191 lpp. ISBN 5-405-01293-9 * Brastiņš E., Latvijas pilskalni. 1. sējums Kuršu zeme. — Rīga, 1923. * Brastiņš E., Latvijas pilskalni. 2. sējums Zemgale un Augšzeme. — Rīga, 1926. * Brastiņš E., Latvijas pilskalni. 3. sējums Latgale. — Pieminekļu Valde: Rīga, 1928. * Brastiņš E., Latvijas pilskalni. 4. sējums Vidzeme. — Rīga, 1930. * Brastiņš Ernests. Beverīnas pilsvieta. — Zinātne: Rīga, 1992. 51 lpp. ISBN 5-7966-0928-9 * Brastiņš E., Daiļā sēta. — Rīga, * Brastiņš Ernests. Latvija, viņas dzīve un kultūra. — Antēra: Rīga, 2007., 240 lpp. ISBN 978-9984-719-47-4 * Brastiņš Ernests. Latvju rakstu kompozīcija. — Latvju dievturu draudze, 1978. 124 lpp. {{Зноскі}} == Літаратура == * Misāne A. Dievturība Latvijas reliģisko un politisko ideju vēsturē. // LU Reliģiski-filozofiski raksti, X /2005., 101.-117. lpp. * Mugurēvičs Ēvalds. Latvijas vēsturiskās ģeogrāfijas jautājumi Ernesta Brastiņa darbos. // Latvijas vēstures institūta žurnāls. 1992., Nr. 4., 16.-28. lpp. * Urtāns Jānis. Ernests Brastiņš — Latvijas pilskalnu pētnieks. // Latvijas vēstures institūta žurnāls. 1992., Nr. 4., 195.-200. lpp. * Bambals A. Dižvadoņa pēdas pazuda janvārī… (par Ernesta Brastiņa dzīvi un likteni) // Mājas Viesis. 2006. gada 27. janvāris. * Piemineklis Ernestam Brastiņam. // Kultūras Forums. 2006. gads. — 10. — 17.11. == Спасылкі == * [http://www.dievturi.org/ Афіцыйная старонка руху дыеўтураў] * [http://www.e-mistika.lv/?txt=243 Agita Misāne. Dievturības priekšteči. // Kultūras forums, Nr. 24 2005 1-8 jūlijs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091101122341/http://www.e-mistika.lv/?txt=243 |date=1 лістапада 2009 }} * [http://www.klubs415.lv/majaslapa/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=531 У Рызе адкрылі помнік Эрнэсту Брастыньшу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241210072855/http://www.klubs415.lv/majaslapa/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=531 |date=10 снежня 2024 }} * [http://www.laija.lv/lv/literatura/Brastinu.Ernests.Musu.dievestibas.apkaroshana.%5B1936.%5D.pdf Brastiņu Ernests. Mūsu dievestības tūkstošgadīgā apkarošana (.pdf)]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.failiem.lv/down.php?i=rkqfkb&n=FIL_Ernests_Brastins_Cerokstis_LAT_G.doc «Цэраксліс»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брастыньш, Эрнест}} [[Катэгорыя:публіцысты Латвіі]] [[Катэгорыя:мастакі Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрсэсаваныя ў Латвіі|Брастыньш, Эрнест]] tw5pus24u722cs744xz7hl6gn8gncda Эстэбан Гранера 0 263772 5143328 4914971 2026-05-19T04:23:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143328 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Эстэбан Гранера |поўнае імя = Эстэбан Фелікс Гранера Маліна |выява = |апісанне выявы = |мянушка = ''El Pirata'' ([[Пірацтва|Пірат]]), ''GranHero'' (Вялікі Герой) |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Іспанія}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] |цяперашні клуб = |нумар = |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |1995—2004|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]}} |клубы = {{футбольная кар’ера |2004—2006|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд C|Рэал Мадрыд C]]|48 (9) |2006—2008|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд Кастылья|Рэал Мадрыд B]]|37 (4) |2007—2008|{{арэнда}} {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Хетафэ|Хетафэ]]|27 (3) |2008—2009|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Хетафэ|Хетафэ]]|35 (5) |2009—2012|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]|67 (4) |2012—2014|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Куінз Парк Рэйнджэрс|Куінз Парк Рэйнджэрс]]|25 (1) |2013—2014|{{арэнда}} {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Сасьедад|Рэал Сасьедад]]|4 (0) |2014—2017|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Сасьедад|Рэал Сасьедад]]|67 (0) |2017—2020|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Эспаньёл|Эспаньёл]]|64 (5) |2020—2021|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Марбелья|Марбелья]]|29 (3) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2002|{{сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе U-16|Іспанія (да 16)]]|1 (0) |2004|{{сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе U-17|Іспанія (да 17)]]|5 (0) |2006|{{сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе U-19|Іспанія (да 19)]]|9 (1) |2007|{{сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе U-20|Іспанія (да 20)]]|5 (0) |2007—2009|{{сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе U-21|Іспанія (да 21)]]|10 (2)}} |абнаўленне даных пра клуб = 11 жніўня 2023 |абнаўленне даных пра зборную = 22 чэрвеня 2009 }} '''Эстэбан Фелікс Гранера Маліна''' ({{lang-es|Esteban Félix Granero Molina}}; нар. {{ДН|2|7|1987}}, [[Пасуэла-дэ-Аларкон]], [[Іспанія]]) — іспанскі футбаліст, паўабаронца. Вядомы ў Іспані як «пірат» ({{lang-es|El Pirata}}), Гранера гуляў як цэнтральнага паўабаронцу, гэтак і крэатыўнага паўабаронцу-распасоўшчыка, а пры патрэбе выступаў і на правым флангу паўабароны. Асноўным яго амплуа лічыцца пазіцыя [[плэймэйкер]]а. Мянушка жа «пірат» замацавалася за ім наступным чынам. Як прызнаецца сам Эстэбан, ён не ведаў, як святкаваць свае забітыя мячы, і не прыдумаў нічога арыгінальнага, як пачаць зачыняць адно вока далонню. Журналісты тут жа прыдумалі яму мянушку, гледзячы на гэты жэст, а таксама на яго ўскудлачаныя валасы і пацешную бараду. == Кар’ера == === Раннія гады === Эстэбан Гранера прыйшоў у футбольную школу [[ФК Рэал Мадрыд|«Рэала»]] ва ўзросце 8 гадоў і амаль адразу пачаў дэманстраваць там свой талент. Яму даверылі пазіцыю нападніка. У адзін з сезонаў Гранера забіў 83 галы ў чэмпіянаце да 10 гадоў. Як ён сказаў у адным са сваіх інтэрв’ю: «… проста сакрэт у тым, што я тады быў вышэй за ўсіх астатніх. Я біў мацней за іншых і быў мацней за ўсіх. Потым я вырас, цела сфарміравалася і ўсё збалансавалася, і мяне адсунулі ў цэнтр поля». Гранера гуляў за другую і трэцюю каманды «Рэала». === «Хетафэ» === 31 жніўня 2007 года, у апошні дзень трансфернага акна, Гранера разам са сваім напарнікам па «Рэалу» [[Рубен дэ ла Рэд|Рубенам дэ ла Рэдам]] перайшоў у склад [[ФК Хетафэ|«Хетафэ»]]. Дэбютаваў за «Хетафэ» 16 верасня 2007 года, у матчы 3-га тура чэмпіянату Іспаніі супраць [[ФК Эспаньёл|«Эспаньёла»]]. Але яго дэбют быў некалькі сапсаваны. «Хетафэ» атрымаў паражэнне, а ён сам атрымаў чырвоную картку<ref>[http://www.championat.ru/football/_spain/30/match/5723.html Эспаньёл — Хетафэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080610063224/http://www.championat.ru/football/_spain/30/match/5723.html |date=10 чэрвеня 2008 }}. www.championat.ru</ref>. === «Рэал Мадрыд» === 21 ліпеня 2009 года [[ФК Рэал Мадрыд|«Рэал Мадрыд»]] ажыццявіў выкуп іграка, як паведамляецца, за € 4 млн<ref>[http://www.skysports.com/story/0,19528,11841_5449305,00.html «Granero returns to Real»]. Sky Sports.</ref>. Яго першы афіцыйны матч у складзе новага клуба адбыўся 12 верасня 2009 года ў матчы супраць «Эспаньёла», дзе сталічныя ігракі перамаглі з лікам 3:0<ref>[http://soccernet.espn.go.com/report?id=275781&cc=4716 «Madrid maintain perfect start»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121102085334/http://soccernet.espn.go.com/report?id=275781&cc=4716 |date=2 лістапада 2012 }}. ESPN Soccernet</ref>. === «Куінз Парк Рэйнджэрс» і «Рэал Сасьедад» === У жніўні 2012 года перайшоў у англійскі [[ФК Куінз Парк Рэйнджэрс|«Куінз Парк Рэйнджэрс»]] за 9 млн фунтаў. Па выніках сезона 2012/13 «Куінз Парк Рэйнджэрс» страціў месца ў Прэм’ер-лізе, і ў жніўні 2013 года Гранера быў аддадзены ў арэнду ў [[ФК Рэал Сасьедад|«Рэал Сасьедад»]]. Аднак, ужо ў верасні атрымаў траўму, з-за якой прапусціў большую частку сезона 2013/14. Тым не менш, у ліпені 2014 года быў выкуплены іспанскім клубам і замацаваўся ў аснове. === Апошнія гады === У ліпені 2017 года, разарваўшы пагадненне з «Рэал Сасьедадам», падпісаў трохгадовы кантракт з [[ФК Эспаньёл|«Эспаньёлам»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1052793030.html «Реал Сосьедад» расторг контракт с Гранеро, игрок перешел в «Эспаньол»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130153311/https://by.tribuna.com/football/1052793030.html |date=30 лістапада 2018 }}. by.tribuna.com</ref>. У студзені 2020 года, датэрмінова пакінуўшы «Эспаньёл», далучыўся да клуба [[ФК Марбелья|«Марбелья»]] з трэцяга іспанскага дывізіёна<ref>[https://by.tribuna.com/football/1082845374.html Гранеро покинул «Эспаньол» и перешел в «Марбелью» из третьей лиги]. by.tribuna.com</ref>. У ліпені 2021 года абвясціў пра завяршэнне кар’еры. == Дасягненні == '''«Рэал» Мадрыд''' * [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|Чэмпіён Іспаніі]]: 2012 * Уладальнік [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]]: 2011 * Уладальнік [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі]]: 2012 == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гранера Эстэбан}} [[Катэгорыя:Футбалісты Іспаніі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд C]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд Кастылья]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Хетафэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Куінз Парк Рэйнджэрс]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Сасьедад]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Эспаньёл]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Марбелья]] 5sctvxje9xvs29r781yqtzsapbbg99k Юзуфоўскі сельсавет 0 269582 5143338 4651784 2026-05-19T06:51:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143338 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Юзуфоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мінскі раён]] |Уключае = 23 населеныя пункты |Сталіца = [[Юзуфова (Мінскі раён)|Юзуфова]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2105 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Юзуфо́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 г. вёска) [[Юзуфова (Мінскі раён)|Юзуфова]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Гатовінскі сельсавет''' у складзе [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёна]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Гатовіна]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Заслаўскім раёне БССР. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Заслаўскім раёне Мінскай вобласці. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Буцэвічы]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Шапялёўскі сельсавет|Шапялёўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 8 жніўня 1959 года сельсавет у складзе Мінскага раёна. 20 студзеня 1960 года ў склад сельсавета з [[Рагаўскі сельсавет|Рагаўскога сельсавета]] перададзены вёскі [[Скнаравічы]] і [[Чэрнікі (Юзуфоўскі сельсавет)|Чэрнікі]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 студзеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 2.</ref>. У 1968 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Юзуфова. 19 сакавіка 1974 года Гатовінскі сельсавет перайменаваны ў Юзуфоўскі<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні Анусінскага і Гатовінскага сельсаветаў Мінскага раёна Мінскай вобласці № 138—VIII ад 19 сакавіка 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 9 (1419).</ref>. 28 мая 2013 года ў склад сельсавета з [[Папярнянскі сельсавет|Папярнянскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты: [[Камсамолец (Мінскі раён)|Камсамолец]], [[Лускава]], [[Лясіны (Мінскі раён)|Лясіны]] і [[Саламарэчча]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (19 населеных пунктаў) — 1319 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=31 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 89,5 % — [[беларусы]], 7,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,6 % — [[армяне ў Беларусі|армяне]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (23 населеныя пункты) — 2105 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Юзуфоўскі сельсавет}} {{Мінскі раён}} [[Катэгорыя:Юзуфоўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Заслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 97gwbgdwmyren8ub9x0if8ykv8q2vy6 Шчомысліцкі сельсавет 0 269584 5143134 4651786 2026-05-18T16:41:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143134 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шчомысліцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мінскі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Шчомысліца]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 9533 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Шчо́мысліцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Шчомысліца]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Падгайскі сельсавет''' у складзе [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Цэнтр — вёска [[Падгай (Мінскі раён)|Падгай]]. У 1927 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Самахвалавіцкім раёне БССР. 18 студзеня 1931 года ўключаны ў гарадскую рысу горада [[Мінск|Менск]]а. У 1931 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Падгай. З 26 мая 1935 года ў складзе Менскага раёна. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Менскім раёне Менскай вобласці. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Прылукі, 16 ліпеня 1954 года — у вёску Падгай<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 8 красавіка 1957 года ў склад [[Сеніцкі сельсавет|Сеніцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Каханаўшчына]], [[Лявонцавічы]], [[Падгай (Мінскі раён)|Падгай]], [[Скарынічы (вёска)|Скарынічы]] і пасёлак [[Скарынічы (пасёлак)|Скарынічы]], цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Шчомысліца, сельсавет перайменаваны ў Шчомысліцкі<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 красавіка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 5.</ref>. 20 студзеня 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Строчыцкі сельсавет|Строчыцкага сельсавета]] і частка скасаванага [[Мядзвежынскі сельсавет|Мядзвежынскага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: [[Аташкі]], [[Крапіўка (Мінскі раён)|Крапіўка]], [[Міхалова (вёска, Мінск)|Міхалова]], [[Пятроўшчына (Мінск)|Пятроўшчына]], [[Дружба (Мінск)|Рылаўшчына]], [[Сухарава (Мінск)|Сухарава]] і [[Траскоўшчына (Мінск)|Траскоўшчына]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 студзеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 2.</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 4989 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=31 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 89,7 % — [[беларусы]], 6,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,8 % — [[в'етнамцы|в’етнамцы]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,6 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 9533 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Шчомысліцкі сельсавет}} {{Мінскі раён}} [[Катэгорыя:Шчомысліцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Самахвалавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] a82w19hjlk0otyeqburcuy92zgxa8lo Шаршунскі сельсавет 0 269585 5143050 4651259 2026-05-18T12:54:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143050 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шаршунскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мінскі раён]] |Уключае = 36 населеных пунктаў |Сталіца = [[Рагава]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[28 мая]] [[2013]] |Скасаванне = [[20 студзеня]] [[1960]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1849 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Шаршу́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Рагава]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёна]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Шаршуны (вёска)|Шаршуны]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Заслаўскім раёне БССР. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Заслаўскім раёне Мінскай вобласці. З 8 жніўня 1959 года сельсавет у складзе Мінскага раёна. 20 студзеня 1960 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Рагаўскі сельсавет|Рагаўскога сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 студзеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 2.</ref>. 28 мая 2013 года Рагаўскі сельсавет перайменаваны ў Шаршунскі сельсавет з цэнтрам у пасёлку [[Шаршуны (пасёлак)|Шаршуны]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919060259/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=19 верасня 2020}}</ref>. Пазней цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Рагава. 28 снежня 2018 года была скасавана вёска [[Пральня (Мінскі раён)|Пральня]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D919n0093684&p1=1 Решение Минского районного Совета депутатов от 28 декабря 2018 г. № 67 Об упразднении деревни Пральня Шершунского сельсовета Минского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200920020253/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D919n0093684&p1=1|date=20 верасня 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (43 населеныя пункты) — 2299 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=31 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,5 % — [[беларусы]], 3,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (36 населеных пунктаў) — 1849 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} С. 193 {{Шаршунскі сельсавет}} {{Мінскі раён}} [[Катэгорыя:Шаршунскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Заслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2013 годзе]] 7u0g8kdu9l7ztegjjbmc4600vjjdmbp Эвер Банега 0 282531 5143202 4769829 2026-05-18T18:56:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143202 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Эвер Банега |поўнае імя = Эвер Максімільяна Давід Банега |выява = Éver Banega.jpg |шырыня = 250px |апісанне выявы = Эвер Банега ў складзе зборнай |мянушка = ''El tanguito'', ''El negro'', ''El everito'' |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аргенціна}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] |цяперашні клуб = {{Сцяг|Аргенціна}} [[ФК Ньюэлс Олд Бойз|Ньюэлс Олд Бойз]] |нумар = |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера ||{{Сцяг|Аргенціна||20px}} Нуэва Гарызонтэ| ||{{Сцяг|Аргенціна||20px}} Альянца Спорт| |2000—2007|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[ФК Бока Хуніярс|Бока Хуніярс]]| }} |клубы = {{футбольная кар’ера |2007|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[ФК Бока Хуніярс|Бока Хуніярс]]|28 (0) |2008—2014|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Валенсія|Валенсія]]|136 (9) |2008—2009|{{арэнда}} {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка Мадрыд]]|24 (1) |2014|{{арэнда}} {{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[ФК Ньюэлс Олд Бойз|Ньюэлс Олд Бойз]]|14 (1) |2014—2016|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Севілья|Севілья]]|59 (8) |2016—2017|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]|28 (6) |2017—2020|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Севілья|Севілья]]|96 (9) |2020—2024|{{Сцяг|Саудаўская Аравія||20px}} [[ФК Аш-Шабаб Эр-Рыяд|Аш-Шабаб]]|94 (18) |2024—|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[ФК Ньюэлс Олд Бойз|Ньюэлс Олд Бойз]]|6 (0) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2007|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[Зборная Аргенціны па футболе U-20|Аргенціна (да 20)]]|14 (0) |2008|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} Аргенціна (алімп.)|6 (0) |2008—2018|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]|65 (6) }} |медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|[[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Пекін 2008]]|[[Футбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 (мужчыны)|футбол]]}} {{турнір|[[Кубак Амерыкі па футболе|Кубкі Амерыкі]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак Амерыкі па футболе 2015|Чылі 2015]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак Амерыкі па футболе 2016|ЗША 2016]]}} |абнаўленне даных пра клуб = 26 лютага 2024 |абнаўленне даных пра зборную = 22 жніўня 2020 }} '''Э́вер Максімілья́на Даві́д Бане́га''' ({{lang-es|Éver Maximiliano David Banega}}; нар. {{ДН|29|6|1988}}, {{МН|Расарыа|ў Расарыа}}, [[Аргенціна]]) — [[Аргенціна|аргенцінскі]] футбаліст, паўабаронца клуба «[[ФК Ньюэлс Олд Бойз|Ньюэлс Олд Бойз]]» з [[Расарыа]] і былы ігрок [[Зборная Аргенціны па футболе|нацыянальнай зборнай Аргенціны]]. == Клубная кар’ера == === «Бока Хуніярс» === Банега з’яўляецца выхаванцам футбольнай школы клуба «[[ФК Бока Хуніярс|Бока Хуніярс]]». У дарослую каманду патрапіў пасля сыходу асноўнага цэнтральнага паўабаронцы клуба [[Фернанда Гага]] ў «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]» і, нягледзячы на сваю маладосць, паспяхова яго замяніў. Дэбют Банегі ў аргенцінскай лізе адбыўся 10 лютага 2007 года ў пераможным для «Бокі» матчы супраць «[[ФК Банфілд|Банфілда]]». У першы ж год выступаў за клуб стаў адным з ключавых ігракоў «Бокі» і прыцягнуў да сябе ўвагу селекцыянераў вядучых клубаў [[Еўропа|Еўропы]], сярод якіх у СМІ называліся «[[ФК Барселона|Барселона]]», «[[ФК Мілан|Мілан]]» і «[[ФК Ювентус|Ювентус]]»<ref>[http://www.championat.ru/football/news-72024.html «Барселона» пополнила список претендентов на Ивановича] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080528192413/http://www.championat.ru/football/news-72024.html |date=28 мая 2008 }}. championat.ru</ref><ref>[http://www.championat.ru/football/news-60943.html «Милан» предлагал за Банегу £ 7 млн]{{Недаступная спасылка}}. championat.ru</ref>. Акрамя таго, Банега стаў рэгулярна выклікацца ў моладзевую зборную Аргенціны, у складзе якой стаў пераможцам чэмпіянату свету 2007 сярод ігракоў да 20 гадоў. === «Валенсія» === 5 студзеня 2008 года Банега падпісаў з іспанскай «[[ФК Валенсія|Валенсіяй]]» кантракт на пяць з паловай гадоў. За яго пераход «Валенсія» заплаціла 18 мільёнаў еўра<ref>[http://www.championat.ru/football/news-79160.html «Валенсия» достигла договорённости о переходе Банеги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080917043803/http://www.championat.ru/football/news-79160.html |date=17 верасня 2008 }}. championat.ru</ref>. Ужо праз 8 дзён Банега дэбютаваў за клуб у матчы [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|чэмпіянату Іспаніі]] супраць «[[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]», выйшаўшы на замену пасля перапынку і адгуляўшы ўвесь другі тайм. У дэбютным сезоне ў Іспаніі Банега згуляў 12 матчаў у [[Ла Ліга|Ла Лізе]] і дапамог «Валенсіі» перамагчы ў [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубку Іспаніі]]. У [[Ла Ліга 2008/2009|сезоне 2008/09]] гуляў у арэндзе за мадрыдскі «Атлетыка», затым вярнуўся ў склад «кажаноў». Але ў [[Ла Ліга 2010/2011|сезоне 2010/11]] месца Эвера ў стартавым складзе «Валенсіі» сумневу ўжо не мянялася. Ён быў задзейнічаны трэнерам [[Унаі Эмеры]] галоўным чынам на пазіцыі плэймэйкера, але таксама адпрацоўваў і ў абароне каманды. У лютым 2012 года Банега атрымаў траўму, з-за якой ён прапусціў не менш за 6 месяцаў — пералом сцёгнавай косці<ref>[http://football.ua/spain/news/157184.html Банега выбыл на полгода]. football.ua</ref>. Інцыдэнт адбыўся на заправачнай станцыі: аргенцінец забыўся паставіць аўтамабіль на ручны тормаз, і той праехаў яму па назе<ref>[http://www.soccer.ru/news/284424.shtml Полузащитник «Валенсии» Эвер Банега получил повреждение по дороге домой с тренировки]. soccer.ru</ref>. === «Севілья» === У жніўні 2014 года Банега перайшоў у «[[ФК Севілья|Севілью]]», падпісаўшы кантракт на два гады з магчымасцю яго падаўжэння яшчэ на адзін год. Сума трансферу склала 2,5 млн еўра<ref>[http://www.marca.com/2014/08/17/futbol/equipos/valencia/1408304844.html Banega se marcha al Sevilla por 2,5 millones]. Marca</ref>. У складзе «Севільі» Банега стаў двухразовым пераможцам Лігі Еўропы. === «Інтэрнацыянале» === 6 ліпеня 2016 года ў якасці свабоднага агента падпісаў кантракт з італьянскім «[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]»<ref>[http://by.tribuna.com/football/1041817799.html Банега заключил трехлетний контракт с «Интером»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160709004733/http://by.tribuna.com/football/1041817799.html |date=9 ліпеня 2016 }}. by.tribuna.com</ref>. Узімку 2017 года з’явілася інфармацыя аб магчымым зыходзе Банегі з «Інтэра», аднак паўабаронца застаўся ў камандзе і пазней вярнуўся ў стартавы склад. 12 сакавіка 2017 года аформіў першы ў сваёй кар’еры [[хет-трык]], чым дапамог «Інтэру» перамагчы «[[ФК Аталанта|Аталанту]]» (7:1). === Вяртанне ў «Севілью» === У чэрвені 2017 года «Севілья» дасягнула дамоўленасці з «Інтэрам» аб вяртанні іграка, і ў ліпені было афіцыйна абвешчана аб пераходзе<ref>[https://by.tribuna.com/football/1052677569.html «Севилья» объявила о переходе Банеги из «Интера»]. by.tribuna.com</ref>. === «Аш-Шабаб» === У студзені 2020 года было абвешчана аб пераходзе Банегі ў саудаўскі клуб «[[ФК Аш-Шабаб Эр-Рыяд|Аш-Шабаб]]» па заканчэнні сезона 2019/20. === «Ньюэлс Олд Бойз» === У студзені 2024 года вярнуўся ў Аргенціну, далучыўшыся да «[[ФК Ньюэлс Олд Бойз|Ньюэлс Олд Бойз]]». == Міжнародная кар’ера == 6 лютага 2008 года Банега дэбютаваў у нацыянальнай [[зборная Аргенціны па футболе|зборнай Аргенціны]] ў таварыскім матчы супраць [[зборная Гватэмалы па футболе|зборнай Гватэмалы]], які быў пераможаны аргенцінцамі з лікам 5:0. У чэрвені 2008 года ён быў уключаны ў заяўку зборнай Аргенціны на [[Летнія Алімпійскія гульні 2008 года|Алімпійскія гульні]] ў [[Пекін]]е. == Дасягненні == === Клубныя === '''«Бока Хуніярс»''': * Уладальнік [[Кубак Лібертадорэс|Кубка Лібертадорэс]]: 2007 '''«Валенсія»''': * Уладальнік [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]]: 2008 '''«Севілья»''': * Пераможца [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]] (3): [[Ліга Еўропы УЕФА 2014/2015|2015]], [[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2016]], [[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2020]] === Міжнародныя === '''Аргенціна''': * [[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскі чэмпіён]]: [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|2008]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Аргенціна|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Аргенціны |Склад зборнай Аргенціны па футболе на Алімпійскіх гульнях 2008 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на Кубку Амерыкі 2011 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на Кубку Амерыкі 2015 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на Кубку Амерыкі 2016 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на чэмпіянаце свету 2018 }} {{DEFAULTSORT:Банега Эвер}} [[Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Бока Хуніярс]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Валенсія]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Атлетыка Мадрыд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ньюэлс Олд Бойз]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Севілья]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Аш-Шабаб Эр-Рыяд]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Аргенціны]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па футболе]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года]] [[Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] 7witmg948whol77p5x6dp73cnwyxfhu Шыманаў Кут 0 283165 5143147 5122288 2026-05-18T17:26:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143147 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Ануфрова}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шыманаў Кут |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Šymanaŭ Kut (Anufrava). Шыманаў Кут (Ануфрава) (2022) 02.jpg |подпіс = Склад вінакурні колішняй сядзібы Ануфрава |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 31|lat_sec = 52 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 55|lon_sec = 20 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Дукорскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Ануфрава<br/>Ануфраў<br/>Анапраў |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243015806 }} '''Шы́манаў Кут'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šymanaŭ Kut}}, {{lang-ru|Шиманов Кут}}; да 1920-х — маёнтак '''Ануфрава''') — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дукорскі сельсавет|Дукорскага сельсавета]]. Месціцца за 36 км на захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 51 км ад [[Мінск]]а, 13 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск (станцыя)|Рудзенск]]. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя. Ануфрава === [[Фальварак]] Ануфрава (Ануфраў, Анапраў) быў уласнасцю [[Янішэўскія|Янішэўскіх]], да якіх перайшоў праз спадчыну ад [[Швыкоўскія|Швыкоўскіх]]. Адносіўся да маёнтка [[Цітва]]. У выніку падзелу фамільнай спадчыны апынуўся разам з фальваркам [[Жолудзь (Пухавіцкі раён)|Жолудзь]] (цяпер не існуе, спалены ў Другую сусветную вайну) ува ўласнасці Ігнацыя Янішэўскага{{Sfn|SgKP|1886|с=535}}. У 1889 годзе ўласнік дваранін Ігнацый Людвігавіч Янішэўскі, дваранін рыма-каталіцкага веравызнання, у маёнтку было 1400 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі{{Sfn|Памяць|2003|с=98}}. У [[Цітвянская воласць|Цітвянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1913 годзе ўласнасць Цэзарыя Ігнатавіча Янішэўскага, было 2612 дзесяцін зямлі{{Sfn|Nad Świsłoczą|1914|s=99}}. На 1912 год дзейнічаў вінакурны завод з паравым рухавіком уласнасці Цэзарыя Янішэўскага, гадавая вытворчасць 16 002 рублі, 6 работнікаў{{Sfn|Списокъ фабрикъ и заводовъ Россійской имперіи|1912|с=200}}. === Найноўшы час === [[Файл:Шиманов Кут.jpg|міні|злева|Шыманаў Кут]] З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Праведзена [[нацыяналізацыя]] маёнтка, заснаваны [[пасёлак]] Шыманаў Кут. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Дрычынскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дрычынскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1908 год — 1 двор, 3 жыхары{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=114}} * 1917 год — 1 двор, 124 жыхары. З іх 109 беларусаў, 15 палякаў{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=124}} * 1926 год — 12 двароў, 51 жыхар * 2002 год — 18 жыхароў * 2010 год — 10 жыхароў * 2019 год — 16 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-17|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Славутасці == * Склад вінакурні сядзібы Ануфрава (пачатак XX ст.) == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Шыманаў Кут|198}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ фабрикъ и заводовъ Россійской имперіи|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003797277/|адказны = Сост. по оффиц. свѣдѣніямъ Отд. пром-сти М-ва торговли и пром-сти подъ ред. В.Е. Варзара|выданне = |месца = С.-Петербургъ|выдавецтва = тип. В.Ѳ. Киршбаума|год = 1912|том = |старонкі = |старонак = 720|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ фабрикъ и заводовъ Россійской имперіи}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7|535|Onufrów|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = Spis ziemian mińskich, posiadających 100 i więcej dziesięcin ziemi|загаловак = Nad Świsłoczą : kalendarz miński informacyjny na rok 1914|арыгінал = |спасылка = https://polona.pl/preview/f2a6669f-c208-41f0-a262-d48acb2e63e3|адказны = pod redakcją W. Dworzaczka|выданне = |месца = Wilno|выдавецтва = Znicz|год = 1914|том = |старонкі = |alleseiten = 130|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Nad Świsłoczą}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукорскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Дукорскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] fgfq5a7c9pr9h9t7o0kk373ny131j2t Шэлехава (Пухавіцкі раён) 0 283302 5143166 5122289 2026-05-18T18:12:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143166 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Шэлехава}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шэлехава |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блужскі }} '''Шэ́лехава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šeliechava}}, {{lang-ru|Шелехово}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Блужскі сельсавет|Блужскага сельсавета]]. Месціцца за 23 км на поўдзень ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 78 км ад [[Мінск]]а, 14 км ад чыгуначнай станцыі [[Талька (станцыя)|Талька]]. == Гісторыя == У канцы XIX стагоддзя [[Урочышча|ўрочышча]] ў [[Амяльнянская воласць|Амяльнянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1917 годзе былі аднайменныя ўрочышча, [[засценак]] і [[хутар]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Амяльнянскай воласці накіроўвалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1926 годзе хутар Шэлехаў. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 28 мая 2013 года Шэлехава ўваходзіла ў склад [[Суцінскі сельсавет|Суцінскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. У снежні 2015 года пасёлак Шэлехава атрымаў статус вёскі<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D916n0074765&p1=1&p5=0 «Об отнесении некоторых сельских населенных пунктов Пуховичского района к деревням». Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 29 декабря 2015 г. № 67]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 9 жыхароў * 1917 год — урочышча, 4 двары, 42 жыхары; засценак, 7 двароў, 30 жыхароў; хутар, 3 двары, 22 жыхары * 1926 год — 18 двароў, 89 жыхароў * 2002 год — 6 гаспадарак, 7 жыхароў * 2010 год — 3 гаспадаркі, 3 жыхары * 2012 год — 1 гаспадарка, 1 жыхар * 2019 год — 1 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Пётр Аляксандравіч Навасад]] (1939—1994) — спявак, заслужаны артыст Беларусі (1989). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Шэлехава|197—198}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухав. р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Блужскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Блужскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] a4kzwqhv04ge0m6cl99xo680wrjve66 Шкавілаўка 0 283349 5143068 5004880 2026-05-18T13:52:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143068 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шкавілаўка |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Турынскі }} '''Шка́вілаўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Škavilaŭka}}, {{lang-ru|Шкавиловка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. Уваходзіць у склад [[Турынскі сельсавет|Турынскага сельсавета]]. == Гісторыя == Да скасавання прыгоннага права вёска адносілася да маёнтка [[Любін (Пухавіцкі раён)|Любін]], уласнасць Пялікшы, у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://helper.archonline.by/|title=Дапаможнік|publisher=Архівы Беларусі|access-date=20 лістапада 2024|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203234518/https://www.helper.archonline.by/|url-status=dead}}</ref>. На карце 1860 года пазначана як Калонія, было 5 двароў<ref>{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/shubert-map/16-7/?h=19272&v=83246|title=Лист 16-7 c привязкой, Ланичи. Трехверстовка, Военно-топографическая карта Шуберта.|website=www.etomesto.ru|access-date=2024-11-20}}</ref>. Пасля 1861 года ў [[Кліноцкая воласць|Кліноцкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У час вайны непадалёк ад вёскі ва ўрочышчы Крыжыкі базіраваўся савецкі партызанскі атрад М. Джагарава (з 1943 года атрад «Камсамол») [[1-я Мінская партызанская брыгада|1-й Мінскай партызанскай брыгады]]. У жніўні 1943 года і сакавіку 1944 года ў ходзе нямецкіх карных аперацый вёску спальвалі, было забіта 11 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/5148|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-11-20}}</ref>. Пасля вайны вёска адноўлена. == Насельніцтва == * 1870 год — 53 жыхары мужчынскага полу * 1897 год — 27 двароў, 176 жыхароў * 1917 год — 31 двор, 176 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=96}} * 1960 год — 240 жыхароў * 1999 год — 68 жыхароў * 2010 год — 38 жыхароў * 2019 год — 35 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Шкавілаўка|197}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Турынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Турынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 5hm313znrqvafn5n3gnigenkw29q36f Юрый Васільевіч Шатуноў 0 307674 5143403 4861233 2026-05-19T10:18:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143403 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шатуноў}} {{Музыкант}} '''Юрый Васільевіч Шатуноў''' ({{lang-ru|Юрий Васильевич Шатунов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[СССР|савецкі]] і [[РФ|расійскі]] {{спявак|Расіі|СССР|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, саліст групы «Ласкавы май» ([[1986]]—[[1991]]). == Біяграфія == Нарадзіўся [[6 верасня]] [[1973]] года ў сям’і Васіля Дзмітрыевіча Кліменкі (н. 1950) і Веры Гаўрылаўны Шатуновай (27.01.1955 — 7.11.1984) у горадзе [[Кумяртаў]] Башкірскай АССР<ref name="Биография">[http://shatunov.com/articles/biographia.html Биография на официальном сайте Юрия Шатунова]</ref>. Бацька і маці ажаніліся ва ўзросце 23 і 18 гадоў адпаведна. Стаўленне бацькі да сына было прахалодным, таму Юрый атрымаў прозвішча маці, а ранняе дзяцінства (да чатырох гадоў) правёў у бабулі з дзядулем па мацярынскай лініі — Кацярыны Іванаўны Шатуновай (05.12.1924 — 26.11.2002) і Гаўрылы Ягоравіча Шатунова (04.06.1923 — 20.01.1976) у паселку Пяткі (прыгарад [[Кумяртаў]])<ref name="Биография"/>. Калі хлопчыку было тры гады, бацькі развяліся, а ў 1977 годзе ен разам з маці пераехаў у веску Савельеўка. Праз некаторы час маці выйшла замуж другі раз. Аднак айчым меў праблемы з алкаголем, і Юрый нярэдка збягаў з хаты да сваякоў, часцей за ўсе да дзядулі з бабуляй. У [[1980]] годзе Шатуноў пачаў вучыцца ў школе ў весцы Старая Атрада (Куюргазінскі раён), але з верасня 1984 года (Юрыю у гэты час споўнілася 11 гадоў) маці ў сувязі з абвастрэннем хваробай перавяла сына ў школу-інтэрнат № 2 горада [[Кумяртаў]], а праз два месяцы, [[7 лістапада]] [[1984]] года, Вера Шатунова памерла ад сардэчнай недастатковасці. Бацька не выяўляў цікавасці да сына і Юрый быў узяты на выхаванне цеткай Нінай Гаўрылаўны з паселка Цюльган. Аднак і там Юрый пачаў ўцякаць з хаты і ў перыяд з лістапада 1984 года па кастрычнік 1985 года бадзяжыў па Башкірыі і Арэнбургскай вобласці<ref name="Биография"/>. У лістападзе [[1985]] года ў Арэнбургу адбылася камісія, дзе вырашаўся далейшы лес Шатунова. Там Юрыя ўбачыла дырэктар дзіцячага дома паселка Акбулак Валянціна Мікалаеўна Тазякенава. Адчуўшы спачуванне да лёсу падлетка, яна аказала ўплыў на рашэнне камісіі і аформіла яго ў кіраваны ёю дзіцячы дом. У кастрычніку [[1986]] года Тазекенаву прызначылі дырэктарам школы-інтэрната № 2 горада [[Арэнбург]]а і Юрый рушыў услед за ей. У арэнбургскім інтэрнаце ен пазнаеміўся з кіраўніком гуртка мастацкай самадзейнасці Сяргеем Барысавічам Кузняцовым, і пачынаецца гісторыя групы «Ласкавы май». Памёр 23 чэрвеня 2022 года ў Маскве<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20220623/1655972788-pamyor-yuryy-shatunou |title=Памёр Юрый Шатуноў |access-date=23 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220623095013/https://zviazda.by/be/news/20220623/1655972788-pamyor-yuryy-shatunou |archivedate=23 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. == Сям’я і асабістае жыцце == * Жонка — Святлана Георгіеўна Шатунова, юрыст па прафесіі. Пазнаёміліся ў снежні [[2000]] года, [[12 студзеня]] [[2007]] года ў Германіі адбылося вяселле<ref>[http://shatunov.com/articles/biographia.html Афіцыйная біяграфія]</ref>. * Сын — Дэніс Юр’евіч Шатуноў (нар. [[5 верасня]] [[2006]] года)<ref>{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/interview/14132254.html |title=Юрый Шатуноў — Пра сям’ю |access-date=18 студзеня 2016 |archive-date=4 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304195423/http://www.segodnya.ua/interview/14132254.html |url-status=dead }}</ref>. Ахрышчаны 8 верасня [[2007]] года ў храме Андрэя Першазванага ў цэнтры Сочы, хросным бацькам стаў Андрэй Разін, а хроснай маці — старэйшая сястра Святланы Шатуновой Галіна<ref>[http://shatynov.artist.ua/ Юрый Шатуноў — біяграфія, фота, відэа, творчасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111126003156/http://shatynov.artist.ua/ |date=26 лістапада 2011 }}</ref><ref>[http://vecherka.su/katalogizdaniy?id=13859 Андрэй Разін стаў хросным — Выдавецкі дом Вечерний Челябинск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120107233852/http://vecherka.su/katalogizdaniy?id=13859 |date=7 студзеня 2012 }}</ref><ref>[http://www.newsmusic.ru/news_3_7070.htm Хросным бацькам у сына Шатунова стаў Андрэй Разін — Навіны шоў-бізнэсу]</ref>. * Дачка — Эстэла Юр’еўна Шатунова (нар. [[13 сакавіка]] [[2013]]. у г. Бад-Хомбург, Германія)<ref>{{cite web|url=http://heat.ru/news/108310|title=Навіна - У Юрыя Шатунова нарадзілася дачка|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F9ctlGGe?url=http://heat.ru/news/108310|archivedate=16 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * [http://vk.com/id174535948 Старонка Уконтакце] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шатуноў Юрый Васільевіч}} grc49c22qkbe1nuwsibw1wi75ss60z1 Эдвард Зіноўевіч Тарлецкі 0 308009 5143214 5103866 2026-05-18T19:26:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143214 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Імя = Эдвард Тарлецкі | Подпіс = | Фота = | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Эдвард Зіноўевіч Тарлецкі | Дата нараджэння = | Месца_нараджэння = | Гады = [[1989]] — цяперашні час | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}{{Сцягафікацыя|Украіна}} | Прафесіі = | Інструменты = | Жанр = [[поп]] | Псеўданімы = Мадам Жужу, Norma Pospolita | Гурты = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = }} '''Эдвард Зіноўевіч Тарлецкі''' (сцэнічныя імёны '''Norma Pospolita'''<ref>[http://www.acmodasi.ru/blogs/thinking/norma-pospolita-drag-queen.html#1 Norma Pospolita Drag Queen]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.normapospolita.io.ua/ Norma Pospolita]</ref>, '''Мадам Жу Жу'''<ref name=":0">{{Cite web |url=https://makeout.by/2014/06/06/malanka-shou-novyy-video-proekt-edvarda-tarleckogo-aka-zhuzhu.html |title=Часопіс Makeout «Маланка Шоу» — новый видео-проект Эдварда Тарлецкого аkа Жужу |access-date=22 студзеня 2016 |archive-date=28 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828102515/https://makeout.by/2014/06/06/malanka-shou-novyy-video-proekt-edvarda-tarleckogo-aka-zhuzhu.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://bez-makiyazha.ru/publ/russkie/madam_zhu_zhu_bez_makijazha/1-1-0-3048 Артыкул «Мадам Жу-Жу без макияжа», сайт ''Без-макияжа.ру'', 2016-02-04]</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — [[журналіст]], [[Грамадскі рух|грамадскі дзеяч]], праваабаронца, піянер беларускага гей-руху. Выступае як артыст арыгінальнага жанру (травесці), [[спявак]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 лютага 1974 года ў [[Мінск]]у. У 1993 годзе атрымаў прафесію [[фатограф]]а ў Мінскім тэхналагічным тэхнікуме. У 1996 года вучыўся ў Міжнароднай школе журналістыкі пры [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|ЕГУ]] (г. Мінск). У 2005 г. завочна скончыў Маскоўскі гуманітарны ўніверсітэт па спецыяльнасці «[[Менеджмент]] арганізацыі». З 1990 па 1993 працаваў фатографам у [[Нацыянальны мастацкі музей Беларусі|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]]. З 1993 па 1996 — рэдактар [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]]. [[|thumb| Эдвард Тарлецкі (справа) і Алена Лукашэвіч, 1995 г. ]] У 1994−1998 гг. пазаштатным карэспандэнтам супрацоўнічаў з [[Радыё Свабодная Еўропа|Радыё «Свабода»]].<ref>[http://olegpanfilov.com/?p=5852 МОНИТОРИНГ ФОНДА ЗАЩИТЫ ГЛАСНОСТИ: АПРЕЛЬ’96.]</ref><ref>'''[http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/abazur/40-41/03.htm АБАЖУР № 40-41] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080829054602/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/abazur/40-41/03.htm |date=29 жніўня 2008 }}'''</ref><ref>[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/chronika/1998/01.htm Камунікат. ПРАВААБАРОНЧЫ ЦЭНТР «ВЯСНА-96» АДЗНАЧАЕ, ШТО НАЦЫЯНАЛЬНАЯ АДУКАЦЫЯ Ў БЕЛАРУСІ МЭТАНАКІРАВАНА ЗЬНІШЧАЕЦЦА.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081006133002/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/chronika/1998/01.htm |date=6 кастрычніка 2008 }}</ref> Быў сябрам [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]]<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2008/05/28/ic_news_124_291204/ Naviny.by В Минске избили журналиста Эдварда Тарлецкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150327003453/http://naviny.by/rubrics/disaster/2008/05/28/ic_news_124_291204/ |date=27 сакавіка 2015 }}</ref>. З 1995 па 1997 пісаў у беларускія каталіцкія выданні «Наша вера»<ref>Часопіс «Наша вера» № 1(2)/1996 '''[http://media.catholic.by/nv/n2/art18.htm КАРАНАЦЫЯ ЦУДАДЗЕЙНАГА АБРАЗА МАЦІ БОЖАЙ БЕРАСЦЕЙСКАЙ]</ref>, «Хрысьціянская думка», «Унія». У 1996 годзе паступіў у семінарыю [[Марыяне|Кангрэгацыі Айцоў Марыянаў]] у [[Люблін]]е ([[Польшча]]), але кінуў навучанне. У 1996—1998 гадах жыў у г. [[Дэтройт]] (штат [[Мічыган]], [[ЗША]]). Вывучаў [[Англійская мова|англійскую мову]] ў Каталіцкім універсітэце ''[https://www.madonna.edu/ Madonna University]''[https://www.madonna.edu/.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200102120245/https://www.madonna.edu/ |date=2 студзеня 2020 }} У 1998 годзе здзейсніў [[камінг-аўт]] і ўзначаліў рух [[Правы ЛГБТ у Беларусі|у абарону правоў геяў і лесьбіянак]]. Быў арганізатарам разнастайных культурных і праваабарончых захадаў. У 2008 годзе пераехаў жыць у [[Кіеў]]<ref>[http://nashkiev.ua/zhurnal/lyudi-v-gorode/madam-zhu-zhu-travesti-diva.html Наш Киев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160210184815/http://nashkiev.ua/zhurnal/lyudi-v-gorode/madam-zhu-zhu-travesti-diva.html |date=10 лютага 2016 }}</ref>. . == Грамадская дзейнасць == Браў удзел у першым з’ездзе арганізацыі [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»]], які прайшоў у [[Вільнюс|Вільні]] ў 1989 годзе. Некалькі фотаздымкаў з’езда аўтарства Э.Тарлецкага захоўваюцца ў архіве ГА «Дыярыуш».<ref>[http://vytoki.net/?photo=00004533&i=3&with_person=tarlietski-edward Вытокі. І З’езд БНФ «Адраджэньне»]</ref> Першую вядомасць набыў, калі ў сакавіку 1990 года разам з мінскай каталіцкай актывісткай Ганнай Ніціеўскай-Сіневіч удзельнічаў у двух галадоўках каля муроў [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Касцёла Св. Сымона і Алены]] за вяртанне святыні вернікам.<ref>[http://kresy24.pl/wp-content/uploads/2013/10/Magazyn_Polski_10-2013.pdf Magazyn Polski № 10.2013. TADEUSZ GAWIN «Początek odrodzenia» стар.11]</ref><ref>[http://pdf.kamunikat.org/15441-1.pdf Tadeusz Gawin. «POLSKIE ODRODZENIE NA BIAŁORUSI 1988—2005». стар.288 Wyższa Szkoła Administracji Publicznej im. Stanisława Staszica BIAŁYSTOK 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160204024156/http://pdf.kamunikat.org/15441-1.pdf |date=4 лютага 2016 }} ISBN 978-83-60772-23-2</ref><ref>Cezary Goliński, Batalia o kościół, «Głos znad Niemna», nr 5 (7) z maja 1991.</ref>, дзе ў той час размяшчаўся [[Дом кіно (Мінск)|Дом кіно]] і штаб-кватэра [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ «Адраджэньне»]]. Галадоўкі паскорылі перадачу касцёла каталіцкай грамадзе. Усхваляваны падзеямі тых дзён, паэт [[Міхась Скобла]] напісаў верш «Ля Дома кіно», які прысвяціў Эдварду Тарлецкому.<ref>[http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9954 Скобла Міхась «Акно для матылькоў» Мінск, 2009 г. Pro Christo 312с.] </ref> У 1993—1995 гадах быў сябрам маладзежнай суполкі пры [[Касцёл Святой Тройцы на Залатой Горцы|Касцёле Святога Роха]] ў Мінску.<ref>[http://emieryka.blogspot.ru/2010/03/blog-post_14.html Агнешка-Францішканка. Ліставанне з Паўлам Севярынцам. Рыдупля]</ref> У 1998 годзе ў якасці эксперта Нацыянальнага дэмакратычнага інстытута міжнародных адносін (г. Мінск) быў у складзе групы міжнародных назіральнікаў на выбарах у Вярхоўную Раду Украіны.<ref>[http://www.cvk.gov.ua/pls/vd2002/webproc14v?kodvib=1 Офіційні спостерігачі від іноземних держав та міжнародних організацій] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150530004139/http://www.cvk.gov.ua/pls/vd2002/webproc14v?kodvib=1 |date=30 мая 2015 }}</ref> === Удзел у ЛГБТ-руху === 3 ліпеня 1998 года разам з іншымі аднадумцамі стварыў і ўзначаліў першую ў гісторыі Беларусі [[ЛГБТ]]-арганізацыю — Беларускую лігу сексуальных меншасцей «Лямбда» (БЛЛ).<ref>[http://arhiv.bb.lv/index.php?p=1&i=1947&s=1&a=88839 «Бизнес & Балтия» Павлюк БЫКОВСКИЙ. В Белоруссии разгул демократии. Красная республика голубеет]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://yag.by/kalyandar/lgbt/ustanouchy-zezd-pershai-lgbt-arganizacyi-u-belarusi.html Ягада. Пазітыўны квір інфа-партал]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name=":2"/><ref>[http://spring96.org/files/reviews/be/1999_review_by.pdf Вясна-96. Агляд-хроніка парушэнняў правоў чалавека ў Беларусі ў 1999 годзе]</ref><ref>[http://subscribe.ru/archive/rest.love.forumlambda7575/200108/07234640.html Беларуские гей-новости #25,26]</ref>, а ў жніўні 1998 года стаў заснавальнікам і галоўным рэдактарам першага ў Беларусі гей-часопіса «[[Форум Лямбда]]». У гэтым жа годзе заснаваў ЛГБТ сайт «Apagay.com» (з 2005 г. — «gay.by»)<ref>Icare/ NEWS — Archive May, June and July 2005 LONG LIVE GAY.BY!</ref> Пытанні талерантнасці ў грамадстве Тралецкі звязываў с развіццём інстытута прыватнай уласнасці. З інтэрв’ю [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|праваабарончаму цэнтру «Вясна»]]<ref name=":1">[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm «Праблема адносінаў да гомасексуалізму займае адно з першых месцаў па неталерантнасьці…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702130450/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm |date=2 ліпеня 2007 }} [http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm Праваабарончы Цэнтр Вясна, Мінск 2005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702130450/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm |date=2 ліпеня 2007 }} [http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm «Праблема адносін да гомасексуалізму займае адно з першых месцаў па неталерантнасці…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702130450/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm |date=2 ліпеня 2007 }} </ref>:{{Пачатак цытаты}}Увогуле, стаўленне да іншадумства ў грамадстве […] вельмі цесна звязанае з маёмаснымі пытаннямі. Чым больш у грамадстве развіваецца інстытут прыватнай уласнасці, тым больш гэта грамадства цярпімае. Напрыклад, я назіраў, што адбываецца ў [[Польшча|Польшчы]], каталіцкай краіне, якая, здавалася б, павінна быць яшчэ больш гамафобнай за Беларусь. […] Там я назіраў «круглыя сталы», дзе за адным сталом сядзяць [[ксёндз]] і прадстаўнік арганізацыі гомасексуалістаў. Яны проста абмяркоўваюць праблемы, якія ў іх узнікаюць: аднаполых саюзаў ці, скажам, усынаўлення дзяцей. У Беларусі гэта немагчыма. {{Канец цытаты}} Першай публічнай акцыяй ЛГБТ у Беларусі стаў пікет<ref>[http://belarusianqueerstory.noblogs.org/files/2016/01/Lambda04190499.jpg]</ref>, які 19 красавікa 1999 года быў арганізаваны БЛЛ у знак пратэсту супраць адмовы ўладаў зарэгістраваць арганізацыю. Э. Тарлецкі заявіў карэспандэнту беларускай службы [[Радыё Свабодная Еўропа|Радыё «Свабода»]], што «беларускія ўлады ў сваім нежаданні прызнаць існаванне „сексуальнай нетрадыцыйнай арыентацыі дасюль кіруюцца савецкімі стэрэатыпамі“». Па словах Тарлецкага, «дэманстранты таксама хацелі выказаць пратэст супраць нядаўняга семінара [[Беларускі экзархат|Беларускага экзархата]] [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], на якім некаторыя ўдзельнікі называлі гомасэксуалаў „слугамі д’ябла“ і заклікалі караць іх смерцю на электрычным крэсле».<ref>[http://www.friends-partners.org/friends/news/omri/1999/04/990420II.html(opt,mozilla,unix,english,,new) RFE/RL NEWSLINE Vol 3, No. 76, Part II, 20 April 1999] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160216073953/http://www.friends-partners.org/friends/news/omri/1999/04/990420II.html(opt,mozilla,unix,english,,new) |date=16 лютага 2016 }}</ref> У ліпені 1999 года, падчас іншай публічнай акцыі ББЛ, Тарлецкі заўважыў:{{Пачатак цытаты}}Якая можа быць талерантнасць у паўдзікага грамадства, якое не можа наладзіць ані палітычны, ані сацыяльны дыялог? Проста ўзялі аўтаматычна стэрэатып з [[Сярэднявечча]], што вось жылі разам праваслаўныя, католікі, і «пабудавалі» байку. На самой справе трэба праводзіць вялікую асветніцкую работу, вучыць людзей, што ёсць іншыя думкі, ёсць іншыя людзі, якіх трэба паважаць, да якіх трэба прыслухоўвацца. Якая можа быць [[талерантнасць]] пасля такога вялікага перыяду савецкага будаўніцтва, калі [[іншадумства]] не паважалася? Беларускае грамадства вельмі неталерантнае, гамафобнае і расісцкае<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=93512 «Наша Ніва» № 13 (134) 1999 г. Эдвард Тарлецкі: Паўдзікае грамадства не можа быць талерантным]</ref>. {{Канец цытаты}} У 2000 годзе Э. Тарлецкі браў удзел у працы беларускай секцыі на Міжнародным кніжным кірмашы ў г. [[Гётэбарг]] ([[Швецыя]]). Сярод гасцей таксама былі пісьменнік [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіль Быкаў]], палітык [[Вінцук Вячорка]], кінарэжысёр [[Віктар Нічыпаравіч Дашук|Віктар Дашук]].<ref>[http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/annus/03/03_plax.htm Dmitri Plax. ANNUS ALBARUTHENICUS/ГОД БЕЛАРУСКІ № 3/ 2002 г. ANTECKNINGAR OM SVENSK-VITRYSKA KULTURELLA KONTAKTER I BÖRJAN AV DET XXI SEKLET] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081121223550/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/annus/03/03_plax.htm |date=21 лістапада 2008 }}</ref> Беларусы былі запрошаны ў Гётэбарг шведскай урадавай арганізацыяй «Форум Сюд» ([[Шведская мова|шв.]] ''Forum Syd''). З 1999 па 2002 гады быў старшынёй аргкамітэта фестываля «[[Беларусь Гей Прайд]]».<ref>[http://www.gay.ru/news/rainbow/2002/09/21-1437.htm Gay.ru В Минске стартовал фестиваль «Гей-прайд — 2002»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.belgazeta.by/ru/2000_09_11/obschestvo/1319/ |title=ВЫКЛЮЧИЛИ СВЕТ. Пока только для геев. Общество. № 35 (251) 11 сентября 2000 г.. БелГазета. Новости Беларуси. Белорусские новости |access-date=22 студзеня 2016 |archive-date=25 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125224021/http://www.belgazeta.by/ru/2000_09_11/obschestvo/1319/ |url-status=dead }}</ref><ref>kommersant.ru [http://kommersant.ru/doc/157369 У белорусских собственная гордость // Особенно у геев]</ref><ref>[http://photo.bymedia.net/index.php?pid=8825&mode=photo photo.bymedia.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160207083451/http://photo.bymedia.net/index.php?pid=8825&mode=photo |date=7 лютага 2016 }}</ref><ref>[http://www.wps.ru/ru/pp/happy_russia/2000/09/12.html БЕЛОГЕЙСКАЯ ПУЩА]</ref><ref>[http://fakty.ua/105452-uchastniki-gej-parada-v-minske-byli-izbity-i-razognany-miliciej Facty.ua Участники гей-парада в минске были избиты и разогнаны милицией]</ref><ref>[http://www.themoscowtimes.com/news/article/belarus-gay-festival/259023.html The Moscow Times. Belarus Gay Festival]</ref> 7 верасня 2001 года пры ўдзеле Тарлецкага ў рамках трэцяга прайд-фестываля ў цэнтры Мінска за дзень да [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкіх выбараў]], прайшло першае ў гісторыі краіны прайд-шэсце, у якім удзельнічалі па розных звестках ад 500 да 2000 чалавек.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://makeout.by/2014/01/06/lyuboe-gey-dvizhenie-budet-otrazhat-obschuyu-kartinu-proishodyaschego-v-obschestve.html |title=Часопіс Makeout. 6 студзеня 2014/ Вика Биран'''.''' Любое гей-движение будет отражать общую картину происходящего в обществе |access-date=22 студзеня 2016 |archive-date=14 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140114195259/http://makeout.by/2014/01/06/lyuboe-gey-dvizhenie-budet-otrazhat-obschuyu-kartinu-proishodyaschego-v-obschestve.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://newsbabr.com/msk/?IDE=69692 Артур Скальский. Парад Любви: Берлин — Стокгольм — Минск]{{Недаступная спасылка}}</ref> Людзі ў яркіх карнавальных касцюмах пад вясёлкавымі сцягамі прайшлі па [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекце Скарыны]] ад будынка [[Беларускі дзяржаўны цырк|цырка]] да [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|Панікоўскага сквера]] на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]].<ref>[http://subscribe.ru/archive/rest.love.forumlambda7575/200109/27235502.html Беларуские гей-новости (rest.love.forumlambda7575) : Рассылка : Subscribe.Ru]</ref><ref>[http://www.newsru.com/world/06sep2001/love.html В Белоруссии пройдет карнавальное шоу геев]</ref><ref name=":3" /><ref>[http://www.svaboda.mobi/a/24838226.html Радыё СВАБОДА. У МЕНСКУ АДБЫЎСЯ LOVE-ПАРАД СЭКС-МЕНШАСЬЦЯЎ]</ref> У інтэрв’ю інтэрнэт-часопісу «Makeout» Тарлецкі ўзгадваў<ref name=":2" />: {{Пачатак цытаты}}Мы зрабілі гэта сумесна з беларускімі нефармальнымі левымі групамі: антыфашыстамі, анархістамі, і называлі love-парад, а не гей-парад. Мы не бралі ніякіх дазволаў у дзяржавы і ставілі акцэнт на тым, што гэта незарэгістраваная арганізацыя, несанкцыянаваная акцыя. Падкрэслівалі гэтую пазіцыю на налепках, ўлётках … Мы не прапаноўвалі ніякіх палітычных лозунгаў, а сшылі сцягі, на якіх былі намаляваныя кветкі. Напэўна, людзям спадабаўся іншы падыход.{{Канец цытаты}} З інтэрв’ю Э.Тарлекага [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|праваабарончаму цэнтру «Вясна»]]<ref name=":1" />: {{Пачатак цытаты}}Любая акцыя можа мець розныя формы, галоўнае — прыцягнуць увагу да сябе і сваіх праблемаў. Калі людзі заўважаюць, што нешта там адбываецца дзіўнае, то потым яны пачынаюць унікаць у сутнасць. Таму любая акцыя павінна быць эпатажнай, незвычайнай. Калі мы нешта праводзілі і нехта пераапранаўся, то гэта спецыяльна рабілася для таго, каб усё выглядала незвычайна і прыцягвала ўвагу. Каб людзі задумаліся, што гэта такое, і пачалі цікавіцца. {{Канец цытаты}} Прэс-цэнтр апазіцыйнага беларускага руху [[Хартыя'97]] абвінаваціў Э. Тарлецкага ў супрацоўніцтве з [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэтам дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] і назваў «парад кахання» «блакітнай правакацыяй».<ref name=":3">{{Cite web |url=http://www.belgazeta.by/ru/2001_09_10/obschestvo/3088/ |title=ПАРАД ЛЮБВИ. Накануне выборов. Общество. № 35 (301) 10 сентября 2001 г. БелГазета. Новости Беларуси. Белорусские новости |access-date=22 студзеня 2016 |archive-date=26 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126001726/http://www.belgazeta.by/ru/2001_09_10/obschestvo/3088/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://charter97.org/bel/news/2001/09/07/16 «Блакітная» правакацыя ў Менску :: Хартыя’97 :: Навiны :: 07/09/2001] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160131121512/https://charter97.org/bel/news/2001/09/07/16 |date=31 студзеня 2016 }}</ref> У 2001 годзе адбыўся канфлікт паміж Э. Тарлецкім і лідарам [[Малады Фронт|Маладога Фронту]] [[Павел Канстанцінавіч Севярынец|Паўлам Севярынцам]]. Арганізацыйны камітэт Кангрэса беларускай моладзі<ref>[http://subscribe.ru/archive/country.by.elections102001/200108/05201529.html ГДЕ ГОНЧАРИК — ТАМ «БОМБА»] [http://subscribe.ru/archive/country.by.elections102001/200108/05201529.html Отдел политики, «Белорусская деловая газета»]</ref> адмовіў прадстаўнікам БЛЛ у праве браць удзел у гэтым форуме.<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/24837403.html Радыё Свабода. 19.07.2001 КАНГРЭС ДЭМАКРАТЫЧНАЙ МОЛАДЗІ ПРОЙДЗЕ БЕЗ ПРАДСТАЎНІКОЎ СЭКСУАЛЬНЫХ МЕНШАСцЯЎ]</ref><ref><small>''[http://maidan.org.ua/static/news/996584071.html Майдан-ІНФОРМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230413082343/https://maidan.org.ua//static/news/996584071.html |date=13 красавіка 2023 }}''</small> [http://maidan.org.ua/static/news/996584071.html БІЛОРУСЬКІ НОВИНИ (28.07.2001)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230413082343/https://maidan.org.ua//static/news/996584071.html |date=13 красавіка 2023 }}</ref><ref>[http://www.gazeta.grodno.by/180/t993.html Биржа Информации. Дмитрий Егоров. Конгресс белорусской молодежи: Две «бомбы» и три эксцесса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161111061146/http://gazeta.grodno.by/180/t993.html |date=11 лістапада 2016 }}</ref>. Далей газета [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] апублікавала допіс П. Севярынца «Апошняе вычварэнне Эдзіка Тарлецкага», дзе П. Севярынец заявіў: «Як хрысціянін і проста нармальны чалавек, я стаўлюся да гомасексуалістаў як да няшчасных, скалечаных і хворых людзей».<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=96201 Наша Ніва 29.03.2002 Павел Севярынец. Апошняе вычварэнне Эдзіка Тарлецкага]</ref> Э. Тарлецкі ў сваю чаргу параўнаў П. Севярынца з [[А. Гітлер]]ам. Апагеем канфлікта стаў правакацыйны комікс «Папялушка»<ref>[http://belarusianqueerstory.noblogs.org/files/2016/01/navinki_edzik02.jpg Комикс «Папялушка»]</ref>, які быў апублікаваны ў сатырычнай газеце «{{нп3|Навінкі (1998)|Навінкі|be-x-old|Навінкі (газэта)}}». Там Тарлецкі ў жаночым абліччы нібыта спакушае Севярынца.<ref>[http://belarusianqueerstory.noblogs.org/post/2016/01/02/vystava2/ «За вясёлкавую Беларусь!» Віртуальная выстаўка дакументаў па ЛГБТ-гісторыі Беларусі 1990-2000-х гадоў. Частка 2]</ref> У 2007—2008 гадах Э. Тарлецкі пры падтрымцы [[ЗША|амерыканскага]] фонда «Адкрытае грамадства» выдаваў «для геяў, прыхільнікаў андэграўнду, мадэрна і крэатыву» часопіс «Taboo». Выйшла 5 нумароў выдання.<ref>http://www.gayby.net/news/2007-02-11-235</ref><ref>http://spring96.org/ru/news/22061</ref> У 2015 годзе ў Кіеве прыняў удзел у фестывалі культуры і правоў геяў і лесбіянак «Київ Прайд»<ref>[http://upogau.org/ru/ourview/ourview_2320.html Гей-альянс Украина. Об открытии КиевПрайда 2015]</ref><ref>[http://upogau.org/ru/inform/ournews/ournews_2290.html Гей-альянс Украина. В рамках КиевПрайда-2015 пройдет прайд-вечеринка]</ref>. == Творчая дзейнасць == У 2001—2004 гг. як арганізатар мерапрыемстваў, супрацоўнічаў з культавым мінскім гей-клубам «Babylon»<ref>[http://litara.net/forum/655/all Літара.net Рэвалюцыя ў «Бабілёне»…Эдзік Тарлецкі наладзіў адмысловую вечарыну «Гомасексуальнае ды рэвалюцыйнае паэзіі».]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.belgazeta.by/ru/2005_02_07/radosti_zhizni/8973/ |title=«Белгазета» № 5 (473) 07 февраля 2005 г. Радости жизни «ВАВИЛОН» ДАРИЛ МИСКИ |access-date=23 студзеня 2016 |archive-date=19 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019163217/http://www.belgazeta.by/ru/2005_02_07/radosti_zhizni/8973/ |url-status=dead }}</ref>. Узгадвае Dj Ядзік (Дзмітрый Ціхановіч)<ref>[https://makeout.by/2014/07/21/art-club-babylon.html Часопіс Makeout. 21 ліпеня 2014] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160201100223/https://makeout.by/2014/07/21/art-club-babylon.html |date=1 лютага 2016 }} Наста Манцэвіч [https://makeout.by/2014/07/21/art-club-babylon.html Арт-клуб BABYLON] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160201100223/https://makeout.by/2014/07/21/art-club-babylon.html |date=1 лютага 2016 }}</ref>:{{Пачатак цытаты}}Увесь час адбываліся нейкія культурныя працэсы. Вельмі сур’ёзны ўнёсак зрабіў Эдвард Тарлецкі, які цяпер жыве за мяжой. Асабліва памятны конкурс «Miss Diva», які ладзіўся для «дамаў» сталага ўзросту і называўся «Miss Diva. Млявая кветачка». Там удзельнічалі ўжо такія спадары за сорак, яны асабліва старанна падыходзілі да падрыхтоўкі. У іх было больш выгаднае матэрыяльнае становішча, яны маглі не проста там нейкія сукенкі сабе пашыць, але яшчэ і камянямі іх упрыгожыць. Таму конкурс атрымаўся вельмі прыгожы ды яскравы. Эдвард да апошняга дня рабіў такія мерапрыемствы. Вакол яго была сапраўды крэатыўная каманда, якая днём аддавалася [[алкагалізм]]у, а ноччу рабіла цуды.{{Канец цытаты}} Пачынаючы з 2001 года Э. Тарлецкі пад сцэнічнымі імёнамі «Exeda» і «Zarah Und» выступаў як артыст арыгінальнага жанру (травесці) <ref>{{Cite web |url=http://www.belgazeta.by/ru/2004_04_12/sexus/7464/ |title=Белгазета. № 14 (431) 12 апреля 2004 г. Sexus «НОВАЯ КОМПЛЕКЦИЯ» |access-date=22 студзеня 2016 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183457/http://www.belgazeta.by/ru/2004_04_12/sexus/7464/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.belgazeta.by/ru/2008_05_14/radosti_zhizni/16489/ |title=Белгазета. № 19 (640) 14 мая 2008 г. Радости жизни «Ляписы» отлюбили всех |access-date=22 студзеня 2016 |archive-date=27 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827002202/http://www.belgazeta.by/ru/2008_05_14/radosti_zhizni/16489/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://subscribe.ru/archive/rest.love.forumlambda7575/200411/04210521.html Гей-новости. Беларусь ПРАЗДНИК] </ref>."Белгазета", № 19 (640)(''пераклад з рускай''): {{Пачатак цытаты}}Пасля песні «Курвы танчуть баль» — аднаго са шчаслівым чынам ацалелых шэдэўраў зманліва дваровых «мужычкоў з гармонікамі» … на сцэну з’явілася раскошная, упрыгожаная мяхамі, стразамі, пёрамі і шоўкамі трэш-дзіва Зара Унд, яна ж Эдвард Тарлецкі. Зара Унд, какетліва пляскаючы гіганцкімі, як трапічныя матылькі, вейкамі, адарыла [[Сяргей Міхалок|Міхалка]] пышным букетам і жвава ўцякла на велізарных абцасах за сцэну. «Вось бачыце, — стомленым ментарскім і ўжо па звычцы прамоўніцкім тонам закрычаў Сяргей, — Зараз ніхто не зможа абвінаваціць наш калектыў у гамафобіі! Мы любім усіх!» «Так, мы любім усіх! — пагадзіўся Булатнікаў. — Проста кагосьці больш».{{Канец цытаты}} У 2004 годзе Э. Тарлецкі на наступны дзень пасля афіцыйнага конкурсу «[[Міс Беларусь]]» арганізаваў у Мінску конкурс травесці «Альтэрнатыўная міс Беларусь»<ref>[http://belarustoday.info/?pid=7897 Belarus Today. 24 Сентября 2004. Впервые в Беларуси пройдет конкурс Альтернативная мисс Беларусь]</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.tut.by/kaleidoscope/44865.html |title=Tut.by Как выбирали альтернативную Мисс Беларусь? |access-date=23 студзеня 2016 |archive-date=24 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824170712/http://news.tut.by/kaleidoscope/44865.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://bdg.by//news/news.htm?62943,5 БДГ 22/09/2004 Впервые в Беларуси пройдет конкурс «Альтернативная мисс Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140919091813/http://bdg.by//news/news.htm?62943,5 |date=19 верасня 2014 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.belgazeta.by/ru/2004_10_04/radosti_zhizni/8333/ |title=Белгазета. № 39 (456) 04 октября 2004 г. Родасти жизни ДРУГАЯ «МИСС БЕЛАРУСЬ» |access-date=22 студзеня 2016 |archive-date=27 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827002831/http://www.belgazeta.by/ru/2004_10_04/radosti_zhizni/8333/ |url-status=dead }}</ref> {{Пачатак цытаты}}Як сказаў Эдвард Тарлецкі, «складаецца такое ўражанне, што і аграрнае свята „[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]]“, і [[Міс Беларусь|конкурс прыгажосці]] праводзяць адзін і тыя ж людзі — усё аднолькава». А свой конкурс ён прыдумаў, каб «пацешыць сябе і парадаваць іншых людзей, бо ў кожнага з нас свой, альтэрнатыўны погляд на прыгажосць».{{Канец цытаты|крыніца=Марина Гуляева "Как выбирали альтернативную Мисс Беларусь?", БелГазета, 5 кастрычніка 2004 г.}} У маі 2006 года стаў адным з сузаснавальнікаў і дырэктарам маладзёжнага андэграўнд-клуба «Buffet ЁЁ» у Мінску.<ref>{{Cite web |url=http://bdg.by/news/news.htm%3F94215,5 |title=БДГ. 27/09/2006. Белорусский рэпер бежал с собственного концерта |access-date=22 студзеня 2016 |archive-date=19 верасня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140919145925/http://bdg.by//news/news.htm?94215,5 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://mpby.ru/printnews-1031.htm tuzin.fm 30.03.2007 — У Мінску закрываюцца альтэрнатыўныя клубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180908234758/http://mpby.ru/printnews-1031.htm |date=8 верасня 2018 }} </ref> Дзмітрый «Дзіш» Шэпялевіч, адзін з асноўнікаў мінскай прома-групы «12 Інч» (''12 Inch''), у сваім артыкуле ў часопісе «Таймер», заўважае <ref>{{Cite web |url=http://issuu.com/timermag/docs/timer_13_screen/67 |title=Таймер № 5, стар. 67 |access-date=23 студзеня 2016 |archive-date=12 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412023302/https://issuu.com/timermag/docs/timer_13_screen/67 |url-status=dead }}</ref>:{{Пачатак цытаты}}Клуб быў падобны на [[лондан]]скія месцы, якія мы бачылі ў кіно.[…] «ЁЁ» быў першым 100-працэнтна беларускім тусовачным месцам, якое не арыентавалася ні на якія тэндэнцыі.{{Канец цытаты}} У 2007—2008 гадах Э. Тарлецкі зняўся для тэлэвізійнага праэкта [[Сяргей Міхалок|Сяргея Міхалка]] «[[Саша и Сирожа|Саша і Сірожа]]».<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=PbOD7jFl8dM SasiTV]</ref> У 2008 годзе пераехаў ва [[Украіна|Украіну]], дзе выступае пад псеўданімамі «Мадам Жужу» і «Norma Pospolita». У 2011 годзе згуляў ролю Дзівы ў фільме «Шапіто-шоў»<ref>[http://www.kinopoisk.ru/film/468201/cast/ Шапито-Шоу. Создатели]</ref>, які здабыў прыз 33-га [[Маскоўскі міжнародны кінафестываль|Маскоўскага міжнароднага кінафестывалю]]. У 2011 годзе ўдзельнічаў у IV Маскоўскім біенале сучаснага мастацтва.<ref>[http://4th.moscowbiennale.ru/ru/program/special_projects/udar.html Четвертая Московская биеннале современного искусства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125095532/http://4th.moscowbiennale.ru/ru/program/special_projects/udar.html |date=25 студзеня 2012 }}</ref><ref>[http://artaktivist.org/afisha/uchastie-belarusov-v-mezhdunarodnom-festivale-aktivistskogo-iskusstva/ Участие белорусов в Международном фестивале активистского искусства | Art | Афиша]</ref> У 2013 годзе ўдзельнічаў у арганізацыі вядомага ва Украіне конкурсу травесці «Міс Дзіва».<ref>[http://nashkiev.ua/zhurnal/rastuschiy-gorod/ya-l-na-svete-vseh-milee-v-kieve-prohodit-konkurs-travesti-div.html Наш Киев.ua 23.04.13] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150325011645/http://nashkiev.ua/zhurnal/rastuschiy-gorod/ya-l-na-svete-vseh-milee-v-kieve-prohodit-konkurs-travesti-div.html |date=25 сакавіка 2015 }}<meta /></ref><ref>[http://kiev.vgorode.ua/event/festyvaly/256363-konkurs-travesty-miss-Diva VGORODE.UA Главный сайт в городе]</ref> У 2013 годзе быў госцем украінскага кулінарнага тв-шоў «Звана вечеря» (тэлеканал [[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]])<ref>[http://hdrolik.net/zvana-vecherya-50-vypusk-06-12-2013/ Звана вечеря, 50 выпуск, 06.12.2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304130846/http://hdrolik.net/zvana-vecherya-50-vypusk-06-12-2013/ |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>, а ў 2014 годзе — госцем ток-шоў «Говорить Україна» (тэлеканал «[[Украіна (тэлеканал)|Украіна]]»)<ref>{{Cite web |url=http://govoryt-ukraina.tv/stories/discuss/1030---ja-zhivu-v-chuzhom-tele/ |title=Я живу в чужом теле |access-date=22 студзеня 2016 |archive-date=18 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160318230713/http://govoryt-ukraina.tv/stories/discuss/1030---ja-zhivu-v-chuzhom-tele/ |url-status=dead }}</ref> У 2015 годзе Э. Тарлецкі арганізаваў уласны відэа-праект «Маланка Шоу»<ref name=":0" />, дзе людзі розных прафесій спаборнічаюць у стварэнні новых вобразаў для Мадам Жужу.<ref>[https://www.youtube.com/playlist?list=PLs-issh00_R6r0_PapDuUJ9jDWx2wrDo- Маланка-шоу]</ref> У гэтым жа годзе Э. Тарлецкі ў ролі травесці-дзівы зняўся ў кліпе «Wings» брытанскага дуэту «[[Hurts]]».<ref>[http://upogau.org/ru/inform/uanews/uanews_3078.html Украинская травести-дива появилась в клипе британской группы Hurts]</ref><ref>[http://www.rbc.ua/styler/dosug/gruppa-hurts-prezentovala-kievskiy-klip-1447258418.html РБК-Украина. Группа Hurts презентовала «киевский» клип]</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://travesti-diva.io.ua/ Афіцыйны сайт] * {{instagram|zhuzhunorma}} * {{facebook|norma.pospolita}} * [http://www.okino.ua/name/eduard-tarletskij-nm459713/ Эдуард Тарлецкий] на сайце okino.ua {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Тарлецкі, Эдвард}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Актывісты ЛГБТ-руху ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] 8asr24qmzkuxrbi85pu5jee63z77u4x Colossoma macropomum 0 352071 5143042 5060938 2026-05-18T12:21:21Z MPF 46931 replace misidentified image 5143042 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Colossoma macropomum 205143907.jpg | regnum = Жывёлы | parent = Colossoma | rang = Від | latin = Colossoma macropomum | author = ([[Cuvier]], [[1816]]) | syn = : паводле [[FishBase]]<ref>[http://www.fishbase.org/Nomenclature/SynonymsList.php?ID=263&SynCode=22865&GenusName=Colossoma&SpeciesName=macropomum FishBase: Сінонімы ''Colossoma macropomum'' (Cuvier, 1816)]</ref>: * {{btname|Colossoma nigripinne|(Cope, 1878)}} * {{btname|Colossoma oculus|(Cope, 1872)}} * {{btname|Colossoma tambaqui|<br />(Amaral Campos, 1946)}} * {{btname|Melloina tambaqui|<br />Amaral Campos, 1946}} * {{btname|Myletes macropomus|Cuvier, 1816}} * {{btname|Myletes nigripinnis|Cope, 1878}} * {{btname|Myletes oculus|Cope, 1872}} * {{btname|Piaractus macropomus|(Cuvier, 1816)}} | wikispecies = Colossoma macropomum }} '''''Colossoma macropomum''''' — від прэснаводных [[Прамянёвапёрыя рыбы|прамянёвапёрых рыб]] з падсямейства {{bt-bellat||Serrasalminae}} сямейства {{bt-bellat||Characidae}} або (па іншай класіфікацыі) сямейства {{bt-bellat||Serrasalmidae}}, адзіны від у родзе '''''Colossoma'''''. == Апісанне == З’яўляецца найбуйнейшым прадстаўніком сямейства ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], сустракаецца ў басейне рэк [[Амазонка]] і [[Арынока]]. У даўжыню дасягае 108 см, але звычайна каля 70 см, маса да 40 кг<ref name="FB">{{FishBase|genus=Colossoma|species=macropomum}}</ref>. Знешні выгляд рыб гэтага віду нагадвае піранняў, цела высокае, сціснута з бакоў, вочы вялікія. Колер — ад чорнага да шэрага, з варыяцыямі. Каля 10 % масы цела складае тлушч. Рыба мае квадратныя зубы, што робіць іх неверагодна падобнымі на зубы чалавека. Замест таго, каб пранізваць ікламі ахвяру і разрываць яе, пракусваюць цела здабычы наскрозь, адрываючы ад яго кавалкі. Рыба сваімі сківіцамі можа лёгка расколваць арэхі. == Спосаб жыцця == Трымаюцца, як правіла, паасобку, маляўкі спажываюць [[зоапланктон]], насякомых, слімакоў, дарослыя рыбы ў асноўным ядуць раслінную ежу, харчуюцца садавіной і іншым кормам расліннага паходжання<ref>[http://www.nature.com/news/2011/110323/full/news.2011.177.html Fruit-feasting fish fertilize faraway forests : Nature News]</ref><ref>[http://blogs.discovermagazine.com/notrocketscience/2011/03/22/vegetarian-piranhas-are-the-amazon’s-champion-gardeners/ Vegetarian piranhas are the amazon’s champion gardeners | Not Exactly Rocket Science | Discover Magazine] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110326083157/http://blogs.discovermagazine.com/notrocketscience/2011/03/22/vegetarian-piranhas-are-the-amazon%E2%80%99s-champion-gardeners/ |date=26 сакавіка 2011 }}</ref><ref>[http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/early/2011/03/16/rspb.2011.0155 Extremely long-distance seed dispersal by an overfished Amazonian frugivore]</ref>. Маладыя асобіны трымаюцца ў чорных водах ракі да палавога выспявання. Гэты від распаўсюджаны ў [[Аквакультура|аквакультуры]], мае добры імунітэт і пераносіць нізкую мінералізацыю вады. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Da Costa Luiz R. F. ; Ronaldo ; Barthem B. ; Bittencourt Maria Mercedes: A pesca do tambaqui, Colossoma macropomum, com enfoque na área do médio solimões, Amazonas, Brasil = Tambaqui, Colossoma macropomum, fisheries with focus on an area on middle Amazon river, Amazonas State, Brazil, Acta Amazonica 31, 2001 {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Харацыніды]] ci3r7kvcoq1ujkafwfql042ln1dczia Шаўчэнкаўскі раён (Кіеў) 0 357192 5143065 4744732 2026-05-18T13:38:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143065 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шевченківський район |Арыгінальная назва = Шевченківський район |Герб = COA Shevchenkivskyi, Kyiv, Ukraine.svg |Сцяг = Flag of Shevchenkivskyi District.png |Апісанне герба = Герб Шаўчэнкаўскага раёна |Апісанне сцяга = Сцяг Шаўчэнкаўскага раёна |Краіна = Украіна |lat_deg = 50 |lat_min = 27 |lon_deg = 30 |lon_min = 30 |CoordScale = 2000 |Сталіца = Кіеў |Насельніцтва = 227 730 <ref>Па стану на [http://www.kiev.ukrstat.gov.ua/p.php3?c=2987&lang=1 1 студзеня 2016] {{ref-uk}}</ref> |Плошча = 27 |Карта = Kiev map english.png |Сайт = [http://shev.gov.ua/ shev.gov.ua] }} '''Шаўчэнкаўскі раён''' ''({{lang-uk|Шевченківський район}})'' — раён горада [[Кіеў|Кіева]]. == Гісторыя == Шаўчэнкаўскі раён быў створаны згодна з пастановай ЦВК [[УССР]] ў [[1937]] годзе. Тэрыторыя Шаўчэнкаўскага раёна была цэнтрам старажытнага Кіева. Менавіта тут разгортваліся многія ключавыя падзеі ў гісторыі горада, [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] і [[Украіна|Украіны]]. Тут знаходзіцца Старакіеўская гара, на якой, паводле падання, паставіў крыж Апостал Андрэй, тут жа мяркуецца Святой Уладзімір праводзіў выбар веры. Тут знаходзіліся Цэнтральная Рада і Сафійская (Багдана Хмяльніцкага) плошча, дзе абвяшчаліся ўніверсалы, адбывалася абранне гетмана [[Павел Скарападскі|Паўла Скарападскага]] і іншыя не менш важныя падзеі, звязаныя з гісторыяй [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]]. На плошчы Багдана Хмяльніцкага адбываліся шматлікія антысавецкія маніфестацыі і мітынгі, якія паскорылі прыняцце Акту абвяшчэння незалежнасці Украіны 24 жніўня 1991 года. У кастрычніку 2001 году раён павялічыўся з прычыны зліцця з былымі Радянскім і Старакіеўскмм раёнамі горада. == Сучаснасць == Сучасная тэрыторыя раёна займае плошчу 2700 гектараў, дзе пражывае 227,7 тысячы чалавек. Сёння ён аб'ядноўвае ў сабе высокапрадукцыйную прамысловасць і будаўніцтва, паліграфічнае вытворчасць і разгалінаваны гандаль, ахова здароўя і сферу бытавога абслугоўвання, шырокую сетку навучальных устаноў і ўстаноў культуры. На тэрыторыі раёна размясцілі свае амбасады і прадстаўніцтвы больш за 50 дзяржаў свету, у тым ліку і Беларусі. У склад раёна ўваходзяць тэрыторыі: [[Ніўкі (мясцовасць)|Ніўкі (частка)]], [[Шуляўка, Кіеў|Шуляўка (частка)]], [[Дзегцяры, Кіеў|Дзегцяры]], [[Сырэц (мясцовасць)|Сырэц]], [[Валейкаў]], [[Лук’янаўка (Кіеў)|Лук'янаўка]], [[Салдацкая Слабодка]], [[Стары Кіеў (мясцовасць)|Верхні (стары) горад]], [[Кудравец (Кіеў)|Кудравец]], [[Татарка, Кіеў|Татарка]], [[Рэп'яхаў Яр, Кіеў|Рэп'яхаў Яр]], [[Дарагажычы, Кіеў|Дарагажычы]], [[Загараўшчына, Кіеў|Загараўшчына]], [[Афанасеяўскі Яр]]. == Транспарт == На тэрыторыі раёна размешчаны цэнтральны чыгуначны вакзал. Станцыі гарадской электрычкі Рубежэўскі і Сырэц. Праз раён праходзяць 3 [[Кіеўскі метрапалітэн|лініі метро]]. У заподной частцы раёна размешчана [[Кіеўская дзіцячая чыгунка|дзіцячая чыгунка]]. Ва ўсходняй частцы размешчана верхняя станцыя [[Кіеўскі фунікулёр|фунікулёра]]. == Насельніцтва == [[Файл:PopulationPyramiideKyivShevchenkivsky2001.PNG|міні|справа|200пкс|Полаўзроставая піраміда насельніцтва Шаўчэнкаўскага раёна ў 2001&nbsp;г.]] Колькасць насельніцтва раёна:<ref>[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-citydistricts.htm Насельніцтва гарадскіх раёнаў Украіны з 1959 гады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150413231356/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-citydistricts.htm |date=13 красавіка 2015 }} {{ref-uk}}</ref> * [[2001]]&nbsp;— 237&nbsp;213 * [[2008]]&nbsp;— 232&nbsp;542 == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7502/A007?rdat1=14.02.2007&rf7691=17 Уліковы картка раёна на сайце Вярхоўнай Рады Украіны] {{ref-uk}} * [http://shev.gov.ua/ Шаўчэнкаўскі раённы ў горадзе Кіеве дзяржаўная адміністрацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071211203037/http://shev.gov.ua/ |date=11 снежня 2007 }} {{ref-uk}} {{Курэнёўка}} {{Прыёрка}} {{Раёны Кіева}} [[Катэгорыя:Раёны Кіева]] 8qmp4241tpq8y0ul8osxegim1lyy3yt Бонда (гурт) 0 357368 5143197 5050349 2026-05-18T18:45:40Z Stanisław August Poniatowski 131083 5143197 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Бонда, значэнні}} {{Музычны калектыў | Назва = Бонда | Подпіс = | Ключ = | Лога = | Шырыня_лога = | Фота = | Апісанне_фота = | Шырыня_фота = | Гады = [[1980 год у гісторыі музыкі|1980]]-[[1989 год у гісторыі музыкі|1989]] | Краіна = БССР | Горад = [[Мінск]] | Мова = | Жанр = [[рок]] | Жанры = | Псеўданім = | Псеўданімы = | Лэйбл = | Лэйблы = | Тэматыка = | Склад = [[Ігар Варашкевіч]]<br/>[[Слава Корань]]<br/>[[Іван Маркаў]]<br/>[[Сяргей Кныш]]<br/>[[Сяргей Краўчанка]] | Былыя ўдзельнікі = [[Вячаслаў Сцяпанаў]]<br/>[[Сяргей Дарожка]]<br/>[[Сяргей Брыкса]]<br/>[[Сяргей Зелянкевіч]]<br/>[[Рыгор Воўчак]]<br/>Андрэй Хмяльніцкі<br/>[[Віктар Смольскі]]<br/>Віктар Шот<br/>Сяргей Антонаў<br/>[[Аркадзь Юшын]] | Сайт = | Іншыя праекты ўдзельнікаў = [[Крама (гурт)|Крама]]<br>[[ULIS]]<br>[[The Little Blues Band]] }} '''«Бонда»''' — адзін з першых [[Беларусь|беларускіх]] [[рок-гурт]]оў у [[1980 год у гісторыі музыкі|1980]]-[[1989 год у гісторыі музыкі|1989]] гадах. Пасля распаду даў пачатак такім гуртам, як «[[Крама (гурт)|Крама]]», «Рокіс», «[[ULIS]]» і «[[The Little Blues Band]]». == Гісторыя == Гурт быў заснаваны ў 1980 годзе студэнтамі Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытуту [[Іван Маркаў|Іванам Маркавым]], [[Сяргей Кныш|Сяргеем Кнышам]], а таксама студэнтам Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі [[Вячаслаў Сцяпанаў|Вячаславам Сцяпанавым]] (першапачатковы вакаліст). Гурт пачаў пісаць песні на вершы расійскіх паэтаў і першапачаткова меў назву «Студия 7». Увосень да гурта далучаецца бас-гітарыст [[Сяргей Дарожка]], а праз год з’яўляецца [[Ігар Варашкевіч]], які стаў другім вакалістам і граў на губным гармоніку. Прыблізна ў той жа час у якасці светарэжысёра да гурта далучаецца [[Валер Цыніцкі]], а гукарэжысёра — ''Клаўс'' ([[Aляксандр Беразяк]]). У [[1982 год у гісторыі музыкі|1982]] годзе да музыкаў як другі гітарыст далучыўся [[Слава Корань]], які раней граў у гурце «[[Ліфт, гурт|Ліфт]]». У канцы [[1983 год у гісторыі музыкі|1983]] года гурт стварае сваю першую песню на беларускай мове — «Соль жыцця». Праз год у складзе адбываюцца змены: з гурта сыходзяць Сцяпанаў і Дарожка, а на месца басіста прыходзіць Сяргей Краўчанка. Ігар Варашкевіч робіцца асноўным вакалістам. З гэтага кроку пачынаецца гісторыя гурта «Бонда». У [[1986 год у гісторыі музыкі|1986]] годзе на самаробнай студыі ў Мінску «Бонда» запісвае першы альбом пад назвай «''[[Месца пад сонцам (альбом)|Месца пад сонцам]]''» (але афіцыйна альбом выйшаў на касетах толькі ў 1996 годзе). У [[1988 год у гісторыі музыкі|1988]] годзе гурт здымае [[Кліп "Ура!"|першы ў Беларусі відэакліп: «Ура!»]]<!--(рэжысёра Генадзя Нікалаева — па іншых звестках рэж. Віталь Шувагін music.fromby.net/article/2022/ ці нават Генадзь Шувагін www.bielarus.org/pdf/553.pdf-->, у [[1989 год у гісторыі музыкі|1989]] — «На станцыі Койданава» рэжысёра Генадзя Шувагіна на словы паэта [[Адам Глобус|Адама Глобуса]]. У сярэдзіне 1988 года Бонду пакідаюць [[Слава Корань]] разам з [[Сяргей Краўчанка|Сяргеем Краўчанкам]] і ствараюць гурт [[ULIS]] (а пазней да іх далучаецца і [[Сяргей Кныш]]), і ў 1989 годзе гурт распадаецца. [[Ігар Варашкевіч]] пачынае спяваць у гурце «Рокіс», які пазней стаў называцца «[[Крама (гурт)|Крама]]». Іван Маркаў у [[1991 год у гісторыі музыкі|1991]] годзе стварае гурт [[The Little Blues Band]]. У [[1999 год у гісторыі музыкі|1999 годзе]] выходзіць зборнік «Бонда» на двух дысках з амаль усімі песнямі гурта. == Удзельнікі == * [[Ігар Варашкевіч]] — [[спеў]], [[губны гармонік]], [[акустычная гітара]] * [[Слава Корань]] — [[гітара]] * [[Іван Маркаў]] — [[гітара]] * [[Сяргей Кныш]] — [[ударная ўстаноўка]] (з 1983) * [[Сяргей Краўчанка]] — [[бас-гітара]] (з 1984) * [[Валер Цыніцкі]] — светларэжысёр * ''Клаўс'' ([[Aляксандар Беразяк]]) — гукарэжысёр (1982—1989) === Былыя ўдзельнікі === * [[Вячаслаў Сцяпанаў]] — вакал, фартэпіяна (да 1984) * [[Сяргей Дарожка]] — бас-гітара (да 1984) * [[Сяргей Брыкса]] — ударныя (1986) * [[Сяргей Зелянкевіч]] — ударныя (1986—1988) * [[Рыгор Воўчак]] — [[акардэон]] (1987—1988) * Андрэй Хмяльніцкі — гітара (1988—1989) * [[Віктар Смольскі]] — гітара (1989) * Віктар Шот — бас-гітара (1989) * Сяргей Антонаў — гітара (1989) * [[Аркадзь Юшын]] — гітара (1989) == Храналогія == <timeline> ImageSize = width:900 height:auto barincrement:18 PlotArea = left:110 bottom:60 top:0 right:20 Alignbars = justify DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:1980 till:1989 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Legend = orientation:horizontal position:bottom ScaleMajor = increment:1 start:1980 ScaleMinor = increment:1 start:1980 Colors = id:Group value:black legend:Гурт id:Lead value:red legend:Спеў id:Guitar value:green legend:Гiтара id:Bass value:blue legend:Бас-гiтара id:Drums value:orange legend:Бубны id:Accordion value:yellow legend:Акардэон id:Piano value:purple legend:Клавішныя id:Harmonica value:coral legend:Губны-гармонік id:Lines value:black legend:Альбомы id:grid1 value:gray(0.3) id:Tours value:gray(0.5) Legend = orientation:horizontal position:bottom ScaleMajor = unit:year increment:2 start:1980 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1980 LineData = at:01/08/1986 color:black layer:back BarData = bar:S7 text:"Студыя 7" bar:B text:"Бонда" bar:VS text:"Вячаслаў Сцяпанаў" bar:IV text:"Ігар Варашкевіч" bar:IM text:"Іван Маркаў" bar:SK text:"Слава Корань" bar:AH text:"Андрэй Хмяльніцкі" bar:VSm text:"Віктар Смольскі" bar:SA text:"Сяргей Антонаў" bar:AY text:"Аркадзь Юшын" bar:SD text:"Сяргей Дарожка" bar:SKr text:"Сяргей Краўчанка" bar:VSh text:"Віктар Шот" bar:SKn text:"Сяржук Кныш" bar:SB text:"Сяргей Брыкса" bar:SZ text:"Сяргей Зелянкевіч" bar:RV text:"Рыгор Воўчак" PlotData = width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) bar:S7 from:start till:01/01/1985 color:Group bar:B from:01/01/1985 till:end color:Group bar:VS from:start till:01/01/1985 color:Lead bar:VS from:start till:01/01/1985 color:Piano width:3 bar:IV from:01/01/1981 till:end color:Lead bar:IV from:01/01/1981 till:end color:Harmonica width:3 bar:IM from:start till:end color:Guitar bar:SK from:01/07/1982 till:21/07/1988 color:Guitar bar:AH from:21/07/1988 till:21/02/1989 color:Guitar bar:VSm from:21/02/1989 till:21/05/1989 color:Guitar bar:SA from:21/05/1989 till:21/09/1989 color:Guitar bar:AY from:21/09/1989 till:end color:Guitar bar:SD from:21/09/1980 till:01/01/1985 color:Bass bar:SKr from:01/01/1985 till:21/07/1988 color:Bass bar:VSh from:21/07/1988 till:end color:Bass bar:SKn from:start till:01/06/1986 color:Drums bar:SKn from:01/06/1988 till:end color:Drums bar:SB from:01/06/1986 till:01/10/1986 color:Drums bar:SZ from:01/10/1986 till:01/06/1988 color:Drums bar:RV from:01/02/1987 till:01/06/1988 color:Accordion </timeline> == Дыскаграфія == === Альбомы === * ''[[Месца пад сонцам (альбом)|Месца пад сонцам]]'' ([[1996 год у гісторыі музыкі|1996]], MC) * ''[[Бонда (альбом)|Бонда]]'' (2CD, [[1999 год у гісторыі музыкі|1999]]) === Удзел у зборніках === * ''[[Генералы айчыннага року]]'' ([[2004 год у гісторыі музыкі|2004]]) — «Прыйдзе іх дзень» * ''[[Чарнобыльскі вецер]]'' ([[2006 год у гісторыі музыкі|2006]]) — «Радыеактыўны блюз» * ''[[Хіт-парад «Беларускай маладзёжнай»]]'' ([[1990]]) — «На станцыі Койданава» === Кліпы === * «Ура» (1988) * «На станцыі Койданава» (1989) == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Д.П.]] |частка = «БОНДА» |загаловак = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = уклад. [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш |выданне = |месца = [[Мінск]] |выдавецтва = [[Зміцер Колас]] |год = 2008 |том = |старонкі = 40–41 |старонак = 368 |серыя = |isbn = 978-985-6783-42-8 |тыраж = 2000 |мова=be |ref = }} == Спасылкі == * [http://www.svaboda.org/articlesprograms/LibertyMusic/2007/1/F7E53DDD-51D1-436A-92A3-82C244EEF07A.html «Бонда» на радыё «Свабода»] * [http://music.fromby.net/zala/bonda.html «Бонда» ў Залі славы «Тузіна Гітоў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071201100438/http://music.fromby.net/zala/bonda.html |date=1 снежня 2007 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Зала славы беларускага рок-н-ролу}} [[Катэгорыя:Рок-гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1980 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1989 годзе]] ti7uwewiffjmc735nz7i0lfrutw5dli Юрый Міхайлавіч Хаванскі 0 358947 5143418 5016451 2026-05-19T10:58:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143418 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хаванскі}} {{Музыкант}} '''Юрый Міхайлавіч Хаванскі ''' ({{lang-ru|Юрий Михайлович Хованский}}; {{ДН|19|1|1990}}, [[Нікольск (Пензенская вобласць)|Нікольск]], [[Пензенская вобласць]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref>[http://progorod58.ru/news/38898 Хиты Интернета: как пензенцы становятся звездами «Ютуба»]</ref><ref>[http://1pnz.ru/city_online/obshchestvo/news/oksimiron-publichno-unizil-blogera-iz-penzenskoi-oblasti/ Оксимирон публично унизил блогера из Пензенской области]</ref>) — расійскі відэаблогер. Вядзе відэаблог на [[YouTube]]. Выпускае музычныя кліпы ў жанры [[рэп]] пад псеўданімам «MC Хованский». Раней вёў стэндап-шоу<ref>[https://daily.afisha.ru/music/4289-kak-blogery-nachali-chitat-rep-i-pochemu-repery-etim-nedovolny/ Как блогеры начали читать рэп и почему рэперы этим недовольны]</ref>. У асяроддзі Рунэту мае статус скандальнага блогера<ref>[https://lenta.ru/articles/2016/12/17/topvloger/ «Одним словом — беспредел»]</ref>. == Біяграфія == Скончыў Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт завочна<ref>[https://24smi.org/celebrity/2369-yurij-hovanskij.html Юрий Хованский (биография, фото, видео)]</ref><ref>[http://www.syl.ru/article/287490/new_videobloger-yuriy-hovanskiy-biografiya-deyatelnost-lichnaya-jizn Видеоблогер Юрий Хованский: биография, деятельность, личная жизнь]</ref>. Паводле «Медиалогии», Юрый Хованскі заняў 6 месца ў Расіі па цытаванасці ў 2016 годзе<ref>[http://actualnews.org/shou_biznes/135067-vorobev-voshel-v-top-10-samyh-citiruemyh-blogerov-rf-v-2016-godu.html Воробьев вошел в Топ-10 самых цитируемых блогеров РФ в 2016 году]</ref>. Уваходзіць у Топ-10 відэаблогераў Санкт-Пецярбурга па версіі інфармацыйнага агенцтва «Росбалт»<ref>[http://avangard.rosbalt.ru/review/desyat-populyarnyh-peterburgskih-videoblogerov/ Десять популярных петербургских видеоблогеров]</ref>. Творчасць Хаванскага параўноўваюць з творчасцю амерыканскага коміка [[Эндзі Каўфман]]а<ref>[http://www.spb.kp.ru/online/news/1838379/ Комик и блогер Юрий Хованский подрался с Noize MC]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rap.ru/news/5289 |title=ХОВАНСКИЙ: «KRISTINA SI НАТРАВИЛА НА МЕНЯ АРМЯНСКУЮ МАФИЮ» |access-date=27 студзеня 2017 |archive-date=2 лютага 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202061935/http://www.rap.ru/news/5289 |url-status=dead }}</ref>. Вядомы скандальнымі выказваннямі пра [[Віктар Робертавіч Цой|Віктара Цоя]], [[Міхаіл Гаршанёў|Міхаіла Гаршанёва]], [[Фёдар Емяльяненка|Фёдара Емяльяненку]]<ref>[http://www.intermedia.ru/news/264259 Noize МС пообещал больше не бить Хованского]</ref>, [[Руская праваслаўная царква|РПЦ]] і [[Pussy Riot]]<ref>[http://echo.msk.ru/news/923730-echo.html Хакеры взломали сайт омского фонда обязательного медицинского страхования]</ref>, а таксама канфліктамі з расійскімі рэп-выканаўцамі, такімі як Noize MC, Kristina Si, Баста, Птаха<ref>[https://life.ru/t/игры/963793/rifmovannyie_voiny_pochiemu_repiery_opolchilis_na_bloghierov Рифмованные войны.]</ref><ref>[http://www.mk.ru/culture/2017/01/19/piterskiy-blogger-ugrozhaet-noize-mc-rasstrelom.html Питерский блоггер угрожает Noize MC расстрелом]</ref>. Выступае як суддзя на батл-пляцоўцы Versus Battle. У 2016 годзе ўдзельнічаў у рэп-батле з [[відэаблогер]]ам Дзмітрыем Ларыным. Відэаролік з батлам сабраў больш за 20 млн праглядаў на [[YouTube]]<ref>{{Cite web |url=http://www.apelzin.ru/news/mc-xovanskij.html |title=MC Хованский высмеял русских рэперов в клипе «Прости меня, Oxxxymiron» |access-date=27 студзеня 2017 |archive-date=2 лютага 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202111955/http://www.apelzin.ru/news/mc-xovanskij.html |url-status=dead }}</ref> і заняў другое месца ў Расіі па праглядах у 2016 годзе<ref>[https://meduza.io/shapito/2016/12/08/luchshie-video-russkogo-yutyuba-masha-i-medved-ivangay-i-rep-battl-hovanskogo-s-larinym Лучшие видео русского ютьюба за 2016 год]</ref>. Пасля батлу пачаў запісваць музычныя кліпы ў вобразе гангстара. Ужо выйшлі такія кліпы, як «Батя в здании», «Шум», «Прости меня, [[Oxxxymiron|Оксимирон]]», «Шёпот стволов», якія збіраюць мільёны праглядаў на YouTube. Агучыў огра-чараўніка ў рускамоўнай лакалізацыі гульні Dota 2<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Jcu6nlLYtxU Хованский в русской озвучке Dota 2]</ref>. У 2016 годзе быў настаўнікам каманды «Not a player» у рамках кіберспартыўнага спаборніцтва па Dota 2 «КіберБітва», які арганізавала кампанія «[[Мегафон]]»<ref>[http://www.cossa.ru/152/144054/ Как использовать киберспорт для эффективных рекламных кампаний]</ref><ref>[http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/931192 NS: Может кто-нибудь из «кибербитвы» и на International в будущем пробьется]</ref>. Пісаў артыкулы для калонкі vc.ru<ref>{{Cite web |title=От рекламных агентств нет никакой пользы — видеоблогер Юрий Хованский |url=https://vc.ru/p/agencies |accessdate=27 студзеня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202095952/https://vc.ru/p/agencies |archivedate=2 лютага 2017 |url-status=dead }}</ref>. У чэрвені 2014 года быў ініцыятарам петыцыі пра «праверку Алены Мізулінай на псіхічнае здароўе» праз яе выказванні<ref>[http://www.ng.ru/news/469382.html Блогер Хованский заподозрил у Мизулиной «комплекс Бога»]</ref>. Петыцыя сабрала больш за 116 тыс. подпісаў<ref>[https://lenta.ru/articles/2016/08/29/cpvls/ Прилетит вдруг волшебник]</ref>. З 9 чэрвеня па 29 снежня 2021 года знаходзіўся пад вартай па абвінавачванні ў апраўданні тэрарызму за выкананне песні пра [[тэракт на Дуброўцы]], была заведзена крымінальная справа. 29 снежня 2021 года суд Санкт-Пецярбурга замяніў яму меру стрымання на забарону пэўных дзеянняў, і вызваліў Хаванскага з-пад варты. 20 ліпеня 2022 года суд спыніў разгляд крымінальнай справы ў сувязі са сканчэннем тэрміну даўнасці. 26 верасня 2022 года з’ехаў з Расіі ў [[Сербія|Сербію]]. Цяпер жыве ў [[Бялград]]зе. {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Хаванскі Юрый Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Рэперы Расіі]] [[Катэгорыя:Блогеры Расіі]] [[Катэгорыя:Відэаблогеры]] too49h13l523poim9j2fwtxmadudzf7 Нумерыян 0 358954 5143084 4833821 2026-05-18T14:24:54Z Pabojnia 135280 афармленне 5143084 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Марк Аўрэлій Нумерый Нумерыян |арыгінал імя = {{lang-la|Marcus Aurelius Numerius Numerianus}} |выява = NumerianusAntoninianus.jpg |апісанне выявы = {{нп3|Антанініян|Антанініян|ru|Антониниан}} з партрэтам Нумерыяна |шырыня = |герб = |подпіс герба = |шырыня герба = |пасада = [[Спіс рымскіх імператараў|Рымскі імператар]] |парадак = |сцяг = |флаг2 = |перыяд пачало = [[283]] |перыяд канец = [[284]] |папярэднік = [[Марк Аўрэлій Кар]] |пераемнік = [[Дыяклетыян]] |суправіцель1 = [[Марк Аўрэлій Карын]] |дата нараджэння = каля [[253]] года |месца нараджэння = |дата смерці = лістапад [[284]] года |месца смерці = каля [[Хомс|Эмесы]] ці [[Нікамедыя|Нікамедыі]] |пахаваны = |веравызнанне = [[Старажытнарымская рэлігія]] |бацька = [[Марк Аўрэлій Кар]] |маці = |муж = |жонка = дачка Арыя Апра |дзеці = }} '''Марк Аўрэлій Нумерый Нумерыян''' ({{lang-la|Marcus Aurelius Numerius Numerianus}}), больш вядомы ў рымскай гістарыяграфіі як '''Нумерыян''', — [[Спіс рымскіх імператараў|рымскі імператар]], які кіраваў у [[283]]—[[284]] гадах. Нумерыян быў малодшым сынам {{нп3|прэфект прэторыя|прэфекта прэторыя|ru|Префект претория}} [[Марк Аўрэлій Кар|Кара]]. Пасля таго, як Кар быў абвешчаны імператарам, ён прызначыў Нумерыяна сваім суправіцелем з тытулам [[Цэзар (тытул)|цэзара]]. Пасля пачатку чарговай рымска-персідскай вайны Нумерыян разам з бацькам узяў удзел у паходзе. Пасля гібелі Кара ён стаў [[Аўгуст (тытул)|аўгустам]] на Усходзе, тым часам як яго старэйшы брат [[Марк Аўрэлій Карын|Карын]] кіраваў заходняй часткай імперыі. Неўзабаве пасля вяртання з вайны супраць персаў Нумерыян быў забіты ў [[Малая Азія|Малой Азіі]]{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Нумерыян насіў наступныя {{нп3|Рымскія пераможныя тытулы|пераможныя тытулы|ru|Римские победные титулы}}: «Германскі Найвялікшы», «Персідскі Найвялікшы» — з [[283]] года; «Брытанскі Найвялікшы» з [[284]] года{{sfn|Грант|1998|pp=}}. == Біяграфія == === Абвяшчэнне цэзарам === Будучы імператар Марк Аўрэлій Нумерый Нумерыян нарадзіўся каля [[253]] ці ў [[254]] годзе<ref name="Lendering" />{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Пра яго раннюю біяграфію нічога не вядома. У [[282]] годзе легіёны, якія дыслакаваліся ўздоўж [[Дунай|Верхняга Дуная]] ў правінцыях [[Рэцыя]] і [[Норык]], абвясцілі імператарам бацьку Нумерыяна Марка Аўрэлія Кара, што займаў у той час пост [[Прэфект прэторыя|прэфекта прэторыя]], і пачалі паўстанне супраць імператара [[Проб]]а, які кіраваў тады{{sfn|Barnes|1981|p=4}}. Армія Проба, што знаходзілася ў [[Панонія|панонскім]] горадзе Сірміі (сучасны [[Срэмска-Мітравіца]] ў [[Сербія|Сербіі]]), вырашыла, што не жадае ваяваць супраць Кара, і Проб быў забіты сваімі ваярамі{{sfn|Southern|2001|p=132}}. Кар, якому на момант уступу на прастол было ўжо шэсцьдзесят гадоў, хацеў усталяваць сваю дынастыю і з мэтай умацавання ўлады ў верасні 282 года{{sfn|PLRE|1971|pp=}} прысвоіў сваім сынам тытулы «найшляхетнейшых [[Цэзар (тытул)|цэзараў]]» ({{lang-la|nobilissimus Caesar}}) і «правадыроў моладзі» ({{lang-la|princeps iuventutis}}){{sfn|Southern|2001|p=132}}{{sfn|Leadbetter|2001|p=}}. Нумерыян яўна быў малодшым з двух цэзараў, не займаючы раўнапраўнага становішча з братам. Калі Карын у 283 годзе быў абвешчаны сваім бацькам [[Аўгуст (тытул)|аўгустам]] і ў тым жа годзе заняў пасаду ардынарнага [[Консул (Старажытны Рым)|консула]] разам з Карам, то Нумерыян працягваў заставацца ўсяго толькі цэзарам{{sfn|Leadbetter|2001|p=}}. Кар прыкладаў высілкі, каб утрымаць сваю дынастыю ва ўладзе, і таму арганізаваў шлюб паміж дачкой новага прэфекта прэторыя Арыя Апра (імя яе невядомае) і сваім малодшым сынам{{sfn|Leadbetter|2001|p=}}. У 283 годзе Кар, які абвясціў сваёй мэтай знішчэнне [[Дзяржава Сасанідаў|персідскай дзяржавы]], якой кіраваў [[Бахрам II]], пачаў паход супраць персаў. Кампанія палягчалася хваляваннямі ў варожай дзяржаве: Сасаніды былі ўцягнуты ў дынастычны крызіс, які пачаўся пасля смерці шаха {{нп3|Шапур I|Шапура I|ru|Шапур I}}, і таму былі не ў стане супрацьстаяць рымскай арміі{{sfn|Leadbetter|2001|p=}}. Імператар пакінуў свайго старэйшага сына адказваць за парадак на Захадзе, асабліва ў [[Галія|Галіі]], а сам разам з Нумерыянам і Арыем Апрам адправіўся на Усход{{sfn|Barnes|1981|p=4}}. Па шляху Кар разграміў [[Сарматы|сарматаў]] і [[Квады|квадаў]], за што ён і яго сыны атрымалі пераможны тытул «Германскі Найвялікшы»<ref name="Lendering">{{cite web |author = Jona Lendering. |url = http://www.livius.org/cao-caz/carus/numerianus.html |title = Numerianus |publisher = 2002 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/6DAXNwTbD?url=http://www.livius.org/cao-caz/carus/numerianus.html |archivedate = 25 снежня 2012 |url-status = live }}</ref>. Па інфармацыі гісторыкаў [[Іаан Занара|Іаана Занары]], {{нп3|Флавій Еўтропій|Еўтропія|ru|Флавий Евтропий}} і {{нп3|Фест, гісторык|Феста|ru|Фест (историк)}}, Кар здабыў важную перамогу над персамі, захапіўшы {{нп3|Селеўкія|Селеўкію|ru|Селевкия}} і персідскую сталіцу {{нп3|Ктэсіфон|Ктэсіфон|ru|Ктесифон}} (блізу сучаснага Аль-Мадаін у [[Ірак]]у), пасля чаго пераправіўся на процілеглы бераг [[Тыгр (рака)|Тыгра]]<ref name="Зонара">''Иоанн Зонара''. Сокращение истории. XII. 30.</ref><ref>''Евтропий''. Бревиарий от основания Города. IX. 14. 1.</ref><ref>''Фест''. Бревиарий деяний римского народа. 24.</ref>. У гонар гэтай падзеі Кар, Нумерыян і Карын прынялі пераможны тытул «Персідскі Найвялікшы»{{sfn|Barnes|1981|p=4}}. Аднак Кар сканаў у ліпені ці ў пачатку жніўня 283 года{{sfn|Leadbetter|2001|p=}}, магчыма, з-за маланкі, якая ўдарыла ў яго намёт{{sfn|Southern|2001|p=133}}. Уільям Ледбетэр мяркуе, што Кар быў забіты Апрам з маўклівай згоды Нумерыяна{{sfn|Leadbetter|2001|p=}}. === Кіраванне ў якасці аўгуста і смерць === [[Файл:NUMERIAN-RIC V 447-877922.jpg|thumb|250px|[[Антанініян]] з партрэтам Нумерыяна.]] Пасля смерці свайго бацькі Нумерыян уступіў на прастол у якасці [[Аўгуст (тытул)|аўгуста]], стаў суправіцелем Карына, які атрымаў гэты тытул яшчэ пры жыцці Кара. У 283 годзе ён атрымаў тытул [[Вялікі пантыфік|вялікага пантыфіка]], а ў 284 годзе стаў ардынарным консулам разам са сваім братам{{sfn|Leadbetter|2001|p=}}{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Нягледзячы на тое, што на некаторых манетах Нумерыян яшчэ прысутнічае са сваім ранейшым тытулам «Правадыр моладзі», на іншых абодва імператары знаходзяцца ў раўнапраўным становішчы{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Апроч таго, на адным бронзавым медальёне, дзе Нумерыян намаляваны ў пышным усходнім адзенні, можна ўбачыць, што браты, якія знаходзяцца побач, звяртаюцца з прамовай да легіянераў, хоць у рэальнасці іх падзялялі вялікія адлегласці{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Карын хутка прыбыў з Галіі ў Рым, дзе правёў зіму 283/284 года, тым часам як Нумерыян затрымаўся на Усходзе{{sfn|Barnes|1981|p=4}}. Раптоўная смерць яго бацькі спыніла кампанію, і рымляне пачалі спарадкаванае адступленне з Персіі, якому персы не правілі ніякіх перашкод{{sfn|Leadbetter|2001|p=}}. Магчыма, Нумерыян спыніў вайну з-за благога прадвесця, якім з'яўлялася смерць яго бацькі<ref>''Аврелий Виктор''. О цезарях. XXXVIII.</ref>, ці ж ён проста не меў жадання працягваць ваенныя дзеянні{{sfn|Грант|1998|pp=}}. У той час былі выпушчаны манеты з надпісам «Уціхамірнік свету»{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Аднак фармальна вайна не скончылася, і перамовы з Персіяй былі праведзены толькі ў пачатку кіравання [[Дыяклетыян]]а ў 288 годзе, а таксама пасля паспяховага паходу суправіцеля Дыяклетыяна [[Галерый|Галерыя]]{{sfn|Leadbetter|2001|p=}}. На думку некаторых сучасных гісторыкаў (прыкладам, італьянскага навукоўца {{нп3|Санта Мазарына|С. Мазарына|en|Santo Mazzarino}}), версія пра паспяховы адыход войскаў Нумерыяна была рымскай прапагандай, мэтай якой была схаваць паразу імператара ад сасанідскага цара Бахрама II і яго наступную гібель{{sfn|Mazzarino|1980|p=68}}. Гэта дапушчэнне заснавана на паведамленнях [[Іаан Занара|Іаана Занары]] і [[Іаан Малала|Іаана Малалы]]: паводле інфармацыі Занары Нумерыян працягнуў наступленне і пацярпеў паразу ад персідскай арміі, быў узяты ў палон, дзе з яго злупілі скуру; Малала паведамляе пра тое, што імператар быў абложаны персамі ў [[Харан|Карах]], потым быў захоплены і забіты (прытым гэтак жа, як і Занара, Малала паведамляе пра тое, што з Нумерыяна злупілі скуру)<ref name="Зонара" /><ref>''Иоанн Малала''. Хронография. XII.</ref>. Але, па ўсёй бачнасці, гэтыя падзеі былі скапіяваны з акалічнасцяў смерці імператара [[Валерыян I|Валерыяна I]], якая адбылася за дваццаць гадоў да кіравання Нумерыяна{{sfn|Mazzarino|1980|pp=85—90}}. У 284 годзе Нумерыян прысвоіў сабе пераможны тытул «Брытанскі Найвялікшы», бо ў гэты час Карын здабыў некалькі перамог у [[Рымская Брытанія|Брытаніі]]<ref name="Lendering" />. [[Файл:AV Antoninianus Numerianus.JPG|thumb|210px|right|[[Антанініян]] з партрэтам Нумерыяна.]] Да сакавіка 284 года Нумерыян дасягнуў толькі сірыйскага горада [[Хомс|Эмесы]], а ў лістападзе ён знаходзіўся ў [[Малая Азія|Малой Азіі]]{{sfn|Barnes|1981|p=4}}. Згодна [[Хрысціянства|хрысціянскаму]] паданню, падчас свайго наведвання Антыёхіі Нумерыян загадаў караць смерцю святога {{нп3|Вавіла Антыяхійскі|Вавілу Антыяхійскага|ru|Вавила Антиохийский}}, але гэта падзея, мусібыць, адбылася значна раней{{sfn|Leadbetter|2001|p=}}. Таксама да кіравання Нумерыяна адносяць смерць [[пакутнік]]аў {{нп3|Хрысанф і Дар'я Рымскія|Хрысанфа і Дар'і Рымскіх|ru|Хрисанф и Дарья Римские}}, прытым, згодна жыццям, іх каралі смерцю на загад імператара<ref name="Catholic">{{cite web |author = Catholic Encyclopedia. |url = http://www.newadvent.org/cathen/03742a.htm |title = Sts. Chrysanthus and Daria |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130126102823/http://www.newadvent.org/cathen/03742a.htm |archivedate = 26 студзеня 2013 |url-status = dead }}</ref>. У рэчаіснасці гэтага адбыцца не магло, таму што Нумерыян не жыў у Рыме цягам усяго свайго кіравання. Таму даследчыкі або лічаць, што Хрысанф і Дар'я былі пакараны смерцю на загад Карына, або адносяць іх пакутніцтва да кіравання Валярыяна<ref name="Catholic" />. У Эмесе імператар, напэўна, усё яшчэ быў жывы і знаходзіўся ў добрым здароўі, бо там ён выдаў адзіны захаваны ад часоў яго кіравання [[рэскрыпт]], які пасля быў улучаны ў {{нп3|Corpus iuris civilis|кодэкс Юстыніяна|ru|Corpus iuris civilis}}<ref>''Кодекс Юстиниана''. V. 52. 2.</ref>{{sfn|Potter|2004|p=279}}. Манеты з імем Нумерыяна, выпушчаныя ў малаазіяцкім горадзе {{нп3|Горад Кізік|Кізік|ru|Кизик (город)}} у канцы 284 года, не дазваляюць вызначыць яго месцазнаходжанне{{sfn|Potter|2004|pp=279—280}}. Неўзабаве пасля наведвання Эмесы Нумерыян захварэў{{sfn|Leadbetter|2001|p=}}. Яго набліжаныя, у тым ліку і прэфект прэторыя Арый Апр, гаварылі салдатам, якія ўвесь час пыталі іх пра стан імператара, што Нумерыян пакутуе ад запалення вачэй з-за працяглай бессані і таму змушаны перасоўвацца ў закрытых насілках, каб захоўваць вочы ад сонца і ветру{{sfn|Leadbetter|2001|p=}}. Дакладная прычына смерці Нумерыяна невядомая: або ён памёр ад хваробы, або яго забіў Апр, які меркаваў уявіць смерць імператара як натуральную і самому завалодаць імператарскім тытулам. Аднак, калі армія дасягнула [[Віфінія|віфінскага]] горада [[Нікамедыя]]{{sfn|Barnes|1981|p=4}}, характэрны трупны пах, што выходзіў ад насілак, больш не дазволіў Апру хаваць праўду{{sfn|Southern|2001|p=133}}. Салдаты разарвалі [[шторы]], што хавалі Нумерыяна, і выявілі, што імператар ужо некалькі дзён мёртвы{{sfn|Barnes|1981|p=4}}. === Вынікі кіравання === Па ўсёй бачнасці, высокія ваенныя чыны былі асвядомлены пра смерць Нумерыяна, але дамовіліся захоўваць маўчанне, каб праверыць лаяльнасць арміі па дачыненні да Нумерыяна{{sfn|Leadbetter|2001|p=}}. Апр афіцыйна паведаміў навіну пра смерць Нумерыяна ў лістападзе 284 года каля Нікамедыі{{sfn|Potter|2004|p=280}}, пасля чаго прэфект быў схоплены легіянерамі. [[Трыбун]]ы і палкаводцы 20 лістапада 284 года сабралі на ваенны савет армію для абрання новага імператара, дзе ''«па выкліканні звыш»''<ref name="Вописк">''Флавий Вописк Сиракузянин''. История Августов. Кар, Карин и Нумериан. XIII. 1.</ref> выбралі камандуючага {{нп3|Даместыкі|імператарскімі коннымі целаахоўнікамі|ru|Доместики}} Валерыя Дыёкла{{sfn|Barnes|1981|p=4}}, нягледзячы на спробы Апра заручыцца іх падтрымкай і самому стаць імператарам{{sfn|Potter|2004|p=280}}. Флавій Вопіск Сіракузянін прыводзіць наступныя прычыны такога выбару: <blockquote>''«Гэта быў выдатны чалавек, разумны, які любіў дзяржаву, які любіў сваіх падначаленых, які ўмеў выконваць усё тое, чаго патрабавалі акалічнасці таго часу. Ён быў заўсёды перапоўнены высокіх задум; часам, аднак, твар яго прымаў трохі цвёрды выраз, але развагай і вылучнай цвёрдасцю ён душыў руху свайго неспакойнага сэрца»''<ref name="Вописк" />.</blockquote> Войска памкнулася на ўзгорках за межамі Нікамедыі і згоднена вітала свайго новага імператара{{sfn|Barnes|1981|pp=4—5}}. Дыёкл, які зараз прыняў імя [[Дыяклетыян]]а, надзеўся ў пурпурныя адзенні, і ў адказ на пытанне пра тое, пры якіх акалічнасцях быў забіты Нумерыян, выняў з ножнаў свой меч і, паказваючы на прэфекта прэторыя Арыя Апра, уразіў яго, прамовячы наступныя словы: ''«Вось вінаваты ў забойстве Нумерыяна!»''<ref name="Вописк" />. Салдаты аддалі перавагу выбраць аднаасобным кіраўніком імперыі свайго прадстаўніка Дыяклетыяна, а не суправіцеля Нумерыяна [[Марк Аўрэлій Карын|Карына]] (хоць Карын неадкладна абагавіў свайго памерлага брата){{sfn|Грант|1998|pp=}}. Нумерыян быў імператарам на працягу прыблізна чатырнаццаці месяцаў, але, напэўна, рэальна ён кіраваў яшчэ меншы прамежак часу{{sfn|Leadbetter|2001|p=}}. З яго біяграфіі ў «{{нп3|Аўтары жыццяпісаў Аўгустаў|Гісторыі Аўгустаў|ru|Авторы жизнеописаний Августов}}» відаць, што захапленні Нумерыяна ніяк не адпавядалі заданням, што ўскладаюцца на імператара, тым больш у такую складаную эпоху [[Крызіс Рымскай імперыі III стагоддзя|крызісу III стагоддзя]], — ён звяртаў сваю цікавасць перадусім на літаратуру{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Неўзабаве пасля смерці Нумерыяна яго брат быў пабіты Дыяклетыянам каля прытоку Дуная [[Морава (верхні прыток Дуная)|Марга]] і загінуў падчас бітвы, мабыць, ад рукі свайго падначаленага. Лічыцца, што з яго смерцю скончыўся крызіс III стагоддзя і пачалася эпоха [[дамінат]]а. Над абодвума братамі вісеў [[Damnatio memoriae|праклён памяці]]<ref name="Lendering" />. Існуе дапушчэнне, што Дыяклетыян быў датычны да забойства Нумерыяна, бо ён займаў важную пасаду начальніка целаахоўнікаў і мог запабегчы забойства імператара<ref name="roman-empire">{{cite web |url = http://www.roman-empire.net/decline/numerian.html |title = Marcus Aurelius Numerius Numerianus (AD ca. 253 — AD 284) |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/6DAXOz7qu?url=http://www.roman-empire.net/decline/numerian.html |archivedate = 25 снежня 2012 |url-status = live }}</ref>. Да таго ж у выніку менавіта ён выняў найбольшую карысць са смерці Нумерыяна<ref name="roman-empire" />. Усе падазрэнні ўпалі на Апра, а калі Дыяклетыян быў абвешчаны імператарам, ён забіў свайго праціўніка<ref name="roman-empire" />. Таму малаімаверна, што Дыяклетыян не меў нічога агульнага з забойствам Нумерыяна<ref name="roman-empire" />. == Асабістыя якасці == [[Файл:Numeriano - dritto aureo.jpg|thumb|220px|{{нп3|Аўрэус|Аўрэус|ru|Ауреус}} з партрэтам Нумерыяна.]] Флавій Вопіск Сіракузянін у сваёй біяграфіі Нумерыяна ў «Гісторыі Аўгустаў» захоплена пра яго адклікаецца. Паводле яго слоў: <blockquote>''«Нумерыян меў выдатныя маральныя якасці і сапраўды быў годны імператарскай улады. Ён выдаваўся сваім красамоўствам, так што яшчэ хлопчыкам публічна выступаў з прамовамі; яго творы лічацца выдатнымі, зрэшты, яны набліжаюцца больш да школьных практыкаванняў, чым да стылю [[Марк Тулій Цыцэрон|Тулія]]. Расказваюць, што ён быў выбітным вершаваннікам і перасягнуў усіх паэтаў свайго часу. Ён жа супернічаў з Алімпіем Немезіянам, які напісаў «ἁλιευτικά» «κυνηγετικά» і «ναυτικά», і бліскаў усімі хароствамі стылю. Ямбічнага паэта Аўрэлія Апалінарыса, які ў сваёй паэме абсікаў справы яго бацькі, Нумерыян, нібы сонца, зацямніў сваімі праменямі, выдаўшы свой папярэдне прачытаны твор».''<ref name="вописк">''Флавий Вописк Сиракузянин''. История Августов. Кар, Карин и Нумериан. XI. 1—3.</ref>.</blockquote><ref name="вописк"/>.</blockquote> Апроч таго, біёграф прынцэпса расказвае таксама і пра тое, што зварот, які Нумерыян адправіў сенатарам, быў, па аповедах сведак, гэтак выразна складзеным, што імі быў выпушчаны загад, паводле якога ва Ульпіевай бібліятэцы (пабудаванай архітэктарам [[Траян]]а Апаладорам Дамаскім на [[Форум Траяна|форуме Траяна]]) усталёўвалася статуя ў гонар імператара, аднак не як гасудару, а як рытору. На ёй была высечана наступны пасвячальны надпіс: «Нумерыяну Цэзару, самаму магутнаму прамоўцу свайго часу»<ref name="вописк" />. Больш ні ў адной крыніцы не расказваецца пра асобу Нумерыяна{{sfn|Leadbetter|2001|p=}}. Аднак вядома пра тое, што вышэйназваны паэт {{нп3|Марк Аўрэлій Алімпій Немезіян|Алімпій Немезіян|en|Nemesianus}} згадваў у сваёй працы «Кінегетыка» («Пра паляванне») пра жаданне напісаць эпічную паэму, што расказвала б пра дзеі Карына і Нумерыяна, але гэты план, па ўсёй бачнасці, так і не быў ажыццёўлены {{sfn|Southern|2001|p=285}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * {{кніга |аўтар = Аврелий Виктор. |частка = Кар, Карин и Нумериан |загаловак = О цезарях |спасылка = http://www.ancientrome.ru/antlitr/aur-vict/caesar-f.htm |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Флавий Вописк Сиракузянин. |частка = История Августов |загаловак = Кар, Карин и Нумериан |спасылка = http://ancientrome.ru/antlitr/sha/sirkkn.htm |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Иоанн Зонара. |частка = Сокращение истории |загаловак = От Александра Севера до Диоклетиана |спасылка = http://www.ancientsites.com/aw/Post/1049415 |месца = |год = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080521191250/http://www.ancientsites.com/aw/Post/1049415 |archivedate = 21 мая 2008 }} === Даследаванні === * {{кніга|аўтар=Mazzarino, Santo.|загаловак=Antico, tardoantico ed era costantiniana|спасылка=|месца=|выдавецтва=Edizioni Dedalo|год=1980|allpages=|isbn=|ref=Mazzarino}} * {{кніга|аўтар=Barnes, Timothy D.|загаловак=Constantine and Eusebius|спасылка=|месца=Cambridge, MA|выдавецтва=Harvard University Press|год=1981|allpages=|isbn=|ref=Barnes}} * {{кніга|аўтар=Грант, М.|загаловак=Римские императоры. Нумериан|спасылка=http://ancientrome.ru/imp/numer1.htm|месца={{М.}}|выдавецтва=ТЕРРА — Книжный клуб|год=1998|allpages=|ref=Грант}} * {{кніга|аўтар=Jones A. H. M., Martindale J. R., Morris J. |загаловак=The Prosopography of the Later Roman Empire. Vol. 1. A.D. 260—395|месца=Cambridge, MA|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1971|allpages=1152|isbn=|ref=PLRE}} * {{cite web |author = Leadbetter, William. |url = http://www.roman-emperors.org/numerian.htm |title = Numerianus (283—284 A.D.) |work = An Online Encyclopedia of Roman Emperors |publisher = 2001 |lang = en |ref = Leadbetter2001 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200731053140/http://www.roman-emperors.org/numerian.htm |archivedate = 31 ліпеня 2020 |url-status = dead }} * {{кніга|аўтар=Southern, Pat.|загаловак=The Roman Empire from Severus to Constantine|спасылка=|месца=London, New York|выдавецтва=Routledge|год=2001|allpages=|isbn=|ref=Southern}} * {{кніга|аўтар=Potter, David Stone.|загаловак=The Roman Empire at Bay, AD 180—395|спасылка=|месца=|выдавецтва=Routledge|год=2004|allpages=|ref=Potter}} * {{кніга|аўтар=Bowman, Alan K.|загаловак=The Cambridge Ancient History: The Crisis of Empire, A.D. 193—337|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=2004|allpages=|ref=Bowman}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/numerian/i.html|title=Монеты Нумериана|lang=en|accessdate=2012-12-23}} {{Рымскія імператары}} {{Рымскія консулы 269—305 гадоў}} [[Катэгорыя:Рымскія консулы III стагоддзя]] [[Катэгорыя:Салдацкія імператары]] [[Катэгорыя:Забітыя манархі]] tcv6b8xnph92wmkol24v2j4cn8ruxnv Вядзьмак 0 446213 5143281 4936296 2026-05-18T22:00:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143281 wikitext text/x-wiki '''Вядзьмак''', вядзьмар<ref>Слоўнік беларускай мовы. Мінск: Беларуская навука, 2012.</ref> ({{Lang-uk|відьмак, відьмар, відьмун}}{{Sfn|Слащёв|1995|name=s|с=73}}, ''відьмач''<ref>[http://hrinchenko.com/slovar/znachenie-slova/7503-vidmak.html Словарь української мови / Упор. з дод. влас. матеріалу Б. Грінченко : в 4-х т. — К.: Вид-во Академії наук Української РСР, 1958. Том 1, ст. 235] {{ref-uk}}</ref>; {{lang-ru|ведьмак}}{{Sfn|Слащёв|1995|name=s|с=73}}) — персанаж [[Славянская міфалогія|славянскай міфалогіі]]{{Sfn|Королёв|2006|name=k}} і дэманалогіі{{Sfn|Слащёв|1995|name=s|с=73}}, калдун. З’яўляецца начальнікам над [[ведзьма]]мі пэўнай мясцовасці; можа дзейнічаць заадно з імі або, наадварот, абараняць людзей ад выхадак ведзьмаў і заложных нябожчыкаў{{Sfn|Максимов|1903|name=m}}, [[Замовы|замовамі]] лячыць хваробы людзей і жывёл. У граматычным дачыненні да слова «вядзьмак» ёсць адпаведнік жаночага роду з падобнай [[этымалогія]]й — «[[ведзьма]]». Валодаючы [[Магія|магічнымі]] здольнасцямі, вядзьмак можа па сваім жаданні [[Пярэварацень|перавярнуцца]] ў матылька, каня, ваўка ці іншую жывёлу. Паводле этнаграфічных запісаў святара [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] з [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]] (1890), мясцовыя жыхары верылі, што чараўнік (вядзьмак) для ўзаемадзеяння з нячыстай сілай абавязкова мусіць надзець на сябе конскі хамут{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Па павер’ях, вядзьмак можа быць «прыроджаным» або «навучаным». У «прыроджанага» ведзьмака можа не быць барады, вусоў, затое прысутнічае маленькі хвосцік, а адлюстраванне ў зрэнках вачэй перавернута дагары нагамі. «Навучаны» вядзьмак нічым не адрозніваецца ад нармальнага чалавека. Перад смерцю вядзьмак павінен перадаць свае веды іншаму чалавеку. Калі ён памірае, надыходзіць засуха або ідуць бясконцыя дажджы. Згодна з беларускімі павер'ямі, пасля смерці чараўнік пачынае хадзіць па начах і ў першую чаргу пужае жыхароў свайго былога дома. Ён б'е гаршкі, раскідвае хлеб і яйкі, выганяе жывёлу з хлявоў і нават можа скінуць дах з хаты{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Каб не дапусціць пераўтварэння ведзьмака ў [[вупыр]]а ці спыніць яго пасмяротнае хаджэнне, людзі праводзілі шэраг ахоўных рытуалаў. Па адным з агульнаславянскіх павер’яў, пасля смерці ведзьмака варта адсекчы яму галаву, пакласці яго тварам уніз і забіць у рот кол. На Піншчыне для заспакаення чараўніка забівалі асінавы кол у галавах яго магілы. Калі гэта не дапамагала, то саму магілу і дом, куды ён прыходзіў, шчодра абсыпалі асвечаным макам-самасейкай{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Часам у магілу дадаткова кладуць кавалак асіны, цвікі, паперу, габлюшку, ля магілы тройчы рассыпаюць мак. Калі ўсё было зроблена правільна, людзі верылі, што вядзьмак больш не патурбуе жывых. Па іншых павер’ях, вядзьмак і пасля смерці ахоўвае сяло, не прапускаючы ў яго мерцвякоў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{h|Королёв|2006|''Королёв, К.'' [https://www.antmir.ru/html/v/ved5mak.html Ведьмак] // Энциклопедия сверхъестественных существ. — Эксмо, 2006. — 720 с. — 5000 экз. — ISBN 5-699-10432-1.}} {{ref-ru}} * {{h|Максимов|1903|''Максимов С. В.'' [https://ru.wikisource.org/wiki/Нечистая,%20неведомая%20и%20крестная%20сила%20(Максимов)/Ведьма Ведьма] // [https://ru.wikisource.org/wiki/Нечистая,%20неведомая%20и%20крестная%20сила%20(Максимов) Нечистая, неведомая и крестная сила]. — {{СПб.}}: Товарищество Р. Голике и А. Вильворг, 1903. — С. 133—146.}} {{ref-ru}} * ''[[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Никифоровский Н. Я.]]'' [https://ru.wikisource.org/wiki/Нечистики%20(Никифоровский)/Ведьмаки%20и%20ведьмы Ведьмаки и ведьмы] // [https://ru.wikisource.org/wiki/Нечистики%20(Никифоровский) Нечистики : Свод простонародных в Витебской Белоруссии сказаний о нечистой силе]. — Вильна: Н. Мац и Ко, 1907. — С. 90—96. {{ref-ru}} * {{h|Слащёв|1995|[http://prorok.ru/tesaurus/194/60489/ Ведьмак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170320085509/http://prorok.ru/tesaurus/194/60489 |date=20 сакавіка 2017 }} / В. В. Слащёв // Славянская мифология : энциклопедический словарь / редколлегия: С. М. Толстая (отв. ред.), Т. А. Агапкина, О. В. Белова, Л. Н. Виноградова, В. Я. Петрухин; Ин-т славяноведения РАН. — 2-е изд. — {{М.}} : Междунар. отношения, 2002. — С. 73—74. — ISBN 5-7133-1069-8.}} {{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://myfhology.narod.ru/magiks/vedmak.html Міфалагічная энцыклапедыя — «Вядзьмак»] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вядзьмарства]] [[Катэгорыя:Славянская міфалогія]] tknh4vq3kgcdk8n69iw4phcrd1qh9b7 5143283 5143281 2026-05-18T22:01:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143283 wikitext text/x-wiki '''Вядзьмак''', вядзьмар<ref>Слоўнік беларускай мовы. Мінск: Беларуская навука, 2012.</ref> ({{Lang-uk|відьмак, відьмар, відьмун}}{{Sfn|Слащёв|1995|name=s|с=73}}, ''відьмач''<ref>[http://hrinchenko.com/slovar/znachenie-slova/7503-vidmak.html Словарь української мови / Упор. з дод. влас. матеріалу Б. Грінченко : в 4-х т. — К.: Вид-во Академії наук Української РСР, 1958. Том 1, ст. 235] {{ref-uk}}</ref>; {{lang-ru|ведьмак}}{{Sfn|Слащёв|1995|name=s|с=73}}) — персанаж [[Славянская міфалогія|славянскай міфалогіі]]{{Sfn|Королёв|2006|name=k}} і дэманалогіі{{Sfn|Слащёв|1995|name=s|с=73}}, калдун. З’яўляецца начальнікам над [[ведзьма]]мі пэўнай мясцовасці; можа дзейнічаць заадно з імі або, наадварот, абараняць людзей ад выхадак ведзьмаў і заложных нябожчыкаў{{Sfn|Максимов|1903|name=m}}, [[Замовы|замовамі]] лячыць хваробы людзей і жывёл. У граматычным дачыненні да слова «вядзьмак» ёсць адпаведнік жаночага роду з падобнай [[этымалогія]]й — «[[ведзьма]]». Валодаючы [[Магія|магічнымі]] здольнасцямі, вядзьмак можа па сваім жаданні [[Пярэварацень|перавярнуцца]] ў матылька, каня, ваўка ці іншую жывёлу. Паводле этнаграфічных запісаў святара [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] з [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]] (1890), мясцовыя жыхары верылі, што чараўнік (вядзьмак) для ўзаемадзеяння з нячыстай сілай абавязкова мусіць надзець на сябе [[Хамут|конскі хамут]]{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Па павер’ях, вядзьмак можа быць «прыроджаным» або «навучаным». У «прыроджанага» ведзьмака можа не быць барады, вусоў, затое прысутнічае маленькі хвосцік, а адлюстраванне ў зрэнках вачэй перавернута дагары нагамі. «Навучаны» вядзьмак нічым не адрозніваецца ад нармальнага чалавека. Перад смерцю вядзьмак павінен перадаць свае веды іншаму чалавеку. Калі ён памірае, надыходзіць засуха або ідуць бясконцыя дажджы. Згодна з беларускімі павер'ямі, пасля смерці чараўнік пачынае хадзіць па начах і ў першую чаргу пужае жыхароў свайго былога дома. Ён б'е гаршкі, раскідвае хлеб і яйкі, выганяе жывёлу з хлявоў і нават можа скінуць дах з хаты{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Каб не дапусціць пераўтварэння ведзьмака ў [[вупыр]]а ці спыніць яго пасмяротнае хаджэнне, людзі праводзілі шэраг ахоўных рытуалаў. Па адным з агульнаславянскіх павер’яў, пасля смерці ведзьмака варта адсекчы яму галаву, пакласці яго тварам уніз і забіць у рот кол. На Піншчыне для заспакаення чараўніка забівалі асінавы кол у галавах яго магілы. Калі гэта не дапамагала, то саму магілу і дом, куды ён прыходзіў, шчодра абсыпалі асвечаным макам-самасейкай{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=190}}. Часам у магілу дадаткова кладуць кавалак асіны, цвікі, паперу, габлюшку, ля магілы тройчы рассыпаюць мак. Калі ўсё было зроблена правільна, людзі верылі, што вядзьмак больш не патурбуе жывых. Па іншых павер’ях, вядзьмак і пасля смерці ахоўвае сяло, не прапускаючы ў яго мерцвякоў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{h|Королёв|2006|''Королёв, К.'' [https://www.antmir.ru/html/v/ved5mak.html Ведьмак] // Энциклопедия сверхъестественных существ. — Эксмо, 2006. — 720 с. — 5000 экз. — ISBN 5-699-10432-1.}} {{ref-ru}} * {{h|Максимов|1903|''Максимов С. В.'' [https://ru.wikisource.org/wiki/Нечистая,%20неведомая%20и%20крестная%20сила%20(Максимов)/Ведьма Ведьма] // [https://ru.wikisource.org/wiki/Нечистая,%20неведомая%20и%20крестная%20сила%20(Максимов) Нечистая, неведомая и крестная сила]. — {{СПб.}}: Товарищество Р. Голике и А. Вильворг, 1903. — С. 133—146.}} {{ref-ru}} * ''[[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Никифоровский Н. Я.]]'' [https://ru.wikisource.org/wiki/Нечистики%20(Никифоровский)/Ведьмаки%20и%20ведьмы Ведьмаки и ведьмы] // [https://ru.wikisource.org/wiki/Нечистики%20(Никифоровский) Нечистики : Свод простонародных в Витебской Белоруссии сказаний о нечистой силе]. — Вильна: Н. Мац и Ко, 1907. — С. 90—96. {{ref-ru}} * {{h|Слащёв|1995|[http://prorok.ru/tesaurus/194/60489/ Ведьмак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170320085509/http://prorok.ru/tesaurus/194/60489 |date=20 сакавіка 2017 }} / В. В. Слащёв // Славянская мифология : энциклопедический словарь / редколлегия: С. М. Толстая (отв. ред.), Т. А. Агапкина, О. В. Белова, Л. Н. Виноградова, В. Я. Петрухин; Ин-т славяноведения РАН. — 2-е изд. — {{М.}} : Междунар. отношения, 2002. — С. 73—74. — ISBN 5-7133-1069-8.}} {{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://myfhology.narod.ru/magiks/vedmak.html Міфалагічная энцыклапедыя — «Вядзьмак»] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вядзьмарства]] [[Катэгорыя:Славянская міфалогія]] pbenkiy97rnvsm13u4viyar23os91v4 Эазінафільнае запаленне стрававода 0 464061 5143195 4603364 2026-05-18T18:41:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143195 wikitext text/x-wiki {{хвароба|Name=Эазінафільнае запаленне стрававода|Image=Eosinophilic esophagitis - very high mag.jpg|Caption=Гісталагічны вобраз ЭЗС (гематаксілін-эазін).|Field=[[Gastroenterology]]|DiseasesDB=|ICD10={{ICD10|K|20}}|ICD9={{ICD9|530.13}}|ICDO=|OMIM=|MedlinePlus=|eMedicineSubj=article|eMedicineTopic=1610470|MeshID=D057765}} '''Эазінафільнае запаленне [[Стрававод чалавека|стрававода]] (эазінафільны эзафагіт)''' — хранічнае аўтаімуннае захворванне стрававода, выкліканае харчовымі і аэразольнымі [[Алергія|алергенамі]]. Клінічна праяўляецца сімптомамі дысфункцыі стрававода, а гісталагічна — запаленчай інфільтрацыяй сценкі стрававода з перавагай [[Эазінафіл|эазінафілаў]]. У 50 % хворых на ЭЗС назіраюцца атапічныя захворванні: [[дыхавіца]], [[алергічны рыніт]], [[атапічны дэрматыт]], IgE-залежныя харчовыя алергіі. == Клінічны вобраз == Скаргі хворага неспецыфічныя і могуць з узростам змяняцца. У дзяцей дамінуюць складанасці падчас кармлення, адмовы ад прыёму ежы, а таксама тармажэнне прыросту масы цела і росту; у дарослых — [[дысфагія]] і эпізоды захрасання кавалкаў ежы. Характэрнымі рысамі ЭЗС з’яўляюцца пазбяганне прадуктаў харчавання, якія ствараюць праблемы з глытаннем, і працяглы час перажоўвання. Хворы спажывае шмат вады падчас прыёму ежы. Могуць назірацца боль за грудзінай і сімптомы [[Гастраэзафагеальная рэфлюксная хвароба|страўнікава-страваводнага рэфлюксу]]. == Дыягностыка == [[Файл:Multi ring esophagus.jpg|міні|Эндаскапічны вобраз ЭЗС. Відочныя характэрыстычныя кольцы слізістай абалонкі.]] * Лабараторныя даследаванні: невялікая [[эазінафілія]] перыферычнай крыві ў 5-50 % хворых, у ~70 % павышаны агульны ўзровень IgE ў крыві, а таксама спецыфічных для харчовых і аэразольных алергенаў IgE. * [[Эндаскапія]]: кругавыя зморшчыны, кольцы слізістай абалонкі (вобраз [[Трахея|трахеі]]), падоўжныя разоры, камякі, налёты белага колеру, адсутнасць сасудзістага малюнка, гіперэмія і набраканне слізістай абалонкі, пры запушчанай хваробе — стэнозы. Нармальны вобраз слізістай абалонкі стрававода (у 10 % хворых) не выключае ЭЗС. * Гісталагічныя даследаванні: біяптаты (2-4) для гісталагічных даследаванняў дыстальнай і праксімальнай часткі стрававода выяўляюць наяўнасць эазінафілаў у [[Эпітэлій|эпітэліі]] і іншых абшарах сценкі стрававода, наяўнасць эазінафільных мікраабсцэсаў, пашырэнне міжклетачных прастор, гіпертрафію і падаўжэнне музкоў базальнай мембраны, а таксама фіброз базальнай мембраны слізістай абалонкі. === Дыягнастычныя крытэры ЭЗС (ACG 2013)<ref>{{Cite web |url=https://gi.org/guideline/evidenced-based-approach-to-the-diagnosis-and-management-of-esophageal-eosinophilia-and-eosinophilic-esophagitis-eoe/ |title=Архіўная копія |access-date=10 красавіка 2017 |archive-date=4 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504072155/http://gi.org/guideline/evidenced-based-approach-to-the-diagnosis-and-management-of-esophageal-eosinophilia-and-eosinophilic-esophagitis-eoe/ |url-status=dead }}</ref> === # сімптомы з’яўляюцца вынікам дысфункцыі стрававода; # у біяптатах з стрававода выяўляецца запаленне з наяўнасцю >15 эазінафілаў у п / б (павелічэнне х 400); # эазінафільнае запаленне абмежавана выключна страваводам і працягваецца, нягледзячы на лячэнне ІПП; # выключаны іншыя прычыны эазінафіліі стрававода. == Дыферэнцыяльная дыягностыка == # [[гастраэзафагеальная рэфлюксная хвароба]]; # іншыя прычыны дысфагіі; # іншыя прычыны эазінафіліі стрававода: #* эазінафілія стрававода з добрай рэакцыяй на ІПП (калі хворы без істотнага рэфлюксу, з гісталагічна пацверджанай эазінафіліяй стрававода адказвае клінічна і гісталагічна на 2-месячнае лячэнне ІПП; механізм невядомы); #* эазінафільны [[гастраэнтэракаліт]]; #* [[хвароба Крона]]; #* гіперэазінафільны сіндром; #* [[цэліякія]]; #* [[ахалазія кардыі]]; #* хваробы злучальнай тканкі; #* [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыі]]; #* [[Хвароба "трансплантант супраць гаспадара"|хвароба «трансплантант супраць гаспадара».]] == Лячэнне == === Дыета === Перш за ўсё, належыць ацаніць мэтазгоднасць элімінацыйнай дыеты: # Элементная дыета — дыетычнае харчаванне, вырабленае вытворчым шляхам; добра збалансаванае, ачышчанае ад алергенаў, але пацыенты могуць яго не прымаць з-за смаку. # Эмпірычная гіпаалергенная дыета — грунтуецца на элімінацыі найбольш частых харчовых алергенаў, у тым ліку [[Малако|малака]], [[Яйцо|яек]], [[рыбы]], [[Арэхі|арэхаў]], [[Соя|соі]] і [[Пшаніца|пшаніцы]]. # Мэтанакіраваная элімінацыйная дыета — падабраная згодна з індывідуальнымі патрэбамі і магчымасцямі пацыента на падставе анамнэзу і вынікаў алергічных тэстаў. === Фармакалагічнае лячэнне === # [[Інгібітары пратоннай помпы|ІПП]]: добрая рэакцыя мае дачыненне да дыферэнцыяльнай дыягностыкі, але таксама лячэнне ІПП змяншае інтэнсіўнасць сімптомаў у часткі хворых. # [[Стэроіды|ГКС]] мясцовага дзеяння: з’яўляюцца прэпаратамі па выбару. Адсутнічаюць прэпараты, спецыфічныя для ЭЗС, выкарыстоўваюцца прэпараты аэразольных ГКС: будэсонід або флютыказон. Непажаданы эфект — кандыдоз стрававода. У хворых без адказу на стандартнае 8-тыднёвае лячэнне можна працягнуць тэрапію з большымі дозамі прэпаратаў. # ГКС агульнага дзеяння: найбольш эфектыўныя, але ў сувязі са значнымі пабочнымі дзеяннямі зарэзерваваныя для хворых з цяжкімі сімптомамі, якія патрабуюць хуткага дасягнення клінічнага паляпшэння або не адказалі на іншае лячэнне. У большасці хворых назіраецца стэроідазалежнасць — пасля адмены ГКС сімптомы вяртаюцца. Стандартная доза прэднізалона складае 1-2 мг / кг / дз. == Прагноз == ЭЗС з’яўляецца хранічнай хваробай: поўнае знікненне сімптомаў магчыма, але ў большасці хворых назіраецца толькі памяншэнне інтэнсіўнасці сімптомаў. Спыненне лячэння можа выклікаць рэцыдыў. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Gajewski, Piotr|загаловак=Interna Szczeklika - mały podręcznik 2016/2017|выдавецтва=Elsevier|год=2016|старонак=1535|isbn=978-83-7430-491-7}} * {{кніга |аўтар=Варанец, В.І. |загаловак=Руска-беларускі тлумачальны слоўнік медыцынскіх тэрмінаў: для супрацоўнікаў сферы аховы здароўя, студэнтаў медыцынскіх устаноў вышэйшай і сярэдняй адукацыі |выдавецтва=Чатыры чвэрці|год=2013 |старонак=208|isbn=978-985-7058-13-6 }} [[Катэгорыя:Гастраэнтэралогія]] [[Катэгорыя:Захворванні страўнікава-кішачнага тракту]] pig0ffm4ojlistusx290ctvzom4ahsc Шчыткавіцкі сельсавет 0 469438 5143139 4704280 2026-05-18T16:59:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143139 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шчыткавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Старадарожскі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Шчыткавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = Дражын Людміла Мікалаеўна |Назва главы2 = Старшыня |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1224 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://www.staryedorogi.minsk-region.by/ru/schitk_CC-ru/ |Заўвагі = }} '''Шчы́ткавіцкі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Шчыткавічы]]. == Геаграфія == Шчыткавіцкі сельсавет мяжуе з [[Дражнаўскі сельсавет (Старадарожскі раён)|Дражнаўскім сельсаветам]] Старадарожскага раёна, [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]], [[Слуцкі раён|Слуцкім]] раёнамі Мінскай вобласці, [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёнам]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Старадарожскага раёна [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Старадарожскім раёне БССР. З 12 лютага 1935 года ў складзе [[Грэскі раён|Грэскага раёна]], з 21 чэрвеня 1935 года — Слуцкай акругі. З 5 красавіка 1936 года ў складзе Старадарожскага раёна. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Старадарожскім раёне Мінскай вобласці. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. З 25 снежня 1962 года па 30 ліпеня 1966 года сельсавет у складзе [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]]. == Населеныя пункты == У склад сельсавета ўваходзяць 11 населеных пунктаў: * аграгарадок [[Церабуты (Старадарожскі раён)|Церабуты]] * аграгарадок [[Шчыткавічы]] * вёска [[Асавец (Старадарожскі раён)|Асавец]] * вёска [[Вішнеўка (Старадарожскі раён)|Вішнеўка]] * вёска [[Гнезднае]] * вёска [[Застарычча]] * вёска [[Лавы (Старадарожскі раён)|Лавы]] * вёска [[Ліпаўка (Старадарожскі раён)|Ліпаўка]] * вёска [[Ляўкі (Старадарожскі раён)|Ляўкі]] * вёска [[Малінаўка (Старадарожскі раён)|Малінаўка]] * вёска [[Мішавічы]] == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1565 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 96,0 % — [[беларусы]], 2,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1224 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Вытворчая сфера == * ААТ «Шчыткавічы» * ТАА «Профітагра» == Сацыяльна-культурная сфера == * Ахова здароўя: фельчарска-акушэрскі пункт, участковая бальніца, аптэка. * Адукацыя: ВПК Шчыткавіцкі дзіцячы сад-сярэдняя школа, ВПК Церабуцкі дзіцячы сад-сярэдняя школа. * Культура: сельскі дом культуры, цэнтр культуры і вольнага часу, бібліятэка-клуб, две бібліятэкі. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Шчыткавіцкі сельсавет}} {{Старадарожскі раён}} {{Грэскі раён}} [[Катэгорыя:Шчыткавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Грэскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] lt2wbuyy25cnfagaa8gsbv6vl1lponz Нік Нолці 0 525937 5143386 4803569 2026-05-19T09:43:20Z Feeleman 163471 5143386 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Нікалас Кінг Нолці''' ({{lang-en|Nicholas King Nolte}}; нар.{{ДН|8|2|1941}}, [[Омаха]], [[Небраска]], [[ЗША]]) — амерыканскі {{акцёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|агучвання}}, трохразовы намінант на прэмію «[[Оскар]]» (1992, 1999, 2012), намінант на прэмію «Эмі» (1977), лаўрэат прэміі «[[Залаты глобус]]» (1992). == Фільмаграфія (частковая) == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1998|[[Тонкая чырвоная лінія (фільм, 1998)|Тонкая чырвоная лінія]]| The Thin Red Line|падпалкоўнік Тол}} {{УФільме|2003|[[Халк (фільм)|Халк ]]|Hulk|Дэвід Бэнар}} {{УФільме|2013|[[Паркер (фільм)|Паркер ]]| Parker|Хёрлі}} {{УСерыяле|2019|2019|[[Мандалорац]]|The Mandalorian|Куіл, агучка}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма}} {{DEFAULTSORT:Нолці Нік}} ni70o1jmyqln3cn0piuhmrpzoqbrz1w 5143388 5143386 2026-05-19T09:46:52Z Feeleman 163471 афармленне 5143388 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Нікалас Кінг Нолці''' ({{lang-en|Nicholas King Nolte}}; нар.{{ДН|8|2|1941}}, [[Омаха]], [[Небраска]], [[ЗША]]) — амерыканскі {{акцёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|агучвання}}, трохразовы намінант на прэмію «[[Оскар]]» (1992, 1999, 2012), намінант на прэмію «Эмі» (1977), лаўрэат прэміі «[[Залаты глобус]]» (1992). == Фільмаграфія (частковая) == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1998|[[Тонкая чырвоная лінія (фільм, 1998)|Тонкая чырвоная лінія]]| The Thin Red Line|падпалкоўнік Тол}} {{УФільме|2003|[[Халк (фільм)|Халк ]]|Hulk|Дэвід Бэнар}} {{УФільме|2013|[[Паркер (фільм)|Паркер ]]| Parker|Хёрлі}} {{УСерыяле|2019|2019|[[Мандалорац]]|The Mandalorian|Куіл, агучка}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма}} {{DEFAULTSORT:Нолці Нік}} gpbiltlxd0b2bau1853358uyv7ly8h7 5143389 5143388 2026-05-19T09:47:13Z Feeleman 163471 дададзена [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5143389 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Нікалас Кінг Нолці''' ({{lang-en|Nicholas King Nolte}}; нар.{{ДН|8|2|1941}}, [[Омаха]], [[Небраска]], [[ЗША]]) — амерыканскі {{акцёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|агучвання}}, трохразовы намінант на прэмію «[[Оскар]]» (1992, 1999, 2012), намінант на прэмію «Эмі» (1977), лаўрэат прэміі «[[Залаты глобус]]» (1992). == Фільмаграфія (частковая) == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1998|[[Тонкая чырвоная лінія (фільм, 1998)|Тонкая чырвоная лінія]]| The Thin Red Line|падпалкоўнік Тол}} {{УФільме|2003|[[Халк (фільм)|Халк ]]|Hulk|Дэвід Бэнар}} {{УФільме|2013|[[Паркер (фільм)|Паркер ]]| Parker|Хёрлі}} {{УСерыяле|2019|2019|[[Мандалорац]]|The Mandalorian|Куіл, агучка}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма}} {{DEFAULTSORT:Нолці Нік}} [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] mxmbooc2flaca8b5i69vul7f5lg34t1 Электрамабіль 0 531518 5143307 5103899 2026-05-18T23:14:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143307 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} [[Файл:EdisonElectricCar1913.jpg|thumb|[[Томас Эдысан]] ля электрамабіля [[Detroit Electric]]]] [[Файл:Smart Hashtag 3 IMG 0269.jpg|thumb|Сучасны электрамабіль: красовер Smart #3.]] '''Электрамабіль''' (ад электра… + {{lang-la|mobilis}} рухомы) — [[аўтамабіль]], што прыводзіцца ў рух [[электрычны рухавік|электрарухавіком]], які сілкуецца ад змешчанай на гэтым жа аўтамабілі крыніцы току. У якасці крыніцы сілкавання выкарыстоўваюць электрычныя акумулятары, суперкандэнсатары, паліўныя элементы. Для [[Гібрыдны аўтамабіль|гібрыдных аўтамабіляў]] для прыводу электрарухавіка служыць бензінавы або дызельны рухавік. Вызначаюцца бясшумнасцю, бяздымнасцю, прастатой кіравання і высокімі дынамічнымі якасцямі, але маюць малы запас ходу, вялікую масу. == Гісторыя == === XIX стагоддзе === [[Файл:Jamais_contente.jpg|міні|250x250пкс|La Jamais Contente, [[1899]] г.]] Электрамабіль з’явіўся раней, чым рухавік унутранага згарання. Першы электрамабіль у выглядзе каляскі з электраматорам быў створаны ў [[1841|1841 годзе]]. Спецыяльны рэкордны электрамабіль з кулепадобным кузавам La Jamais Contente [[29 красавіка]] альбо [[1 мая]] [[1899|1899 года]], кіраваны гоншчыкам Камілам Жанаццы, першым пераадолеў 100-кіламетровы (62 мілі/гадзіна) бар’ер хуткасці на сушы. Афіцыйны рэкорд хуткасці склаў 105,882 км/г. Пазней вядомы амерыканскі канструктар электрамабіляў Уолтар Бэйкер дасягнуў хуткасці 130 км/г. Рэкорд па далёкасці прабегу на адной зарадцы паставіў электрамабіль фірмы «Борланд Электрык», праехалі 103,8 мілі (167 км) ад [[Чыкага]] да [[Мілуокі]]. На наступны дзень (пасля перазарадкі) электрамабіль вярнуўся ў Чыкага сваім ходам. Сярэдняя хуткасць склала 55 км/г. === Першая палова XX стагоддзя === Першапачаткова запас ходу і хуткасць у электрычных і бензінавых экіпажаў былі прыкладна аднолькавымі. Галоўным мінусам электрамабіляў была складаная сістэма падзарадкі. Паколькі тады яшчэ не існавала ўдасканаленых пераўтваральнікаў пераменнага току ў пастаянны, зарадка ажыццяўлялася вельмі складаным спосабам. Для падзарадкі выкарыстоўваўся электраматор, які працаваў ад пераменнага току. Ён круціў вал генератара, да якога былі падлучаныя батарэі электрамабіля. У 1906 годзе быў вынайдзены параўнальна просты ў эксплуатацыі выпрамнік току, але гэта істотна праблему падзарадкі не вырашыла. У першай чвэрці [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] шырокае распаўсюджванне атрымалі электрамабілі і [[Аўтамабіль|аўтамабілі]] з [[Парасілавая ўстаноўка|паравой машынай]]. У той час з усяго колькасці аўтамабіляў ЗША 38 % мелі электрычныя рухавікі, 40 % — паравыя, 22 % — бензінавыя{{Sfn|Щетина|1987|с=11}}. Значнае распаўсюджванне ў пачатку стагоддзя атрымалі і грузавыя электрамабілі, а таксама электрычныя амнібусы ([[электробус]]ы). [[Файл:1973_GM_electric_car.png|міні|1973 GM]] === Другая палова XX стагоддзя === Адраджэнне цікавасці да электрамабіляў адбылося ў [[1960-я]] гады з-за экалагічных праблем аўтатранспарту, а ў [[1970-я|1970-е]] гады, і з-за рэзкага росту кошту паліва ў выніку энергетычных крызісаў. Аднак пасля 1982 года цікавасць да электрамабіляў зноў спала. Гэта было выклікана рэзкім змяненнем кан’юнктуры на нафтавым рынку і слабымі эксплуатацыйнымі паказчыкамі доследных партый з-за недахопаў хімічных крыніц энергіі. У пачатку 1990-х гадоў штат [[Каліфорнія]] быў адным з самых загазаваных рэгіёнаў [[ЗША]]. Таму Каліфарнійскім Камітэтам Паветраных Рэсурсаў (CARB) было прынята рашэнне — у [[1998|1998 годзе]] 2 % прадаваных у [[Каліфорнія|Каліфорніі]] [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]] не павінны вырабляць выхлапаў, а да 2003 годзе — 10 %. Кампанія [[General Motors]] адрэагавала адной з першых і з 1996 года пачала серыйны выпуск мадэлі EV1 з электрычным прывадам. Некаторыя аўтавытворцы таксама пачалі продажу электрамабіляў у [[Каліфорнія|Каліфорніі]]. Асноўнай масай карыстальнікаў EV1 стала [[галівуд]]ская багемная публіка. Усяго з 1997 года ў Каліфорніі было прададзена каля 5500 электрамабіляў розных вытворцаў. Затым патрабаванне нулявой эмісіі было заменена на патрабаванне нізкай эмісіі. Амаль усе вырабленыя электрамабілі ў 2002 годзе былі канфіскаваныя ў карыстальнікаў і знішчаныя (толькі [[Toyota Motor Corporation|Toyota]] пакінула некаторым уладальнікам электрычныя RAV-4). У якасці прычыны называлася заканчэнне тэрміну службы [[Электрычны акумулятар|акумулятараў]].{{Крыніца?|25|09|2012}} [[General Motors|GM]] адмовіла арандатарам EV1 ў сказе выкупіць электрамабілі. Таксама GM хавала ад іх намер знішчыць канфіскаваныя EV1. Падрабязна аб гэтай гісторыі распавядаецца ў навукова-папулярным фільме 2006 года «Хто забіў электрамабіль?» ({{Lang-en|Who killed electric car?}}Who killed electric car?). === XXI стагоддзе === У апошнія гады ў сувязі з бесперапынным ростам кошту на [[Нафта|нафту]] электрамабілі зноў сталі набіраць папулярнасць. У рэпартажы CBS News [http://www.cbsnews.com/stories/2007/09/06/sunday/main3239838.shtml «Could The Electric Car Save Us?»] (англ.) паведамляецца, што ў 2007 г. зноў пачалося разгортванне прамысловай вытворчасці электрамабіляў. У сувязі з гэтай тэндэнцыяй рэжысёр фільма «Хто забіў электрамабіль?» Крыс Пэйн (Chris Paine) выпусціў працяг пад назвай {{Не перакладзена 3|Помста электракара|«Помста электракара»|en|Revenge of the Electric Car}}. У 2008 годзе [[Tesla Motors]] — амерыканская аўтамабільная кампанія з Крамянёвай даліны пачала выпуск спартыўнага электрамабіля [[Tesla Roadster]], не саступаўшага па хадавых якасцях (дынаміка разгону і максімальная хуткасць) звычайным аўтамабілям. 22-23 мая 2010 года пераробленая ў электрамабіль [[Daihatsu Mira]] EV, тварэнне Японскага клуба электрамабіляў, праехала 1003,184 кіламетра на адным зарадзе акумулятара<ref>{{Cite web |title=Рекорды и опыты открывают дорогу литиевым машинам будущего |url=http://www.licet.ru/article/a-4315.html |accessdate=26 верасня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130601174841/http://www.licet.ru/article/a-4315.html |archivedate=1 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. 24 жніўня 2010 года электрамабіль «Venturi Jamais Contente» з літый-іоннымі акумулятарамі, на салёным возеры ў [[Юта|штаце Юта]], усталяваў рэкорд хуткасці 495 км/г на дыстанцыі ў 1 км. Падчас заезду аўтамабіль развіваў максімальную хуткасць 515 км/г<ref>[http://www.evworld.com/news.cfm?newsid=23856 Venturi Streamliner Sets New World Speed Record 25 Aug 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140702061327/http://www.evworld.com/news.cfm?newsid=23856 |date=2 ліпеня 2014 }}</ref>. 27 кастрычніка 2010 года электрамабіль «lekker Mobil» канвертаваны з мікравэна [[Audi A2]] здзейсніў рэкордны прабег на адной зарадцы з [[Мюнхен]]а ў [[Берлін]] даўжынёй 605 км ва ўмовах рэальнага руху па дарогах агульнага карыстання, пры гэтым былі захаваны і дзейнічалі ўсе дапаможныя сістэмы, уключаючы ацяпленне. Электрамабіль з электрарухавіком магутнасцю 55 кВт быў створаны фірмай «lekker Energie» на аснове літый-палімернага акумулятара «Kolibri» фірмы «DBM Energy». У акумулятары было назапашана 115 кВт·г, што дазволіла электрамабілю праехаць увесь маршрут з сярэдняй хуткасцю 90 км/г (максімальная на асобных участках маршруту складала 130 км/г) і захаваць пасля фінішу 18 % ад першапачатковага зарада. Па дадзеных фірмы DBM Energy, электрапагрузчык з такім акумулятарам змог бесперапынна прапрацаваць 32 гадзіны, што ў 4 разы больш, чым з звычайным акумулятарам. Прадстаўнік фірмы «lekker Energie» сцвярджае, што акумулятар «Kolibri» здольны забяспечыць сумарны рэсурсны прабег да 500 000 км<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,6158417,00.html 600 км без подзарядки: новые перспективы развития электромобилей]</ref>. 29 лістапада 2010 года пераможцам конкурсу Еўрапейскі аўтамабіль года ўпершыню абвешчаны электрамабіль мадэлі [[Nissan Leaf]], які атрымаў 257 ачкоў<ref>[http://auto.lenta.ru/news/2010/11/29/coty/%7CЕвропейцы назвали «Автомобиль года»]</ref>. У чэрвені 2013 года з невялікім інтэрвалам гоначнымі электрамабілямі ZEOD RC японскай кампаніі Nissan і B12/69EV брытанскай кампаніі Drayson Racing Technologies былі ўсталяваныя чарговыя сусветныя рэкорды хуткасьці сярод электрамабіляў — 300 км/г і 330 км/г адпаведна. [[Экалогія|Экалагічны]] скандал Дызельгейт з [[Volkswagen Group|Фольксвагенам]] падштурхнуў многіх аўтавытворцаў да вытворчасці электрамабіляў<ref>[https://news.mail.ru/economics/23653823/ Как произошедшее с Volkswagen изменит мир — Новости Экономики — Новости Mail.Ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151019211351/https://news.mail.ru/economics/23653823/ |date=19 кастрычніка 2015 }}</ref>. Актыўна вядуцца распрацоўкі электрамабіляў у Кітаі. У студзені 2017 года электрамабіль Rimac Concept_One выйграў дрэг-гонку ў аднаго з самых хуткіх бензінавых аўтамабіляў у свеце — [[Bugatti Veyron]]<ref>{{Cite web|url=https://nplus1.ru/news/2017/01/16/veyron|title=Электромобиль обошел в гонке одну из быстрейших бензиновых машин|author=Василий Сычев|publisher=nplus1.ru|accessdate=2017-01-18}}</ref>. У [[2019]] годзе продажы электрамабіляў у [[Еўропа|Еўропе]] дасягнулі 383 660 адзінак<ref name="adt-2020-01-31">{{cite web |url = https://adt.by/tesla-model-3-samyj-populyarnyj-elektromobil-v-evrope/ |title = Tesla Model 3 — самый популярный электромобиль в Европе |publisher = adt.by |date = 2020-01-31 |accessdate = 2020-02-01 |language = ru |archive-date = 26 верасня 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200926011340/https://adt.by/tesla-model-3-samyj-populyarnyj-elektromobil-v-evrope/ |url-status = dead }}</ref>. {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; margin:auto; clear:both; text-align:center;" |+ Топ-10 электрамабіляў у Еўропе ! class="unsortable" | # ! colspan=2 class="unsortable" | Мадэль ! [[2019]]<ref name="adt-2020-01-31"/> ! [[2020]]<ref>{{cite web|url = https://www.jato.com/ev-registrations-in-europe-more-than-doubled-in-2020/ |title = EV registrations in Europe more than doubled in 2020 |publisher = jato.com |date = 2021-01-27 |accessdate = 2021-02-02 |language = en }}</ref> |- ! 1 | [[Файл:2015 Renault ZOE Dynamique Automatic (1).jpg|175px]] | [[Renault Zoe]] || 47 408 || 99 261 |- ! 2 | [[Файл:2019 Tesla Model 3 Performance AWD Front.jpg|175px]] | [[Tesla Model 3]] || 95 247 || 85 713 |- ! 3 | [[Файл:2020 Volkswagen ID.3 1st Front (2).jpg|175px]] | [[Volkswagen ID.3]] || — || 56 118 |- ! 4 | [[Файл:Geneva International Motor Show 2018, Le Grand-Saconnex (1X7A1439).jpg|175px]] | [[Hyundai Kona|Hyundai Kona Electric]] || 22 667 || 47 796 |- ! 5 | [[Файл:VW e-Golf (VII) – Frontansicht, 19. Juni 2014, Düsseldorf.jpg|175px]] | [[Volkswagen e-Golf]] || 28 710 || 33 650 |- ! 6 | [[Файл:Peugeot e-208 Allure Genf 2019 1Y7A5132.jpg|175px]] | [[Peugeot 208]] || — || 31 287 |- ! 7 | [[Файл:2018 Kia Niro FE Eco-Hybrid, front 5.12.19.jpg|175px]] | [[Kia Niro|Kia Niro EV]] || 10 139 || 31 019 |- ! 8 | [[Файл:Nissan Leaf 2018 (31874639158).jpg|175px]] | [[Nissan Leaf]] || 33 155 || 30 916 |- ! 9 | [[Файл:Audi E-Tron 55 Quattro Monrepos 2019 IMG 1880.jpg|175px]] | [[Audi e-tron]] || 18 483 || 26 454 |- ! 10 | [[Файл:2018 BMW i3 facelift (1).jpg|175px]] | [[BMW i3]] || 32 828 || 23 113 |- |} == Параўнанне з іншымі транспартнымі сродкамі == Электрамабілі адрозніваюцца нізкімі транспартнымі выдаткамі. Ford Ranger спажывае 0,25 [[Кілават-гадзіна|кВт·г]] на адзін [[кіламетр]] шляху, Toyota RAV4 EV — 0,19 кВт·г на [[кіламетр]]. Сярэдні гадавы прабег аўтамабіля ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] складае 19200 км (г. зн. 52 км у дзень). Пры кошту электраэнергіі ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ад 5 да 20 цэнтаў за кВт·г кошт гадавога прабегу Ford Ranger складае ад $240 да $1050, RAV-4 — ад $180 да $970. [[Каэфіцыент карыснага дзеяння|ККД]] цягавага электрарухавіка складае 88-95 %. Існуе меркаванне, што нізкі ўзровень [[Шумавое забруджванне|шуму]] электрамабіляў можа ствараць праблемы — пешаходы, пераходзячы дарогу, часцяком арыентуюцца на гук аўтамабіля. Зразумела, рэзкі шум працуючага магутнага электрарухавіка цяжка з чым-то зблытаць, шум электрапрывадаў [[тралейбус]]а (у асноўным, паветраных кампрэсараў і вентылятараў ў старых мадэлях), механічных перадач (дыферэнцыял і карданная перадача), электракара, цягніка [[Метрапалітэн|метро]] шырока вядомы, так што электрамабілю неабходна звычайнае для транспарту шумапрыглушэнне. Ды і шум сучаснага аўтамабіля на невялікай хуткасці вельмі малы, у асноўным, гэта шум трэння колаў аб асфальт, жвір або іншае пакрыццё. Аднак пры выкарыстанні маламагутных рухавікоў, як, напрыклад, у трамваях, шум сапраўды практычна адсутнічае і на некаторых якія выпускаюцца электрамабілях штучна павышаюць узровень шуму пры хуткасцях да 30 км/г. === Параўнанне з аўтамабілямі, абсталяванымі РУЗ === * Цягавыя электрарухавікі (ЦЭР) маюць [[Каэфіцыент карыснага дзеяння|ККД]] да 90-95 %, па параўнанні з 22-42 % у РУЗ<ref>[http://cogeneration.com.ua/htm/part1.htm Учебник по двигателям внутреннего сгорания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170925210025/http://www.cogeneration.com.ua/htm/part1.htm |date=25 верасня 2017 }}</ref>. * Больш высокая [[Экалогія|экалагічнасць]], з прычыны адсутнасці неабходнасці прымянення нафтавага паліва, антыфрызаў, маторных алеяў, а таксама фільтраў для гэтых вадкасцяў; адсутнасць шкодных выхлапаў у месцы знаходжання аўтамабіля (выкіды небяспечных рэчываў па-ранейшаму адбываюцца ў працэсе генерацыі электрычнасці на электрастанцыях, калі не выкарыстоўваюцца альтэрнатыўныя крыніцы энергіі, як, напрыклад, сонечная энергія ў сеткі аўтамабільных заправак Tesla Motors «[[Tesla Motors|Supercharger]]»). * Прастата канструкцыі (прастата электрарухавіка і [[Трансмісія|трансмісіі]]; адсутнасць неабходнасці ў пераключэнні перадач з прычыны высокай прыстасоўвальнасці крутоўнага моманту ТЭД да зменаў знешняй нагрузкі, нізкай устойлівай частоты кручэння вала электрарухавіка, магчымасці яго рэверсіравання) і кіравання, высокая надзейнасць і даўгавечнасць экіпажнай часткі (да 20-25 гадоў) у параўнанні з звычайным аўтамабілем. * РУЗ з’яўляецца крыніцай узнікнення дынамічных нагрузак і круцільных [[Ваганні|ваганняў]] у трансмісіі аўтамабіля і крыніцай вібрацый, якія перадаюцца апорнай канструкцыі аўтамабіля, на электрамабілі ЦЭР дынамічна ўраўнаважаны. * Меншы [[Шумавое забруджванне|шум]] за кошт меншага колькасці рухомых частак і механічных перадач. * Высокая плыўнасць ходу з шырокім інтэрвалам змены [[Вуглавая частата|частоты кручэння]] вала рухавіка. * Магчымасць тармажэння самім электрарухавіком (рэжым электрамагнітнага тормазу) без выкарыстання механічных тармазоў — адсутнасць трэння і, адпаведна, зносу тармазоў. * Простая магчымасць рэалізацыі поўнага прывада і тармажэння шляхам прымянення схемы «матор-кола», што дазваляе, апроч іншага, лёгка рэалізаваць сістэму павароту ўсіх чатырох колаў, аж да становішча, перпендыкулярнага кузаве электрамабіля. * Памяншэнне [[Лабавое супраціўленне|лабавога супраціву]] аўтамабіля па прычыне адсутнасці радыятара і іншых сістэм астуджэння <ref name="Аэродинамика подкапотного пространства">{{Cite web |url=http://carlines.ru/modules/Articles/article.php?storyid=70 |title=Аэродинамика подкапотного пространства : Carlines.ru — Про авто |access-date=26 верасня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151028080841/http://carlines.ru/modules/Articles/article.php?storyid=70 |archivedate=28 кастрычніка 2015 |url-status=dead }}</ref>. Аднак магутныя электрамабілі ўсё ж такі маюць вадкасную сістэму астуджэння і, адпаведна, радыятар. * Прастата тэхабслугоўвання, вялікі міжсэрвісны прабег, таннасць ТА і ТР. * Нізкая пажара- і выбуханебяспечнасць пры аварыі.{{Удакладніць}} * Магчымасць падзарадкі ад бытавой электрычнай сеткі (разеткі), але такі спосаб у 5-10 разоў даўжэй, чым ад спецыяльнага высакавольтнага зараднай прылады. ** Магчымасць падзарадкі акумулятараў падчас рэкуперацыйнага тармажэння. ** Магчымасць падзарадкі акумулятараў ад [[Сонечная батарэя|энергіі сонца]] (як падчас руху, так і падчас прастою аўтамабіля). ** Магчымасць падзарадкі акумулятараў ад рухаў амартызатараў на няроўнай дарозе.{{Няма АК 2||24|02|2016}} * Аўтамабіль з электрапрывадам — адзіны варыянт прымянення на легкавым аўтатранспарце таннай (па параўнанні з нафтавым або вадародным палівам) энергіі, што выпрацоўваецца [[Атамная электрастанцыя|АЭС]], [[Гідраэлектрастанцыя|ГЭС]] і да т. п. * Масавае прымяненне электрамабіляў змагло б дапамагчы ў вырашэнні праблемы «энергетычнага піка» за кошт падзарадкі акумулятараў ў начны час. [[Файл:Acp_tzero_dsc00309.jpg|міні|200x200пкс|Акумулятар электрамабіля]] * [[Электрычны акумулятар|Акумулятары]] за паўтара стагоддзя эвалюцыі так і не дасягнулі шчыльнасці энергіі і кошту, супастаўнай з гаручым палівам, аднак і гэтага ўжо дастаткова, каб амаль на роўных канкураваць з аўтамабілямі на бензіне. * Праблемай з’яўляецца вытворчасць і утылізацыя акумулятараў, якія часта ўтрымліваюць атрутныя кампаненты (напрыклад, [[свінец]] або [[літый]]) і кіслоты. * Частка акумулятараў энергіі траціцца на астуджэнне або абаграванне салона аўтамабіля, а таксама сілкаванне іншых бартавых энергаспажывальнікаў (напрыклад, святло або [[Кампрэсар|паветраны кампрэсар]]). Зімой далёкасць шляху памяншаецца ў 3 разы. Без падагрэву акумулятарныя батарэі значна горш функцыянуюць. * Пры масавай зарадцы электрамабіляў ад бытавой сеткі ўзрастаюць перагрузкі электрычных сетак «[[Апошняя міля|апошняй мілі]]», што багата зніжэннем якасці энергазабеспячэння і рызыкай лакальных аварый сеткі. * Доўгі час зарадкі акумулятараў у параўнанні з запраўкай палівам{{Удакладніць}}. Аднак, у адрозненне ад АЗС, месцазнаходжання зарадных станцый не маюць гэтак строгіх абмежаванняў і могуць размяшчацца ў больш зручных месцах, напрыклад, на паркоўках каля супермаркетаў, і могуць быць больш распаўсюджаныя, чым аўтазаправачныя станцыі. Таксама ў некаторых электрамабілях ўжо маецца магчымасць хуткай рабатызаванай замены акумулятараў літаральна за некалькі хвілін (гл. «[[Tesla Motors|Supercharger]]»). * Малы прабег большасці электрамабіляў на адной зарадцы. Літыевая батарэя ёмістасцю 24 кВт·г дазваляе электрамабілю праехаць каля 160 км. Выкарыстанне кандыцыянера, ацяпляльніка салона, загрузка электрамабіля пасажырамі або грузам, рух з частым разгонам/тармажэннем і хуткасцю больш за 90-100 км/г памяншаюць прабег да 80 км. * Высокі кошт літыевых батарэй, або высокая вага досыць ёмістых свінцовых батарэй. * Залежнасць ёмістасці акумулятара ад рэжыму разраду. Ёмістасць прыблізна зваротна прапарцыйная квадратнага пні ад разраднага току. Пераход ад секундных рэжымаў разраду (старцёр) да гадзінных павялічвае рэальную ёмістасць у дзясяткі разоў, таму гэты недахоп неістотна. * Магутнасць, якая выпрацоўваецца усімі сучаснымі электрастанцыямі, значна менш, чым магутнасць ўсіх сучасных аўтамабіляў. Выпрацоўваемай энергіі не хопіць на адначасовую зарадку вельмі вялікай колькасці электрамабіляў. Аднак варта ўлічыць, што выпрацоўка бензіну таксама патрабуе электрычнасці (да 5 кВт·г на літр), таму па меры памяншэння сусветнага спажывання бензіну магутнасці электрастанцый будуць пераразмяркоўвацца ў бок энергазабеспячэння электрамабіляў. Акрамя таго, у вельмі многіх аўтамабіляў магутнасць рухавіка моцна завышаная для таго, каб забяспечыць хуткі разгон — а электрамабілю гэта не трэба. * Для краін з халодным кліматам вельмі востра стаіць пытанне ацяплення салона. Для эфектыўнага ацяплення салона машыны сярэдніх памераў трэба каля 2-3 кВт цеплавой магутнасці, у той час як ёмістасць батарэі Mitsubishi i-MiEV складае каля 16 кВт·г, і ўключаная печ можа істотна адбіцца на яго запасе ходу. Аднак існуюць электрамабілі і з больш ёмістымі батарэямі, як у выпадку з Tesla Model S, уключанай печкі якой хопіць на двое сутак бесперапыннай працы. * [[Электрычны зарад]] [[Электрычны акумулятар|акумулятара]] паступова слабее, нават калі ён ніяк не выкарыстоўваецца. === Параўнанне з гібрыднымі аўтамабілямі === ; Перавагі * Агульная прастата канструкцыі і кіравання ў параўнанні з гібрыднымі аўтамабілямі. * Меншае колькасць механічных элементаў і дэталяў. * Больш высокая надзейнасць. * Прастата рамонту і абслугоўвання, а, як следства, і больш нізкія выдаткі пры эксплуатацыі. * Меншае забруджванне навакольнага асяроддзя. * Адсутнасць неабходнасці ў [[Паліва|паліве]]. Аднак варта заўважыць, што некаторыя гібрыды таксама могуць абыходзіцца без паліва (тэхналогія PHEV або Plug In Hybrid). * Істотная эканомія на 1 км шляху ў мяшаным або загарадным цыкле. * Больш простая электроніка, якая кіруе цягавае устаноўкай, так як няма неабходнасці кіраваць асобна разнастайнымі рухавікамі. * У большасці выпадкаў больш нізкі кошт. * Адсутнасць трансмісіі, у адрозненне ад механічных гібрыдаў. * Акумулятары электрамабіля працуюць вельмі актыўна, а, такім чынам, даволі моцна награваюцца. Акумулятары ж гібрыду працуюць у больш зберагалым рэжыме і мала грэюцца. Такім чынам, пры нізкіх тэмпературах навакольнага асяроддзя ёмістасць акумулятараў у гібрыднага аўтамабіля будзе істотна зніжацца. Аднак некаторыя гібрыдныя аўтамабілі (напрыклад, [[Toyota Prius]] 3) маюць агульную гібрыдную сістэму астуджэння, награваючую зімой цягавы акумулятар ад РУЗ, а летам, адпаведна, астуджальную. ; Недахопы * Вялікая [[маса]] акумулятараў. * Працяглая зарадка акумулятараў. Існуюць два асноўных спосабы зарадкі электрамабіляў: ад стандартнай бытавой электрычнай разеткі і на станцыях хуткай зарадкі. Першы спосаб падыходзіць для працяглых перыядаў прастою транспартнага сродку, напрыклад, у начны час ці падчас працоўнага дня. У гэтым выпадку поўны цыкл зарадкі акумулятара займае ад 8 да 10 гадзін. Другі спосаб — выкарыстанне станцыі хуткай зарадкі — забяспечвае значна больш кароткі час зарадкі: да 80 % ёмістасці акумулятара папаўняецца на працягу 30-40 хвілін. Гэта дазваляе аўтаўладальніку выкарыстоўваць час чакання для наведвання кафэ, гандлёвых цэнтраў або вырашэння іншых паўсядзённых задач. Раней даступнасць станцый хуткай зарадкі была абмежавана, аднак у цяперашні час адпаведная інфраструктура актыўна развіваецца, асабліва ў буйных гарадах і ўздоўж буйных аўтатрас. Гэта значна спрасціла эксплуатацыю электрамабіляў і павысіла зручнасць іх выкарыстання. * У большасці выпадкаў — нізкія дынамічныя паказчыкі. * У некаторых гібрыдах наогул адсутнічаюць электрычныя акумулятарныя батарэі. * У некаторых мадэлях гібрыдных аўтамабіляў магчымая рэалізацыя цягі асобна ад [[РУЗ]] і ТЭД{{чаму}}. Гэта значыць пры выхадзе з ладу аднаго з іх магчыма рух толькі на адным. * Найбольш буйныя аўтамабілебудаўнічыя кампаніі пасля 2000-х надаюць мала ўвагі электрамабіляў у карысць гібрыдаў. == Розныя варыянты рэалізацыі электрамабіля == === Электрамабілі, абсталяваныя [[Электрычны акумулятар|акумулятарнымі батарэямі]] === [[Файл:Special_people_Electric_Vehicle.jpg|злева|міні|300x300пкс|Электракаляска для інвалідаў і пенсіянераў. Май 2015, Ордалстанген, Нарвегія]] Акумулятарныя электрамабілі з’яўляюцца самым першым і простым выглядам электрамабіляў. Першыя працаздольныя мадэлі былі пабудаваныя яшчэ ў канцы XIX стагоддзя. Актыўна выкарыстоўваліся ў ЗША аж да 20-х гадоў XX стагоддзя. На працягу 30-40 гг. найбольш актыўна ўжываліся ў Нямеччыне. З 1947 г. шырока выкарыстоўваюцца ў Англіі<ref name="Stavrov">О. А. Ставров. Электромобили. Изд-во «Транспорт», 1968 г. УДК 629.113.65</ref>. Прынцыповая схема акумулятарнага электрамабіля ў агульным выпадку наступная: акумулятарная батарэя праз сілавую [[Электрычныя праваднікі|электраправодку]] і сістэму рэгулявання (кіравання) цягавага электрарухавіка злучаецца з ЦЭР, які, у сваю чаргу, праз карданны вал перадае галоўнай перадачы [[Момант сілы|круцільны момант]]. Тэхніка-эканамічныя параметры дадзенага тыпу электрамабіляў, перш за ўсё, залежаць ад характарыстык прымяняюцца акумулятарных батарэй. Велічыня жаданага прабегу электрамабіля на адзін зарад батарэі (запас ходу) прама прапарцыйная адносінах вагі акумулятарнай батарэі да поўнага вазе электрамабіля. Залежнасць вагі батарэі ад грузападымальнасці аўтамабіляў значна вышэй, чым залежнасць вагі карбюратарны рухавіка ад грузападымальнасці аўтамабіля. Батарэі размяшчаюцца на шасі аўтамабіляў часцей за ўсё такім чынам, каб мелася магчымасць: ажыццяўляць хуткую замену батарэй, акумулятараў, лёгкага доступу да выводным загваздкамі і адтулінам для залівання электраліта. Для гэтага часцей за ўсё батарэі размяшчаюць у двух скрынях па баках электрамабіля. === Электрамабілі, абсталяваныя паліўнымі элементамі === Характэрнай асаблівасцю электрамабіляў, аснашчаных ПЭ (паліўнымі элементамі), з’яўляецца тое, што маса энергасілавой устаноўкі не змяняецца пры змене яе энергаёмістасці, а павелічэнне запасу ходу можа быць дасягнута за кошт павелічэння масы паліва ў паліўных баках (як у аўтамабілях з [[РУЗ]]). Такім чынам, з аднаго боку, ПЭ дазваляюць істотна павысіць запас ходу электрамабіля, але, з іншага боку, паліва для іх мае высокі кошт, а таксама можа быць таксічным і пры перапрацоўцы ў ПЭ вылучаць у атмасферу шкодныя рэчывы. У электрамабілях з паветрана-алюмініевымі электрахімічнымі генератарамі для атрымання электрычнага току выкарыстоўваецца працэс акіслення алюмінія ў паветрана-алюмініевым паліўным элеменце{{Sfn|Жук|2012|с=28}}. {{Гл. таксама|GM Electrovan}} ==== Камбінаваныя энергаўстаноўкі ==== У канцы 1960-х і пачатку 1970-х гадоў быў распрацаваны шэраг вопытных узораў электрамабіляў з энергасілавымі ўстаноўкамі тыпу ''«Акумулятарныя батарэі — Паліўныя элементы»'': * У Англіі на базе DAF 44 быў створаны электрамабіль са змяшанай сістэмай сілкавання ад акумулятарных батарэй і ад гідразійна-паветраных ПЭ з удзельнай магутнасцю 160 Вт/кг Пры разгоне асноўная нагрузка клалася на батарэі, у астатніх рэжымах — на паліўныя элементы, подзараджаючыя акумулятарную батарэю. * У ЗША на базе Austin A-40 быў выраблены электрамабіль з камбінаванай сістэмай, у якую ўваходзяць шчолачныя вадародна-паветраныя элементы і свінцова-кіслотныя акумулятарныя батарэі. Запас ходу дасягаў 320 км. === Электрамабілі, якія выкарыстоўваюць іншыя крыніцы энергіі === ==== Электрамабілі на сонечных батарэях ==== Існуе мноства канструкцый электрамабіляў на сонечных батарэях, так званых «сонцамабіляў», аднак іх агульнай праблемай з’яўляецца нізкі ККД батарэй (звычайна каля 10-15 %, перадавыя распрацоўкі дазваляюць дамагчыся 30 %), што не дазваляе запасіць значная колькасць энергіі за дзень, скарачаючы сутачны прабег; да таго ж сонечныя элементы бескарысныя ноччу і ў пахмурнае надвор’е. Другая праблема — дарагоўля сонечных батарэй. Сярод прыкладаў сонцамабіляў можна назваць прататыпы ''Venturi Astrolab'', ''Venturi Eclectic'' (дадаткова абсталяваны ветравой устаноўкай), канцэпт-кар ''ItalDesign-Giugiaro Quaranta'' (зрэшты, энергіі, якую назапашваюць сонечныя батарэі, хапае ў ім хіба што на сілкаванне бартавой электронікі), італьянскі ''Phylla'', а таксама ''SolarWorld GT'', які ў 2012 годзе здзейсніў кругасветны марафон<ref>[http://www.solarworld-gt.de/en/solarworld-gt/ SolarWorld GT — официальный сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121005015654/http://www.solarworld-gt.de/en/solarworld-gt/ |date=5 кастрычніка 2012 }}</ref>. Апошні абсталяваны двума матор-коламі Loebbemotor намінальнай магутнасцю 1,4 кВт кожны (пікавая магутнасць — 4,2 кВт кожная, або ў суме — 11,42 конскія сілы). Дзякуючы малой масе (карбонавы кузаў дазволіў дамагчыся вагі 260 кг, сам кузаў важыць 85 кг) і аэрадынамічна дасканалай форме кузава (Сх = 0,137), удалося дамагчыся максімальнай хуткасці 120 км/г. Круізная хуткасць — 50 км/г (пры працы матораў на намінальнай магутнасці), на ёй SolarWorld GT можа праехаць 275 км — больш, чым многія сучасныя электрамабілі. Гэты прабег забяспечвае 21-кілаграмовая літый-іонная батарэя емістасцю 4,9 кВтг<ref>[http://www.hochschule-bochum.de/fileadmin/media/solarcar/SW_GT/Technische_Daten/technical_datasheet1.pdf SolarWorld GT — технические характеристики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020182402/http://www.hochschule-bochum.de/fileadmin/media/solarcar/SW_GT/Technische_Daten/technical_datasheet1.pdf |date=20 кастрычніка 2013 }}</ref>. Таксама існуюць гібрыдамабілі, якія прыводзяцца ў рух як сонечнай энергіяй, так і педалямі. У асноўным, гэта самаробныя машыны і прататыпы. Для заахвочвання вытворчасці сонцамабіляў і іх папулярызацыі існуюць спаборніцтвы накшталт трансаўстралійскага ралі «Сусветны сонечны выклік». На падобных спаборніцтвах звычайна спаборнічаюць студэнты тэхнічных ВНУ, якія ствараюць падобныя мадэлі ў якасці дыпломных работ. == Інфраструктура == {{Асноўны артыкул|Зарадная станцыя}} У залежнасці ад рынка і яго асаблівасцяў, для зарадкі электрамабіляў выкарыстоўваюцца розныя тыпы раздымаў зарадных прыстасаванняў. Найбольш распаўсюджаныя<ref name="insideevs.com-2023-10-18">{{cite web |author = Mark Kane |url = https://insideevs.com/reviews/672485/ccs1-tesla-nacs-charging-connector-transition-info/ |title = CCS1 To Tesla NACS Charging Connector Transition: Everything We Know |publisher = insideevs.com |date = 2023-10-18 |accessdate = 2023-10-19 |language = en }}</ref>: * '''SAE J1772 (Type 1)''': для зарадкі пераменным токам (1-фазная). Максімальная намінальная магутнасць — да 19,2 кВт (80 А пры 240 В). * '''Combined Charging System (CCS1)''', таксама вядомы як ''SAE J1772 Combo'' або ''CCS Combo 1'': для хуткай зарадкі пастаянным токам. Максімальная выходная магутнасць складае 500 кВт (пры току 500 А пры напрузе 1000 В). * '''IEC 62196-2 (Type 2)''': для пераменнага току (аднафазная або трохфазная зарадка). Максімальная выходная магутнасць складае 14,5 кВт (63 А пры 230 В) у 1-фазнага або 43,5 кВт (63 А пры 230 В) у 3-фазнага зараднага прыстасавання. * '''Combined Charging System (CCS2)''': для хуткай зарадкі пастаянным токам. Максімальная выходная магутнасць складае да 500 кВт (з разліку 500 А пры 1000 В). * '''NACS (North American Charging Standard)''': для зарадкі пераменным (1-фазным) і пастаянным токам. * '''CHAdeMO''': для зарадкі пастаянным токам. Распрацаваны кампаніяй [[Nissan]] і ўпершыню ўжыты на мадэлі [[Nissan Leaf]]. * '''GB/T''': выкарыстоўваецца ў электрамабілях кітайскай вытворчасці. Існуе два асобныя раздымы: адзін для зарадкі пераменным і іншы пастаянным токам. NACS быў распрацаваны кампаніяй Tesla і выкарыстоўваўся на зарадных станцыях сеткі [[Tesla Supercharger]]. 11 лістапада 2022 года Tesla дазволіла выкарыстоўваць свой тып канектара іншым кампаніям, плануючы, што гэты раздым для зарадкі стане стандартам у Паўночнай Амерыцы. У маі 2023 года [[Ford]] абвясціў аб пераходзе з CCS1 на NACS, пачынаючы з мадэляў наступнага пакалення. У чэрвені 2023 года аб аналагічным рашэнні абвясціла карпарацыя [[General Motors]]. З гэтага моманту ўсё больш вытворцаў сталі далучацца да NACS: [[Rivian]], [[Volvo]], [[Polestar]], [[Mercedes-Benz]], [[Nissan]], [[Fisker]], [[Honda]], [[Jaguar]] і [[BMW]] аб’явілі аб пераходзе на NACS пачынаючы з 2025 года, [[Hyundai Motor Company|Hyundai]], [[Kia]] і Genesis абвясцілі, што пераход пачнецца ў чацвёртым квартале 2024 года<ref name="insideevs.com-2023-10-18"/>. Па стане на сярэдзіну 2023 года, у ЗША ў адпаведнасці з федэральнымі патрабаваннямі нацыянальнай праграмы National Electric Vehicle Infrastructure Formula Program, каб мець права на атрыманне дзяржаўных сродкаў для будаўніцтва новай зараднай станцыі, кампаніі павінны абсталёўваць станцыі вілкамі CCS1. Усе фінансаваныя дзяржавай зарадныя станцыі пераменнага току павінны мець вілкі J1772. Іншыя тыпы не з’яўляюцца абавязковымі. У праектах, якія не падтрымліваюцца дзяржаўнай праграмай, можна выкарыстоўваць любы тып зараднага прыстасавання<ref name="insideevs.com-2023-10-18"/>. У Японіі выкарыстоўваюцца зарадныя прыстасаванні стандартаў J1772 (пераменны ток) і CHAdeMO (пастаянны ток). У Кітаі вытворцы, у тым ліку Tesla, выкарыстоўваюць зарадныя раздымы і вілкі сумяшчальныя з GB/T<ref name="insideevs.com-2023-10-18"/>. == Уздзеянне на навакольнае асяроддзе == У электрамабіляў, у адрозненне ад машын з рухавіком унутранага згарання, нулявыя выкіды выхлапных газаў, але іх эксплуатацыя выклікае ўскосныя выкіды, бо электрамабілі атрымліваюць энергію з электрычнай сеткі. Ацэнкі колькасці выкідаў на мілю для электрамабіляў з улікам выкідаў з электрычнай сеткі меншыя, чым для аўтамабіляў з бензінавым рухавіком, але яны не роўныя нулю. Так, ацэньваецца, што [[Chevrolet Bolt]] адказвае за выкід каля 92 грамаў вуглякіслага газу на мілю. Для параўнання, [[Chevrolet Malibu]] з бензінавым рухавіком робіць выкідаў больш за 320 грамаў на мілю. Аднак, вялікія і магутныя электрамабілі ўсё яшчэ могуць быць горшымі для навакольнага асяроддзя, чым невялікія звычайныя аўтамабілі. Больш высокая энергаэфектыўнасць можа знізіць выкіды ад эксплуатацыі і вытворчасці, а таксама павялічыць запас ходу і знізіць выдаткі. Памяншэнне вагі, паляпшэнне аэрадынамічнасці, удасканаленне электрарухавікоў і памяншэнне памеру батарэй дазволіць падвысіць эфектыўнасць электрамабіляў<ref>{{cite web |url = https://www.aceee.org/blog-post/2022/06/9000-pound-electric-hummer-shows-we-cant-ignore-efficiency-evs |title = 9,000-Pound Electric Hummer Shows We Can’t Ignore Efficiency of EVs |publisher = aceee.org |date = 2022-06-21 |accessdate = 2022-07-16 |language = en }}</ref>. Імкненне да павелічэння далёкасці прабегу і выпуску буйнейшых машын патрабуе павелічэння памеру акумулятарнай батарэі. Для вытворчасці акумулятараў выкарыстоўваюць матэрыялы, якія неабходна здабываць і перапрацоўваць, што таксама спрыяе павелічэнню выкідаў забруджвальных рэчываў. Здабыча карысных выкапняў аказвае значнае ўздзеянне на навакольнае асяроддзе і таксама можа мець негатыўныя сацыяльныя наступствы, уключаючы парушэнні правоў чалавека, у тым ліку задакументаваныя пры здабычы кобальту выкарыстанне прымусовай працы, дзіцячай працы і іншыя формы прымусу<ref>{{cite web |url = https://climatenexus.org/climate-issues/energy/electric-car-batteries-impacts/ |title = Impacts from Mining Lithium, Cobalt, and Other Materials for Electric Car Batteries |publisher = climatenexus.org |accessdate = 2022-07-16 |language = en |archive-date = 16 ліпеня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220716164958/https://climatenexus.org/climate-issues/energy/electric-car-batteries-impacts/ |url-status = dead }}</ref>. == Энергетыка == Ураўненне балансу энергіі: : e·G<sub>b</sub> = ω·L (G<sub>a</sub> + G<sub>э</sub> + G<sub>b</sub> + G<sub>п</sub>)·10³ :: дзе е — удзельная энергаёмістасць батарэі, Вт*г/кг; :: ω — удзельная расход энергіі пры руху ў рэжыме, для якога зададзены запас ходу, Вт*г/(т*км); :: G<sub>a</sub> — маса экіпажнай часткі, кг; :: G<sub>э</sub> — маса электрапрывада, кг; :: G<sub>п</sub> — карысная нагрузка, кг; :: G<sub>б</sub> — маса батарэі, кг. Поўная маса электрамабіля, кг: : G = G<sub>а</sub>+G<sub>э</sub>+G<sub>n</sub>+G<sub>б</sub> Вага акумулятарнай батарэі (у першым набліжэнні): : G<sub>b</sub> = ω·G·L·γ :: ω — удзельны расход энергіі на 1 т*км поўнага вагі пры зададзенай хуткасці руху, кВт*г/(т*км); :: L — запас ходу, км; :: γ — удзельная вага акумулятарнай батарэі, кг/кВт*ч. Удзельная энергія батарэі: : ω<sub>б</sub> = K·L/(G<sub>b</sub>/G) = K·L/α :: дзе Да — выдатак энергіі, аднесеныя да 1 км*кг, Вт*г/(кг*км); :: α — адносная маса батарэі. Максімальная магутнасць забеспячэння [[Механічны рух|механічнага руху]]: : Р<sub>д</sub> = ±Р<sub>да</sub>+Р<sub>т</sub>±Р<sub>а</sub>±Р<sub>н</sub> :: дзе Р<sub>да</sub> — магутнасць, выдаткоўваная на паскарэнне электрамабіля; :: P<sub>т</sub> — магутнасць, выдаткоўваная на пераадоленне сіл супраціву качэння; :: Р<sub>а</sub> — магутнасць, выдаткоўваная на пераадоленне аэрадынамічнага супраціву; :: Р<sub>н</sub> — магутнасць, выдаткоўваная на пераадоленне пад’ёму. Поўная магутнасць батарэі: : Р<sub>э</sub> = Р<sub>д</sub>/(η<sub>м</sub>·η<sub>э</sub>)+Р<sub>всп</sub> :: дзе η<sub>э</sub> — страты энергіі на пераўтварэнне электрычнай энергіі ў механічную; :: η<sub>м</sub> — страты механічнай энергіі пры перадачы на цягавыя колы; :: Р<sub>всп</sub> — магутнасць, выдаткоўваная на дапаможныя патрэбы. == У Беларусі == [[Файл:Charging station EV (Minsk, Belarus) — Станция зарядки электромобилей (Минск, Беларусь) 2.jpg|thumb|Станцыя зарадкі для электрамабіляў у [[Мінск]]у]] Па стане на 2021 год у [[Беларусь|Беларусі]] было 4 тысячы электрамабіляў<ref>{{cite news|title = Число электромобилей в Беларуси за первое полугодие выросло более чем в 2 раза |url= https://www.abw.by/novosti/rb/221673 |publisher = abw.by |date=2021-07-17 |accessdate=2021-07-17 |lang=ru }}</ref>. У кастрычніку 2014 года ў Мінску была ўсталявана першая ў Беларусі станцыя экспрэс-зарадкі стандарту CHAdeMO<ref> {{cite web |url = https://blr.belta.by/society/view/pershuju-u-belarusi-stantsyju-ekspres-zaradki-dlja-elektramabiljau-adkryli-na-vyezdze-z-minska-26348-2014/ |title = Першую ў Беларусі станцыю экспрэс-зарадкі для электрамабіляў адкрылі на выездзе з Мінска |date = 2014-10-09 |publisher = [[БелТА]] |accessdate = 2019-12-20}}</ref>. На канец 2018 года ў Беларусі налічвалася больш за 80 зарадных станцый<ref name="dev.by-2019-02-22">{{cite web |url = https://dev.by/news/yunison-nachal-prodazhi-v-belarusi-pervogo-sertificirovannogo-elektromobilya |title = Белорусский завод начал продажи первого сертифицированного электромобиля. Он китайский |date = 2019-02-22 |publisher = dev.by |accessdate = 2019-12-20|lang=ru}}</ref>. [[Файл:Zotye E200.jpg|thumb|left|Zotye E200 у Мінску]] У жніўні 2017 года быў паказаны прататып першага электрамабіля беларускай распрацоўкі. Машына была спраектавана {{нп3|Аб'яднаны інстытут машынабудавання|Аб'яднаным інстытутам машынабудавання|be-tarask|Аб’яднаны інстытут машынабудаваньня}} [[НАН Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук]]. Кузаў з падвескай і інтэр’ерам быў узяты ад серыйнага седана [[Geely SC7]]<ref>{{cite web |url = https://blr.belta.by/economics/view/prezentavany-pershy-belaruski-elektramabil-61172-2017/ |title = Прэзентаваны першы беларускі электрамабіль |date = 2017-08-22 |publisher = [[БелТА]] |accessdate = 2019-12-11}}</ref>. У канцы 2018 года ў Беларусі быў прэзентаваны кітайскі электрамабіль [[Zotye E200]]<ref name="dev.by-2019-02-22"/>. У пачатку [[2019]] года заводам «[[Юнісон]]» сабрана некалькі дзясяткаў гэтых машын, пасля чаго зборка была прыпынена<ref name="dev.by-2019-09-04">{{cite web |url = https://dev.by/news/belorusskii-yunison-priostanovil-sborku-elektromobilei |title = Белорусский «Юнисон» приостановил сборку электромобилей. Но успел продать пробную партию |date = 2019-09-04 |publisher = dev.by |accessdate = 2019-12-20|lang=ru}}</ref>. [[Файл:AKSM E321 (Belkommunmash electrobus) 2.jpg|thumb|Электробус [[АКСМ Е321]]]] У 2017 годзе ў Мінску з’явіліся першыя [[электробус]]ы<ref>{{cite web |url = https://zviazda.by/be/news/20170519/1495216382-pershyya-elektrobusy-u-minsku-buduc-hadzic-pa-marshruce-traleybusa-no59 |title = Першыя электробусы ў Мінску будуць хадзіць па маршруце тралейбуса №59 |publisher = zviazda.by |date = 2017-05-20 |accessdate = 2022-07-16 }}</ref>. У студзені 2018 года два электробусы з’явіліся на вуліцах [[Магілёў|Магілёва]]. Яны былі падораны адміністрацыяй кітайскай правінцыі [[Хунань]]<ref>{{cite web |url = https://zviazda.by/be/news/20180119/1516379354-u-magilyove-pachali-kursiravac-elektrobusy |title = У Магілёве пачалі курсіраваць электробусы |date = 2018-01-20 |publisher = zviazda.by |accessdate = 2022-07-16 }}</ref>. === Статыстыка продажаў === [[Файл:Electric cars charging in Minsk (23-01-2020) 1.jpg|thumb|left|Электрамабіль BMW у Мінску, на заднім плане — электрамабіль Nissan]] * У [[2018]] годзе афіцыйныя продажы электрамабіляў склалі тры адзінкі — [[BMW i3]], [[BMW i8]] і [[Jaguar I-Pace]]<ref name="news.21.by-2019-01-15">{{cite web |url=https://news.21.by/other-news/2019/01/15/1702764.html |title=Итоги продаж новых авто в 2018 году. LADA Vesta опередила Volkswagen Polo, Geely рвется на подиум |date=2019-01-15 |publisher=news.21.by |accessdate=2021-07-17 |language=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210711095052/https://news.21.by/other-news/2019/01/15/1702764.html |archivedate=11 ліпеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. * У [[2019]] годзе дылерамі-членамі [[Беларуская аўтамабільная асацыяцыя|Беларускай Аўтамабільнай Асацыяцыі]] было прададзена 11 электрамабіляў (0,018 %): [[Jaguar I-Pace]] — 8, [[BMW i3]] — 3<ref name="baa-2019">{{cite web |url = https://drive.google.com/file/d/1arnGe280j66ZT7o4C43b5uA0XywFd3x1/view |title = Общее количество новых автомобилей проданных в 2019 году (членами Автомобильной Ассоциации БАА) |date = 16-01-2020 |publisher = auto-baa.by |lang = ru |accessdate=2020-01-16}}</ref>. Акрамя таго, аператар [[Tesla Motors|Tesla]] ў Беларусі рэалізаваў 13 электракараў гэтай маркі: 8 адзінак [[Tesla Model X|Model X]] і 5 машын [[Tesla Model S|Model S]]<ref name="auto.tut.by-2020-01-20">{{cite web |url=https://auto.tut.by/news/autobusiness/669359.html |title=Рынок премиальных авто вырос. Что покупали богатые белорусы в прошлом году |date=20.01.2020 |publisher=auto.tut.by |accessdate=2020-01-20 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815140916/https://auto.tut.by/news/autobusiness/669359.html |archivedate=15 жніўня 2020 |url-status=dead }}</ref>. * [[2020]] год: [[Zotye E200]] — 9, [[BMW i3]] — 4, [[Jaguar I-Pace]] — 3, а таксама 4 электракара [[Geely]]<ref name="av.by-2021-01-16">{{cite web |url = https://av.by/news/index.php?event=View&news_id=47193 |title = Год неплохой, но 140-й указ мешает. В БАА отчитались о продажах новых авто в 2020 году |date = 2021-01-16 |publisher = [[av.by]] |lang = ru |accessdate=2021-01-16}}</ref>. * [[2021]] год: 43 электрамабіля ([[Geely Geometry C]] — 18, [[Porsche Taycan]] — 16, [[Audi e-tron]] — 6, [[Jaguar I-Pace]] — 3)<ref>{{cite web |url = https://av.by/news/prodazhi_novih_avto_v_belarusi_itogi_2021_goda |title = Названы самые продаваемые машины в Беларуси за 2021 год |date = 2022-01-27 |publisher = [[av.by]] |accessdate = 2022-01-27 |language = ru |archive-date = 27 студзеня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220127180116/https://av.by/news/prodazhi_novih_avto_v_belarusi_itogi_2021_goda |url-status = dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Гібрыдны аўтамабіль]] * [[Электрапрывад]] * [[Машыны пастаяннага току|Электрарухавік пастаяннага току]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Электрамабіль}} * {{кніга|аўтар=Щетина В. А., Морговский Ю. Я., Центер Б. И., Богомазов В. А. |загаловак=Электромобиль: техника и экономика |месца=Л. |выдавецтва=Машиностроение |год=1987 |isbn= |старонак=253 |ref=Щетина}} * {{кніга|аўтар=Жук А.З., Клейменов Б.В., Фортов В.Е., Шейндлин А.Е. |загаловак=Электромобиль на алюминиевом топливе |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=2012 |isbn=978-5-02-037984-8 |старонак=171 |ref=Жук}} == Спасылкі == * [http://www.zr.ru/articles/36008 ЭЛЕКТРАМАБІЛЬ: «ЗА» І «СУПРАЦЬ»], АГЛЯД ЗР * [https://e-plus.media/technologies/malo-edut-dolgo-zaryazhayutsya-i-drugie-mify-ob-elektromobilyah/ Мало едут, долго заряжаются и другие мифы об электромобилях], Энергія+ [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Класіфікацыя аўтамабіляў]] [[Катэгорыя:Электратранспарт]] [[Катэгорыя:Экалагічныя аўтамабілі]] s2inxov9drrbb71fkjlffimctpelztg Шэрман (танк) 0 534920 5143175 5029597 2026-05-18T18:26:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143175 wikitext text/x-wiki {{Танк | Назва = | Краіна = | Мадыфікацыя = M4 Sherman | Выява = Sherman Dresden 1.jpg | Пікселы = | Подпіс = | Класіфікацыя = [[сярэдні танк]] | Маса = 30,3 | Кампаноўка = | Экіпаж = 5 | Дэсант = | Распрацоўнік = | Вытворца = | Гады распрацоўкі = [[1940]] | Гады вытворчасці = [[1942]]—[[1945]] | Гады эксплуатацыі = з [[1942]] | Колькасць = 49&nbsp;234 | Асноўныя аператары = {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br/>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<br/>{{Сцягафікацыя|СССР}}<br/>{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}<br/>{{Сцягафікацыя|Індыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Пакістан}} | Мадыфікацыі = | Войны = | Даўжыня = 5893 | Даўжыня з гарматай = | Шырыня = 2616 | Вышыня = 2743 | База = | Каляіна = | Клірэнс = 432 | Тып брані = стальная гамагенная | Лоб корпуса = | Лоб корпуса (верх) = 51 / 56° | Лоб корпуса (сярэдзіна) = | Лоб корпуса (ніз) = 51 / 0—56° | Борт корпуса = 38 / 0° | Борт корпуса (верх) = | Борт корпуса (ніз) = | Кармы корпуса = 38 / 0…10° | Кармы корпуса (верх) = | Кармы корпуса (сярэдзіна) = | Кармы корпуса (ніз) = | Дно корпуса = 13—25 | Дах корпуса = 19—25 / 83—90° | Лоб вежы = 76 / 30° | Лоб рубкі = | Маска гарматы = 89 / 0° | Шчыток гарматы = | Борт вежы = 51 / 5° | Борт рубкі = | Карма вежы = 51 / 0° | Карма рубкі = | Дах вежы = 25 | Дах рубкі = | Актыўная абарона = | Дынамічная абарона = | Калібр і марка гарматы = 75-мм M3 (у М4), 76-мм М1 (у М4 (76)), 105-мм М4 (у М4 (105)) | Тып гарматы = [[Наразная зброя|Наразная]] [[Танкавая гармата|гармата]] | Даўжыня ствала, калібры = 36,5 | Боекамплект гарматы = 97 | Вуглы ВН = −10…+25° | Вуглы ГН = | Далёкасць стральбы = | Прыцэлы = тэлескапічныя M55, M38, перыскапічны M4 | Кулямёт = {{nobr|1 × 12,7-мм}} [[Браўнінг M2|M2HB]], {{nobr|2 × 7,62-мм}} [[Браўнінг M1919|M1919A4]] | Іншае ўзбраенне = | Тып рухавіка = {{Рухавік | вытворца = | марка = | тып = карбюратарны | аб'ём = | магутнасць = 261 | абароты магутнасці = | круцільны момант = | абароты круцільнага моманту = | змешаны расход = | гарадскі расход = | расход па трасе = | выкананне = | цыліндраў = 9 | клапанаў = | ахалоджванне = Паветранае | рэкамендаванае паліва = | ход поршня = | дыяметр цыліндра = | ступень сціскання = | тактнасць = | выява = }} | Магутнасць рухавіка = | Хуткасць па шашы = 48 | Хуткасць па перасечанай мясцовасці = 40 | Запас ходу = | Запас ходу па шашы = 190 | Запас ходу па перасечанай мясцовасці = | Удзельная магутнасць = 13 | Колавая формула = | Тып падвескі = | Удзельны ціск на грунт = 0,96 | Пераадольваемы ўздым = | Пераадольваемая сценка = 0,6 | Пераадольваемы роў = 2,25 | Пераадольваемы брод = 1,0 | Commons = M4 Sherman }} '''М4 «Шэ́рман»''' ({{Lang-en|M4 Sherman}}) — асноўны [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[сярэдні танк]] перыяду [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Шырока выкарыстоўваўся ў амерыканскай арміі на ўсіх месцах баявых дзеянняў, а таксама ў вялікіх колькасцях пастаўляўся саюзнікам (у першую чаргу [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) па праграме [[ленд-ліз]]а. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] «Шэрман» быў на ўзбраенні армій многіх краін свету, а таксама ўдзельнічаў у мностве пасляваенных канфліктаў. У арміі ЗША M4 знаходзіўся на ўзбраенні аж да заканчэння [[Вайна ў Карэі|Карэйскай вайны]]. Назва «Шэрман» (у гонар амерыканскага [[генерал]]а часоў Грамадзянскай вайны [[Уільям Тэкумсэ Шэрман|Уільяма Шэрмана]]) танк M4 атрымаў у англійскай арміі, пасля чаго гэта назва замацавалася за танкам у амерыканскай і іншых войсках. У савецкіх танкістаў меў мянушку «эмча» (ад М4). M4 стаў асноўнай амерыканскай танкавай платформай падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], і на яго базе было створана вялікая колькасць спецыяльных мадыфікацый, [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|САУ]], інжынернай тэхнікі. Усяго з лютага [[1942|1942 года]] па ліпень [[1945|1945 года]] было выпушчана 49 234 танка<ref>{{кніга |загаловак=Шерман история создания и применения |выдавецтва=Восточный фронт |год=1996 |старонак=36 }}</ref> (не лічачы танкаў канадскай вытворчасці). Гэта трэці (пасля [[Т-34]] і Т-54<ref>Т-54/55 уключая мадыфікацыі</ref>) найбольш масавы танк у свеце, а таксама найбольш масавы танк амерыканскай вытворчасці. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Барятинский М''. Израильские танки в бою. — Яуза, Эксмо, 2012. — 224 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-699-54274-1. * ''Барятинский М. Б''. Средний танк «Шерман». — М.: Моделист-Конструктор, 1999. — 32 с. — (Бронеколлекция № 1 (22)). * ''Барятинский М. Б''. Средний танк «Шерман». Вместе и против Т-34. — М.: Коллекция, Яуза, ЭКСМО, 2006. — 96 с. — (Арсенал Коллекция). — 4000 экз. — ISBN 5-699-18331-0, ББК 68.54 Б26. * ''Коломиец М., Мощанский И.'' Танки ленд-лиза. — М.: ЭксПринт, 2000. * ''Чобиток В. В''. Ходовая часть танков. Подвеска. — Техника и Вооружение, выпуск № 7, 2005. * ''С. Устьянцев, Д. Колмаков''. Т-34. — Нижний Тагил: Уралвагонзавод / Медиа-Принт, 2005. — 231 с. — (Боевые машины Уралвагонзавода № 2). — 4500 экз. — ISBN 5-98485-008-7. * ''Форд Р''. Танк "Шерман". — пер. с англ.. — Москва: Эксмо, 2007. — 96 с. — (военная техника второй мировой войны). — 3000 экз. — ISBN 978-5-699-22906-2. * ''Cooper, Belton Y.'' Death Traps: The Survival of an American Armored Division in World War II. — Novato, CA: Presidio, 1998. — ISBN 0-89141-670-6. * ''Fletcher, David.'' Sherman Crab Flail Tank. — Osprey Publishing, 2007. — ISBN 978-1-84603-084-0. * ''Forty, George.'' The M4 Sherman. (англ.) — Poole, Dorset: Blandford Press, 1987. — 160 p. — (Weapons and Warfare) — ISBN 0-7137-1678-9. * ''Haskew, Michael E.'' M4 Sherman Tanks: The Illustrated History of America’s Most Iconic Fighting Vehicles. (англ.) — Minneapolis, MN: Voyageur Press, 2016. — 224 p. — ISBN 978-0-7603-5030-0. * ''Hunnicutt, R. P.'' Sherman. A History of the American Medium Tank. — Presidio Press, 1992. — ISBN 0-89141-080-5. * ''Hyde, Charles K.'' Arsenal of Democracy: The American Automobile Industry in World War II. (англ.) — Detroit, Mich.: Wayne State University Press, 2013. — 264 p. — (Great Lakes Books) — ISBN 978-0-8143-3951-0. * ''Ware, Pat''. M4 Sherman: Rare Photographs from Wartime Archives Plus Specially Commissioned Colour Illustrations. (англ.) — Barnsley, South Yorkshire: Pen & Sword Military, 2014. — 144 p. — (Images of War Special) — ISBN 978-1-78159-029-4. * ''Zaloga, Steven J.'' Soviet Tanks and Combat Vehicles of World War Two. — Weidenfeld & Nicholson military, 1984. — ISBN 0-85368-606-8. * ''Zaloga, Steven J.'' The M4 Sherman at War. The European Theatre 1942—1945. — Armor at War Series, 7001, Concord Publications Company. * ''Zaloga, Steven J.'' The Sherman Tank in US and Allied Service. — Osprey Publishing, 1984. — ISBN 0-85045-427-1. == Спасылкі == * [http://iremember.ru/memoirs/tankisti/loza-dmitriy-fedorovich/ Лаза Дзмітрый Фёдаравіч. Успаміны — танкісты] * [http://web.inter.nl.net/users/spoelstra/g104/ Sherman Register] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126134533/http://web.inter.nl.net/users/spoelstra/g104/ |date=26 студзеня 2021 }} * [http://www.onwar.com/tanks/usa/index.htm OnWar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040223060203/http://www.onwar.com/tanks/usa/index.htm |date=23 лютага 2004 }} * [http://afvdb.50megs.com/usa/m4sherman.html «Шэрман» на AFV Database] * [http://www.wwiivehicles.com/usa/tanks-medium/m4.asp «Шэрман» на WWII vehicles] * [http://www.israeli-weapons.com/weapons/vehicles/tanks/sherman/Sherman.html «Шэрман» на israeli-weapons.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060512130147/http://www.israeli-weapons.com/weapons/vehicles/tanks/sherman/Sherman.html |date=12 мая 2006 }} * [https://web.archive.org/web/20040310085113/http://stef124.tripod.com/m4.htm М4 «Шэрман» ў Югаславіі] * [http://www.armor.kiev.ua/Tanks/WWII/Sherman/ «Шэрман» на Брані-сайце Васіля Чобитка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080224043337/http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/Sherman/ |date=24 лютага 2008 }} * [http://www.peachmountain.com/5star/Tanks_Patton_Tanks_M4_tank.aspx M-4, Patton Tank Museum, USA] * [http://www.peachmountain.com/5star/Tanks_Patton_Tanks_M4_tank2.aspx M-4A3E8, Patton Tank Museum, USA] {{Сярэднія танкі Другой сусветнай вайны}} [[Катэгорыя:Танкі ЗША перыяду Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Сярэднія танкі]] [[Катэгорыя:Танкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Танкі ЗША]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1940 годзе]] 0unoruwmu0dgw19xinw1ibuhhlalxho Макрамалекула 0 537905 5143083 3692151 2026-05-18T14:23:53Z Pabojnia 135280 афармленне 5143083 wikitext text/x-wiki '''Макрамалекула''' — малекула з высокай [[Адносная малекулярная маса|малекулярнай масай]], структура якой прадстаўляе сабой шматразовыя паўтарэнні [[Складовае звяно|звёнаў]], утвораных (у рэчаіснасці або думках) з малекул малой малекулярнай масы. Колькасць атамаў, якія ўваходзяць у склад макрамалекул, можа быць вельмі вялікай (сотні тысяч і мільёны). Высокамалекулярнымі звычайна лічацца рэчывы, якія валодаюць малекулярнай масай больш за 10³ [[Атамная адзінка масы|Да]]. Ці дастаткова вялікая малекулярная маса, для таго каб малекула лічылася макрамалекулай, часта (але не заўсёды!) можна вызначыць па наступным крытэру: калі даданне або выдаленне аднаго або некалькіх звёнаў не ўплывае на малекулярныя ўласцівасці, малекула можа лічыцца макрамалекулай (такі крытэр аказваецца няўдалым, напрыклад, у выпадку [[Біяпалімеры|біяпалімераў]]). Як сінонімы «макрамалекулы» выкарыстоўваюцца «палімерная малекула» або «мегамалекула». Тэрмін «макрамалекула» ўведзены [[Герман Штаўдынгер|Германам Штаўдынгерам]] у 1922 г. ([[Нобелеўская прэмія па хіміі]] (1953)). == Канфармацыі == Пад палімерным клубком разумеецца не тое ж, што пад зматаным клубком нітак. Палімерны клубок ({{Lang-en|coil}}) больш нагадвае спутанную нітку, утвораную выпадковымі штуршкамі разматвальнай шпулькі па пакоі. Палімерны клубок бесперапынна мяняе сваю канфармацыю (прасторавую канфігурацыю). Тыповая форма клубка на выгляд падобная на траекторыю броўнаўскага руху (прыватны выпадак, так званы ідэальны клубок, апісваецца тымі ж раўнаннямі). Утварэнне клубкоў адбываецца ў сілу таго, што палімерны ланцуг на некаторай адлегласці (статыстычны сегмент) «губляе» інфармацыю аб сваім кірунку. Адпаведна, аб клубку можна казаць тады, калі контурная даўжыня ланцуга значна перавышае даўжыню статыстычнага сегмента. Глабулярная канфармацыя палімернай ланцугу ўяўляе сабой шчыльную канфармацыю, пры якой аб’ёмная доля палімера параўнальная з адзінкай (калі доля палімера блізкая да адзінкі, глобула называецца шчыльнай; калі ж аб’ёмная доля палімера хоць і параўнальная, але прыкметна менш адзінкі, то кажуць, што глобула друзлая). Глабулярны стан рэалізуецца, калі ўзаемадзеянне звёнаў палімера адно з адным і з навакольным асяроддзем (напрыклад, растворам) прыводзіць да ўзаемнага прыцягнення звёнаў. == Літаратура == * ''{{нп3|Ганс-Георг Эліас|Элиас Г.-Г.|de|Hans-Georg Elias}}'' Мегамолекулы. — Л.: Химия, 1990. — 272 с. * ''[[Анатоль Давыдавіч Зімон|Зимо­н А. Д.]]'' Мир частиц: Коллоид­ная химия для всех. — М.: Наука, 1987. — 167 с. * ''{{нп3|ляксандр Юльевіч Гросберг|Гросберг А. Ю.|ru|Гросберг, Александр Юльевич}}, {{нп3|Аляксей Рэмавіч Хахлоў|Хохлов А. Р.|ru|Хохлов, Алексей Ремович}}.'' Статистическая физика макромолекул. — М.: Наука, 1989. — 344 с. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Макрамалекулы]] [[Катэгорыя:Малекулярная фізіка]] [[Катэгорыя:Фізіка палімераў]] [[Катэгорыя:Хімія палімераў]] jrnrfkxa387b2jmxhrsv1cc27d7hfbd Юрый Іванавіч Губарэвіч 0 544347 5143377 5057873 2026-05-19T09:07:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143377 wikitext text/x-wiki {{палітык |Выява = Portret Hubarevich 2025 year.jpg }} '''Юрый Іванавіч Губарэвіч''' (нар. {{ДН|23|2|1978}}, [[Белаазёрск]], [[Бярозаўскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]) — беларускі [[палітык]], старшыня [[Рух «За Свабоду»|Руху «За Свабоду»]], каардынатар кампаніі «Кадравы рэзерв для новай Беларусі»<ref>{{Cite web|url=https://pr-belarus.org/ru/|title=Кадровый резерв для Новой Беларуси|website=pr-belarus.org|access-date=2023-08-21}}</ref>. == Біяграфія == Бацькі — інжынеры-будаўнікі<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=245847 nashaniva.by]</ref>. У 1996—1998 гадах — адзін з арганізатараў [[Малады Фронт|Маладога Фронту]], член яго Цэнтральнага савета. У 1998—1999 гадах — выканаўчы сакратар [[Беларускі студэнцкі прафсаюз «Салідарнасць»|Беларускага студэнцкага прафсаюза «Салідарнасць»]]. У 1999—2000 гадах — рэгіянальны каардынатар Моладзевага інфармацыйнага цэнтра<ref name="epramova"/>. У 2000 годзе скончыў [[Энергетычны факультэт БНТУ|энергетычны факультэт]] [[Беларуская дзяржаўная політэхнічная акадэмія|Беларускай дзяржаўнай політэхнічнай акадэміі]] па спецыяльнасці інжынер-[[электрык]]. У 2003 годзе атрымаў дыплом магістра дзяржаўнага кіравання ў {{нп5|Львоўскі рэгіянальны інстытут дзяржаўнага кіравання|Львоўскім рэгіянальным інстытуце дзяржаўнага кіравання|uk|Львівський регіональний інститут державного управління (ЛРІДУ)}} [[Акадэмія дзяржаўнага кіравання пры Прэзідэнце Украіны|Акадэміі дзяржаўнага кіравання пры Прэзідэнце Украіны]]<ref name="epramova">[https://epramova.org/be/content/yuras-gubarevich-0 Юрась Губарэвіч]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Вярнуўся ў Белаазёрск. Разам з іншымі актывістамі на мясцовыя выбары 2003 года яны вылучылі на большасць акруг кандыдатаў і выйгралі. Дэмакраты атрымалі большасць, а Юрый Губарэвіч, як лідар гэтай групы, з’яўляўся намеснікам старшыні Белаазёрскага гарсавета ў сакавіку-снежні 2003 года. Пасля давыбараў быў пазбаўлены пасады. Да 2007 года — дэпутат [[Белаазёрскі гарадскі Савет дэпутатаў|Белаазёрскага гарадскога Савета дэпутатаў]]. У 2003—2004 гадах — рэгіянальны прадстаўнік па Брэсцкай вобласці ЗАТ «АНК Белраснафтахімрэсурс». У 2003—2008 гадах — старшыня Брэсцкай абласной арганізацыі [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]]. У 2004—2005 гадах — дырэктар, намеснік дырэктара рэкламна-выдавецкага ПУП «Палард». У 2004 годзе [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2004)|балатаваўся ў Палату прадстаўнікоў]]. З 2006 года — намеснік дырэктара аналітычнага аддзела ГА «Міжнароднае аналітычна-інфармацыйнае агенцтва „Еўрапейская хваля“». У 2006 годзе — давераная асоба і кіраўнік Брэсцкага штаба [[Аляксандр Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]] на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбарах]]<ref name="epramova" />. У 2007—2009 гадах — намеснік старшыні [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]]. У 2007 годзе абраны намеснікам старшыні [[Рух «За Свабоду»|Руху «За Свабоду»]] на ўстаноўчым сходзе. У 2008 годзе [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2008)|балатаваўся ў Палату прадстаўнікоў]]<ref name="epramova" />. У 2012 годзе абраны першым намеснікам старшыні Руху «За Свабоду», у кастрычніку 2016 года — старшынёй арганізацыі<ref>https://www.svaboda.org/a/28057018.html</ref>. У 2016 годзе [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|балатаваўся]] ў Мінску. У 2017 годзе прыняў удзел у «[[Пратэсты ў Беларусі (2017)|Маршах недармаедаў]]» у Мінску і [[Маладзечна|Маладзечне]]. Пасля акцыі ў Маладзечне быў затрыманы і 11 сакавіка асуджаны на 15 сутак арышту<ref name="ТУТ-МалСуд">{{cite web |url= https://news.tut.by/economics/534884.html |title= Лебедько, Рымашевский и Губаревич получили по 15 суток за организацию "Марша нетунеядцев" |date= 2017-03-11 |website= [[TUT.BY]] |accessdate= 2017-03-17 |lang= ru |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170311113558/https://news.tut.by/economics/534884.html |archivedate= 11 сакавіка 2017 |url-status= dead }}</ref>. У 2018 годзе — кандыдат у дэпутаты Мінскага гарсавета<ref>[http://pyx.by/bel/news/5480/ pyx.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211113054931/https://pyx.by/bel/news/5480/ |date=13 лістапада 2021 }}</ref>. == Вылучэнне ў кандыдаты на пасаду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь == Удзельнік прэзідэнцкай выбарчай кампаніі 2020 года. Прымаў удзел у [[Праймерыз апазіцыі (Беларусь, 2020)|праймерыз]] па вызначэнні адзінага кандыдата ад апазіцыі: лідыраваў пасля першага этапу, на другім — заняў другое месца<ref name="euroradio2020" />. Трэці этап (Кангрэс дэмсіл) не адбыўся праз COVID-19<ref name="svaboda2020" />. 19 чэрвеня 2020 года асуджаны на 15 сутак за пікет па зборы подпісаў: суд палічыў яго несанкцыянаваным масавым мерапрыемствам<ref name="belsat2020" />. Пазней зняў кандыдатуру, заявіўшы, што ў выбарах «няма рэшткаў вяршэнства закону»<ref name="euroradio2020" />. Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў 2020 года]] стаў сябрам [[Каардынацыйная рада (Беларусь, 2020)|Каардынацыйнай рады]]<ref name="radyjovystup" />. 2 верасня дапытаны як сведка па справе аб дзейнасці Рады. Перадаў заяву ў СК аб узбуджэнні справы<ref name="zayava" /> па ч. 3 арт. 357 КК у дачыненні да «грамадзяніна Аляксандра Лукашэнкі», якому інкрымінуюцца фальсіфікацыі выбараў і захоп улады. Падаў у Цэнтральную выбарчую камісію заяву, спіс ініцыятыўнай групы і іншыя неабходныя дакументы для рэгістрацыі кандыдатам у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь<ref name="nn2025reg">{{Cite web |title=Юрась Губарэвіч падаў дакументы ў ЦВК |url=https://nashaniva.com/ru/354183 |website=Наша Ніва |access-date=2025-11-16}}</ref>. 29 кастрычніка 2024 года Цэнтральная выбарчая камісія адмовіла ў рэгістрацыі ініцыятыўнай групы Губарэвіча. Паводле тлумачэння ЦВК, прычынай стаў «непрадбачаны законам» спосаб падачы дакументаў — праз электронную пошту<ref name="spring2025reg">{{Cite web |title=ЦВК адмовіла ў рэгістрацыі ініцыятыўнай групы Юрыя Губарэвіча |url=https://spring96.org/ru/news/116581 |website=Праваабарончы цэнтр «Вясна» |access-date=2025-11-16}}</ref>. == Грамадская дзейнасць пасля 2020 == Адказны па пытаннях рэгіянальнага развіцця ў [[Народнае антыкрызіснае кіраўніцтва|Народным антыкрызісным кіраўніцтве]]<ref>{{Cite web |title=belarus-nau.org |url=https://belarus-nau.org/by#rec251928216 |accessdate=13 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211209153231/https://belarus-nau.org/by#rec251928216 |archivedate=9 снежня 2021 |url-status=dead }}</ref>. З лістапада 2022 года — намеснік Паўла Латушкі ў [[Аб'яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднаным пераходным кабінеце Беларусі]] па транзіце ўлады. Курыруе працу па падрыхтоўцы кадравага рэзерву для новай Беларусі<ref name="zerkalo2022" />. У красавіку 2025 года абраны каардынатарам ад [[Каардынацыйная рада (Беларусь, 2020)|Каардынацыйнай рады]] ў групу па ацэнцы патрэбаў Беларусі ў знешняй дапамозе<ref name="nn2025" />. Удзельнік усіх трох скліканняў Каардынацыйнай рады. У трэцім скліканні — каардынатар фракцыі «[[Каманда Латушкі]] і [[За Свабоду (рух)|Рух «За Свабоду»]]», кіраўнік камісіі па рэформах і падрыхтоўцы пераходнага перыяду<ref>{{Cite web |title=Каардынацыйная рада падвяла вынікі працы камісій |url=https://racyja.com/by/palityka/kaardynacyjnaja-rada-padvjala-vyniki-pracy-kamisij/ |access-date=2025-11-16 |publisher=Радыё Рацыя}}</ref><ref>{{Cite web |title=Зварот лідэра спісу «Каманда Латушкі і Рух “За Свабоду”» |url=https://www.belarus-nau.org/post/%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%BE-%D0%B8-%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%B2-%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B8-%D1%81-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%BC-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC-%D0%BA%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8 |access-date=2025-11-16 |publisher=NAU}}</ref>. == Сям’я == Разведзены, мае дзвюх дачок<ref name="epramova" />. === Глядзіце таксама === * [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)]] — [https://ru.wikipedia.org/wiki/Президентские_выборы_в_Беларуси_(2020) ру-версія] == Зноскі == <references> <ref name="euroradio2020">[https://euroradio.fm/pryameriz-ad-adziny-kanidat-ad-apazicyi-vyniki-2020 Еўрарадыё: Вынікі праймерыз адзінага кандыдата]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="svaboda2020">[https://svaboda.org/a/кангрэс-адзінага-кандыдата-не-адбыўся-covid19 Радыё Свабода: Кангрэс дэмсіл не адбыўся праз COVID-19]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="belsat2020">[https://belsat.eu/news/19-06-2020-yuras-gubarevich-za-piket-zboru-podpisau-asudzhany-na-15-sutak/ Белсат: Губарэвіч асуджаны на 15 сутак за пікет]</ref> <ref name="radyjovystup">[https://www.svaboda.org/a/30780835.html Губарэвіч стаў сябрам Каардынацыйнай рады]</ref> <ref name="zayava">[https://nn.by/?c=ar&i=255428 Наша Ніва: Губарэвіч перадаў заяву супраць Лукашэнкі]</ref> <ref name="zerkalo2022">[https://news.zerkalo.io/economics/26114.html?c Zerkalo.io: Губарэвіч — намеснік Латушкі па транзіце ўлады]</ref> <ref name="nn2025">[https://nashaniva.com/ru/365747 Наша Ніва: Губарэвіч каардынатар групы па знешняй дапамозе, красавік 2025]</ref> </references> == Спасылкі == * [https://hubarevich.by Юрый Губарэвіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200625183205/https://hubarevich.by/ |date=25 чэрвеня 2020 }} {{Партал|Беларусь|Палітыка}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Губарэвіч Юрый Іванавіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Маладога Фронту]] [[Катэгорыя:Члены Партыі БНФ]] [[Катэгорыя:Народнае антыкрызіснае ўпраўленне]] [[Катэгорыя:Асобы Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] 33sb5jcx1pq0uowm5kbiiyfw5iownq7 Ю Несбё 0 545329 5143333 5010968 2026-05-19T05:33:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143333 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Ю Несбё |Арыгінал імя = {{lang-no|Jo Nesbø}} |Выява = Jo Nesbo.jpg |Апісанне выявы = Ю Несбё ў 2008 годзе |Род дзейнасці = пісьменнік, музыкант |Гады актыўнасці = з [[1997]] года |Жанр = [[дэтэктыў]], [[трылер]], [[дзіцячая літаратура]] |Мова твораў = [[Нарвежская мова|нарвежская]] }} '''Ю Несбё''' ({{lang-no|Jo Nesbø}}; нар. [[29 сакавіка]] [[1960]] года, [[Осла]], [[Нарвегія]]) — нарвежскі пісьменнік і музыкант, былы эканаміст і журналіст. Уладальнік некалькіх літаратурных прэмій. Несбё з'яўляецца галоўным вакалістам і аўтарам песень нарвежскай [[рок-гурт|рок-групы]] ''{{Iw|Di Derre}}''. Слыннасць яму прынеслі [[дэтэктыў|дэтэктыўныя раманы]] пра інспектара [[Хары Холе]]. Ён таксама з'яўляецца аўтарам дзіцячых кніг пра доктара Проктара. == Біяграфія == [[Файл:Di Derre (14) (6012284481).jpg|230px|міні|злева|Ю Несбё выступае ў складзе групы Di Derre.]] Ю Несбё вырас у [[Моле]]. Маці Несбё працавала бібліятэкарам і ў будучага пісьменніка досыць рана з'явілася цікавасць да літаратуры<ref>{{cite web|url=http://www.kp.ru/daily/26054/2965497/|title=Ю Несбе: «В каждом из нас есть немного зла»|author=|date=30 марта 2013|work=|publisher=Комсомольская правда|accessdate=2015-11-22|lang=}}</ref>. У юнацкасці захапляўся футболам, а ва ўзросце 17 гадоў гуляў за футбольны клуб «[[ФК Мольдэ|Мольдэ]]», пакуль не атрымаў сур'ёзнае пашкоджанне калена<ref>{{cite web |url = https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/jo-nesbo-a-norwegian-killed-a-lot-of-other-norwegians-how-proud-can-you-be-about-that-8107196.html |title = Jo Nesbo: 'A Norwegian killed a lot of other Norwegians. How proud can you be about that?' |author = James Kidd |date = 2012-09-09 |work = Arts and entertainment |publisher = [[The Independent]] |accessdate = 2014-07-27 |lang = en }}</ref>. З-за гэтага захаплення адзнакі ў школе былі вельмі сярэднія, што не дазволіла паступіць ва ўніверсітэт. Пасля заканчэння школы тры гады служыў у войску, дзе актыўна займаўся самаадукацыяй. Пасля сканчэння службы ў арміі Несбё паступіў у {{Iw|Нарвежская школа эканомікі і бізнес-адміністравання|Нарвежскую школу эканомікі і бізнес-адміністравання|no|Norges Handelshøyskole}} па спецыяльнасці эканаміст. Пасля заканчэння інстытута працаваў [[брокер]]ам і [[журналіст]]ам. У 1992 годзе стаў сузаснавальнікам групы ''{{Iw|Di Derre}}'', якая ў 1994 годзе з альбомам «Jenter & sånn» згодна з [[VG-lista]] заняла першае месца ў Нарвегіі па продажах. У 1997 годзе была выдадзена першая кніга Несбё «Кажан», якая атрымала дадатныя водгукі крытыкаў<ref>{{Cite web|url=http://top-knig.ru/yu-nesbe/|title=Все книги Ю Несбе|author=|work=|date=|publisher=}}</ref>. Несбё з'яўляецца захопленым скалалазам; ён падымаўся па альпінісцкіх трасах катэгорыі 7c<ref>{{cite web |url = https://www.theguardian.com/theobserver/2012/mar/11/jo-nesbo-harry-hole-interview |title = Jo Nesbø: 'I am a vulture' |author = Andrew Anthony |date = 2012-03-11 |publisher = [[The Observer]] |accessdate = 2014-07-27 |lang = en }}</ref>. Жыве ў Осла<ref>{{cite web |url = http://skattelister.no/toppliste/oslo-3/oslo-301 |title = Oslo kommune |work = Skattelister.no |publisher = [[Verdens Gang]] |accessdate = 2014-07-27 |lang = no |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140810062710/http://skattelister.no/toppliste/oslo-3/oslo-301 |archivedate = 10 жніўня 2014 |url-status = dead }}</ref>, поруч з былой жонкай і дачкой. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{official|http://jonesbo.com/|Ю Несбё}} * {{cite web|url=http://flashnord.com/news/v-oslo-snimut-gollivudskiy-film-pro-detektiva-alkogolika|title=В Осло снимут голливудский фильм про детектива-алкоголика|date=23 октября 2015|publisher=Flashnord.com|accessdate=2015-11-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151122215503/http://flashnord.com/news/v-oslo-snimut-gollivudskiy-film-pro-detektiva-alkogolika|archivedate=22 лістапада 2015|url-status=dead}} * [http://eldb.net/name/nm004448/ Ю Несбё на сайте The Electronic Literary Database (ELDb)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151118192612/http://eldb.net/name/nm004448/ |date=18 лістапада 2015 }} * [http://www.inostrankabooks.ru/ru/author/725/ Ю Несбё на сайте издательства «Иностранка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111008032936/http://www.inostrankabooks.ru/ru/author/725/ |date=8 кастрычніка 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Несбё Ю}} [[Катэгорыя:Нарвежскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Аўтары дэтэктыўнай прозы]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мольдэ]] n8nfacqitqh52lbota2cj664s6yj77o Шчорсаўскі сельсавет 0 548444 5143136 5128137 2026-05-18T16:43:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143136 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шчорсаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Навагрудскі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Шчорсы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Глава = Генрых Вацлававіч Лукоўскі |Назва главы = Старшыня сельсавета |Глава2 = Людміла Аляксееўна Казляк |Назва главы2 = Кіраўнік спраў |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1024 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = +375 1597 |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Шчо́рсаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Шчорсы]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Любчанскі раён|Любчанскага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 17 снежня 1956 года сельсавет у складзе Навагрудскага раёна. 17 сакавіка 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Лаўрышаўскі сельсавет|Лаўрышаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1378 чалавек<ref name=":0">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 96,5 % — [[беларусы]], 1,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1024 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. Насельніцтва, жыхароў: 1378 (2009 г.)<ref name=":0" />, 1207 (2017 г.). == Склад == У склад сельсавета ўваходзіць 10 населеных пунктаў (2017 г.): {|class=wikitable |+ ! Населены пункт ! Статус ! Насельніцтва, 2009<ref name=":0" /> |- | align=center | [[Антонаўшчына (Навагрудскі раён)|Антонаўшчына]] || align="center" | вёска || align=center | 26 |- | align=center | [[Аўдзеевічы (Навагрудскі раён)|Аўдзеевічы]] || align="center" | вёска || align=center | 112 |- | align=center | [[Балотца]] || align="center" | вёска || align=center | 84 |- | align=center | [[Гнесічы]] || align="center" | вёска || align=center | 137 |- | align=center | [[Дужае Поле]] || align="center" | хутар || align=center | 2 |- | align=center | [[Казённыя Лычыцы]] || align="center" | вёска || align=center | 75 |- | align=center | [[Лаўрышава]] || align="center" | вёска || align=center | 146 |- | align=center | [[Панямонь]] || align="center" | вёска || align=center | 83 |- | align=center | [[Ураджайная (Навагрудскі раён)|Ураджайная]] || align="center" | вёска || align=center | 92 |- | align=center | [[Шчорсы]] || align="center" | аграгарадок || align=center | 621 |- |} == Арганізацыі і прадпрыемствы == * ААТ «Шчорсы» * Шчорсаўскае лясніцтва == Гандаль і сфера паслуг == * комплексна-прыёмны пункт у аграгарадку Шчорсы * аддзяленне філіяла ААТ «АСБ Беларусбанк» у аграгарадку Шчорсы * АТС у аграгарадку Шчорсы * лазня ў аграгарадку Шчорсы * аддзяленні паштовай сувязі ў аграгарадку Шчорсы і вёсцы Лаўрышава * крамы ў аграгарадку Шчорсы, вёсках Гнесічы і Ураджайная. == Установы адукацыі == * ДУА «Шчорсаўскі вучэбна-педагагічны комплекс дзіцячы сад-сярэдняя школа». == Установы аховы здароўя == * амбулаторыя ўрача агульнай практыкі ў аграгарадку Шчорсы * ФАП у вёсцы Лаўрышава * аптэка ў аграгарадку Шчорсы. == Культура == * Шчорсаўскі сельскі Дом культуры — цэнтр тэатральнай творчасці * Лаўрышаўская сельская бібліятэка. == Славутасці == * [[Свята-Елісееўскі Лаўрышаўскі мужчынскі манастыр]] у вёсцы Гнесічы (XIII ст.). * [[Палацава-паркавы комплекс Храптовічаў (Шчорсы)|дуб Міцкевіча]] ў Шчорсах — помнік прыроды. * [[Палацава-паркавы комплекс Храптовічаў (Шчорсы)|палацава-паркавы комплекс Храптовічаў]] у Шчорсах — помнік архітэктуры і садова-паркавага мастацтва другой паловы XVIII — пачатку XIX ст. * [[Дзмітрыеўская царква (Шчорсы)|Дзмітрыеўская царква]] ў аграгарадку Шчорсы (храм Святога Вялікапакутніка Дзмітрыя Салунскага) — помнік архітэктуры барока (1770—1776). * Успенская царква ў вёсцы Лаўрышава (храм Успення Найсвяцейшай Багародзіцы) — помнік архітэктуры (1798). * помнік святому Елісею Лаўрышаўскаму (1996). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — 560 с.: іл. ISBN 985-11-0155 (т.9). С. 161. * {{Крыніцы/БелЭн|17|||500—501}} * Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. <nowiki>ISBN 985-11-0378-0</nowiki>. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1997. — 432 с.: іл. ISBN 985-11-0041-2. С. 339—341. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2003. — 616 с.: іл. ISBN 985-11-0276-8. С. 240—241. * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://novogrudok.grodno-region.by/by/selsovety-by/ Навагрудскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180420124413/http://novogrudok.grodno-region.by/by/selsovety-by/ |date=20 красавіка 2018 }} {{Шчорсаўскі сельсавет}} {{Навагрудскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Шчорсаўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Любчанскі раён|child|загаловак=Шчорсаўскі сельсавет у [[Любчанскі раён|Любчанскім раёне]] (1940—1956)}} |спіс2 = {{Навагрудскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Шчорсаўскі сельсавет у [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] (з 1956)}} }} [[Катэгорыя:Шчорсаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Любчанскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 3pm5jxro13bi70dq5elvtc6ej7l5ery Бацвіннік 0 567142 5143291 4644269 2026-05-18T22:21:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143291 wikitext text/x-wiki {{Страва |назва = Бацвіннік |выява = |памер = |подпіс = |іншыя назвы = бацвінне, лапеня |падобныя = |тып = [[суп]] |нацыянальная кухня = славянская |краіна паходжання = |рэгіён = Еўропа |аўтар = |з’явілася = |складанасць = |час = 30 хвілін |асноўныя кампаненты = [[бацвінне]] |магчымыя кампаненты = [[бульба]], маладыя буракі з [[бацвінне|бацвіннем]], [[цыбуля рэпчатая]], [[морква]], [[тамат]], агурок }} '''Бацві́ннік''' (таксама ''бацві́нне'', ''лапе́ня'') — [[суп]], прыгатаваны з бурачнага [[Бацвінне|бацвіння]]. Можа быць як халодным, так і гарачым. Часам пад гэтай назвай маглі мець на ўвазе супы з іншых дзікарослых раслін, якія звычайна ўспрымаюцца як пустазелле (напрыклад, [[Крапіва|крапівы]], [[Лебяда|лебяды]], [[Снітка звычайная|сніткі]] і інш.)<ref name="Bely2023">{{cite web |url=https://nashaniva.com/316671 |title=З чаго вараць і як называюць традыцыйныя беларускія супы |author=[[Алесь Белы (гісторык)|Алесь Белы]] |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=21 мая 2023 |lang=be |accessdate=20 мая 2026}}</ref>. Можа гатавацца на вадзе, [[квас]]е або кіслай заквасцы<ref name="а"/>. [[Страва]] вядомая па ўсёй Беларусі<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=Бацвінне|загаловак=Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[Іван Шамякін]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская савецкая энцыклапедыя]]|год=1989|том=|старонкі=54|старонак=575|серыя=|isbn=5-85700-014-9|тыраж=20 000}}</ref>. == Гісторыя і роля ў культуры == Бураковае бацвінне&nbsp;— вельмі важная і знакавая страва ў гісторыі [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] яна лічылася тыповай для літвінаў (продкаў сучасных беларусаў і літоўцаў). У той жа час палякі доўгі час ёй грэбавалі і лічылі «свінскай». У XVII—XVIII стагоддзях існавала безліч польскіх дражнілак, якія высмейвалі «дзікасць» літвінаў-«бацвіняжаў» (напрыклад: «У вашага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Радзівіла]]&nbsp;— бацвінне ўрадзіла, а хлеба ні кавалка»). Аднак у беларускім [[фальклор]]ы гэтыя дражнілкі эвалюцыянавалі ў жартаўлівыя і самаіранічныя [[калядкі]], дзе любоў да бацвіння не адмаўляецца, а служыць характэрнай рысай народа. Згодна з адной з такіх песень, нават немаўляці [[Ісус Хрыстос|Ісусу]], калі іншыя народы прынеслі ў дар золата, ладан і смірну, літвіны прынеслі ў якасці дару гаршчок бацвіння<ref name="Bely2023" />. У літоўцаў і ў памежных з [[Літва|Літвой]] раёнах Беларусі гэты ж суп называюць «лапеня» (ад {{lang-lt|lapas}}&nbsp;— «ліст»), што па сэнсе цалкам адпавядае слову «бацвінне»<ref name="Bely2023" />. == Складнікі == Для прыгатавання выкарыстоўваюць маладыя буракі з [[бацвінне]]м (1-2), [[Бульба|бульбу]] (3), [[Цыбуля рэпчатая|рэпчатую цыбулю]] (1), [[Морква|моркву]], [[таматы]] (2-4), агуркі (2-3) і зеляніну. Пры гатаванні на [[квас]]е (3 літры) выкарыстоўваюць бацвінне (1 пучок) без буракоў, свежыя агуркі (4-6), зялёную цыбулю і [[кроп]]. Таксама бывае бацьвіньнік з [[рыба]]й, у якім выкарыстоўваюць: [[шпінат]] і шчаўе — па 250 грамаў, хлебны квас — 1 літр, свежыя агуркі — 2, адварную рыбу — 250 грамаў, лімонную цэдру — 1 чайная лыжка, зялёную цыбулю — 75 грамаў, корань [[хрэн]]а — 50 грамаў і кроп<ref name="а"/>. == Прыгатаванне == [[Буракі]] падзяляюць на 3 часткі: карняплод, хвосцікі і [[ліст]]. Карняплод, моркву, бульбу і цыбулю чысцяць і наразаюць саломкай. Хвосцікі і ліст ([[бацвінне]]) — малымі кавалкамі па 2 см. Ваду ў [[Каструля|каструлі]] даводзяць да закіпання, пасля чаго дадаюць бульбу. Праз 5 хвілін у каструлю дадаюць хвосцікі буракоў (бацвінне). Адначасна ў [[Патэльня|патэльні]] на [[Алей|алеі]] тушаць цыбулю, моркву і буракі да мяккасці. Тады ў патэльню дадаюць нарэзаныя кубікамі таматы і агуркі. Праз 5-10 хвілін тушаную гародніну кладуць у каструлю, куды таксама дадаюць ліст буракоў (бацвінне) і вараць да гатоўнасці. Такі бацвіннік можна падаваць у астуджаным або цёплым выглядзе. Таксама ў яго можна дадаць зеляніну і адварное [[яйцо]]<ref name="а">{{Cite news|author=Ганна Каляда|title=Бацвінне: царская страва ў сялянскім выкананні|url=https://24health.by/by/botvinya-carskoe-blyudo-v-krestyanskom-ispolnenii/|publisher=Партал «[[Здаровыя людзі]]»|date=14 ліпеня 2018|accessdate=18 ліпеня 2018}}</ref>. У выпадку гатавання на квасе бацвінне спачатку адварваюць у вадзе цягам 15 хвілін. Затым ваду зліваюць, бацвінне астуджаюць і наразаюць дробнымі кавалкамі. Нарэзаныя дробнымі кубікамі агуркі змешваюць з бацвіннем і апускаюць у [[квас]], куды дадаюць зеляніну. Такую страву падаюць да стала астуджанай<ref name="а"/>. Пры гатаванні бацвінніка з рыбай [[шчаўе]] і шпінат добра прамываюць, прыпускаюць у гарачай вадзе і прапускаюць праз сіта. Атрыманую зялёную масу астуджаюць, пасля чаго ў яе дадаюць лімонную цэдру і квас, нарэзаныя кубікамі агуркі, зялёную цыбулю і кроп. Пасля гэтага бацвіннік падаюць разам з адварной рыбай ([[акунь]], ласось, сёмга, [[омуль]] і нельма) і коранем хрэна<ref name="а"/>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славянская кухня]] [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Стравы на аснове квасу]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] dcc52i3q6rho7o8wf66ebd162f8wzih 5143292 5143291 2026-05-18T22:22:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя і роля ў культуры */ 5143292 wikitext text/x-wiki {{Страва |назва = Бацвіннік |выява = |памер = |подпіс = |іншыя назвы = бацвінне, лапеня |падобныя = |тып = [[суп]] |нацыянальная кухня = славянская |краіна паходжання = |рэгіён = Еўропа |аўтар = |з’явілася = |складанасць = |час = 30 хвілін |асноўныя кампаненты = [[бацвінне]] |магчымыя кампаненты = [[бульба]], маладыя буракі з [[бацвінне|бацвіннем]], [[цыбуля рэпчатая]], [[морква]], [[тамат]], агурок }} '''Бацві́ннік''' (таксама ''бацві́нне'', ''лапе́ня'') — [[суп]], прыгатаваны з бурачнага [[Бацвінне|бацвіння]]. Можа быць як халодным, так і гарачым. Часам пад гэтай назвай маглі мець на ўвазе супы з іншых дзікарослых раслін, якія звычайна ўспрымаюцца як пустазелле (напрыклад, [[Крапіва|крапівы]], [[Лебяда|лебяды]], [[Снітка звычайная|сніткі]] і інш.)<ref name="Bely2023">{{cite web |url=https://nashaniva.com/316671 |title=З чаго вараць і як называюць традыцыйныя беларускія супы |author=[[Алесь Белы (гісторык)|Алесь Белы]] |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=21 мая 2023 |lang=be |accessdate=20 мая 2026}}</ref>. Можа гатавацца на вадзе, [[квас]]е або кіслай заквасцы<ref name="а"/>. [[Страва]] вядомая па ўсёй Беларусі<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=Бацвінне|загаловак=Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[Іван Шамякін]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская савецкая энцыклапедыя]]|год=1989|том=|старонкі=54|старонак=575|серыя=|isbn=5-85700-014-9|тыраж=20 000}}</ref>. == Гісторыя і роля ў культуры == Бураковае бацвінне&nbsp;— вельмі важная і знакавая страва ў гісторыі [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] яна лічылася тыповай для літвінаў (продкаў сучасных беларусаў і літоўцаў). У той жа час палякі доўгі час ёй грэбавалі і лічылі «свінскай». У XVII—XVIII стагоддзях існавала безліч польскіх дражнілак, якія высмейвалі «дзікасць» літвінаў-«бацвіняжаў» (напрыклад: «У вашага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Радзівіла]]&nbsp;— бацвінне ўрадзіла, а хлеба ні кавалка»). Аднак у беларускім [[фальклор]]ы гэтыя дражнілкі эвалюцыянавалі ў жартаўлівыя і самаіранічныя [[Калядкі|калядкі]], дзе любоў да бацвіння не адмаўляецца, а служыць характэрнай рысай народа. Згодна з адной з такіх песень, нават немаўляці [[Ісус Хрыстос|Ісусу]], калі іншыя народы прынеслі ў дар золата, ладан і смірну, літвіны прынеслі ў якасці дару гаршчок бацвіння<ref name="Bely2023" />. У літоўцаў і ў памежных з [[Літва|Літвой]] раёнах Беларусі гэты ж суп называюць «лапеня» (ад {{lang-lt|lapas}}&nbsp;— «ліст»), што па сэнсе цалкам адпавядае слову «бацвінне»<ref name="Bely2023" />. У сярэдзіне XIX стагоддзя пад гэтай назвай у мясцовых сялян існавала самастойная поліўка з дзікарослага зелля, якая ратавала вясной ад голаду. Этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе апісваў яе так<ref>{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Ёсць яшчэ вясновая страва, пад назвай лапені. Яна складаецца з крапівы, сніткі, баршчу, лебяды, шчаўя і асоту. Усё гэта параць у вёдрах і ўшатах гарачым камянямі, дзеля знішчэння сырасці, вымываюць халоднай вадой, дробна крышаць або сякуць нажамі і вараць з вадой, пасаліўшы і, па магчымасці, з прымессю мукі або малака.{{арыгінальны тэкст|ru|Есть еще весеннее кушанье, подъ названіемъ лапеней. Оно составляется изъ крапивы, снити, борща, лебеды, щавеля и осота. Все это парятъ въ ведрахъ и ушатахъ калеными каменьями, для уничтоженія сырости, вымываютъ холодною водою, мелко крошатъ или рубятъ ножами и варятъ съ водою, посоливъ и, по-возможности, съ примѣсью муки или молока.}}}} У шляхецкай кулінарыі XIX стагоддзя бацвінне было папулярным не толькі як [[халаднік]] (халодны суп), але і як гарачая страва. У кнізе [[Марыя Марцішэўская|Марыі Марцішэўскай]] «Шляхецкая кухарка» (1878) прыводзіцца гістарычны рэцэпт гарачага бацвіння пад назвай «Боршч улетку з бураковага лісця, а па-літоўску — з бацвіннем» ({{lang-pl|Barszcz w lecie z liści burakowych a po litewsku z botwinką}}). Яго гатавалі на запараным мучным квасе і ялавічным булёне. У суп дадавалі дробна пакрышанае бураковае лісце, кроп, пятрушку і цыбулю, а перад падачай на стол абавязкова забельвалі квашанай смятанай. Такі ж летні суп часта маглі гатаваць на цяляціне<ref>{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=51—52 |lang=pl}}</ref>. == Складнікі == Для прыгатавання выкарыстоўваюць маладыя буракі з [[бацвінне]]м (1-2), [[Бульба|бульбу]] (3), [[Цыбуля рэпчатая|рэпчатую цыбулю]] (1), [[Морква|моркву]], [[таматы]] (2-4), агуркі (2-3) і зеляніну. Пры гатаванні на [[квас]]е (3 літры) выкарыстоўваюць бацвінне (1 пучок) без буракоў, свежыя агуркі (4-6), зялёную цыбулю і [[кроп]]. Таксама бывае бацьвіньнік з [[рыба]]й, у якім выкарыстоўваюць: [[шпінат]] і шчаўе — па 250 грамаў, хлебны квас — 1 літр, свежыя агуркі — 2, адварную рыбу — 250 грамаў, лімонную цэдру — 1 чайная лыжка, зялёную цыбулю — 75 грамаў, корань [[хрэн]]а — 50 грамаў і кроп<ref name="а"/>. == Прыгатаванне == [[Буракі]] падзяляюць на 3 часткі: карняплод, хвосцікі і [[ліст]]. Карняплод, моркву, бульбу і цыбулю чысцяць і наразаюць саломкай. Хвосцікі і ліст ([[бацвінне]]) — малымі кавалкамі па 2 см. Ваду ў [[Каструля|каструлі]] даводзяць да закіпання, пасля чаго дадаюць бульбу. Праз 5 хвілін у каструлю дадаюць хвосцікі буракоў (бацвінне). Адначасна ў [[Патэльня|патэльні]] на [[Алей|алеі]] тушаць цыбулю, моркву і буракі да мяккасці. Тады ў патэльню дадаюць нарэзаныя кубікамі таматы і агуркі. Праз 5-10 хвілін тушаную гародніну кладуць у каструлю, куды таксама дадаюць ліст буракоў (бацвінне) і вараць да гатоўнасці. Такі бацвіннік можна падаваць у астуджаным або цёплым выглядзе. Таксама ў яго можна дадаць зеляніну і адварное [[яйцо]]<ref name="а">{{Cite news|author=Ганна Каляда|title=Бацвінне: царская страва ў сялянскім выкананні|url=https://24health.by/by/botvinya-carskoe-blyudo-v-krestyanskom-ispolnenii/|publisher=Партал «[[Здаровыя людзі]]»|date=14 ліпеня 2018|accessdate=18 ліпеня 2018}}</ref>. У выпадку гатавання на квасе бацвінне спачатку адварваюць у вадзе цягам 15 хвілін. Затым ваду зліваюць, бацвінне астуджаюць і наразаюць дробнымі кавалкамі. Нарэзаныя дробнымі кубікамі агуркі змешваюць з бацвіннем і апускаюць у [[квас]], куды дадаюць зеляніну. Такую страву падаюць да стала астуджанай<ref name="а"/>. Пры гатаванні бацвінніка з рыбай [[шчаўе]] і шпінат добра прамываюць, прыпускаюць у гарачай вадзе і прапускаюць праз сіта. Атрыманую зялёную масу астуджаюць, пасля чаго ў яе дадаюць лімонную цэдру і квас, нарэзаныя кубікамі агуркі, зялёную цыбулю і кроп. Пасля гэтага бацвіннік падаюць разам з адварной рыбай ([[акунь]], ласось, сёмга, [[омуль]] і нельма) і коранем хрэна<ref name="а"/>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славянская кухня]] [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Стравы на аснове квасу]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] 1hvz8fbd2bp4sd1juf6n0aafn27djhx 5143293 5143292 2026-05-18T22:23:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя і роля ў культуры */ 5143293 wikitext text/x-wiki {{Страва |назва = Бацвіннік |выява = |памер = |подпіс = |іншыя назвы = бацвінне, лапеня |падобныя = |тып = [[суп]] |нацыянальная кухня = славянская |краіна паходжання = |рэгіён = Еўропа |аўтар = |з’явілася = |складанасць = |час = 30 хвілін |асноўныя кампаненты = [[бацвінне]] |магчымыя кампаненты = [[бульба]], маладыя буракі з [[бацвінне|бацвіннем]], [[цыбуля рэпчатая]], [[морква]], [[тамат]], агурок }} '''Бацві́ннік''' (таксама ''бацві́нне'', ''лапе́ня'') — [[суп]], прыгатаваны з бурачнага [[Бацвінне|бацвіння]]. Можа быць як халодным, так і гарачым. Часам пад гэтай назвай маглі мець на ўвазе супы з іншых дзікарослых раслін, якія звычайна ўспрымаюцца як пустазелле (напрыклад, [[Крапіва|крапівы]], [[Лебяда|лебяды]], [[Снітка звычайная|сніткі]] і інш.)<ref name="Bely2023">{{cite web |url=https://nashaniva.com/316671 |title=З чаго вараць і як называюць традыцыйныя беларускія супы |author=[[Алесь Белы (гісторык)|Алесь Белы]] |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=21 мая 2023 |lang=be |accessdate=20 мая 2026}}</ref>. Можа гатавацца на вадзе, [[квас]]е або кіслай заквасцы<ref name="а"/>. [[Страва]] вядомая па ўсёй Беларусі<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=Бацвінне|загаловак=Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[Іван Шамякін]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская савецкая энцыклапедыя]]|год=1989|том=|старонкі=54|старонак=575|серыя=|isbn=5-85700-014-9|тыраж=20 000}}</ref>. == Гісторыя і роля ў культуры == Бураковае бацвінне&nbsp;— вельмі важная і знакавая страва ў гісторыі [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] яна лічылася тыповай для літвінаў (продкаў сучасных беларусаў і літоўцаў). У той жа час палякі доўгі час ёй грэбавалі і лічылі «свінскай». У XVII—XVIII стагоддзях існавала безліч польскіх дражнілак, якія высмейвалі «дзікасць» літвінаў-«бацвіняжаў» (напрыклад: «У вашага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Радзівіла]]&nbsp;— бацвінне ўрадзіла, а хлеба ні кавалка»). Аднак у беларускім [[фальклор]]ы гэтыя дражнілкі эвалюцыянавалі ў жартаўлівыя і самаіранічныя [[Калядкі|калядкі]], дзе любоў да бацвіння не адмаўляецца, а служыць характэрнай рысай народа. Згодна з адной з такіх песень, нават немаўляці [[Ісус Хрыстос|Ісусу]], калі іншыя народы прынеслі ў дар золата, ладан і смірну, літвіны прынеслі ў якасці дару гаршчок бацвіння<ref name="Bely2023" />. У літоўцаў і ў памежных з [[Літва|Літвой]] раёнах Беларусі гэты ж суп называюць «лапеня» (ад {{lang-lt|lapas}}&nbsp;— «ліст»), што па сэнсе цалкам адпавядае слову «бацвінне»<ref name="Bely2023" />. У сярэдзіне XIX стагоддзя пад гэтай назвай у мясцовых сялян існавала самастойная поліўка з дзікарослага зелля, якая ратавала вясной ад голаду. Этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе апісваў яе так<ref>{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Ёсць яшчэ вясновая страва, пад назвай лапені. Яна складаецца з крапівы, сніткі, баршчу, лебяды, шчаўя і асоту. Усё гэта параць у вёдрах і ўшатах гарачым камянямі, дзеля знішчэння сырасці, вымываюць халоднай вадой, дробна крышаць або сякуць нажамі і вараць з вадой, пасаліўшы і, па магчымасці, з прымессю мукі або малака.{{арыгінальны тэкст|ru|Есть еще весеннее кушанье, подъ названіемъ лапеней. Оно составляется изъ крапивы, снити, борща, лебеды, щавеля и осота. Все это парятъ въ ведрахъ и ушатахъ калеными каменьями, для уничтоженія сырости, вымываютъ холодною водою, мелко крошатъ или рубятъ ножами и варятъ съ водою, посоливъ и, по-возможности, съ примѣсью муки или молока.}}}} У шляхецкай кулінарыі XIX стагоддзя бацвінне было папулярным не толькі як [[халаднік]] (халодны суп), але і як гарачая страва. У кнізе [[Марыя Марцішэўская|Марыі Марцішэўскай]] «[[Шляхецкая кухарка]]» (1878) прыводзіцца гістарычны рэцэпт гарачага бацвіння пад назвай «Боршч улетку з бураковага лісця, а па-літоўску — з бацвіннем» ({{lang-pl|Barszcz w lecie z liści burakowych a po litewsku z botwinką}}). Яго гатавалі на запараным мучным квасе і ялавічным булёне. У суп дадавалі дробна пакрышанае бураковае лісце, кроп, пятрушку і цыбулю, а перад падачай на стол абавязкова забельвалі квашанай смятанай. Такі ж летні суп часта маглі гатаваць на цяляціне<ref>{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=51—52 |lang=pl}}</ref>. == Складнікі == Для прыгатавання выкарыстоўваюць маладыя буракі з [[бацвінне]]м (1-2), [[Бульба|бульбу]] (3), [[Цыбуля рэпчатая|рэпчатую цыбулю]] (1), [[Морква|моркву]], [[таматы]] (2-4), агуркі (2-3) і зеляніну. Пры гатаванні на [[квас]]е (3 літры) выкарыстоўваюць бацвінне (1 пучок) без буракоў, свежыя агуркі (4-6), зялёную цыбулю і [[кроп]]. Таксама бывае бацьвіньнік з [[рыба]]й, у якім выкарыстоўваюць: [[шпінат]] і шчаўе — па 250 грамаў, хлебны квас — 1 літр, свежыя агуркі — 2, адварную рыбу — 250 грамаў, лімонную цэдру — 1 чайная лыжка, зялёную цыбулю — 75 грамаў, корань [[хрэн]]а — 50 грамаў і кроп<ref name="а"/>. == Прыгатаванне == [[Буракі]] падзяляюць на 3 часткі: карняплод, хвосцікі і [[ліст]]. Карняплод, моркву, бульбу і цыбулю чысцяць і наразаюць саломкай. Хвосцікі і ліст ([[бацвінне]]) — малымі кавалкамі па 2 см. Ваду ў [[Каструля|каструлі]] даводзяць да закіпання, пасля чаго дадаюць бульбу. Праз 5 хвілін у каструлю дадаюць хвосцікі буракоў (бацвінне). Адначасна ў [[Патэльня|патэльні]] на [[Алей|алеі]] тушаць цыбулю, моркву і буракі да мяккасці. Тады ў патэльню дадаюць нарэзаныя кубікамі таматы і агуркі. Праз 5-10 хвілін тушаную гародніну кладуць у каструлю, куды таксама дадаюць ліст буракоў (бацвінне) і вараць да гатоўнасці. Такі бацвіннік можна падаваць у астуджаным або цёплым выглядзе. Таксама ў яго можна дадаць зеляніну і адварное [[яйцо]]<ref name="а">{{Cite news|author=Ганна Каляда|title=Бацвінне: царская страва ў сялянскім выкананні|url=https://24health.by/by/botvinya-carskoe-blyudo-v-krestyanskom-ispolnenii/|publisher=Партал «[[Здаровыя людзі]]»|date=14 ліпеня 2018|accessdate=18 ліпеня 2018}}</ref>. У выпадку гатавання на квасе бацвінне спачатку адварваюць у вадзе цягам 15 хвілін. Затым ваду зліваюць, бацвінне астуджаюць і наразаюць дробнымі кавалкамі. Нарэзаныя дробнымі кубікамі агуркі змешваюць з бацвіннем і апускаюць у [[квас]], куды дадаюць зеляніну. Такую страву падаюць да стала астуджанай<ref name="а"/>. Пры гатаванні бацвінніка з рыбай [[шчаўе]] і шпінат добра прамываюць, прыпускаюць у гарачай вадзе і прапускаюць праз сіта. Атрыманую зялёную масу астуджаюць, пасля чаго ў яе дадаюць лімонную цэдру і квас, нарэзаныя кубікамі агуркі, зялёную цыбулю і кроп. Пасля гэтага бацвіннік падаюць разам з адварной рыбай ([[акунь]], ласось, сёмга, [[омуль]] і нельма) і коранем хрэна<ref name="а"/>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славянская кухня]] [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Стравы на аснове квасу]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] efws4g57p21m3vn4yszs7f8w3iaijq8 Юрый Сяргеевіч Лавец 0 572208 5143423 4672237 2026-05-19T11:17:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143423 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Юрый Лавец | поўнае імя = Юрый Сяргеевіч Лавец | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Беларусь}} [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]] | нумар = | пазіцыя = [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2013—2016| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Мінск|Мінск]]|0 (0) |2016| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]|12 (1) |2017—2018| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]|33 (3) |2018| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Чысць|Чысць]]|11 (2) |2019| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал (Дзяржынск)]]|25 (3) |2020| {{Сцяг|Швецыя||20px}} [[ФК АФК Эскільстуна|АФК Эскільстуна]]|0 (0) |2020—2021| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал (Дзяржынск)]]|37 (4) |2021—2022| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]|41 (4) |2023| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Гомель|Гомель]]|14 (2) |2023| {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Спартак Кастрама|Спартак (Кастрама)]]|15 (0) |2024—| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал (Дзяржынск)]]| }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2017|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-21|Беларусь (да 21)]]|1 (0)}} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 23 лістапада 2023 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 21 верасня 2018 }} '''Юрый Лавец''' (нар. {{ДН|11|7|1996}}) — беларускі футбаліст, паўабаронца дзяржынскага «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенала]]». == Клубная кар’ера == Выхаванец клуба «[[ФК Мінск|Мінск]]», дзе з 2013 года пачаў выступаць за дубль. У 2015 годзе стаў прыцягвацца да асноўнай каманды «Мінска», але так і не дэбютаваў за яе. У ліпені 2016 года быў аддадзены ў арэнду мінскаму «[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда]]»<ref>{{cite web |date = |url = https://by.tribuna.com/football/1042295141.html |title = Евсеенко и Пацко перешли в минское «Торпедо» |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru |archive-date = 2 ліпеня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220702144523/https://by.tribuna.com/football/1042295141.html |url-status = dead }}</ref>, дзе замацаваўся ў асноўным складзе. У снежні 2016 года перайшоў у «Тарпеда» на рэгулярнай аснове. У сезоне 2017 прыняў удзел ва ўсіх 30 матчах каманды ў Першай лізе. У пачатку 2018 года «Тарпеда» атрымала месца ў Вышэйшай лізе, аднак паўабаронца з-за траўмы прапусціў пачатак сезона, пазней стаў выступаць за дубль. Дэбютаваў у Вышэйшай лізе 2 чэрвеня 2018 года, выйшаўшы на замену ў другім тайме матча з брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (1:1). У жніўні 2018 года быў аддадзены ў арэнду ў «[[ФК Чысць|Чысць]]», дзе стаў рэгулярна гуляць у стартавым складзе. У студзені 2019 года пакінуў «Тарпеда»<ref>{{cite web|date = 2019-01-03|url = https://football.by/news/121826 |title = Три игрока покинули минское "Торпедо" |website = football.by|access-date = 2023-11-23|language = ru}}</ref>. У пачатку 2019 года далучыўся да дзяржынскага «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенала]]». У якасці іграка стартавага складу дапамог камандзе выйсці ў Першую лігу. У студзені 2020 года перайшоў у шведскі клуб «[[ФК АФК Эскільстуна|АФК Эскільстуна]]»<ref>{{cite web|date = 2020-01-24|url = https://football.by/news/135977 |title = Два экс-игрока дзержинского "Арсенала" подписали контракты со шведским клубом |website = football.by|access-date = 2023-11-23|language = ru}}</ref>. Паспеў згуляць за каманду ў Кубку Швецыі, а ў красавіку 2020 года з-за прыпынення чэмпіянату Швецыі вярнуўся ў «Арсенал», дзе зноў стаў іграком асновы. У пачатку 2021 года праходзіў прагляд у мазырскай «[[ФК Славія Мазыр|Славіі]]», але беспаспяхова<ref>{{cite web|date = 2021-02-02|url = https://football.by/news/148234 |title = Максим Чиж и Юрий Ловец не подошли "Славии" |website = football.by|access-date = 2023-11-23|language = ru}}</ref> і ў выніку пачаў сезон 2021 у «Арсенале». У ліпені 2021 года пакінуў «Арсенал» і падпісаў кантракт са «[[ФК Славія Мазыр|Славіяй]]»<ref>{{cite web|date = 2021-07-09|url = https://football.by/news/153483 |title = Ловец сменил "Арсенал" на "Славию" |website = football.by|access-date = 2023-11-23|language = ru}}</ref>, дзе замацаваўся ў стартавым складзе. У снежні 2021 года падоўжыў пагадненне з мазырскім клубам<ref>{{cite web|date = 2021-12-18|url = https://football.by/news/159449 |title = Ловец продлил контракт со "Славией" |website = football.by|access-date = 2023-11-23|language = ru}}</ref>. У лістападзе 2022 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Славію»<ref>{{cite web|date = 2022-11-15|url = https://football.by/news/169433 |title = Юрий Ловец покинул "Славию" |website = football.by|access-date = 2023-11-23|language = ru}}</ref>. У лютым 2023 года стаў іграком «[[ФК Гомель|Гомеля]]»<ref>{{cite web|date = 2023-02-13|url = https://football.by/news/172001 |title = Юрий Ловец стал игроком "Гомеля" |website = football.by|access-date = 2023-11-23|language = ru}}</ref>. Гуляў пераважна ў стартавым складзе каманды. У ліпені 2023 года па пагадненні бакоў пакінуў гомельскі клуб<ref>{{cite web|date = 2023-07-12|url = https://football.by/news/176593 |title = Юрий Ловец покинул "Гомель" |website = football.by|access-date = 2023-11-23|language = ru}}</ref> і хутка далучыўся да расійскага «[[ФК Спартак Кастрама|Спартака]]» з [[Кастрама|Кастрамы]]<ref>{{cite web|date = 2023-07-14|url = https://football.by/news/176666 |title =Два белорусских футболиста перешли в "Спартак" из Костромы (Д3) |website = football.by|access-date = 2023-11-23|language = ru}}</ref>. Пакінуў «Спартак» у лістападзе 2023 года<ref>{{cite web|date = 2023-11-22|url = https://football.by/news/181065|title = Белорусский хавбек покинул российский клуб |website = football.by|access-date = 2023-11-23|language = ru}}</ref>. У лютым 2024 года вярнуўся ў дзяржынскі «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]]»<ref>{{cite web|date = 2024-02-07|url = https://football.by/news/183705 |title = Юрий Ловец стал игроком дзержинского "Арсенала" |website = football.by|access-date = 2024-02-07|language = ru}}</ref> == Міжнародная кар’ера == 31 мая 2017 года дэбютаваў у [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|моладзевай зборнай Беларусі]], правёўшы на полі другі тайм таварыскага матча супраць Расіі (0:7). == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] == Статыстыка выступленняў == {| cellspacing="0" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:95%" |- bgcolor="#E4E4E4" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=70 |Сезон !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=10 |Дывізіён !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=50 |Клуб !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Краіна !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Матчы !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Галы |- align="center" | 2013 || дубль || [[ФК Мінск|Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 12 || 0 |- align="center" | 2014 || дубль || [[ФК Мінск|Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 31 || 3 |- align="center" | 2015 || дубль || [[ФК Мінск|Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 24 || 4 |- align="center" | 2016 (1) || дубль || [[ФК Мінск|Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 10 || 1 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] (2) || Д2 || [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 12 || 1 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] || Д2 || [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 30 || 3 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] (1) || Д1 || [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 3 || 0 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] (2) || Д2 || [[ФК Чысць|Чысць]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 11 || 2 |- align="center" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] || Д3 || [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 25 || 3 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] || Д2 || [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 25 || 4 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] (1) || Д2 || [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 12 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] (2) || Д1 || [[ФК Славія Мазыр|Славія]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 13 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] || Д1 || [[ФК Славія Мазыр|Славія]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 28 || 4 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] (1) || Д1 || [[ФК Гомель|Гомель]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 14 || 2 |- align="center" | [[Другая ліга Расіі па футболе 2023/2024|2023/24]] (1) || Д3 || [[ФК Спартак Кастрама|Спартак]] || {{Сцяг|Расія}} || 15 || 0 |- align="center" |} == Грамадзянская пазіцыя == Пасля жорсткага разгону [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцый пратэстаў]], выкліканых масавымі фальсіфікацыямі на [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]], збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, разам з 92 іншымі беларускімі футбалістамі выступіў з асуджэннем гвалту ў Беларусі<ref>{{cite web|date = 2020-09-12|url = https://nashaniva.by/?c=ar&i=258896 |title = 93 беларускія футбалісты выступілі з асуджэннем гвалту ВІДЭА |publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date = 2024-02-07|language = be}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Арсенал Дзяржынск}} {{DEFAULTSORT:Лавец Юрый Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Чысць]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Дзяржынск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК АФК Эскільстуна]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Славія Мазыр]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Спартак Кастрама]] in1b2y1s14udy5bjzr0y88oe3htckui Юркевіцкі сельсавет 0 577794 5143370 4720720 2026-05-19T08:48:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143370 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Юркевіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Жыткавіцкі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Юркевічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 699 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Юрке́віцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Юркевічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Жыткавіцкага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Жыткавіцкім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Жыткавіцкім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 26 верасня 1968 года ў склад [[Мілевіцкі сельсавет|Мілевіцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Новыя Залюцічы]] і [[Новыя Мілевічы]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 верасня 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 29 (1223).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Юркевіцкага сельсавета 7 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|84}}</ref>. 26 сакавіка 1987 года — у склад [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]] вёскі [[Наваленін]] і [[Сукачы (Жыткавіцкі раён)|Сукачы]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 26 верасня 2006 года ў склад сельсавета з [[Людзяневіцкі сельсавет|Людзяневіцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Лагвошчы]], [[Падвосце]], [[Пясчанікі (Жыткавіцкі раён)|Пясчанікі]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-175/2006-175(003-054).pdf&oldDocPage=3 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 295 Об изменении административно-территориального устройства районов Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210712122704/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-175%2F2006-175%28003-054%29.pdf&oldDocPage=3|date=12 ліпеня 2021}}</ref>. Насельнітва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 949 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,8 % — [[беларусы]], 2,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 699 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012.— 172 с. {{Юркевіцкі сельсавет}} {{Жыткавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Юркевіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] qyfl497w4cwakf2nd2qx8fnh9eymwfy Швабскі сельсавет 0 578161 5143066 4650792 2026-05-18T13:39:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143066 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Швабскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лагойскі раён]] |Уключае = 24 населеныя пункты |Сталіца = [[Швабы (Лагойскі раён)|Швабы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = Тупік Людміла Уладзіміраўна |Назва главы2 = старшыня |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 852 |Год перапісу = 2020 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 384,65 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://www.logoysk.gov.by/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/item/126-shvabskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html |Заўвагі = }} '''Шва́бскі сельсаве́т''' (да 2008 года '''Чырванашвабаўскі сельсавет''') — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Швабы (Лагойскі раён)|Швабы]]. [[Файл:Švaby, Lahojsk District (3).jpg|міні|злева|Будынак сельсавета]] == Геаграфія == Сельсавет знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы Лагойскага раёна. Адлегласць да раённага цэнтра — [[Лагойск]]а — 24 кіламетры. Мяжуе з [[Каменскі сельсавет (Лагойскі раён)|Каменскім]], [[Лагойскі сельсавет|Лагойскім сельсаветамі]] Лагойскага раёна, а таксама з [[Зембінскі сельсавет|Зембінскім сельсаветам]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]] і [[Усяжскі сельсавет|Усяжскім сельсаветам]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Зембінскі раён|Зембінскага раёна]] [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Швабаўка]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]. З 22 верасня 1927 года ў складзе Лагойскага раёна. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў Лагойскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. У 1939 годзе Швабаўка перайменавана ў [[Чырвоная Швабаўка|Чырвоную Швабаўку]], сельсавет перайменаваны ў '''Чырванашвабаўскі сельсавет'''. 25 ліпеня 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Юркавіцкі сельсавет (Лагойскі раён)|Юркавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 ліпеня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 14.</ref>. 11 снежня 2007 года вёска Чырвоная Швабаўка перайменаваная ў Швабы<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-86/2008-86(037-106).pdf Решение Логойского районного Совета депутатов от 11 декабря 2007 г. № 58 О переименовании сельского населенного пункта деревня Чирвоная Швабовка Чирвоношвабовского сельсовета в сельский населенный пункт деревня Швабы Чирвоношвабовского сельского сельсовета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200920234428/https://www.pravo.by/pdf/2008-86/2008-86(037-106).pdf|date=20 верасня 2020}}</ref>. 3 красавіка 2008 года сельсавет перайменаваны з Чырванашвабаўскага ў Швабскі<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-112/2008-112(004-045).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 3 апреля 2008 г. № 105 О переименовании Червонношвабовского сельсовета Логойского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200921000412/https://www.pravo.by/pdf/2008-112/2008-112(004-045).pdf|date=21 верасня 2020}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 963 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 96,0 % — [[беларусы]], 2,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 847 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Эканоміка == Сельгаспрадпрыемствы: * ААТ «Косіна». {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{Літаратура/ЭГБ|4}} С. 327, 328 * {{Літаратура/ЭГБ|3}} С. 441 * {{archives.gov.by|46639}} {{Швабскі сельсавет}} {{Лагойскі раён}} [[Катэгорыя:Швабскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Зембінскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] gu4jvisj8favght2smgtrxk3pzy1yg4 Пінскі павет (Расійская імперыя) 0 579776 5143286 4552316 2026-05-18T22:07:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Насельніцтва */ 5143286 wikitext text/x-wiki {{Павет Расійскай імперыі |назва=Пінскі павет |герб губерні=Coat of Arms of Minsk Governorate.png |губерня=Мінская губерня |герб= |карта= |цэнтр= Пінск |утвораны=1795 |плошча=11,9 тыс. км² |насельніцтва=230,8 тыс. (1897) }} {{іншыя значэнні|Пінскі павет}} '''Пі́нскі павет''' ({{lang-ru|Пинский уезд}}) — адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], якая існавала ў [[1793]]—[[1920]] гадах. Цэнтр — горад [[Пінск]]. У [[1797]] годзе плошча павета каля 10 тыс. км²<ref name="БЭ"/>. == Гісторыя == У [[1793]] годзе ў выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Минская губерния|[[Аляксандр Фёдаравіч Селіванаў|Селиванов А. Ф.]]}}</ref> большая частка [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага павета]] адышла да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1795]] годзе павет утвораны паўторна: на поўначы да яго далучана частка [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]], усходняя частка вылучана ў [[Давыд-Гарадоцкі павет]], паўднёвая частка перададзена ў [[Ровенскі павет]]. 3 1796 года ў Мінскай губерні<ref name="БЭ"/>. 3 [[18 сакавіка]] [[1921]] года [[Пінскі павет (Польская Рэспубліка)|павет]] у складзе [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref name="БЭ"/>. == Насельніцтва == Паводле дадзеных [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] ў павеце пражывала 230,8<!--паводле БЭ — 201 --> тыс. чал., у тым ліку [[беларусы|беларусаў]] — 74,3 %; [[яўрэі|яўрэяў]] — 19,5 %; [[рускія|рускіх]] — 2,6 %; [[палякі|палякаў]] — 2,6 %. <br /> У павятовым горадзе [[Пінск]]у пражывала 28 368 чал.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=22 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Мелася 11 [[мястэчка|мястэчак]], 75 [[сяло|сёл]], 292 [[вёска|вёскі]], 191 [[фальварак]]<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|12|Пінскі павет}}</ref>. === Карэннае насельніцтва === Карэннымі жыхарамі павета з’яўляліся [[пінчукі]] (палешукі). Святар і этнограф [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрый Булгакоўскі]], які вывучаў Пінскі павет у 1870-я гады, адзначаў, што мясцовае насельніцтва значна адрознівалася ад жыхароў іншых рэгіёнаў Беларусі сваімі бытавымі асаблівасцямі, мовай і вонкавым выглядам{{sfn|Булгаковскій|1890|с=606}}. Булгакоўскі падкрэсліваў, што праз непраходныя балоты і лясы пінчукі стагоддзямі жылі замкнёна, што дазволіла ім захаваць даўнія звычаі і першабытны светапогляд без значнага вонкавага ўплыву. Іх мова (мясцовы дыялект) уяўляла сабой глыбокую архаіку і захоўвала мноства царкоўнаславянскіх і старажытнарускіх слоў. Паводле фанетыкі і граматыкі гаворка пінчукоў утрымлівала ў сабе пераходныя элементы паміж беларускай і ўкраінскай мовамі (напрыклад, цвёрдае вымаўленне «р», «ч», «ш», а таксама змякчэнне гартанных гукаў){{sfn|Булгаковскій|1890|с=766—768}}. У побыце пінчукі вызначаліся незвычайнай працавітасцю, але пры гэтым пакорлівасцю лёсу. Неўраджаі, пастаянныя паводкі і балотная ліхаманка (якую мясцовыя звалі «калятухай» ці «трасцай») былі звычайнымі з’явамі ў іх жыцці. Летняя праца на балотах была настолькі цяжкай, што знайшла адбітак у глыбока меланхалічным народным фальклоры. Разам з тым пінчукі шчыра захоўвалі багатыя традыцыі каляндарна-абрадавага цыклу: [[Каляды|калядаванне]], ваджэнне «казы» (з драўлянай маскай), святкаванне Тройцы з унікальным мясцовым абрадам «[[Ваджэнне куста|Ваджэнне Куста]]» і развітую пахавальную абраднасць{{sfn|Булгаковскій|1890|с=607, 617}}. == Адміністрацыйны падзел == Пасля [[1861]] года ўключаў 23 воласці<ref name="БЭ"/><ref>{{кніга |аўтар = |загаловак = Волостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія |адказны = |спасылка = http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=391 |месца = Кіевъ |выдавецтва = Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ |год = 1913 |том = |старонак = |старонкі = |isbn = }}</ref>: {{кал|2}} * Дабраслаўская — [[Дабраслаўка]], * Дубайская — [[Бродніца (Іванаўскі раён)|Бродніца]], * Жабчыцкая — [[Жабчыцы]], * Кажан-Гарадоцкая — [[Кажан-Гарадок]], * Кухацкавольская — {{нп3|Кухоцкая Воля||ru|Кухотская Воля}}, * Лагішынская — в. [[Мокрая Дуброва|Мокра-Дуброва]], * Лемяшэвіцкая — [[Лемяшэвічы]], * Лунінская — [[Лунін]], * Любяшоўская — [[Любяшоў]], * Марачнянская — [[Марочнэ|Марочна]], * Пагост-Загародская — [[Пагост Загародскі]], * Парэцкая — [[Парэчча (Пінскі раён)|Парэчча]], * Пінкавіцкая — [[Пінкавічы]], * Плотніцкая — [[Плотніца (аграгарадок)|Плотніца]], * Радчыцкая — [[Радчыцк]], * Святавольская — [[Святая Воля]], * Ставоцкая — мяст. [[Чэнчыцы]], * Столінская — [[Столін]], * Угрыніцкая — [[Угрынічы]], * Хатыніцкая — [[Хатынічы]], * Хойнаўская — [[Хойна]], * Целяханская — [[Целяханы]], * Церабяжоўская — [[Церабяжоў]]. {{кал-канец}} == Ураднікі павета == * [[Пінскія павятовыя маршалкі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|12|Пінскі павет}} * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгаковскій}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пинск|[[Аляксандр Фёдаравіч Селіванаў|Селиванов А. Ф.]]}} * ''Раюк, А. Р.'' Мясцовая эліта Пінскага павета ў 1820—30-я гг. / А. Р. Раюк // Европа: актуальные проблемы этнокультуры : материалы Междунар. науч.-теорет. конф., Минск, 27 апр. 2007 г. / Бел. гос. пед. ун-т им. М. Танка; редкол. [[Уладзімір Васільевіч Тугай|В. В. Тугай]] (отв. ред.) [и др.]. — Минск : БГПУ, 2007. — С. 253—256. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_21.pdf Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Гродзенскай губерні ў 1801—1863 гг.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2016. — Вып. 21. — С. 240—246. * ''Раюк А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Мінскай губерні ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Гісторыя і грамадазнаўства. — 2020. — № 1. — С. 58—63. * ''Раюк А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж губернскім дваранствам у Беларусі ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фалькларыстыкі / Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы Нац. акад. навук Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2008. — Вып. 4. — С. 406—412. * {{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Берестейщины}} {{Паветы Мінскай губерні}} [[Катэгорыя:Паветы Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Пінска]] [[Катэгорыя:Пінскі павет (Расійская імперыя)| ]] eddto4vg0a6yie96s70e1ijk6277nw4 5143287 5143286 2026-05-18T22:08:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Карэннае насельніцтва */ 5143287 wikitext text/x-wiki {{Павет Расійскай імперыі |назва=Пінскі павет |герб губерні=Coat of Arms of Minsk Governorate.png |губерня=Мінская губерня |герб= |карта= |цэнтр= Пінск |утвораны=1795 |плошча=11,9 тыс. км² |насельніцтва=230,8 тыс. (1897) }} {{іншыя значэнні|Пінскі павет}} '''Пі́нскі павет''' ({{lang-ru|Пинский уезд}}) — адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], якая існавала ў [[1793]]—[[1920]] гадах. Цэнтр — горад [[Пінск]]. У [[1797]] годзе плошча павета каля 10 тыс. км²<ref name="БЭ"/>. == Гісторыя == У [[1793]] годзе ў выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Минская губерния|[[Аляксандр Фёдаравіч Селіванаў|Селиванов А. Ф.]]}}</ref> большая частка [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага павета]] адышла да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1795]] годзе павет утвораны паўторна: на поўначы да яго далучана частка [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]], усходняя частка вылучана ў [[Давыд-Гарадоцкі павет]], паўднёвая частка перададзена ў [[Ровенскі павет]]. 3 1796 года ў Мінскай губерні<ref name="БЭ"/>. 3 [[18 сакавіка]] [[1921]] года [[Пінскі павет (Польская Рэспубліка)|павет]] у складзе [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref name="БЭ"/>. == Насельніцтва == Паводле дадзеных [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] ў павеце пражывала 230,8<!--паводле БЭ — 201 --> тыс. чал., у тым ліку [[беларусы|беларусаў]] — 74,3 %; [[яўрэі|яўрэяў]] — 19,5 %; [[рускія|рускіх]] — 2,6 %; [[палякі|палякаў]] — 2,6 %. <br /> У павятовым горадзе [[Пінск]]у пражывала 28 368 чал.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=22 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Мелася 11 [[мястэчка|мястэчак]], 75 [[сяло|сёл]], 292 [[вёска|вёскі]], 191 [[фальварак]]<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|12|Пінскі павет}}</ref>. === Карэннае насельніцтва === Карэннымі жыхарамі павета з’яўляліся [[пінчукі]] (палешукі). Святар і этнограф [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрый Булгакоўскі]], які вывучаў Пінскі павет у 1870-я гады, адзначаў, што мясцовае насельніцтва значна адрознівалася ад жыхароў іншых рэгіёнаў Беларусі сваімі бытавымі асаблівасцямі, мовай і вонкавым выглядам{{sfn|Булгаковскій|1890|с=606}}. Булгакоўскі падкрэсліваў, што праз непраходныя балоты і лясы пінчукі стагоддзямі жылі замкнёна, што дазволіла ім захаваць даўнія звычаі і першабытны светапогляд без значнага вонкавага ўплыву{{sfn|Булгаковскій|1890|с=766—768}}. Іх мова (мясцовы дыялект) уяўляла сабой глыбокую архаіку і захоўвала мноства царкоўнаславянскіх і старажытнарускіх слоў. Паводле фанетыкі і граматыкі [[Пінская гаворка|гаворка пінчукоў]] утрымлівала ў сабе пераходныя элементы паміж беларускай і ўкраінскай мовамі, напрыклад, цвёрдае вымаўленне «р», «ч», «ш», а таксама змякчэнне гартанных гукаў{{sfn|Булгаковскій|1890|с=766—768}}. У побыце пінчукі вызначаліся незвычайнай працавітасцю, але пры гэтым пакорлівасцю лёсу. Неўраджаі, пастаянныя паводкі і [[балотная ліхаманка]] (якую мясцовыя звалі «калятухай» ці «трасцай») былі звычайнымі з’явамі ў іх жыцці. Летняя праца на балотах была настолькі цяжкай, што знайшла адбітак у глыбока меланхалічным народным фальклоры. Разам з тым пінчукі шчыра захоўвалі багатыя традыцыі каляндарна-абрадавага цыклу: [[Каляды|калядаванне]], [[Ваджэнне казы|ваджэнне «казы»]] (з драўлянай маскай), святкаванне [[Тройца|Тройцы]] з унікальным мясцовым абрадам «[[Ваджэнне куста|Ваджэнне Куста]]» і развітую пахавальную абраднасць{{sfn|Булгаковскій|1890|с=607, 617}}. == Адміністрацыйны падзел == Пасля [[1861]] года ўключаў 23 воласці<ref name="БЭ"/><ref>{{кніга |аўтар = |загаловак = Волостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія |адказны = |спасылка = http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=391 |месца = Кіевъ |выдавецтва = Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ |год = 1913 |том = |старонак = |старонкі = |isbn = }}</ref>: {{кал|2}} * Дабраслаўская — [[Дабраслаўка]], * Дубайская — [[Бродніца (Іванаўскі раён)|Бродніца]], * Жабчыцкая — [[Жабчыцы]], * Кажан-Гарадоцкая — [[Кажан-Гарадок]], * Кухацкавольская — {{нп3|Кухоцкая Воля||ru|Кухотская Воля}}, * Лагішынская — в. [[Мокрая Дуброва|Мокра-Дуброва]], * Лемяшэвіцкая — [[Лемяшэвічы]], * Лунінская — [[Лунін]], * Любяшоўская — [[Любяшоў]], * Марачнянская — [[Марочнэ|Марочна]], * Пагост-Загародская — [[Пагост Загародскі]], * Парэцкая — [[Парэчча (Пінскі раён)|Парэчча]], * Пінкавіцкая — [[Пінкавічы]], * Плотніцкая — [[Плотніца (аграгарадок)|Плотніца]], * Радчыцкая — [[Радчыцк]], * Святавольская — [[Святая Воля]], * Ставоцкая — мяст. [[Чэнчыцы]], * Столінская — [[Столін]], * Угрыніцкая — [[Угрынічы]], * Хатыніцкая — [[Хатынічы]], * Хойнаўская — [[Хойна]], * Целяханская — [[Целяханы]], * Церабяжоўская — [[Церабяжоў]]. {{кал-канец}} == Ураднікі павета == * [[Пінскія павятовыя маршалкі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|12|Пінскі павет}} * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгаковскій}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пинск|[[Аляксандр Фёдаравіч Селіванаў|Селиванов А. Ф.]]}} * ''Раюк, А. Р.'' Мясцовая эліта Пінскага павета ў 1820—30-я гг. / А. Р. Раюк // Европа: актуальные проблемы этнокультуры : материалы Междунар. науч.-теорет. конф., Минск, 27 апр. 2007 г. / Бел. гос. пед. ун-т им. М. Танка; редкол. [[Уладзімір Васільевіч Тугай|В. В. Тугай]] (отв. ред.) [и др.]. — Минск : БГПУ, 2007. — С. 253—256. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_21.pdf Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Гродзенскай губерні ў 1801—1863 гг.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2016. — Вып. 21. — С. 240—246. * ''Раюк А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Мінскай губерні ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Гісторыя і грамадазнаўства. — 2020. — № 1. — С. 58—63. * ''Раюк А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж губернскім дваранствам у Беларусі ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фалькларыстыкі / Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы Нац. акад. навук Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2008. — Вып. 4. — С. 406—412. * {{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Берестейщины}} {{Паветы Мінскай губерні}} [[Катэгорыя:Паветы Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Пінска]] [[Катэгорыя:Пінскі павет (Расійская імперыя)| ]] svk5sx8wsep8urlkcuzsddzjdzyrjs6 Эйсмантаўскі сельсавет 0 581599 5143252 4811531 2026-05-18T21:09:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143252 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Эйсмантаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бераставіцкі раён]] |Уключае = 16 населеных пунктаў |Сталіца = [[Вялікія Эйсманты]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1090 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Э́йсмантаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Вялікія Эйсманты]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Крынкаўскі раён|Крынкаўскага раёна]] [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Эйсманты. З 20 верасня 1944 года ў Бераставіцкім раёне Гродзенскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў [[Свіслацкі раён|Свіслацкім раёне]]. 23 сакавіка 1964 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Жукевіцкі сельсавет (Бераставіцкі раён)|Жукевіцкага сельсавета]] (10 населеных пунктаў: вёскі [[Барыскі (Бераставіцкі раён)|Барыскі]], [[Вялікія Ёдкавічы]], [[Жукевічы (Эйсмантаўскі сельсавет)|Жукевічы]], [[Малыя Ёдкавічы]], [[Мацеевічы (Бераставіцкі раён)|Мацеевічы]], [[Місявічы (Бераставіцкі раён)|Місявічы]], [[Міхаліно]], [[Станявічы]], [[Цыдзікі (Бераставіцкі раён)|Цыдзікі]] і [[Ярмолічы (Бераставіцкі раён)|Ярмолічы]]), у склад [[Алекшыцкі сельсавет|Алекшыцкага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Кордзікі]], [[Масаляны]] і [[Траццякі (Бераставіцкі раён)|Траццякі]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 23 сакавіка 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 21 (1061).</ref>. З 30 ліпеня 1966 года ў Бераставіцкім раёне. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1315 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 51,0 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 42,7 % — [[беларусы]], 4,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1090 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Эйсмантаўскі сельсавет}} {{Бераставіцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Эйсмантаўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Крынкаўскі раён|child|загаловак=Эйсмантаўскі сельсавет у [[Крынкаўскі раён|Крынкаўскім раёне]] (1940—1944)}} |спіс2 = {{Бераставіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Эйсмантаўскі сельсавет у [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] (1944—1962)}} |спіс3 = {{Свіслацкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Эйсмантаўскі сельсавет у [[Свіслацкі раён|Свіслацкім раёне]] (1962—1966)}} |спіс4 = {{Бераставіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Эйсмантаўскі сельсавет у [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Эйсмантаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Свіслацкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] se63aky960xgtalg5tm2qjg5z1mggib Шчарчоўскі сельсавет 0 581992 5143133 4797872 2026-05-18T16:30:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143133 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шчарчоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пружанскі раён]] |Уключае = 22 населеныя пункты |Сталіца = [[Шчарчова]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 606 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Шчарчо́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пружанскі раён|Пружанскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Шчарчова]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Шчэрчаўскі сельсавет''' у складзе [[Шарашоўскі раён|Шарашоўскага раёна]] Брэсцкай вобласці [[БССР]]. Цэнтр — вёска Шчэрчава. З 17 снежня 1956 года ў складзе Пружанскага раёна. 15 студзеня 1962 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Бродскі сельсавет|Бродскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 студзеня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. У 1964 годзе ў склад [[Крыніцкі сельсавет (Пружанскі раён)|Крыніцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Ясень (Пружанскі раён)|Ясень]]<ref>Рашэнні выканкома Брэсцкага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 25 лютага, 14 красавіка і 1 чэрвеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 21 (1061).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 23 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|32}}</ref>. 5 сакавіка 1981 года сельсавет перайменаваны ў Шчарчоўскі, а яго цэнтр — у Шчарчова. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 867 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 86,2 % — [[беларусы]], 6,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 5,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 606 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНДІДАС|БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Шчарчоўскі сельсавет}} {{Пружанскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Шчарчоўскі (да 1981 года Шчэрчаўскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Шарашоўскі раён|child|загаловак=Шчэрчаўскі сельсавет у [[Шарашоўскі раён|Шарашоўскім раёне]] (1940—1956)}} |спіс2 = {{Пружанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Шчарчоўскі (да 1981 года Шчэрчаўскі) сельсавет у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] (з 1956)}} }} [[Катэгорыя:Шчарчоўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Шарашоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] rxwnr915h05c4cni8ngrfqtt74hnpil Шарашэўскі сельсавет 0 582012 5143045 4745014 2026-05-18T12:29:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143045 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шарашэўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пружанскі раён]] |Уключае = 16 населеных пунктаў |Сталіца = [[Шарашова]] |Датаўтварэння = [[29 мая]] [[2015]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2144 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Шарашэ́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пружанскі раён|Пружанскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — гарадскі пасёлак [[Шарашова]]. 12 кастрычніка 1940 года ўтвораны Шарашоўскі пассавет у складзе [[Шарашоўскі раён|Шарашоўскага раёна]] Брэсцкай вобласці [[БССР]]. З 17 снежня 1956 года ў складзе Пружанскага раёна. 26 лютага 2002 года да пассавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Крыніцкі сельсавет (Пружанскі раён)|Крыніцкага сельсавета]]. 29 мая 2015 года Шарашоўскі пассавет рэарганізаваны ў Шарашэўскі сельсавет<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915b0071406 Решение Брестского областного Совета депутатов от 29 мая 2015 г. № 94 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Пружанского района Брестской области</ref>. Насельніцтва паводле перапісу 2009 года (15 населеных пунктаў, без Шарашова) — 758 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 86,8 % — [[беларусы]], 6,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 3,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,5 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (16 населеных пунктаў) — 2144 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Шарашэўскі сельсавет}} {{Пружанскі раён}} [[Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2015 годзе]] 46jxwx99prruf9rrk6zc40mod3e1bhv Шаняўскі сельсавет 0 583163 5143041 4757011 2026-05-18T12:18:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143041 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шаняўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пружанскі раён]] |Уключае = 19 населеных пунктаў |Сталіца = [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1063 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Шаняўскі́ сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пружанскі раён|Пружанскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Шанёўскі сельсавет''' у складзе Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Чахецкі сельсавет|Чахецкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 12 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|32}}</ref>. 25 лістапада 2004 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Гарадзечненскі сельсавет (Пружанскі раён)|Гарадзечненскага сельсавета]] (вёскі [[Гарадзечна (Пружанскі раён)|Гарадзечна]], [[Жабін (Пружанскі раён)|Жабін]], [[Лібія]], [[Паддубна (Пружанскі раён)|Паддубна]], [[Прылуччына]], [[Сасноўка (Пружанскі раён)|Сасноўка]] і [[Харкі (Пружанскі раён)|Харкі]])<ref>{{Cite web |title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 25 ноября 2004 г. № 112 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Пружанского района Брестской области |url=http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-200/2004-200(002-021).pdf&oldDocPage=18 |accessdate=7 студзеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210929012634/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-200/2004-200(002-021).pdf&oldDocPage=18 |archivedate=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1372 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 87,9 % — [[беларусы]], 6,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 4,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1063 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Шаняўскі сельсавет}} {{Пружанскі раён}} [[Катэгорыя:Шаняўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 4ztfatyhsq1cml32479v79824di4d34 Шчучынскі сельсавет 0 597111 5143138 4808762 2026-05-18T16:56:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143138 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шчучынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Шчучынскі раён]] |Уключае = 19 населеных пунктаў |Сталіца = [[Тур’я (Шчучынскі раён)|Тур’я]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 942 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Шчу́чынскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Тур’я (Шчучынскі раён)|Тур’я]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Шчучынскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак (з 31 жніўня 1962 г. горад) [[Шчучын]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Вярбілкаўскі сельсавет|Вярбілкаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 25 лютага 1961 года ў склад [[Ражанкаўскі сельсавет|Ражанкаўскага сельсавета]] перададзены 8 населеных пунктаў ([[Вярбілкі]], [[Гірдзеўка]], [[Даліна Прамая]], [[Клімаўшчына (Шчучынскі раён)|Клімаўшчына]], [[Макееўцы]], [[Малявічы (Шчучынскі раён)|Малявічы]], [[Руткевічы]] і [[Старая Дубраўка]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 лютага 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 18 (938).</ref>. 23 ліпеня 1965 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Вялікабаярскі сельсавет|Вялікабаярскага сельсавета]] (13 населеных пунктаў: [[Валока (Шчучынскі раён)|Валока]], [[Вялікія Баяры]], [[Готараўшчына]], [[Зайкаўшчына (Шчучынскі раён)|Зайкаўшчына]], [[Ішчална]], [[Казарэзы (Шчучынскі раён)|Казарэзы]], [[Кемяны (Шчучынскі раён)|Кемяны]], [[Корасць]], [[Малыя Баяры]], [[Навасады (Шчучынскі раён)|Навасады]], [[Станіславова (Шчучынскі раён)|Станіславова]], [[Юцеўцы]] і [[Ялашаўцы]]), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Плянты]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 ліпеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref>. У 1966 годзе тэрыторыя былога Вялікабаярскага сельсавета (вёскі Валока, Вялікія Баяры, Готараўшчына, Зайкаўшчына, Ішчална, Казарэзы, Кемяны, Корасць, Малыя Баяры, Навасады, Станіславова, Юцеўцы і Ялашаўцы) перададзена ў склад [[Мажэйкаўскі сельсавет (Шчучынскі раён)|Мажэйкаўскага сельсавета]], вёска [[Рэзы-Галаўнічы]] — у склад [[Ражанкаўскі сельсавет|Ражанкаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 жніўня, 3 і 20 снежня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>. У 1976 годзе ў склад сельсавета з [[Каменскі сельсавет (Шчучынскі раён)|Каменскага сельсавета]] перададзены 13 населеных пунктаў: [[Агароднікі (Шчучынскі раён)|Агароднікі]], [[Барташы (Шчучынскі раён)|Барташы]], [[Будраўцы]], [[Дубраўляны (Шчучынскі раён)|Дубраўляны]], [[Ельня (Шчучынскі раён)|Ельня]], [[Жадзейкі (Шчучынскі раён)|Жадзейкі]], [[Жылічы (Шчучынскі раён)|Жылічы]], [[Зарэчча (Шчучынскі сельсавет)|Зарэчча]], [[Мілеўцы (Шчучынскі раён)|Мілеўцы]], [[Поплава]], [[Скоржыкі]], [[Шніпкі]], [[Юшкі (Шчучынскі раён)|Юшкі]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 сакавіка і 10 мая 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 17 (1499).</ref>. 25 верасня 2002 года ў склад [[Лядскі сельсавет (Шчучынскі раён)|Лядскага сельсавета]] перададзена вёска [[Тапілішкі]]<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/3xe4zpgajLk Решение Гродненского областного Совета депутатов от 20 сентября 2002 г. № 99 О решении вопросов административно-территориального устройства Щучинского района]</ref>. 10 снежня 2002 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Тур’я. 28 мая 2013 года вёска [[Першамайская (Шчучынскі раён)|Першамайская]] ўключана ў межы горада Шчучын<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0058565&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 240 Об изменении границ города Щучина и Щучинского сельсовета Щучинского района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210111232412/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0058565&p1=1|date=11 студзеня 2021}}</ref>. 13 верасня 2018 года вёска [[Навасёлкі (Шчучынскі сельсавет)|Навасёлкі]] і большая частка вёскі [[Плянты]] ўключаны ў межы горада Шчучын, астатняя частка вёскі Плянты перададзена ў склад [[Лядскі сельсавет (Шчучынскі раён)|Лядскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918r0091526 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 13 сентября 2018 г. № 57 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Щучинского района Гродненской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (21 населены пункт) — 2098 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 66,3 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 28,1 % — [[беларусы]], 4,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (19 населеных пунктаў) — 942 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Шчучынскі сельсавет}} {{Шчучынскі раён}} [[Катэгорыя:Шчучынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 4imhw1s9ou38b5y937vf8sle423lo3c Шыіцкі сельсавет 0 597573 5143159 4719760 2026-05-18T18:00:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143159 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шыіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Калінкавіцкі раён]] |Уключае = 5 населеных пунктаў |Сталіца = [[Шыічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 535 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Шы́іцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Шыічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Сухавіцкі сельсавет''' складзе Калінкавіцкага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Сухавічы]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Калінкавіцкім раёне БССР. З 27 верасня 1930 года ў [[Мазырскі раён|Мазырскім раёне]], з 12 лютага 1935 года ў [[Даманавіцкі раён|Даманавіцкім раёне]] БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Шыічы. З 3 ліпеня 1939 года ў Калінкавіцкім раёне Палескай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 1 кастрычніка 1973 года перайменаваны ў Шыіцкі сельсавет<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 1 кастрычніка 1973 г. № 451 Аб перайменаванні асобных сельсаветаў Калінкавіцкага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 28 (1402).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 765 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 90,1 % — [[беларусы]], 3,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 3,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 535 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Шыіцкі сельсавет}} {{Калінкавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Шыіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Даманавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мазырскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 4novhcspgsntimw5xrkfclw4hqhc09s Юрацішкаўскі сельсавет 0 599779 5143367 5034259 2026-05-19T08:40:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143367 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Юрацішкаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Іўеўскі раён]] |Уключае = 38 населеных пунктаў |Сталіца = [[Юрацішкі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]],</br>[[2 снежня]] [[1959]],</br>[[23 студзеня]] [[2014]] |Скасаванне = [[23 снежня]] [[1957]],</br>[[3 мая]] [[1962]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2271 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 145,48 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Юра́цішкаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак [[Юрацішкі]]. Плошча — 14548 га<ref name=":0">[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914r0062655&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 23 января 2014 г. № 288 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Ивьевского района Гродненской области]</ref>. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Юрацішкаўскі раён|Юрацішкаўскага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Юрацішкі. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Макуцкі сельсавет|Макуцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 23 снежня 1957 года вёска Юрацішкі набыла статус гарадскога пасёлка, сельсавет скасаваны<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пераўтварэнні вёскі Юрацішкі, Юрацішкаўскага раёна, Маладзечанскай вобласці, у гарадскі пасёлак ад 23 снежня 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 12.</ref>. 2 снежня 1959 года Юрацішкаўскі сельсавет утвораны зноў з цэнтрам на станцыі [[Юрацішкі (станцыя)|Юрацішкі]] і пералічэннем у яго склад населеных пунктаў: [[Асіпаўка]], [[Бокшышкі]], [[Грушанцы]], [[Гумнішчы (Іўеўскі раён)|Гумнішчы]], [[Дунічы]], [[Келайці]], [[Куль-Юзэфава]], [[Кузьмянка]], [[Ляпешкі]], [[Мількі (Іўеўскі раён)|Мількі]], [[Пасека 2|Пасека]], [[Пойдзішкі]], [[Пунішчы]], [[Чашэйкі (Іўеўскі раён)|Чашэйкі]] і станцыя [[Юрацішкі (станцыя)|Юрацішкі]] са складу [[Трабскі сельсавет|Трабскага сельсавета]]; [[Адамава (Іўеўскі раён)|Адамава]], [[Гялуці]], [[Заельнікі (Іўеўскі раён)|Заельнікі]], [[Каркеняты]], [[Крылішкі]], [[Лабачы (Іўеўскі раён)|Лабачы]], [[Людвінова (Іўеўскі раён)|Людвінова]], [[Малахі]], [[Навікі (Іўеўскі раён)|Навікі]], [[Паболі]], [[Пакуці (Іўеўскі сельсавет)|Пакуці]], [[Пасека (Іўеўскі раён)|Пасека]], [[Піраты (хутар)|Піраты]], [[Цянюкаўшчына]], [[Чарнэлі]], [[Шавёлы]], [[Якунь]], [[Яросмішкі]] з адміністрацыйнага падпарадкавання Юрацішкаўскага пассавета<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 снежня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 17.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Іўеўскага раёна Гродзенскай вобласці. 3 мая 1962 года сельсавет скасаваны, населеныя пункты перададзены ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Юрацішкаўскага пассавета. 15 мая 1963 года да пассавета далучана частка скасаванага [[Даўгердзішскі сельсавет|Даўгердзішскага сельсавета]] (18 населеных пунктаў: [[Баруцішкі]], [[Гердушы]], [[Дунай (Эйгердаўскі сельсавет)|Дунай]], [[Забалаць (Эйгердаўскі сельсавет)|Забалаць]], [[Залескаўшчына]], [[Іванкі (Іўеўскі раён)|Іванкі]], [[Крычнікі]], [[Кярвелі]], [[Матыкаўшчына]], [[Нарэйкі (Іўеўскі раён)|Нарэйкі]], [[Папельнікі]], [[Селешчаняты]], [[Такарышкі]], [[Чычыноўшчына]], [[Шыловы Бор]], [[Эгерды]], [[Юнкавічы]] і [[Яцкава (Іўеўскі раён)|Яцкава]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 15 мая 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. 19 студзеня 1965 года ў склад адноўленага [[Такарышкаўскі сельсавет|Такарышкаўскага сельсавета]] перададзены 18 населеных пунктаў ([[Баруцішкі]], [[Гердушкі]], [[Дунай (Эйгердаўскі сельсавет)|Дунай]], [[Забалаць (Эйгердаўскі сельсавет)|Забалаць]], [[Залескаўшчына]], [[Іванкі (Іўеўскі раён)|Іванкі]], [[Кірвелі]], [[Крычнікі]], [[Матыкаўшчына]], [[Нарэйкі (Іўеўскі раён)|Нарэйкі]], [[Папельнікі]], [[Селішчаняты]], [[Такарышкі]], [[Чычыноўшчына]], хутар [[Шыльвы Бор]], [[Эйгерды]], [[Юнкавічы]] і [[Яцкава (Іўеўскі раён)|Яцкава]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. 19 жніўня 1985 года скасаваны хутары [[Крылішкі]], [[Малахі]], [[Пасека 2]], [[Піраты (хутар)|Піраты]], [[Пойдзішкі]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 19 жніўня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 36 (1842).</ref>, у 1986 годзе — хутар [[Брадзішча (Іўеўскі раён)|Брадзішча]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада і 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. 23 студзеня 2014 года Юрацішкаўскі пассавет рэарганізаваны ў сельсавет<ref name=":0"></ref>. Насельніцтва пассавета паводле перапісу 2009 года (37 населеных пунктаў, без Юрацішак) — 1413 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 96,0 % — [[беларусы]], 2,2 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 1,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2019 года — 2271 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Юрацішкаўскі сельсавет}} {{Іўеўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Юрацішкаўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Юрацішкаўскі раён|child|загаловак=Юрацішкаўскі сельсавет у [[Юрацішкаўскі раён|Юрацішкаўскім раёне]] (1940—1957, 1959—1960)}} |спіс2 = {{Іўеўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Юрацішкаўскі сельсавет у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] (1960—1962, з 2014)}} }} [[Катэгорыя:Юрацішкаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Юрацішкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1957 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2014 годзе]] h71g03fh1nvp35d25d1x47o7yl21ewv Эканоміка КНДР 0 600118 5143269 4370649 2026-05-18T21:46:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143269 wikitext text/x-wiki [[File:Laika ac Pyongyang (7975203722).jpg|thumb|[[Пхеньян]] — сталіца і эканамічны цэнтр КНДР]] Эканоміка [[КНДР]] планавая, дзяржаўная, з перакосам у бок цяжкай, у тым ліку ваеннай, прамысловасці. Знешнія эканамічныя сувязі мінімальныя і заключаюцца хіба што ў экспарце адзення, морапрадуктаў, карысных выкапняў; атрыманні гуманітарнай дапамогі, прыцягненні інвестыцый у свабодныя эканамічныя зоны. == Агульная характарыстыка. Гісторыя == Пасля раздзялення паўвострава ключавыя прадпрыемствы засталіся ў Паўночнай Карэі. Гэта не перашкодзіла КНДР ушчэнт прайграць паўднёваму суперніку эканамічнае спаборніцтва: у 1980-х Рэспубліка Карэя абышла КНДР па агульным аб’ёме ВУП, у 2018 ВУП на душу насельніцтва ў Паўночнай Карэі складае 1800 $, у Паўднёвай — 41 500 $. Народная гаспадарка, што будавалася пры дапамозе [[СССР]] і Кітая, напачатку паспяховая, з 1970-х трапіла ў перыяд стагнацыі, які працягваецца па гэты дзень. Не апошнюю ролю мае тое, што эканоміка краіны будавалася як [[аўтаркія]]. Канчаткова паўночнакарэйскую гаспадарку дабілі распад сацыялістычнага блока і прыродныя катастрофы — усё гэта разам прыйшлося на 1990-я. Краіна сутыкнулася з праблемай голаду, што ў 1994—1998 забраў жыцці ад 240,000 да 420,000 чалавек.<ref>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1728-4457.2012.00475.x</ref> У ХХІ ст. прывід голаду аддаліўся, аднак міса рысу застаецца для большасці карэйцаў раскошай. Асноўны прадукт харчавання — кукуруза.<ref>https://lenta.ru/articles/2015/03/11/northkorea/</ref> Паводле даследавання, праведзенага Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацый і Сусветнай харчовай праграмай ААН у красавіку 2019 года, каля 10 млн жыхароў КНДР пакутавалі ад недахопу харчавання<ref>{{Cite web |url=https://news.un.org/en/story/2019/05/1037831 |title=news.un.org |access-date=12 мая 2019 |archive-date=20 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020073325/https://news.un.org/en/story/2019/05/1037831 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=229991 nashaniva.by]</ref>. [[File:Industry Hamhung, North Korea.jpg|thumb|Завод у Хамхыне]] Дагэтуль назіраецца перакос у бок цяжкай (у прыватнасці, ваеннай) прамысловасці. Эканоміка планавага тыпу з дзяржаўнай формай уласнасці, сельская гаспадарка калектыўная. Дзяржава не бярэ са сваіх грамадзян падаткаў, адукацыя і медыцына бясплатныя. У 1950-х — 1980-х ажыццяўляліся пяцігадовыя планы паводле савецкага ўзору, у 1986 быў прыняты сямігадовы план, у 1993 прызнаны беспаспяховым. З таго часу ўрад не публікуе ніякіх планаў. У 1998, 2002 былі зроблены спробы рэформаў — фармальна легалізавана прыватнае прадпрымальніцтва, якое, аднак, дагэтуль магчыма на самым нізкім узроўні. У ХХІ стагоддзі даследчыкі краіны адзначаюць фарміраванне вялікага ценявога прыватнага сектару гаспадаркі (у значнай ступені за кошт кантрабанды з Кітая), на што ўлады «заплюшчваюць вочы». У 2010-х даволі паспяхова ствараецца сістэма свабодных эканамічных зон (СЭЗ), што мае на мэце прыцягненне інвестыцый і тэхналогій. Усяго іх 14, але асноўных дзве: Разон на мяжы з Кітаем і Расіяй і [[Прамысловы рэгіён Кэсон]] на мяжы з Паўднёвай Карэяй. У апошнім у 2014 працавала 52 000 паўночнакарэйскіх рабочых і было створана прадукцыі на $ 2,3 млрд.<ref>https://en.yna.co.kr/view/AEN20140612007800315</ref> == Прамысловасць == Прамысловасць складае 47 % ВУП (2017), у ёй занята каля 30 % працаздольнага насельніцтва. У здабыўной прамысловасці ключавымі галінамі з’яўляюцца вугальная і здабыча жалезных руд, а таксама руд каляровых металаў. Перспектыўнымі на нафту лічацца шэльф Японскага мора і раён на поўдзень ад Пхеньяна. Цікава адзначыць, што карэйская нафтавая выведка карыстаецца старым [[Румынія|румынскім]] свідравальным абсталяваннем. Здабыўная прамысловасць — адзіная галіна гаспадаркі, у якой КНДР пераўзыходзіць [[Рэспубліка Карэя|Рэспубліку Карэю]]. Энергетычная інфраструктура Паўночнай Карэі састарэла і знаходзіца ў дрэнным стане. У электраэнергетыцы палову вытворчасці даюць вугальныя ЦЭС, палова прыходзіцца на [[ГЭС]]. Аўтазавод «Сынній» (Перамога) у Такчоне выпускае грузавікі. Развітая чорная ([[Чханджын]]) і каляровая металургія. Маюцца прадпрыемствы хімічнай (Вонсан) і лясной прамысловасці. Сёння важную ролю ў атрыманні замежнай валюты грае тэкстыльная галіна: чвэрць карэйскага экспарту — адзенне. == Сельская гаспадарка == [[Файл:Nordkorea Reispflanzen.jpg|thumb|100px|left|Праца на рысавым полі (1989)]] Вельмі высокая доля сельскай гаспадаркі ў ВУП (22,5 %). Дасягнуўшы неблагога ўзроўню да пачатку 1980-х, пачынаючы з 1990-х сельская гаспадарка адчувае хранічны недахоп угнаенняў, расце знос тэхнікі. Вырошчваюцца кукуруза, рыс, соя, бульба, цукровыя буракі, тытунь; разбіты плантацыі [[жэньшэнь|жэньшэню]]. Важная роля рыбалоўства і аквакультуры (яшчэ адна чвэрць экспарту — морапрадукты). == Транспарт == [[File:DPRK M62 Naeyeon 706.jpg|thumb|Савецкі дызель M62 на вакзале Пхеньяна]] Асноўны транспарт — чыгуначны, на які прыходзіцца 86 % перавезеных грузаў і 80 % пасажыраў. У краіне больш за 7400 км чыгункі з еўрапейскай (1435 мм) каляінай, большай часткай электрыфікаванай. Развіццё чыгуначнага транспарту стрымліваецца недахопам электраэнергіі. Да гэтага часу выкарыстоўваюцца лакаматывы на паравой цязе. Падпісаны праект хуткаснай чыгункі Кэсон — Пхеньян — Сыныйджу. Аўтамабільны транспарт у вельмі сумным стане — менш за 1000 км аўтадарог заасфальтаваныя, ды і тыя ўсе ў латках. == Турызм == Турызм трымаецца на двух кітах: арганізаваных экскурсіях у «самую зачыненую краіну свету» і гарналыжным адпачынку (на курортах кшталту Масінёна)<ref>https://www.economist.com/banyan/2014/02/14/mounting-problems</ref>. У ХХІ наведвальнасць КНДР значна ўзрасла, урад паставіў задачу давесці колькасць замежных турыстаў у краіну да 1 млн чалавек. == Знешні гандаль == Асноўны гандлёвы партнёр — Кітай, на які прыходзіцца 84 % знешняга гандлю, на другім месцы — [[Індыя]]. {{Зноскі}} {{КНДР у тэмах}} {{Азія паводле тэм|Эканоміка}} [[Катэгорыя:Эканоміка КНДР| ]] ldi7900iz5k7hzzrze5cpkm6e6pp27x Эйгердаўскі сельсавет 0 600249 5143247 5034281 2026-05-18T21:02:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143247 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Эйгердаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Іўеўскі раён]] |Уключае = 35 населеных пунктаў |Сталіца = [[Эйгерды]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]],</br>[[19 студзеня]] [[1965]] |Скасаванне = [[29 красавіка]] [[1960]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 809 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Э́йгердаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Эйгерды]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Такарышкаўскі сельсавет''' у складзе [[Юрацішкаўскі раён|Юрацішкаўскага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Такарышкі]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Іўеўскага раёна Гродзенскай вобласці. 29 красавіка 1960 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага [[Даўгердзішскі сельсавет|Даўгердзішскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. 19 студзеня 1965 года Такарышкаўскі сельсавет утвораны зноў у Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці з цэнтрам у вёсцы Такарышкі ў складзе 32 населеных пунктаў: 14 населеных пунктаў ([[Гаст (Іўеўскі раён)|Гаст]], [[Гнілуха (Іўеўскі раён)|Гнілуха]], [[Добавічы]], [[Дубаносіха]], [[Залясоўшчына]], [[Клім (Іўеўскі раён)|Клім]], [[Магенцы]], [[Мазоліха]], [[Моргавічы]], [[Родзеўшчына (Іўеўскі раён)|Родзеўшчына]], [[Рудая]], хутар [[Саманіны]], [[Самароднікі]] і [[Чорны Луг]]), якія ўваходзілі ў склад [[Багданаўскі сельсавет (Іўеўскі раён)|Багданаўскага сельсавета]], і 18 населеных пунктаў ([[Баруцішкі]], [[Гердушкі]], [[Дунай (Эйгердаўскі сельсавет)|Дунай]], [[Забалаць (Эйгердаўскі сельсавет)|Забалаць]], [[Залескаўшчына]], [[Іванкі (Іўеўскі раён)|Іванкі]], [[Кірвелі]], [[Крычнікі]], [[Матыкаўшчына]], [[Нарэйкі (Іўеўскі раён)|Нарэйкі]], [[Папельнікі]], [[Селішчаняты]], [[Такарышкі]], [[Чычыноўшчына]], хутар [[Шыльвы Бор]], [[Эйгерды]], [[Юнкавічы]] і [[Яцкава (Іўеўскі раён)|Яцкава]]), якія знаходзіліся ў адміністрацыйным падпарадкаванні Юрацішкаўскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. 15 ліпеня 1985 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Эйгерды, сельсавет перайменаваны ў Эйгердаўскі<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 15 ліпеня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 23 (1829).</ref>. У 1986 годзе скасаваны хутары [[Саманіны]] і [[Яцкава (Іўеўскі раён)|Яцкава]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада і 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>, 16 сакавіка 1987 года — хутар [[Чорны Луг (хутар)|Чорны Луг]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 30 мая 1988 года ў склад сельсавета з [[Трабскі сельсавет|Трабскага сельсавета]] перададзены 9 населеных пунктаў (вёскі [[Даўгердзішкі (Іўеўскі раён)|Даўгердзішкі]], [[Каўшары]], [[Яхімаўшчына (Іўеўскі раён)|Яхімаўшчына]], хутары [[Аглоблішкі]], [[Брынюкі]], [[Сякерышкі]], [[Франконава]], [[Чарніца (Іўеўскі раён)|Чарніца]] і [[Чорны Ручай]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 30 мая 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 22 (1972).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1217 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,2 % — [[беларусы]], 4,3 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 1,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 809 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Эйгердаўскі сельсавет}} {{Іўеўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Эйгердаўскі (да 1985 года Такарышкаўскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Юрацішкаўскі раён|child|загаловак=Такарышкаўскі сельсавет у [[Юрацішкаўскі раён|Юрацішкаўскім раёне]] (1940—1960)}} |спіс2 = {{Іўеўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Эйгердаўскі (да 1985 года Такарышкаўскі) сельсавет у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] (1960, з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Эйгердаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Юрацішкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1965 годзе]] on3uhkf9sylyfnvpjywxlccffa9qg3w Экіманскі сельсавет 0 610806 5143305 4640024 2026-05-18T22:42:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143305 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Экіманскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Полацкі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Экімань 1]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1762 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = https://polotsk.vitebsk-region.gov.by/ru/vlast/rukovodstvo/menu-selsoveti/ekimanskij-selsovet |Заўвагі = }} '''Экіма́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Полацкі раён|Полацкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Экімань 1]]. Большая частка тэрыторыі сельсавета фактычна з’яўляецца прыгараднай зонай [[Полацк]]а, дзейнічаюць маршруты гарадскога транспарту [[Полацк]]а і [[Наваполацк]]а. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Полацкага раёна [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Экімань. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Полацкім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. 22 кастрычніка 1959 года ў склад новаўтворанага рабочага пасёлка [[Полацкі]] ўключаны вёскі [[Плаксы (Полацкі раён)|Плаксы]], [[Серадома]] і [[Слабада (Экіманскі сельсавет)|Слабада]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 22 кастрычніка 1959 г. Аб утварэнні на тэрыторыі Ветрынскага і Полацкага раёнаў Віцебскай вобласці рабочага пасёлка Полацкі // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 14.</ref>. 22 снежня 1959 года ў гарадскую мяжу горада [[Полацк]] уключана вёска [[Кароўнікі (Полацк)|Кароўнікі]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 22 снежня 1959 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Полацка вёскі Кароўнікі Экіманскага сельскага Савета Полацкага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 18.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Экіманскага сельсавета 15 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|56}}</ref>. 28 красавіка 1978 года ў гарадскую мяжу [[Наваполацк]]а ўключаны вёскі [[Васілеўцы]] і [[Падкасцельцы]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 1958—IX Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Наваполацка вёсак Васілеўцы і Падкасцельцы Экіманскага сельсавета Полацкага раёна Віцебскай вобласці ад 28 красавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 13 (1567).</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1731 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 88,3 % — [[беларусы]], 9,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1762 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Населеныя пункты == У склад сельсавета ўваходзяць 14 населеных пунктаў: * [[Бельчыца (вёска)|Бельчыца]] * [[Вяснянка (Полацкі раён)|Вяснянка]] * [[Глінішча (Экіманскі сельсавет)|Глінішча]] * [[Каз’янкі]] * [[Кстоўка]] * [[Ксты (Полацкі раён)|Ксты]] * [[Кулакова (Полацкі раён)|Кулакова]] * [[Тросна (Полацкі раён)|Тросна]] * [[Фальварак (Полацкі раён)|Фальварак]] * [[Чарнаручча 1]] * [[Чарнаручча 2]] * [[Экімань 1]] * [[Экімань 2]] * [[Южная]] {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Экіманскі сельсавет}} {{Полацкі раён}} [[Катэгорыя:Экіманскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] sxh9frjt730jowhembm2i7qtrflx3ty Замак Сюры 0 621881 5143093 5020608 2026-05-18T14:31:58Z Pabojnia 135280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 5143093 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} {{Nihongo|'''Замок Сюры'''|首里城,|Сюры дзё:}}, {{IPA|[ɕɯɾʲi d͡ʑoː]}} — замак у [[Японія|Японіі]], які быў размешчаны ў раёне Сюры горада [[Наха]] [[Акінава (прэфектура)|прэфектуры Акінава]]. Адносіўся да тыпу рукюскіх замкаў-свяцілішчаў [[гусуку]]. Замак Сюры быў рэзідэнцыяй манархаў у часы існавання [[Рукю (дзяржава)|Рукюскай дзяржавы]]. Яго працягласць з поўначы на поўдзень складала 270 м, з захаду на ўсход — 400 м. У праекцыі замак нагадваў авал, акружаны моцнымі каменнымі сценамі. Агульная плошча складала 46,167 м². Знешняя сцяна ўмацаванняў і знешні двор мелі чацвёра арачных брам, унутраныя сцены і двор — восем брам. На тэрыторыі ўнутранага двара размяшчаўся галоўны палац і ўрадавыя будынкі рукюскай дзяржавы. Вядомая ў Японіі цырыманіяльная брама з'яўлялася другой брамай знешняй сцяны ўмацаванняў. == Гісторыя замка == [[Файл:Naha_Shuri_Castle28s5s3200.jpg|справа|міні|200x200пкс|Замкавыя сцены і брамы]] [[Файл:Naha_Shuri_Castle02s5s3200.jpg|справа|міні|200x200пкс|Цырыманіяльная брама Сюрэймон]] Дакладная дата ўзвядзення замка Сюри невядомая. Як мяркуецца, ён быў пабудаваны ў эпоху Санзан (1322-1429). Калі Сё Хасі аб'яднаў тры акінаўскіх княствы і заснаваў каралеўства Рукю, ён у 1429 годзе зрабіў Сюры сваёй рэзідэнцыяй. І Сюры быў каралеўскай рэзідэнцыяй на працягу 450 гадоў. Горад жа, які вырас вакол замка, стаў буйным гандлёвым і культурным цэнтрам. Замак некалькі разоў згараў і аднаўляўся. Ён быў самым прыгожым і велічным будынкам ўсяго архіпелага Рукю. У 1609 годзе, у валадаранне [[Сё Нэй|Сё Нэя]], Сюры быў узяты арміяй японскага княства [[Сацума (княства)|Сацума]]. Моцна пацярпеў замак і ў 1709 годзе, а ў 1715-м быў адноўлены. У 1879 годзе — у сувязі з [[Анэксія Рукю|анэксіяй Рукю]] Японіяй — апошні рукюскі [[Ван (тытул)|ван]] [[Сё Тай]] перадаў замак Сюры японскай урадавай дэлегацыі. Пасля гэтага ў замку размяшчаўся штаб асобнага Акінаўскага экспедыцыйнага корпуса гарнізона Кумамота. У 1923 годзе японскі архітэктар Тюта Іта правёў капітальны рамонт замка Сюры, а праз два гады усе будынкі занеслі ў рэестр нацыянальных скарбаў Японіі. У 1944 годзе замак быў разбураны авіяцыяй ЗША, якая праводзіла бамбардыроўкі штаба 32-й арміі Японіі, які знаходзіўся каля падножжа замка. 1 красавіка 1945 года на пляж Хагусі, размешчаны паблізу ад замка, дэсантаваўся 1-ы дывізіён 5-га палка марской пехоты ЗША. Да таго часу замак Сюры стаў вузлавым пунктам абарончай лініі, якая ў амерыканскіх крыніцах называецца «Лініяй Сюры» Яна была прарваная 30 красавіка 1945 года. Яшчэ амаль месяц ішлі цяжкія баі з адчайнымі камікадзэ і з жудасным мясцовым надвор'ем. 27—27 мая сярэднявечны замак бесперапынна абстрэльвала [[артылерыя]] амерыканскага карабля «Mississippi» (BB-41). 27 мая ў замку адбыўся пажар. А неўзабаве над руінамі Сюры нечакана ўзвіўся марскі [[Сцяг Канфедэратыўных Штатаў Амерыкі|сцяг Канфедэрацыі]], які належаў камандзіру «Мяцежнага атрада А» 5-га палка марской пяхоты капітану Джуліюсу Дазэнбергу. Сцяг быў бачны на адлегласці дзвюх міль і правісеў тры дні, а потым быў зняты генералам Сайманам Баліварам Бакнерам-малодшым, сынам генерала-канфедэрата [[Сімон Балівар Бакнер|Сімона Балівара Бакнера-старэйшага]], які сказаў: ''«У Акінаўскай бітве ўдзельнічалі амерыканцы з усіх штатаў Амерыкі!»'' У 1950 годзе, ужо пасля завяршэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], амерыканская акупацыйная ўлада адкрыла на руінах Сюры [[Рукюскі універсітэт]] (які размяшчаўся тут аж да 1975 года). У 1958 годзе была адрэстаўраваная брама Сюреймон. У 1972 годзе, калі Акінава вярнулася ў склад Японіі, замак абвясцілі важным гістарычным помнікам дзяржаўнага значэння. У 1986 годзе пачаліся комплексныя рэстаўрацыйныя работы па аднаўленню палаца, сцен, варот, будынкаў, садоў. У 1992 годзе замак увайшоў у склад Акінаўскага дзяржаўнага культурнага запаведніка. У 2000 годзе замак Сюры разам з яшчэ [[Замкі «гусуку» і звязаныя з німі помнікі старажытнага царства на астравах Рукю|васьмю гусуку і утакі]] быў прызнаны часткай [[Сусветная спадчына|сусветнага спадчыны ЮНЕСКА]]. 31 кастрычніка 2019 года ў замку адбыўся чарговы пажар. Агонь цалкам знішчыў сем будынкаў, уключаючы галоўны будынак комплексу<ref>{{Cite web|url=https://www.asahi.com/articles/ASMB01BRBMBZTIPE03N.html|title=首里城で火災、消火活動中 正殿、北殿、南殿が全焼：朝日新聞デジタル|publisher=朝日新聞デジタル|lang=ja|accessdate=2019-10-30}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Motoo, Hinago. Japanese Castles. — Tokyo : Kodansha, 1986. — <nowiki>ISBN 0-87011-766-1</nowiki>. == Спасылкі == * [http://oki-park.jp/shurijo/en/ Shuri Castle Park] * [http://sitereports.nabunken.go.jp/en/search?all=Shuri+Castle&translate=on Comprehensive Database of Archaeological Site Reports in Japan, Nara National Research Institute for Cultural Properties] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191117172952/https://sitereports.nabunken.go.jp/en/search?all=Shuri%2BCastle%26translate=on |date=17 лістапада 2019 }} * [https://www.jnto.go.jp/eng/spot/castles/shuri.html Shuri Castle — Japan National Tourism Organization] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Згарэлыя будынкі і збудаванні]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Японіі]] [[Катэгорыя:Замкі Японіі]] b5623d2p6v5q335hhey0c4jz1nv7ndl Гарадкіўка (Тульчынскі раён) 0 621998 5143357 4963294 2026-05-19T07:43:59Z Spokiyny 153126 5143357 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Тульчынскі раён|Насельніцтва=5100}} '''Гарадкіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Городкі́вка}}) — вёска ў ў [[Тульчынскі раён|Тульчынскім раёне]]<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX]</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Крыжопільскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крыжопільскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Украіны]] 2sw19xy28lo51oicmwkicyvjk13gsa6 Юрый Ігаравіч Моша 0 624751 5143378 5006572 2026-05-19T09:15:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143378 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Юрый Моша |арыгінал імя = {{lang-ru|Юрий Игоревич Моша}} |партрэт = Юрий Моша в 2020г..jpg |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Юрый Ігаравіч Моша |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{RUS}}<br>{{USA}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = Юрый, Марыя, Сафія, Ніколь |узнагароды і прэміі = |сайт = http://yurymosha.com/ |Commons = |Rodovid = }} '''Юрый Ігаравіч Моша''' ({{lang-ru|Юрий Игоревич Моша}}, [[17 снежня]] [[1975]], [[Наварасійск]], [[Краснадарскі край]], [[РСФСР]]) — [[Расія|расійскі]] [[грамадскі дзеяч]]<ref name="snob">{{cite web|url=https://snob.ru/profile/31623|title=Юрий Моша – Блог – Сноб|publisher=Snob|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://window.unian.ua/m/10770929-yuriy-mosha-chorniy-piar-mitka-21-stolittya-i-yak-vid-neji-pozbutisya.html|title=Юрій Моша: "Чорний піар - мітка 21 століття і як від неї позбутися"|publisher=[[УНІАН]]|lang=uk|date=2019-11-27}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[прадпрымальнік]]<ref>{{cite web|url=https://gazeta.ua/ru/articles/diaspora/_ekspert-ob-yasnil-kuda-migriruet-ukrainskij-biznes/927571|title=Украинский бизнес мигрирует в основном в США - Юрий Моша|publisher=Gazeta.ua|lang=ru|date=2019-09-14}}</ref><ref>{{cite web|url=https://echo.msk.ru/blog/yuriy_mosha/|title=Юрий Моша — Блоги — Эхо Москвы|publisher=Рэха Масквы|lang=ru}}</ref>, [[блог]]ер, палітычны ўцякач<ref>{{cite web|url=https://www.segodnya.ua/ukraine/emigracionnaya-enciklopediya-ot-yuriya-moshi-shans-dlya-kardinalnoy-transformacii-zhizni-i-biznesa-1362268.html|title=Эмиграционная энциклопедия от Юрия Моши – шанс для кардинальной трансформации жизни и бизнеса|publisher=Segodnya.ua|lang=ru|date=2019-11-20|access-date=19 снежня 2019|archive-date=10 снежня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210131914/https://www.segodnya.ua/ukraine/emigracionnaya-enciklopediya-ot-yuriya-moshi-shans-dlya-kardinalnoy-transformacii-zhizni-i-biznesa-1362268.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://republic.ru/posts/l/1057637|title=«Биохимия предательства»: чем «Россия 1» доказала родство оппозиции и Власова|publisher=Republic.ru|lang=ru|date=2014-02-18}}</ref> і [[філантроп]]. Заснавальнік кампаній «Руская Амерыка» і «Другі Пашпарт»<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3700740|title=Доступный иммиграционный стартап «Второй паспорт»|publisher=Коммерсантъ|lang=ru|date=2018-07-30}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ua/rus/news/kompaniya-vtoroy-pasport-vyberi-sam-novuyu-1533805812.html|title=Компания «Второй Паспорт» - выбери сам новую родину!|publisher=РБК-Украіна|lang=ru|date=2018-08-09}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/ae87b6a8-fa48-11e4-b432-00144feab7de|title=Russians confronted by the ultimate test of loyalties|publisher=[[Financial Times]]|lang=en|date=2015-05-21}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ua.interfax.com.ua/news/press-release/624887.html|title=Про нововведення в Законі про подвійне громадянство - засновник компанії "Другий паспорт" Ю.Моша|publisher=[[Інтэрфакс]]|date=2019-11-15}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fakty.ua/313102-ukraincy-speshat-poluchit-ubezhicshe-v-ssha-cherez-meksiku|title=Украинцы спешат получить убежище в США через Мексику|publisher=Fakty.ua|date=2019-07-30}}</ref>. Ён з'яўляецца заснавальнікам праграмы дапамогі расійскім бізнесменам, якіх пераследуюць<ref>{{cite web|url=https://secretmag.ru/trends/tendencies/beglecy.htm|title=Красота среди бегущих: Куда и как бегут бизнесмены от российского правосудия|lang=ru|date=2016-10-19}}</ref>. Заснавальнік «Камітэта супраць дыфамацыі, дыскрымінацыі і пераследу ў Інтэрнэце». == Біяграфія == Юрый Моша нарадзіўся ў [[Наварасійск]]у [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]]. З 1982 па 1993 год вучыўся ў Наварасійскай школе № 2<ref name="snob"/>. === Адукацыя === У 1993-1998 гадах скончыў Кубанскі дзяржаўны тэхналагічны універсітэт (Наварасійскі філіял) па спецыяльнасці «Дзяржаўнае і муніцыпальнае кіраванне»<ref name="snob"/>. У 1998 годзе атрымаў кваліфікацыю эканаміста-менеджара, пазней === Кар'ера === З 1995 года пачаў прадпрымальніцкую дзейнасць. З 1995 па 2006 год Юрый Моша з'яўляецца заснавальнікам і кіраўніком рэкламнага агенцтва «Прапаганда паблісіці». Кампанія з невялікага прадпрыемства з трыма супрацоўнікамі за некалькі гадоў стала найбуйнейшым на Кубані рэкламным холдынгам, у склад якога ўвайшлі больш за 10 арганізацый. У 2001 годзе Юрый стаў адным з заснавальнікаў «Наварасійскага камітэта па правах чалавека», які назапашваў інфармацыю аб ушчамленні турак-месхецінцаў на [[Кубань|Кубані]]<ref>{{cite web|url=https://snob.ru/profile/31623/blog/144190|title=Почему турки-месхетинцы стали беженцами|publisher=Snob|lang=ru|date=2018-10-29|access-date=19 снежня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027120043/https://snob.ru/profile/31623/blog/144190|archive-date=27 кастрычніка 2020|url-status=dead}}</ref>. З лютага 2004 года пры садзейнічанні расійскіх няўрадавых праваабарончых арганізацый і [[ЗША]], «Наварасійскі камітэт па правах чалавека» і міжнародная арганізацыя па міграцыі прыступілі да рэалізацыі праграмы перасялення турак-месхецінцаў з [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] ў [[ЗША]]<ref>{{cite web|url=https://pressroom.rferl.org/amp/1105589.html|title=Kremlin Silent on Discrimination Against Krasnodar: Ethnic Minorities|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|lang=en|access-date=19 снежня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201183531/https://pressroom.rferl.org/amp/1105589.html|archive-date=1 снежня 2021|url-status=dead}}</ref>. Па стане на верасень 2005 года каля 21 000 чалавек падалі заяўкі на ўдзел у праграме, і 5000 чалавек пераехалі ў [[Портленд (Мэн)|Портленд]], [[Філадэльфія|Філадэльфію]], [[Атланта|Атланту]], Ноксвіл, Вокешу, [[Кент]] і яшчэ больш чым 60 гарадоў [[ЗША]]. Па стане на 2014 год толькі ў [[Дэйтан]]е пражывала 2,5 тысячы турак-месхетынцаў. Праваабарончая дзейнасць Юрыя Мошы ў барацьбе з расавай дыскрымінацыяй у [[Краснадарскі край|Краснадарскім краі]] стала адной з прычын палітычных пераследаў з боку расійскай улады і як следства эміграцыі Юрыя ў [[ЗША]]. У 2004 годзе Юрый узначаліў барацьбу з незаконным пераходам наварасійскага тэлеканала «Зара» ва ўласнасць «Радыё і Тэлебачанне Наварасійска» урадам Краснадарскага краю. У 2007-2011 гадах — генеральны дырэктар Кубанскага інвестыцыйнага фонду<ref name="snob"/>. У 2009 годзе Юрый Моша адзін з першых падтрымаў расійскага міліцыянта Аляксея Дымоўскага, які выступіў з адкрытым відэазваротам да старшыні ўрада Расеі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] і афіцэраў [[Расія|Расеі]], размешчана ў [[YouTube]]<ref>{{cite web|url=https://youtube.com/a5xpiccPyVg|title=Рен-ТВ Передача Неделя. Майор Алексей Дымовский|publisher=РЕН ТВ|date=2009-11-14}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2011 годзе ён пераехаў у [[ЗША]] на пастаяннае месца жыхарства<ref name="snob"/>. У 2011 годзе ён арганізаваў праграму дапамогі расійскім бізнесменам, якіх пераследуюць. Інтэрнэт-рэсурс pokanepozdno.com дапамог многім такім прадпрымальнікам. У гэтым жа годзе Юрый Моша разам з [[Яўген Аляксандравіч Чычваркін|Яўгенам Чычваркіным]], [[Барыс Абрамавіч Беразоўскі|Барысам Беразоўскім]] і Леанідам Неўзліным планаваў стварыць Property Rights Watch (PRW) — арганізацыю па абароне правоў уласнікаў. У 2011 г. у [[Нью-Ёрк]]у ён заснаваў кампанію «Руская Амерыка» па прадастаўленні комплексных паслуг грамадзянам краін [[СНД]] у [[ЗША]]. У 2012 годзе ён стаў афіцыйным прадстаўніком «Расійскага камітэта па правах чалавека» ў ЗША<ref name="snob"/>. У траўні 2012 года Юрый стварыў першы рускамоўны блог «Руская Амерыка» аб эміграцыі ў ЗША на [[YouTube]]. У ім Юрый Моша распавядае аб практычныя парады пры пераездзе. Пачынаючы 2012 года, Юрый некалькі гадоў судзіўся з расійскім прапагандысцкім тэлеканалам [[НТВ-Беларусь|НТВ]], які выкарыстаў імя Юрыя Моши ў заказным матэрыяле пра расійскую апазіцыю. Выйграў справу ў Нью-Ёркскім судзе<ref>{{cite web|url=https://snob.ru/profile/31623/blog/134753/|title=Как я судился с НТВ|publisher=Snob.ru|date=2018-02-27|access-date=19 снежня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210131938/https://snob.ru/profile/31623/blog/134753|archive-date=10 снежня 2019|url-status=dead}}</ref>. У 2017 годзе Юрый Моша заснаваў кампанію «Другі Пашпарт»<ref>{{cite web|url=https://galinfo.com.ua/news/proekt_drugyy_pasport_332804.html|title=Проект "Другий паспорт"|publisher=Galinfo|lang=uk|date=2019-12-10}}</ref>. Сёння гэтая кампанія актыўна развіваецца і пашырае спектр іміграцыйных і візавых паслуг<ref name="snob"/>. Юрый Моша — першы рускамоўны [[грамадскі дзеяч]], які змагаецца з чорным піярам і фэйкавымі навінамі<ref>{{cite web|url=https://nv.ua/ukr/biz/experts/yak-shahraji-zaroblyayut-groshi-na-feykah-chi-potriben-noviy-zakon-pro-pravo-na-zabuttya-novini-ukrajini-50044878.html|title=Боротьба з наклепом. Навіщо Україні закон про право на забуття|publisher=Новое Время|lang=uk|date=2019-09-26}}</ref> у пошукавых сістэмах [[Яндэкс]] і [[Google]]<ref>{{cite web|url=https://nv.ua/ukr/biz/experts/chorniy-pr-biznesmen-suditsya-z-gugl-novini-svitu-50037458.html|title=Постраждати можуть всі: одна історія боротьби з чорним піаром|publisher=Новое Время|lang=uk|date=2019-08-14}}</ref><ref>{{cite web|url=https://iz.ru/900874/ignat-shestakov/eti-nashi-internety-pravo-na-zabvenie-provodit-gosgranitcy-v-seti|title=Эти наши интернеты: право на забвение проводит госграницы в Сети|publisher=Известия|author=Ignat Shestakov|lang=ru|date=2019-07-21}}</ref>. У 2018 годзе ён звярнуўся да [[Кангрэс ЗША|Кангрэсу ЗША]] з просьбай унесці пошукавік [[Яндэкс]] у спіс расійскіх кампаній, якія падпадаюць пад [[Анексія Крыма Расіяй|міжнародныя санкцыі ў дачыненні да Расіі]]<ref>{{cite web|url=https://life.ru/t/бизнес/1150345/bizniesmien_iz_rossii_poprosil_konghriess_ssha_vniesti_iandieks_v_sanktsionnyi_spisok|title=Бизнесмен из России попросил Конгресс США внести "Яндекс" в санкционный список|publisher=Life.ru|lang=ru|date=2018-09-10}}</ref>. У 2018-2019 гадах ён падаў пазовы аб абароне гонару і годнасці грамадзян да [[Яндэкс]]у і [[Google]] у Нью-Ёркскія суды. У 2019 годзе ён заснаваў «Камітэт супраць дыфамацыі, дыскрымінацыі і пераследу ў Інтэрнэце». == Грамадская дзейнасць == Пра гісторыю жыцця і бізнесу Юрыя Мошы пісалі многія вядомыя СМІ: [[УНІАН]], [[Forbes]]<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.ru/sobytiya/127821-iskusstvo-vovremya-uehat-chem-zanimayutsya-v-ssha-bezhavshie-iz-rossii-predprinimate|title=Искусство вовремя уехать: чем занимаются в США бежавшие из России предприниматели|publisher=[[Forbes]]|lang=ru|author=Ilya Zhegulev|date=2012-09-17}}</ref><ref>{{cite web|url=https://forbes.kz/process/businessmen/emigratsiya_kak_biznes_kogda_kazahstantsyi_perestanut_uezjat_iz_stranyi|title=Эмиграция как бизнес: когда казахстанцы перестанут уезжать из страны|publisher=[[Forbes]]|date=2019-08-07}}</ref>, РБК-Украіна, Новое Время<ref>{{cite web|url=https://nv.ua/biz/expert_author/yuriy-mosha.html|title=Юрий Моша — Биография|publisher=Новое Время|lang=ru}}</ref>, Коммерсантъ<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3751129|title=Предприниматель Юрий Моша призвал «Яндекс» к ответу|publisher=Коммерсантъ|lang=ru|date=2018-09-24}}</ref>, Lenta.ru<ref>{{cite web|url=https://m.lenta.ru/articles/2018/07/09/usa/?yclid=1450431921050117984|title=«Русские возмущаются, почему здесь все иначе»|publisher=Lenta.ru|date=2018-09-07}}</ref>, Gazeta.ru, Известия, Маскоўскі Камсамолец<ref>{{cite web|url=https://www.mk.ru/social/2019/02/22/vse-bolshe-lyudey-nadeyutsya-priekhat-v-ssha.html|title="Все больше людей надеются приехать в США"|publisher=Маскоўскі Камсамолец|lang=ru|date=2019-02-20}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mk.ru/social/2019/06/05/yuriy-mosha-chitaya-informaciyu-v-internete-neobkhodimo-soblyudat-opredelennuyu-gigienu.html|title=Юрий Моша: «Читая информацию в интернете, необходимо соблюдать определенную гигиену»|publisher=Маскоўскі Камсамолец|lang=ru|date=2019-06-05}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mk.ru/social/2019/05/14/v-ssha-khorosho-otnosyatsya-k-migrantam.html|title="В США хорошо относятся к мигрантам“|publisher=Маскоўскі Камсамолец|lang=ru|date=2019-05-14}}</ref>, Рэха Масквы<ref>{{cite web|url=https://echo.msk.ru/blog/yuriy_mosha/2408149-echo/|title=Россияне бегут за границу от бедности, которая пробралась во все регионы страны|publisher=Рэха Масквы|lang=ru|date=2019-04-15}}</ref><ref>{{cite web|url=https://echo.msk.ru/blog/yuriy_mosha/2388531-echo/|title=Похмельный синдром Крымского полуострова|publisher=Рэха Масквы|lang=ru|date=2019-03-14}}</ref>, Дзелавы Пецярбург<ref>{{cite web|url=https://www.dp.ru/a/2018/04/28/Ne_zhirno_li_zhivut_amerika|title=Не жирно ли живут американцы. Эксперт Юрий Моша о гастрономических предпочтениях в США|publisher=Дзелавы Пецярбург|lang=ru|date=2018-04-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dp.ru/a/2018/04/10/Sankcii_ne_pomeha__JEksper|title=Санкции не помеха. Эксперт Юрий Моша о том, имеет ли смысл сейчас открывать вклад в банке США|publisher=Дзелавы Пецярбург|lang=ru|date=2018-04-10}}</ref> і іншыя. Ён з'яўляецца заснавальнікам першага канала аб іміграцыі ў [[ЗША]] «Руская Амерыка» на [[YouTube]] з 49 тысячамі падпісчыкаў. Ён з'яўляецца членам Асацыяцыі іміграцыйных кампаній свету «Інвестыцыйны Міграцыйны савет". Таксама Юрый Моша з'яўляецца адным з прадзюсараў дакументальнага фільма «The Russian Soul»<ref>{{cite web|url=https://echo.msk.ru/blog/gkatsov/880591-echo/|title=«The Russian Dream». Если вы все еще неравнодушны к судьбе современной России…|publisher=Рэха Масквы|lang=ru|date=2012-04-20}}</ref>. Юрый Моша падтрымлівае тэрытарыяльную цэласнасць [[Украіна|Украіны]]. Асуджае [[Анексія Крыма Расіяй|анексію Крыма]], лічыць, што так званы рэферэндум быў праведзены незаконна, так як не быў узгоднены з [[Кіеў|Кіевам]]. Юрый з'яўляецца крытыкам [[Пуцін|пуцінскага рэжыму]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{YouTube|channel=UC9qT-jXIQwb6JKS8JJ2s58w|Канал Юрый Моша «Руская Амерыка»}} * {{Official|yurymosha.com|Юрыя Мошы}} * [http://russian-america.us Афіцыйны сайт «Руская Амерыка»] * [https://vtoroipasport.com Афіцыйны сайт «Другі Пашпарт»] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Моша Юрый Ігаравіч}} [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя эмігранты]] 5rprytcuos14o99l9cbfpl6qqhwr89g Шыркаўскі сельсавет (Пастаўскі раён) 0 631714 5143153 4644535 2026-05-18T17:47:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143153 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Шыркаўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шыркаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пастаўскі раён]] |Уключае = 28 населеных пунктаў |Сталіца = [[Шыркі (Пастаўскі раён)|Шыркі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[10 кастрычніка]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 744 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Шы́ркаўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Шыркі (Пастаўскі раён)|Шыркі]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Загацкі сельсавет''' у складзе Пастаўскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Загачча]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 3 жніўня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Пастаўскі сельсавет|Пастаўскага сельсавета]]<ref>Постановление Президиума Верховного Совета БССР от 3 августа 1954 г. О внесении изменения и дополнений в указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. «Об объединении сельских советов Молодечненской области» // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 27 красавіка 1957 года ў склад [[Камайскі сельсавет|Камайскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Гуменнікі (Пастаўскі раён)|Гуменнікі]] і [[Краскі (Пастаўскі раён)|Краскі]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 красавіка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 5.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. 8 снежня 1966 года адміністрацыйны цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Дварчаны (Камайскі сельсавет)|Дварчаны]], сельсавет перайменаваны ў '''Дварчанскі сельсавет'''<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 снежня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Дварчанскага сельсавета 65 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|57}}</ref>. 17 мая 1985 года ў склад [[Камайскі сельсавет|Камайскага сельсавета]] перададзены 13 населеных пунктаў ([[Аляхнішкі]], [[Барадзіно (Пастаўскі раён)|Барадзіно]], [[Вараноўшчына]], [[Васточная]], [[Дашкі (Камайскі сельсавет)|Дашкі]], [[Дварчаны (Камайскі сельсавет)|Дварчаны]], [[Драбышы (Пастаўскі раён)|Драбышы]], [[Загачча]], [[Мацуты]], [[Падлявонавічы]], [[Рубеж (Пастаўскі раён)|Рубеж]], [[Рудзі (Пастаўскі раён)|Рудзі]] і [[Шкіралі]]), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Шыркі, сельсавет перайменаваны ў Шыркаўскі<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 мая 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 17 (1823).</ref>. 10 кастрычніка 2013 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Камайскі сельсавет|Камайскага]] (16 вёсак: [[Бацвінавічы]], [[Вярэнькі (Пастаўскі раён)|Вярэнькі]], [[Ідаліна]], [[Койры (Камайскі сельсавет)|Койры]], [[Падаляны (Пастаўскі раён)|Падаляны]], [[Параскі]], [[Пятроўшчына (Пастаўскі раён)|Пятроўшчына]], [[Скураты (Пастаўскі раён)|Скураты]], [[Труханкі]], [[Фалевічы (Пастаўскі раён)|Фалевічы]], [[Шабаны (Пастаўскі раён)|Шабаны]], [[Шусціцкія]], [[Юшкаўшчына]], [[Якавічы (Пастаўскі раён)|Якавічы]], [[Ясева]], [[Яськавічы (Пастаўскі раён)|Яськавічы]]) і [[Юнькаўскі сельсавет|Юнькаўскага]] (12 вёсак: [[Аўласы (Пастаўскі раён)|Аўласы]], [[Дзеравянкі]], [[Доўжа (Пастаўскі раён)|Доўжа]], [[Споры Вялікія]], [[Кашыцы]], [[Ліпнікі (Пастаўскі раён)|Ліпнікі]], [[Макараўцы (Пастаўскі раён)|Макараўцы]], [[Рамелькі]], [[Салаўі (Пастаўскі раён)|Салаўі]], [[Сіманькі]], [[Шыркі (Пастаўскі раён)|Шыркі]], [[Яцавічы]]) сельсаветаў<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 |date=11 мая 2021 }}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 744 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 89,5 % — [[беларусы]], 6,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,0 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 28 населеных пунктаў. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Пастаўскі раён|варыянт=гісторыя|загаловак=Шыркаўскі (да 1966 года Загацкі, да 1985 года Дварчанскі) сельсавет у [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] (1940—2013)}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пастаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] 4shysv7ff8hufjipe2o2i8mb6pxeigd Юнькаўскі сельсавет 0 631719 5143360 4850132 2026-05-19T08:13:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143360 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Юнькаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пастаўскі раён]] |Уключае = 53 населеныя пункты |Сталіца = [[Юнькі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1154 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ю́нькаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Юнькі]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Юнкаўскі сельсавет''' у складзе Пастаўскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Юнкі. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Навасёлкаўскі 1-шы сельсавет|Навасёлкаўскага 1-га сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. 17 ліпеня 1964 года ў склад сельсавета з адміністрацыйнага падпарадкавання Варапаеўскага пассавета перададзены 6 населеных пунктаў ([[Багданова (Пастаўскі раён)|Багданова]], [[Жылінскія (Пастаўскі раён)|Жылінскія]], [[Мар’янполле (Пастаўскі раён)|Мар’янполле]], [[Мацуры]], [[Пухаўка]] і [[Скварцова (хутар)|Скварцова]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 17 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 31 (1071).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Юнкаўскага сельсавета 50 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|58}}</ref>. 17 мая 1985 года ў склад сельсавета з [[Савіцкі сельсавет (Пастаўскі раён)|Савіцкага сельсавета]] перададзены 14 населеных пунктаў ([[Агароднікі (Пастаўскі раён)|Агароднікі]], [[Боцьвіны]], [[Весялуха]], [[Гогава]], [[Захараўшчына]], [[Калееўцы]], [[Кубаркі]], [[Курылавічы (Юнькаўскі сельсавет)|Курылавічы]], [[Манькавічы (Пастаўскі раён)|Манькавічы]], [[Міхнічы (Пастаўскі раён)|Міхнічы]], [[Мястэчка (Пастаўскі раён)|Мястэчка]], [[Русіны (Пастаўскі раён)|Русіны]], [[Савічы (Пастаўскі раён)|Савічы]] і [[Сарочына (Пастаўскі раён)|Сарочына]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 мая 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 17 (1823).</ref>. 27 снежня 1985 года ў склад сельсавета з адміністрацыйнага падпарадкавання Варапаеўскага пассавета перададзены 8 населеных пунктаў ([[Гаўрылавічы]], [[Каралі (Пастаўскі раён)|Каралі]], [[Карпавічы (Пастаўскі раён)|Карпавічы]], [[Лучай]], [[Надазер’е (Пастаўскі раён)|Надазер’е]], [[Равы (Пастаўскі раён)|Равы]], [[Салаўіха]] і [[Скварцова (Пастаўскі раён)|Скварцова]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 снежня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 4 (1846).</ref>. 16 кастрычніка 1989 года ў склад сельсавета з [[Курапольскі сельсавет|Курапольскага сельсавета]] перададзены 2 населеныя пункты ([[Васіліны|Васіліны-I]] і [[Чарэмушнікі Падзісенныя]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 кастрычніка 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 35 (1985).</ref>. 27 верасня 1992 года ў склад [[Лукашоўскі сельсавет|Лукашоўскага сельсавета]] перададзены 35 населеных пунктаў, наўзамен з Лукашоўскага сельсавета перададзены 14 населеных пунктаў. 24 жніўня 1992 года ў склад сельсавета з [[Курапольскі сельсавет|Курапольскага сельсавета]] перададзены 16 населеных пунктаў. У 1990-я гады сельсавет перайменаваны ў Юнькаўскі сельсавет. 26 верасня 2002 года ў склад Курапольскага сельсавета перададзены 17 населеных пунктаў. 10 кастрычніка 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Шыркаўскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Шыркаўскага сельсавета]] (12 вёсак: [[Аўласы (Пастаўскі раён)|Аўласы]], [[Дзеравянкі]], [[Доўжа (Пастаўскі раён)|Доўжа]], [[Споры Вялікія]], [[Кашыцы]], [[Ліпнікі (Пастаўскі раён)|Ліпнікі]], [[Макараўцы (Пастаўскі раён)|Макараўцы]], [[Рамелькі]], [[Салаўі (Пастаўскі раён)|Салаўі]], [[Сіманькі]], [[Шыркі (Пастаўскі раён)|Шыркі]], [[Яцавічы]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=11 мая 2021}}</ref>. 27 снежня 2019 года скасаваны хутары [[Белыя (Пастаўскі раён)|Белыя]] і [[Чыгуначная Казарма (Юнькаўскі сельсавет)|Чыгуначная Казарма]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D920v0100198&p1=1 Решение Поставского районного Совета депутатов от 27 декабря 2019 г. № 74 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Поставского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602212752/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D920v0100198&p1=1|date=2 чэрвеня 2021}}</ref>, 24 верасня 2024 года — вёска [[Тарасаўка (Пастаўскі раён)|Тарасаўка]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D924v0134123 Решение Поставского районного Совета депутатов от 24 сентября 2024 г. № 33 Об упразднении сельского населенного пункта Поставского района Витебской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (44 населеныя пункты) — 1052 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 83,2 % — [[беларусы]], 12,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,5 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (56 населеных пунктаў) — 1154 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Юнькаўскі сельсавет}} {{Пастаўскі раён}} [[Катэгорыя:Юнькаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 20vd6jz0pm5m3p0yx3k8teuqfctlzr5 Netflix 0 638180 5143441 5010700 2026-05-19T11:55:02Z Feeleman 163471 афармленне 5143441 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''«Netflix»''' — амерыканскі правайдар медыйных паслуг і прадзюсарская кампанія са штаб-кватэраю ў [[Лос-Гатас|Лас-Гатасе]], [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Заснавана 29 жніўня 1997 года Рыдам Хастынгсам і Маркам Рэндальфам<ref>{{Cite web|title=A Stream of Movies, Sort of Free|first=David|last=Pogue|url=https://www.nytimes.com/2007/01/25/technology/25pogue.html|work=The New York Times|id=0362-4331|date=2007-01-25|access-date=2017-04-21}}</ref>. З 2013 года Netflix стварае фільмы, серыялы і тэлепраграмы. У 2016 годзе кампанія зрабіла 126 арыгінальных серыялаў і фільмаў — больш за кожны іншы сеткавы ці кабельны канал<ref>{{Cite web|title=The Netflix Backlash: Why Hollywood Fears a Content Monopoly|url=http://www.hollywoodreporter.com/features/netflix-backlash-why-hollywood-fears-928428|work=The Hollywood Reporter|access-date=2017-05-29|language=en}}</ref>. Станам на 2018 год у кампаніі было 117,58 млн падпісантаў па ўсім свеце, у тым ліку 54,75 млн у ЗША<ref>{{cite web|title=Q4 17 Letter to shareholders|url=https://ir.netflix.com/static-files/0c060a3f-d903-4eb9-bde6-bf3e58761712|website=Netflix Investor Relations|access-date=23 January 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123055106/https://ir.netflix.com/static-files/0c060a3f-d903-4eb9-bde6-bf3e58761712|archive-date=January 23, 2018|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|last1=Balakrishnan|first1=Anita|title=Netflix jumps more than 8% after adding more subscribers than expected|url=https://www.cnbc.com/2018/01/22/netflix-earnings-q4-2017.html|website=CNBC|access-date=23 January 2018|date=22 January 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123000627/https://www.cnbc.com/2018/01/22/netflix-earnings-q4-2017.html|archive-date=January 23, 2018|df=mdy-all}}</ref>. На Netflix выходзяць «[[Картачны домік (тэлесерыял)|Картачны домік]]», «[[Грэйс і Фрэнкі]]», «Непахісная Кімі Шміт», «Аранжавы — хіт сезона» і «Джэсіка Джонс»{{няма АК}}. == Гісторыя == Netflix быў заснаваны ў 1997 годзе Рыдам Гастынгсам і Маркам Рэндольфам. Іх мэтай было стварыць сэрвіс, які прапаноўваў бы карыстальнікам арэнду [[DVD]] па пошце, што на той час было інавацыйным рашэннем. Спачатку кампанія прапаноўвала аплату за кожны дыск, але ў 1999 годзе перайшла на мадэль падпіскі, што дазволіла карыстальнікам атрымліваць неабмежаваную колькасць дыскоў за фіксаваную штомесячную плату<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/2002/12/netflix-6/|аўтар=Jeffrey M. O'Brien|загаловак=The Netflix Effect|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. З 2007 года Netflix пачаў прадастаўляць магчымасць [[стрымінгавы сэрвіс|стрымінгавага прагляду]] фільмаў і серыялаў у [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]], што стала асновай сучаснай мадэлі бізнесу кампаніі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://arstechnica.com/uncategorized/2007/01/8627/|title=Netflix offers streaming movies to subscribers|first=Nate|last=Anderson|website=Ars Technica|date=2007-01-16|access-date=2024-11-06}}</ref>. Першапачаткова стрымінгавыя відэа былі даступныя толькі ў ЗША, але ўжо ў 2010 годзе Netflix распачаў міжнародную экспансію, пачаўшы працу ў [[Канада|Канадзе]]. З 2011 года ён пашырыў сваю прысутнасць у [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]] і Карыбскім рэгіёне, а ў 2012 годзе Netflix стаў даступны ў многіх еўрапейскіх краінах, уключаючы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] і [[Скандынавія|Скандынавію]]. У 2013 годзе Netflix увайшоў у свет арыгінальнага кантэнту, выпусціўшы серыял «[[Картачны домік (тэлесерыял)|Картачны домік]]». Гэта азнаменавала пачатак новага этапу, дзе Netflix ужо не толькі трансляваў чужы кантэнт, але і актыўна прасоўваў уласныя праекты. Стратэгія па стварэнні ўласных фільмаў і серыялаў дазволіла платформе заваяваць мільёны падпісчыкаў і значна пашырыць сваю аўдыторыю. Поспех «[[Картачны домік (тэлесерыял)|Картачнага доміка]]» прывёў да таго, што Netflix пачаў інвеставаць мільярды даляраў у ўласны кантэнт, выпускаючы серыялы, фільмы і дакументальныя праекты, якія атрымалі прэстыжныя ўзнагароды, у тым ліку «[[Эмі]]» і «[[Оскар]]»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.huffpost.com/|title=HuffPost - Breaking News, U.S. and World News|website=HuffPost|access-date=2024-11-06}}</ref>. [[Файл:Netflix_area.svg|міні|291x291пкс|Даступнасць Netflix па краінах на cакавік 2022 года]] Да 2016 года Netflix ужо быў даступны ў большасці краін свету, у тым ліку ў Азіі і Афрыцы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2016/1/6/10724112/netflix-global-expansion-russia-india|title=Netflix announces it's now live in 130 new countries including India and Russia|first=Ben|last=Popper|website=The Verge|date=2016-01-06|access-date=2024-11-06}}</ref>. Кампанія працягвае інвеставаць у кантэнт для міжнароднага рынку, у тым ліку праекты на мясцовых мовах, каб прыцягнуць карыстальнікаў з розных культурных асяроддзяў . Netflix актыўна падтрымлівае лакальныя кінапраекты і супрацоўнічае з рэжысёрамі і сцэнарыстамі з усяго свету, ствараючы кантэнт для разнастайных аўдыторый. На сённяшні дзень Netflix — адзін з найбуйнейшых пастаўшчыкоў стрымінгавых паслуг з больш чым 200 мільёнамі падпісчыкаў ва ўсім свеце. Кампанія працягвае пашыраць сваю прысутнасць і адаптаваць кантэнт у адказ на запыты гледачоў, што дазваляе ёй заставацца адной з вядучых забаўляльных платформаў<ref name=":0" />. === У Беларусі === У Беларусі з 2016 года даступны стрымінгавы відэасэрвіс Netflix<ref name=":0">[https://novychas.by/hramadstva/u_bjelarusi_zapracavau_papulia У Беларусі запрацаваў папулярны відэасэрвіс Netflix], [[Новы Час (газета)]], 07-01-2016</ref>. Першы месяц глядзець фільмы і серыялы можна бясплатна (але рэгістравацца ўсё адно трэба). Потым — па падпісцы. == Тарыфы == Бібліятэка Netflix даступная для прагляду з большасці сучасных інтэрнэт-браўзераў, таксама існуюць дадаткі для мабільных платформ [[Android]], [[iOS]]; прыставак на базе [[Android TV]] і [[Apple TV]], гульнявых кансоляў [[PlayStation]] і [[Xbox]]; і для многіх мадэляў тэлевізараў з функцыяй [[Smart TV]]. Са студзеня 2016 года фільмы і серыялы ад Netflix даступныя кліентам у якасці да [[Ultra HD 4K]] (на тэрыторыі ЗША таксама ў 3D-фармаце). На кастрычнік 2021 года існуюць тры тарыфы, кожны з якіх адкрывае ўсю бібліятэку сэрвісу<ref>{{Cite web|url=https://help.netflix.com/ru/node/24926|title=Plans and Pricing|author=Help Center Netflix}}</ref>. * «Базавы» — дазваляе глядзець відэа на адным экране з якасцю [[SD]], * «Стандартны» — на двух у [[HDTV|HD]], * «Прэміум» — на чатырох у HD або Ultra HD, калі гэта даступна. Даступны прагляд HD-відэа, сэрвіс падтрымлівае 2 фарматы трансляцый у HD: Dolby Vision і HDR 10. == Матэрыялы == === Netflix Original === Netflix Original — гэта матэрыялы, якія вырабляюцца, выпускаюцца і распаўсюджваюцца непасрэдна кампаніяй Netflix. У сакавіку 2011 года Netflix пачала стварэнне арыгінальнага кантэнту для ўласнай бібліятэкі, распачаўшы з палітычнай драмы «[[Картачны домік (тэлесерыял)|Картачны домік]]», якая дэбютавала ў лютым 2013 года. Серыял быў спрадзюсаваны Дэвідам Фінчэрам, а галоўную ролю выканаў Кевін Спэйсі. Камедыйна-драматычны серыял пра жыццё ў жаночай турме — «Аранжавы — хіт сезона» — упершыню выйшаў на стрымінгавай платформе ў ліпені 2013 года. Паводле прадстаўнікоў Netflix, гэты праект стаў самым папулярным арыгінальным серыялам платформы<ref>{{Cite web|url=http://social.techcrunch.com/2013/10/21/netflix-orange-is-the-new-black-most-watched/|title=Netflix: ‘Orange Is The New Black’ Is Our Most-Watched Original, But Our TV Exclusives Are Even Bigger|author=TechCrunch|url-status=dead}}</ref>. У лютым 2016 года было абвешчана, што серыял працягнуць на пяты, шосты і сёмы сезоны. У ліпені 2013 года Netflix стаў першым кандыдатам сярод пастаўшчыкоў інтэрнэт-відэа на прэмію «[[Эмі]]», атрымаўшы 14 намінацый, з якіх серыял «[[Картачны домік (тэлесерыял)|Картачны домік]]» заваяваў 9 узнагарод. [[Файл:Netflix logo.svg|міні|Лагатып Netflix, які выкарыстоўваўся з 2000 па 2014 год]] [[Файл:Netflix logogo.png|міні|165x165пкс|Сучасны лагатып]] У траўні 2016 года Netflix запусціў уласнае начное шоу — «Чэлсі», якое вядзе амерыканская камедыйная актрыса Чэлсі Хэндлер. Гэта 30-хвіліннае шоу выходзіла кожную сераду, чацвер і пятніцу. У ліпені 2016 года шоу было падоўжана на другі сезон. 15 ліпеня 2016 года выйшаў першы сезон амерыканскага навукова-фантастычнага серыяла «[[Дзіўныя рэчы]]», створанага [[Браты Дафер|братамі Даферамі]]. Серыял атрымаў высокія ацэнкі крытыкаў, якія адзначылі яго атмасфернасць, акцёрскую гульню, рэжысуру, музычнае суправаджэнне і адсылкі да фільмаў 1980-х гадоў. Другі сезон, які складаўся з дзевяці серый, быў выпушчаны 27 кастрычніка 2017 года. У снежні 2017 года Netflix заказаў трэці сезон (8 эпізодаў), прэм'ера якога адбылася 4 ліпеня 2019 года. 30 верасня 2019 года на афіцыйным канале серыяла на [[YouTube]] было пацверджана, што серыял атрымае працяг. Чацвёрты сезон выйшаў 27 траўня 2022 года. Серыял атрымаў 6 прэмій «[[Эмі]]» і 30 намінацый, у тым ліку ў катэгорыі «Лепшы драматычны серыял», а таксама чатыры намінацыі на прэмію «[[Залаты глобус]]» і прэмію Гільдыі кінаакцёраў ЗША за лепшы акцёрскі склад у драматычным серыяле ў 2016 годзе. 31 сакавіка 2017 года выйшаў новы серыял «13 прычын чаму». === Фільмы === Пачынаючы з 2017 года, Netflix стала набываць правы на распаўсюджванне фільмаў іншых студый. Адным з першых набыццяў стаў фільм «Парадокс Кловерфілда», які Netflix купіла ў [[Paramount Pictures]] на пачатку 2018 года і запусціла ў трансляцыю з 4 лютага 2018 года. Кампанія таксама набывала правы на дыстрыбуцыю фільмаў, такіх як «Анігіляцыя», «Закат цывілізацыі» і «Маўглі». 22 студзеня 2019 года фільмы Netflix атрымалі 15 намінацый на кінапрэмію «[[Оскар]]» і змаглі перамагчы ў чатырох катэгорыях, уключаючы «Оскар» за лепшы фільм на замежнай мове для фільма «[[Рома (фільм, 2018)|Рома]]» [[Альфонса Куарон|Альфонса Куарона]]<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190225/1551319556.html|title=«Рома» получила «Оскар» в категории «Лучший фильм на иностранном языке»|author=РИА НОВОСТИ}}</ref>. 13 студзеня 2020 года фільмы Netflix атрымалі 24 намінацыі на «Оскар», але выйгралі толькі дзве статуэткі. 15 сакавіка 2021 года фільмы Netflix атрымалі 35 намінацый на «Оскар» і выйгралі сем статуэтак, у тым ліку за фільмы «Манк» і «Ма Рэйні: Маці блюза». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * [https://www.gazeta.ru/culture/2018/10/17/a_12024865.shtml Еще 7 миллионов: почему взлетели акции Netflix] // [[Газета.Ru]], 17.10.2018 {{NASDAQ-100}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кінакампаніі ЗША]] [[Катэгорыя:Netflix| ]] oa0zj1kxh4e7pch6539hm1y9xz8ob33 Шаша смерці 0 643629 5143056 5103709 2026-05-18T13:24:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143056 wikitext text/x-wiki [[Файл:Demolished vehicles line Highway 80 on 18 Apr 1991.jpg|300px|thumb|Адзін з участкаў «Шашы смерці». Красавік 1991 года]] '''Шаша смерці''' ({{lang-en|Highway of Death}}, таксама ў множным ліку highways of death) — назва, дадзеная заходнімі журналістамі аднаму з фінальных эпізодаў [[Вайна ў Персідскім заліве|вайны ў Персідскім заліве]], калі ў ноч з 26 на 27 лютага 1991 года ў выніку масіраваных налётаў [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|авіяцыі ЗША]] і іх саюзнікаў на дзвюх шасейных дарогах паміж [[Эль-Кувейт]]ам і [[ірак]]скай мяжой былі знішчаны тысячы аўтамабіляў і адзінак бранятэхнікі, на якіх іракская армія і мірныя жыхары адступалі з [[Кувейт]]а. На шашы 80 у ваколіцах [[Эль-Джахра|Эль-Джахры]] было спалена авіяўдарамі каля 1400 аўтамабіляў і іншай тэхнікі. Такая ж атака была ў тую ноч прадпрынята на паралельнай прыморскай шашы, дзе таксама было знішчана яшчэ да 400 адзінак тэхнікі, таму назва «шаша смерці» можа адносіцца да абедзвюх трас. Фатаграфіі і тэлездымкі «шашы смерці» сталі яркімі медыйнымі вобразамі [[Аперацыя «Бура ў пустыні»|аперацыі «Бура ў пустыні»]]. == Гісторыя == Абедзве «шашы смерці» пралягаюць па тэрыторыі Кувейта і Ірака. Шасціпалосная<ref name="forgotten"/> шаша 80 звязвала паміж сабой Эль-Джахру, пагранічны іракскі горад [[Сафван]] і [[Басра|Басру]]. Іншая шаша вяла з Эль-Джахры ў [[Ум-Каср]] уздоўж мора<ref name="forgotten"/>. Падчас [[Уварванне Ірака ў Кувейт|уварвання ў Кувейт ў 1990 годзе]] Ірак скарыстаўся шашой, каб хутка перасунуць войскі на тэрыторыю эмірата. Наземнае наступленне сіл шматнацыянальная кааліцыі, накіраванае на вызваленне Кувейта, пачалося 24 лютага 1991 года. Да гэтага часу іракскія войскі на лініі фронту былі практычна адрэзаны ад тылавога забеспячэння ў выніку дзеянняў кааліцыйнай авіяцыі і дэмаралізаваны. Некаторыя падраздзяленні спрабавалі аказаць супраціў, але многія аддалі перавагу здацца або адступіць. Сітуацыя для іракскіх сіл у Кувейце пагаршалася з кожнай гадзінай. [[26 лютага]] прэзідэнт [[Садам Хусейн]] абвясціў аб вывадзе ўсіх сваіх сіл з краіны. Сакратар [[Белы дом|Белага дома]] Марлін Фіцватэр паабяцаў, што ЗША і іх саюзнікі не будуць атакаваць іракскую армію падчас сыходу з Кувейта<ref>[https://web.archive.org/web/20140814211443/http://deoxy.org/wc/wc-death.htm The Massacre of Withdrawing Soldiers on "The Highway of Death"]</ref>. У той жа дзень войскі арабскіх краін пры падтрымцы марской пяхотай ЗША прыбылі ў Эль-Кувейт. У іракскай пустыні на захад ад Кувейта імкліва надыходзіў 7-ы армейскі корпус ЗША, у далейшым павярнуўшыся на ўсход і пачаўшы прасоўванне да Басры, што пагражала ўсім іракскім сілам у Кувейце поўным акружэннем. Іракская абарона развалілася; многія салдаты, завалодаўшы выпадковым аўтатранспартам, спрабавалі пакінуць Кувейт па шашы 80. Пры гэтым ўтварыліся шматлікія заторы. Таму на шашы былі не толькі бранятэхніка і артылерыйскія гарматы, але таксама пажарныя і паліцэйскія машыны, фургоны, лімузіны, прыватныя аўтамабілі, нават бульдозеры<ref name="apple"/>. На адрэзку шашы 80 пад Эль-Джахрай утварыўся шматкіламетровы затор, які стаў лёгкай мішэнню для налётаў амерыканскай авіяцыі<ref name="apple"/>. У ноч з 26 на 27 лютага амерыканская авіяцыя нанесла ўдары па іракцам, якія выходзілі з Кувейта, на шашы 80. Пад налёт трапілі прыблізна 1400 машын на асноўнай шашы на поўнач ад Эль-Джахры і яшчэ каля 400 у раёне прыбярэжнай дарогі — апошнія належалі ў асноўным элітнай 1-й танкавай дывізіі «Хамурапі» [[Рэспубліканская гвардыя Ірака|Рэспубліканскай гвардыі Ірака]]. У параўнанні з асноўнай шашой 80 на прыморскай трасе было больш ваеннай тэхнікі — «танкі і бронемашыны, гаўбіцы і зенітныя гарматы, грузавікі для перавозкі боепрыпасаў і машыны хуткай дапамогі»<ref name="forgotten"/>. Многія танкі перавозіліся на танкавых транспарцёрах і былі знішчаны ці проста кінуты на шашы — у адным месцы саюзнікі знішчылі 50 танкаў [[T-72]]; у іншым месцы група з 40 танкаў была проста пакінута<ref name="apple"/>. Уласныя танкі і бранятэхніка саюзнікаў перакрылі шашу 80 да поўначы, спадзеючыся перашкодзіць уцёкам тых, хто выжыў, зрэшты, без асаблівага поспеху<ref name="apple">[https://www.nytimes.com/1991/03/02/world/after-the-war-the-battleground-death-stalks-desert-despite-cease-fire.html>AFTER THE WAR: The Battleground; Death Stalks Desert Despite Cease-Fire]</ref>: у палон здалося толькі 450 іракскіх салдат<ref name="forgotten"/>. == Ахвяры == Колькасць ахвяр на «шашы смерці» застаецца нявысветленай. Фатограф Пітэр Торнлі, які прыбыў на шашы наступнай раніцай пасля спынення ваенных дзеянняў, адзначаў, што бачыў і сфатаграфаваў мноства целаў і амерыканскіх ваенных, што хавалі іх у вялікіх магілах<ref>''Peter Turnley'' [http://digitaljournalist.org/issue0212/pt_intro.html The Unseen Gulf War // Digital Journalist (digitaljournalist.org) — December 2002.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080123175520/http://digitaljournalist.org/issue0212/pt_intro.html |date=23 студзеня 2008 }}</ref>. Журналісты «Вашынгтон пост», якія пабылі на асноўнай шашы, налічылі там ад 200 да 300 трупаў<ref>''Steve Coll, William Branigan.'' U.S. Scrambled to Shape View of 'Highway of Death'. // Washington Post. — 11 March 1991. — P. 1.</ref>; аб наступствах атакі на прыморскай шашы «Вашынгтон Пост» таксама паведамляла, што там засталося прыкладна 400 адзінак тэхнікі і «тры тузіны целаў»<ref name="jets">[ https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1991/03/11/deathly-quiet-shrouds-site-of-2nd-convoy-hit-by-jets/{{Недаступная спасылка}} Deathly Quiet Shrouds Site of 2nd Convoy Hit by Jets]</ref>. Журналіст Los Angeles Times Боб Дрогін бачыў на тым жа прыморскай шашы «многія дзясяткі» трупаў<ref name="forgotten">[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-03-10-mn-387-story.html On Forgotten Kuwait Road, 60 Miles of Wounds of War,]</ref>. Лівана-амерыканская журналістка Джойс Чэдыак сцвярджала, што на шашы засталіся «цела дзясяткаў тысяч іракскіх салдат»<ref name=chediac/> — гэтая ацэнка, верагодна, была заснавана на агульным ліку салдат, якія адыходзілі з Кувейта, і невялікай колькасці захопленых палонных<ref name="conw2">[http://www.comw.org/pda/fulltext/0310rm8ap2.pdf The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict Project on Defense Alternatives Research Monograph #8] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201112025223/http://comw.org/pda/fulltext/0310rm8ap2.pdf |date=12 лістапада 2020 }}</ref>. У [[2003]] годзе даследаванне Project on Defense Alternatives амерыканскай арганізацыі The Commonwealth Institute ацэньвала агульную колькасць загінуўшых у абедзвюх калонах ў 800—1000 чалавек, і максімальныя страты павінны былі панесці галава і хвост кожнай калоны<ref name="conw2"/>. == Ацэнка падзеі == [[Файл:Operation Desert Storm - Abandoned Vehicles 1991.jpg|300px|thumb|Кінутая і знішчаная тэхніка на «шашы смерці», выгляд з паветра.]] Гэтая падзея, акрамя відавочнага ваенна-стратэгічнага эфекту, выклікала значны палітычны рэзананс. Адміністрацыя Буша заяўляла пра тое, што нанесла ўдар па адступаючым іракскім войскам, паколькі тыя выраблялі перагрупоўку для працягу баявых дзеянняў. Гэтая акалічнасць з’яўляецца адзінай падставай для нанясення падобнага ўдару, у адпаведнасці з міжнародным правам<ref name=chediac>[http://deoxy.org/wc/wc-death.htm ''Chediac Joyce'' The Massacre of Withdrawing Soldiers on «The Highway of Death» — Report at the New York Commission hearing, May 11, 1991. («Резня отступающих солдат на „шоссе смерти“»){{ref-en}}] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814211443/http://deoxy.org/wc/wc-death.htm |date=2014-08-14 }}</ref>. Галоўнакамандуючы сіламі шматнацыянальная кааліцыі генерал [[Норман Шварцкопф]] так тлумачыў рашэнне аб нанясенні удараў па адступаючым войскам:{{пачатак цытаты}}Першая прычына... таму што на гэтай шашы было шмат ваеннай тэхнікі, і я аддаў распараджэнне ўсім сваім камандзірам, што я хачу, каб была знішчана кожная адзінка іракскай тэхнікі, якую мы можам знішчыць... Па-другое, гэта была не група нявінных людзей, якія спрабавалі перабрацца праз мяжу ў Ірак. Гэта была група гвалтаўнікоў, забойцаў і галаварэзаў, якія гвалтавалі і рабавалі ў цэнтры Кувейт-Сіці, а цяпер спрабавалі выбрацца з краіны, перш чым іх зловяць<ref>[http://www.estripes.com/article.asp?section=126&article=14772&archive=true ''Ken Dilanian.'' Commander learns of challenge facing U.S. // Stars and Stripes (www.estripes.com) — April 13, 2003.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070312094025/http://www.estripes.com/article.asp?section=126&article=14772&archive=true |date=12 сакавіка 2007 }}</ref>.{{канец цытаты}} Пасля заканчэння баявых дзеянняў акцыя па знішчэнні іракскіх войскаў на «шашы смерці» раскрытыкавана з боку шэрагу заходніх каментатараў. Некаторыя крытыкі, у прыватнасці, былы генеральны пракурор ЗША [[Рэмсі Кларк]] і створаная ім «Следчая камісія Міжнароднага трыбунала па ваенных злачынствах» назвалі здарэнне ваенным злачынствам і абвінавачвалі амерыканскіх вайскоўцаў у парушэнні [[Чацьвёртая жэнеўская канвенцыя|Жэнеўскіх канвенцый аб абароне грамадзянскага насельніцтва ў ваенны час]]<ref name=chediac /><ref name=Clark>[http://deoxy.org/wc/warcrime.htm «WAR CRIMES» A Report on United States War Crimes Against Iraq to the Commission of Inquiry for the International War Crimes Tribunal by Ramsey Clark and Others — New York, May 11, 1991.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080402035120/http://deoxy.org/wc/warcrime.htm |date=2008-04-02 }}</ref>. == «Шаша смерці» пасля вайны == Шаша 80 была адрамантавана ў канцы 1990-х гадоў. У 2003 годзе яна выкарыстоўвалася амерыканскімі і брытанскімі войскамі падчас [[Уварванне ў Ірак (2003)|уварвання ў Ірак]]<ref>{{cite web|url=http://battleland.blogs.time.com/2012/05/03/highway-of-death-robbery/|title=Highway (of Death) Robbery|work=TIME.com|date=03 May 2012|accessdate=19 December 2014|archive-date=8 мая 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120508050522/http://battleland.blogs.time.com/2012/05/03/highway-of-death-robbery/|url-status=dead}}</ref>. Сёння ўздоўж шашы яшчэ можна сустрэць асобныя экземпляры тэхнікі, знішчанай у 1991 годзе. == У культуры == * У 1991 годзе [[The Guardian]] даручыў брытанскаму антываенныя паэту Тоні Харысану ўшанаваць памяць пра вайну і, у прыватнасці, аб «Шаша смерці»<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/theguardian/2003/feb/14/features11.g2|title=A cold coming|last=Harrison |first=Tony|date=14 February 2003|newspaper=The Guardian|accessdate=2009-07-27}}</ref>. Яго верш «Халоднае прышэсце» пачалося з прадстаўлення фатаграфіі, зробленай на шашы 80 фотажурналістам Кенетам Джарэкам. * Сцэна на «шашы смерці» прысутнічае ў фільме «Марпехі». * У фільме «Брава Два Нуль» (у Расіі вядомы як «Бура ў пустыні») паказаны некалькі секунд дакументальных здымак разбітай тэхнікі на «шашы смерці». * У гульні «Splinter Cell: Conviction» ёсць місія на «Дарозе смерці» * У гульні «Battlefield 3» «шашу смерці» можна ўбачыць у главе Thunder Run. * У гульні Call of Duty: Modern Warfare (2019) дзеянне адной з місій адбываецца на «шашы смерці», які нагадвае свой рэальны правобраз, але змешчана ў выдуманай краіне Урзыкстан, прычым у адпаведнасці з сюжэтам гульні калону ўцекачоў і ваенных на шашы разбамбавала расійская авіяцыя. У [[Расія|Расіі]] такая інтэрпрэтацыя выклікала абурэнне як у СМІ, так і сацыяльных сетках<ref name="call of duty">{{cite web|url=https://www.polygon.com/2019/10/30/20938550/call-of-duty-modern-warfare-highway-of-death-controversy|title=Call of Duty: Modern Warfare’s Highway of Death controversy, explained|author=Charlie Hall|first=Charlie|last=Hall|website=Polygon|date=2019-10-30|lang=en|accessdate=2019-11-04}}</ref><ref name="cod bbc">{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/features-50205811|title=Хороших русских больше нет? Почему россиянам не понравилась новая Call of Duty|author=Павел Аксенов, Павел Хлюпин|date=2019-10-29|publisher=Би-би-си|lang=en|accessdate=2019-11-04}}</ref>. Распрацоўшчыкі з студыі Infinity Ward, адказваючы на папрокі, казалі, што малююць у гульні не нейкі канкрэтны канфлікт, а выдуманы, выкарыстоўваючы тэмы «за апошнія 50 гадоў» — падзеі, якія адбываюцца ў свеце зноў і зноў<ref name="cod 3dn">{{cite web|url=https://3dnews.ru/996825|title=Разработчик Call of Duty: Modern Warfare прокомментировал ситуацию с русскими и Шоссе смерти|author=Евгений Миркин|website=3DNews - Daily Digital Digest|date=2019-11-02|lang=ru|accessdate=2019-11-04}}</ref>. Журналіст Polygon Чарлі Хол, каментуючы сітуацыю, пісаў: «спажыўцы па-за заходніх краін мяркуюць, што гэты непрыкрытая празаходняя выдумка накіравана супраць іх, а спажыўцы ў заходніх краінах — што іх спрабуюць падмануць скажэннем фактаў, без пяці хвілін прапагандай»<ref name="call of duty" />. == Гл. таксама == * [[Бамбардзіроўка бамбасховішча Амірыя]] * [[Дарога смерці]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Commons category|Highway of Death}} * [https://web.archive.org/web/20060823180428/http://home.alltel.net/roedder/abdali/abdali.html Фотографии иракской техники, уничтоженной на «шоссе смерти»] * [http://123med.byethost12.com/abdali/abdali.html Photographs of destroyed military equipment taken by a contemporary American serviceman] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090719021657/http://123med.byethost12.com/abdali/abdali.html |date=19 ліпеня 2009 }} * [http://www.evidence.org.kw/search.php?page=1&search=highway+of+death&mode=thumb Highway of Death photographs taken in 1991 by a Kuwaiti journalist] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200807133011/http://www.evidence.org.kw/search.php?page=1&search=highway+of+death&mode=thumb |date=7 жніўня 2020 }} * [https://web.archive.org/web/20140809061818/http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kuwait_rel96.jpg A high-resolution map of Kuwait. Highway 80 leads north from Kuwait city, via Al Jahra] [[Катэгорыя:Вайна ў Персідскім заліве]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы]] p1kse9pukhfuz4z186pfezgk309x4qg 5143194 5143056 2026-05-18T18:37:38Z DBatura 73587 /* «Шаша смерці» пасля вайны */ 5143194 wikitext text/x-wiki [[Файл:Demolished vehicles line Highway 80 on 18 Apr 1991.jpg|300px|thumb|Адзін з участкаў «Шашы смерці». Красавік 1991 года]] '''Шаша смерці''' ({{lang-en|Highway of Death}}, таксама ў множным ліку highways of death) — назва, дадзеная заходнімі журналістамі аднаму з фінальных эпізодаў [[Вайна ў Персідскім заліве|вайны ў Персідскім заліве]], калі ў ноч з 26 на 27 лютага 1991 года ў выніку масіраваных налётаў [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|авіяцыі ЗША]] і іх саюзнікаў на дзвюх шасейных дарогах паміж [[Эль-Кувейт]]ам і [[ірак]]скай мяжой былі знішчаны тысячы аўтамабіляў і адзінак бранятэхнікі, на якіх іракская армія і мірныя жыхары адступалі з [[Кувейт]]а. На шашы 80 у ваколіцах [[Эль-Джахра|Эль-Джахры]] было спалена авіяўдарамі каля 1400 аўтамабіляў і іншай тэхнікі. Такая ж атака была ў тую ноч прадпрынята на паралельнай прыморскай шашы, дзе таксама было знішчана яшчэ да 400 адзінак тэхнікі, таму назва «шаша смерці» можа адносіцца да абедзвюх трас. Фатаграфіі і тэлездымкі «шашы смерці» сталі яркімі медыйнымі вобразамі [[Аперацыя «Бура ў пустыні»|аперацыі «Бура ў пустыні»]]. == Гісторыя == Абедзве «шашы смерці» пралягаюць па тэрыторыі Кувейта і Ірака. Шасціпалосная<ref name="forgotten"/> шаша 80 звязвала паміж сабой Эль-Джахру, пагранічны іракскі горад [[Сафван]] і [[Басра|Басру]]. Іншая шаша вяла з Эль-Джахры ў [[Ум-Каср]] уздоўж мора<ref name="forgotten"/>. Падчас [[Уварванне Ірака ў Кувейт|уварвання ў Кувейт ў 1990 годзе]] Ірак скарыстаўся шашой, каб хутка перасунуць войскі на тэрыторыю эмірата. Наземнае наступленне сіл шматнацыянальная кааліцыі, накіраванае на вызваленне Кувейта, пачалося 24 лютага 1991 года. Да гэтага часу іракскія войскі на лініі фронту былі практычна адрэзаны ад тылавога забеспячэння ў выніку дзеянняў кааліцыйнай авіяцыі і дэмаралізаваны. Некаторыя падраздзяленні спрабавалі аказаць супраціў, але многія аддалі перавагу здацца або адступіць. Сітуацыя для іракскіх сіл у Кувейце пагаршалася з кожнай гадзінай. [[26 лютага]] прэзідэнт [[Садам Хусейн]] абвясціў аб вывадзе ўсіх сваіх сіл з краіны. Сакратар [[Белы дом|Белага дома]] Марлін Фіцватэр паабяцаў, што ЗША і іх саюзнікі не будуць атакаваць іракскую армію падчас сыходу з Кувейта<ref>[https://web.archive.org/web/20140814211443/http://deoxy.org/wc/wc-death.htm The Massacre of Withdrawing Soldiers on "The Highway of Death"]</ref>. У той жа дзень войскі арабскіх краін пры падтрымцы марской пяхотай ЗША прыбылі ў Эль-Кувейт. У іракскай пустыні на захад ад Кувейта імкліва надыходзіў 7-ы армейскі корпус ЗША, у далейшым павярнуўшыся на ўсход і пачаўшы прасоўванне да Басры, што пагражала ўсім іракскім сілам у Кувейце поўным акружэннем. Іракская абарона развалілася; многія салдаты, завалодаўшы выпадковым аўтатранспартам, спрабавалі пакінуць Кувейт па шашы 80. Пры гэтым ўтварыліся шматлікія заторы. Таму на шашы былі не толькі бранятэхніка і артылерыйскія гарматы, але таксама пажарныя і паліцэйскія машыны, фургоны, лімузіны, прыватныя аўтамабілі, нават бульдозеры<ref name="apple"/>. На адрэзку шашы 80 пад Эль-Джахрай утварыўся шматкіламетровы затор, які стаў лёгкай мішэнню для налётаў амерыканскай авіяцыі<ref name="apple"/>. У ноч з 26 на 27 лютага амерыканская авіяцыя нанесла ўдары па іракцам, якія выходзілі з Кувейта, на шашы 80. Пад налёт трапілі прыблізна 1400 машын на асноўнай шашы на поўнач ад Эль-Джахры і яшчэ каля 400 у раёне прыбярэжнай дарогі — апошнія належалі ў асноўным элітнай 1-й танкавай дывізіі «Хамурапі» [[Рэспубліканская гвардыя Ірака|Рэспубліканскай гвардыі Ірака]]. У параўнанні з асноўнай шашой 80 на прыморскай трасе было больш ваеннай тэхнікі — «танкі і бронемашыны, гаўбіцы і зенітныя гарматы, грузавікі для перавозкі боепрыпасаў і машыны хуткай дапамогі»<ref name="forgotten"/>. Многія танкі перавозіліся на танкавых транспарцёрах і былі знішчаны ці проста кінуты на шашы — у адным месцы саюзнікі знішчылі 50 танкаў [[T-72]]; у іншым месцы група з 40 танкаў была проста пакінута<ref name="apple"/>. Уласныя танкі і бранятэхніка саюзнікаў перакрылі шашу 80 да поўначы, спадзеючыся перашкодзіць уцёкам тых, хто выжыў, зрэшты, без асаблівага поспеху<ref name="apple">[https://www.nytimes.com/1991/03/02/world/after-the-war-the-battleground-death-stalks-desert-despite-cease-fire.html>AFTER THE WAR: The Battleground; Death Stalks Desert Despite Cease-Fire]</ref>: у палон здалося толькі 450 іракскіх салдат<ref name="forgotten"/>. == Ахвяры == Колькасць ахвяр на «шашы смерці» застаецца нявысветленай. Фатограф Пітэр Торнлі, які прыбыў на шашы наступнай раніцай пасля спынення ваенных дзеянняў, адзначаў, што бачыў і сфатаграфаваў мноства целаў і амерыканскіх ваенных, што хавалі іх у вялікіх магілах<ref>''Peter Turnley'' [http://digitaljournalist.org/issue0212/pt_intro.html The Unseen Gulf War // Digital Journalist (digitaljournalist.org) — December 2002.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080123175520/http://digitaljournalist.org/issue0212/pt_intro.html |date=23 студзеня 2008 }}</ref>. Журналісты «Вашынгтон пост», якія пабылі на асноўнай шашы, налічылі там ад 200 да 300 трупаў<ref>''Steve Coll, William Branigan.'' U.S. Scrambled to Shape View of 'Highway of Death'. // Washington Post. — 11 March 1991. — P. 1.</ref>; аб наступствах атакі на прыморскай шашы «Вашынгтон Пост» таксама паведамляла, што там засталося прыкладна 400 адзінак тэхнікі і «тры тузіны целаў»<ref name="jets">[ https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1991/03/11/deathly-quiet-shrouds-site-of-2nd-convoy-hit-by-jets/{{Недаступная спасылка}} Deathly Quiet Shrouds Site of 2nd Convoy Hit by Jets]</ref>. Журналіст Los Angeles Times Боб Дрогін бачыў на тым жа прыморскай шашы «многія дзясяткі» трупаў<ref name="forgotten">[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-03-10-mn-387-story.html On Forgotten Kuwait Road, 60 Miles of Wounds of War,]</ref>. Лівана-амерыканская журналістка Джойс Чэдыак сцвярджала, што на шашы засталіся «цела дзясяткаў тысяч іракскіх салдат»<ref name=chediac/> — гэтая ацэнка, верагодна, была заснавана на агульным ліку салдат, якія адыходзілі з Кувейта, і невялікай колькасці захопленых палонных<ref name="conw2">[http://www.comw.org/pda/fulltext/0310rm8ap2.pdf The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict Project on Defense Alternatives Research Monograph #8] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201112025223/http://comw.org/pda/fulltext/0310rm8ap2.pdf |date=12 лістапада 2020 }}</ref>. У [[2003]] годзе даследаванне Project on Defense Alternatives амерыканскай арганізацыі The Commonwealth Institute ацэньвала агульную колькасць загінуўшых у абедзвюх калонах ў 800—1000 чалавек, і максімальныя страты павінны былі панесці галава і хвост кожнай калоны<ref name="conw2"/>. == Ацэнка падзеі == [[Файл:Operation Desert Storm - Abandoned Vehicles 1991.jpg|300px|thumb|Кінутая і знішчаная тэхніка на «шашы смерці», выгляд з паветра.]] Гэтая падзея, акрамя відавочнага ваенна-стратэгічнага эфекту, выклікала значны палітычны рэзананс. Адміністрацыя Буша заяўляла пра тое, што нанесла ўдар па адступаючым іракскім войскам, паколькі тыя выраблялі перагрупоўку для працягу баявых дзеянняў. Гэтая акалічнасць з’яўляецца адзінай падставай для нанясення падобнага ўдару, у адпаведнасці з міжнародным правам<ref name=chediac>[http://deoxy.org/wc/wc-death.htm ''Chediac Joyce'' The Massacre of Withdrawing Soldiers on «The Highway of Death» — Report at the New York Commission hearing, May 11, 1991. («Резня отступающих солдат на „шоссе смерти“»){{ref-en}}] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814211443/http://deoxy.org/wc/wc-death.htm |date=2014-08-14 }}</ref>. Галоўнакамандуючы сіламі шматнацыянальная кааліцыі генерал [[Норман Шварцкопф]] так тлумачыў рашэнне аб нанясенні удараў па адступаючым войскам:{{пачатак цытаты}}Першая прычына... таму што на гэтай шашы было шмат ваеннай тэхнікі, і я аддаў распараджэнне ўсім сваім камандзірам, што я хачу, каб была знішчана кожная адзінка іракскай тэхнікі, якую мы можам знішчыць... Па-другое, гэта была не група нявінных людзей, якія спрабавалі перабрацца праз мяжу ў Ірак. Гэта была група гвалтаўнікоў, забойцаў і галаварэзаў, якія гвалтавалі і рабавалі ў цэнтры Кувейт-Сіці, а цяпер спрабавалі выбрацца з краіны, перш чым іх зловяць<ref>[http://www.estripes.com/article.asp?section=126&article=14772&archive=true ''Ken Dilanian.'' Commander learns of challenge facing U.S. // Stars and Stripes (www.estripes.com) — April 13, 2003.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070312094025/http://www.estripes.com/article.asp?section=126&article=14772&archive=true |date=12 сакавіка 2007 }}</ref>.{{канец цытаты}} Пасля заканчэння баявых дзеянняў акцыя па знішчэнні іракскіх войскаў на «шашы смерці» раскрытыкавана з боку шэрагу заходніх каментатараў. Некаторыя крытыкі, у прыватнасці, былы генеральны пракурор ЗША [[Рэмсі Кларк]] і створаная ім «Следчая камісія Міжнароднага трыбунала па ваенных злачынствах» назвалі здарэнне ваенным злачынствам і абвінавачвалі амерыканскіх вайскоўцаў у парушэнні [[Чацьвёртая жэнеўская канвенцыя|Жэнеўскіх канвенцый аб абароне грамадзянскага насельніцтва ў ваенны час]]<ref name=chediac /><ref name=Clark>[http://deoxy.org/wc/warcrime.htm «WAR CRIMES» A Report on United States War Crimes Against Iraq to the Commission of Inquiry for the International War Crimes Tribunal by Ramsey Clark and Others — New York, May 11, 1991.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080402035120/http://deoxy.org/wc/warcrime.htm |date=2008-04-02 }}</ref>. == Пасля вайны == Шаша 80 была адрамантавана ў канцы 1990-х гадоў. У 2003 годзе яна выкарыстоўвалася амерыканскімі і брытанскімі войскамі падчас [[Уварванне ў Ірак (2003)|уварвання ў Ірак]]<ref>{{cite web|url=http://battleland.blogs.time.com/2012/05/03/highway-of-death-robbery/|title=Highway (of Death) Robbery|work=TIME.com|date=03 May 2012|accessdate=19 December 2014|archive-date=8 мая 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120508050522/http://battleland.blogs.time.com/2012/05/03/highway-of-death-robbery/|url-status=dead}}</ref>. Сёння ўздоўж шашы яшчэ можна сустрэць асобныя экземпляры тэхнікі, знішчанай у 1991 годзе. == У культуры == * У 1991 годзе [[The Guardian]] даручыў брытанскаму антываенныя паэту Тоні Харысану ўшанаваць памяць пра вайну і, у прыватнасці, аб «Шаша смерці»<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/theguardian/2003/feb/14/features11.g2|title=A cold coming|last=Harrison |first=Tony|date=14 February 2003|newspaper=The Guardian|accessdate=2009-07-27}}</ref>. Яго верш «Халоднае прышэсце» пачалося з прадстаўлення фатаграфіі, зробленай на шашы 80 фотажурналістам Кенетам Джарэкам. * Сцэна на «шашы смерці» прысутнічае ў фільме «Марпехі». * У фільме «Брава Два Нуль» (у Расіі вядомы як «Бура ў пустыні») паказаны некалькі секунд дакументальных здымак разбітай тэхнікі на «шашы смерці». * У гульні «Splinter Cell: Conviction» ёсць місія на «Дарозе смерці» * У гульні «Battlefield 3» «шашу смерці» можна ўбачыць у главе Thunder Run. * У гульні Call of Duty: Modern Warfare (2019) дзеянне адной з місій адбываецца на «шашы смерці», які нагадвае свой рэальны правобраз, але змешчана ў выдуманай краіне Урзыкстан, прычым у адпаведнасці з сюжэтам гульні калону ўцекачоў і ваенных на шашы разбамбавала расійская авіяцыя. У [[Расія|Расіі]] такая інтэрпрэтацыя выклікала абурэнне як у СМІ, так і сацыяльных сетках<ref name="call of duty">{{cite web|url=https://www.polygon.com/2019/10/30/20938550/call-of-duty-modern-warfare-highway-of-death-controversy|title=Call of Duty: Modern Warfare’s Highway of Death controversy, explained|author=Charlie Hall|first=Charlie|last=Hall|website=Polygon|date=2019-10-30|lang=en|accessdate=2019-11-04}}</ref><ref name="cod bbc">{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/features-50205811|title=Хороших русских больше нет? Почему россиянам не понравилась новая Call of Duty|author=Павел Аксенов, Павел Хлюпин|date=2019-10-29|publisher=Би-би-си|lang=en|accessdate=2019-11-04}}</ref>. Распрацоўшчыкі з студыі Infinity Ward, адказваючы на папрокі, казалі, што малююць у гульні не нейкі канкрэтны канфлікт, а выдуманы, выкарыстоўваючы тэмы «за апошнія 50 гадоў» — падзеі, якія адбываюцца ў свеце зноў і зноў<ref name="cod 3dn">{{cite web|url=https://3dnews.ru/996825|title=Разработчик Call of Duty: Modern Warfare прокомментировал ситуацию с русскими и Шоссе смерти|author=Евгений Миркин|website=3DNews - Daily Digital Digest|date=2019-11-02|lang=ru|accessdate=2019-11-04}}</ref>. Журналіст Polygon Чарлі Хол, каментуючы сітуацыю, пісаў: «спажыўцы па-за заходніх краін мяркуюць, што гэты непрыкрытая празаходняя выдумка накіравана супраць іх, а спажыўцы ў заходніх краінах — што іх спрабуюць падмануць скажэннем фактаў, без пяці хвілін прапагандай»<ref name="call of duty" />. == Гл. таксама == * [[Бамбардзіроўка бамбасховішча Амірыя]] * [[Дарога смерці]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Commons category|Highway of Death}} * [https://web.archive.org/web/20060823180428/http://home.alltel.net/roedder/abdali/abdali.html Фотографии иракской техники, уничтоженной на «шоссе смерти»] * [http://123med.byethost12.com/abdali/abdali.html Photographs of destroyed military equipment taken by a contemporary American serviceman] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090719021657/http://123med.byethost12.com/abdali/abdali.html |date=19 ліпеня 2009 }} * [http://www.evidence.org.kw/search.php?page=1&search=highway+of+death&mode=thumb Highway of Death photographs taken in 1991 by a Kuwaiti journalist] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200807133011/http://www.evidence.org.kw/search.php?page=1&search=highway+of+death&mode=thumb |date=7 жніўня 2020 }} * [https://web.archive.org/web/20140809061818/http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kuwait_rel96.jpg A high-resolution map of Kuwait. Highway 80 leads north from Kuwait city, via Al Jahra] [[Катэгорыя:Вайна ў Персідскім заліве]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы]] t59q1u3bcwzxp0pfuzquu1f7ykw6u83 Юрый Міхайлавіч Селіверстаў 0 645540 5143417 5087817 2026-05-19T10:57:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143417 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Селіверстаў}} {{ДД | пасада = [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь|Міністр фінансаў Рэспублікі Беларусь]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[4 чэрвеня]] [[2020]] | перыядканец = [[22 студзеня]] [[2026]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Максім Ермаловіч]] | пераемнік = [[Уладзіслаў Вікенцьевіч Татарыновіч|Уладзіслаў Татарыновіч]] | прэм'ер = [[Раман Галоўчанка]]<br/>[[Аляксандр Турчын]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | каментар = }} '''Ю́рый Міха́йлавіч Селіве́рстаў'''<ref>{{Cite web|url=https://www.minfin.gov.by/be/ministry/governance/ministr/e468255762b2af48.html|title=Міністр фінансаў - Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь|website=www.minfin.gov.by|access-date=2026-01-22|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115130109/https://www.minfin.gov.by/be/ministry/governance/ministr/e468255762b2af48.html|url-status=dead}}</ref> ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Міністр фінансаў Рэспублікі Беларусь (2020—2026). Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі (з 2026). == Біяграфія == Нарадзіўся 12 красавіка<ref name="btff">[https://bttf.by/index.php/ru/newsevents/75-federaciya/vazhnye-sobytiya/3554-s-dnjom-rozhdeniya-yurij-mikhajlovich С Днём рождения, Юрий Михайлович!]</ref> 1978 года ў [[Мінск]]у. У 2002 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]]. У 2002—2009 гадах працаваў у [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве фінансаў Рэспублікі Беларусь]] на розных пасадах. У 2009 годзе скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. У 2009—2012 гадах — начальнік Галоўнага ўпраўлення фінансаў вытворчай сферы, у 2012—2015 гадах — начальнік Галоўнага ўпраўлення бюджэтнай палітыкі Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь. У 2015—2018 гадах — намеснік Міністра фінансаў Рэспублікі Беларусь. 14 лістапада 2018 года прызначаны першым намеснікам Міністра фінансаў Рэспублікі Беларусь. З 4 чэрвеня 2020 года па 22 студзеня 2026 года<ref name="belta">[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-naznachyu-paslom-u-rasii-juryja-seliverstava-153807-2026/ Лукашэнка назначыў паслом у Расіі Юрыя Селіверстава]</ref> працаваў [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь|Міністрам фінансаў Рэспублікі Беларусь]]. З’яўляўся старшыней назіральнага савета Беларускага грамадскага аб’яднання «Федэрацыя настольнага тэніса»<ref name="btff"/>. 22 студзеня 2026 года прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі<ref name="belta"/>. == Санкцыі == У чэрвені 2022 года трапіў пад санкцыі Канады<ref>{{Cite web|url=https://gazette.gc.ca/rp-pr/p2/2022/2022-07-06/html/sor-dors167-eng.html|title=Regulations Amending the Special Economic Measures (Belarus) Regulations: SOR/2022-167|work=Canada Gazette|date=2022-06-25|access-date=2023-04-10|language=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{перакласці|be-tarask|Юры Селівёрстаў}} {{Міністры фінансаў Беларусі}} {{Паслы Беларусі ў Расіі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Селівёрстаў Юрый Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра фінансаў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Расіі]] 07wrrxzbgpa6d56b2x1x2lfn7le9rz8 Юрый Уладзіміравіч Юрчанка 0 647833 5143433 5030218 2026-05-19T11:30:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143433 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Імя=Юрый Юрчанка|Жанры=[[Рэп]]|Гады актыўнасці=[[2017 год у музыцы|2017]]—дагэтуль|Дата нараджэння={{Нарадзіўся|29|4|1989|1}}|Месца нараджэння=[[Мінск]], [[Беларусь]]|Краіна={{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]]|Бацька=Уладзімір Юрчанка|Месца працы=[[Інтэрнэт-маркетынг|Сецівовы маркетынг]]|Псеўданімы=Піліп Беспамылковы, Дабл Ю|Сайт=https://vk.com/yur_yur|Імя_пры_нараджэнні=Юрый Уладзіміравіч Юрчанка}} '''Юрый Уладзіміравіч Юрчанка''' (нар. 29 красавіка 1989, [[Мінск]]) — беларускі спартовец, музыка, паэт, відэаблогер, папулязатар [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. Выступаў за [[Зборная Беларусі па футболе U-19|юнацкую]] і [[Зборная Беларусі па футболе U-21|моладзевую зборную па футболе Беларусі.]] == Біяграфічны нарыс == Юрый Юрчанка нарадзіўся ў [[Мінск]]у 29 красавіка 1989 годзе. === Футбольная кар’ера === Футбольнае жыццё Юрыя Юрчанкі пачыналася даволі звычайна. Яго шасцігадовага прывёў на трэніроўку тата, і яму адразу спадабалася. Юрый Юрчанка жыў ва [[Уручча (жылы раён)|Уруччы]], на той момант на [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|вуліцы Каліноўскага]] трэніравалася «[[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ]]». Гэта і была каманда, якая дала яму шлях у футбол у якасці [[Абаронца (футбол)|абаронцы]]. У 2007 годзе ў складзе каманды [[Павел Раднёнак|Паўла Раднёнка]] перамог на мемарыяле Гранаткіна. У найвышэйшай лізе дэбютаваў у [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА]] пры [[Юрый Іосіфавіч Пунтус|Юрыю Пунтусе]] ў 2009 годзе. Аднак далейшага прагрэсу не паследавала. З 2010 года Юрый Юрчанка выступаў за першалігавыя «[[ФК Спадарожнік Рэчыца|Ведрыч-97]]» ды «[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]». Узімку 2012 года футбаліст пачаў лавіць сябе на думцы, што займацца футболам «дзеля таго, каб проста бегаць», — гэта не тое, чаго ён жадаў, з-за чаго вырашыў у 2013 годзе<ref>{{Артыкул|загаловак="Непрыемна чуць ад людзей "Белоруссия"|спасылка=http://belarus.kz/kultura/video/82.html|выданне=Беларускі партал у Казахстане|год=25 траўня 2018 года|мова=[[беларуская мова]]|archive-date=17 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617105931/http://belarus.kz/kultura/video/82.html}}</ref><ref>{{Артыкул|загаловак=Футбаліст Юрчанка заснаваў праект у падтрымку беларускай мовы|спасылка=https://www.svaboda.org/a/25165599.html|мова=[[беларуская мова]]|выданне=[[Радыё Свабода]]}}</ref>, што варта скончыць, пра што, як паведамляў пазней, не шкадуе. У лютым 2014 года Юрый Юрчанка пераехаў у [[Масква|Маскву]]. Таксама ён адзначаў, што не кінуў футбол і гуляе ўжо як аматар.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/navulicymajoj/936688.html |title=Інтэрв’ю (2016) |access-date=16 чэрвеня 2020 |archive-date=1 мая 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501122838/http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/navulicymajoj/936688.html |url-status=dead }}</ref> === Прасоўванне беларускай мовы === Юрый Юрчанка, як сам адзначаў, быў заўсёды зацікаўлены ў [[Беларуская мова|беларускай мове]], але не мог ім паўнавартасна займацца ёю з-за футболу. У сябра на вяселлі ён пазнаёміўся з вядоўцам Анатолем Дрыгіным, які быў вялікім аматарам беларускай мовы. Яны пазней пасябравалі і пачалі размаўляць між собку па-беларуску, што дало штуршок Юрыю Юрчанку да беларушчыны.<ref name=":0" /> ==== Крок Наперад ==== У 2013 годзе Юрый Юрчанка зладзіў конкурс відэаролікаў «Крок наперад» на сайце «krok-naperad.by», які стварыў самастойна праз канструктар сайтаў. Да конкурса ён запісаў відэаролік «А ты размаўляеш па-беларуску?», дзе ў ролі Дона Жуана распавядаў, што калі будзеш размаўляць па-беларуску, то дзяўчат будзе многа, пад канец прызываючы ўдзельнічаць у конкурсе. Гэтым конкурсам Юрый Юрчанка быў задаволены. Удзельнікі конкурсу былі, яны яму пісалі і тэлефанавалі, у выніку было створана 12 відэаролікаў.<ref name=":0" /> Па прыездзе ў [[Масква|Маскву]] Юрый Юрчанка пачаў эксперыментаваць з відэа. Ён стварыў серыю відэаролікаў «Што мова для цябе?» (2014), якія сканчаліся пытаннем з назвы серыі. Усяго было створана 3 ролікі ў межах серыі. ==== Краіна Мараў ==== Ідэі стварэння беларускай сацыяльнай сеткі былі ў Юрыя Юрчанкі ў галаве яшчэ ў час футбольнай кар’еры, але пастаянныя матчы ды зборы перашкаджалі рэалізаваць усё. 25 сакавіка 2015 года Юрый Юрчанка на свае сродкі стварае сацыяльную сетку «[[Краіна Мараў]]», каманды памагатых тады не было, хаця некаторыя прапаноўвалі свае паслугі. «Краіна Мараў» зробленая выключна на [[Беларуская мова|беларускай мове]], пра што сам Юрый Юрчанка тлумачыў, што такім чынам карыстальнікі змогуць палепшыць узровень уласных ведаў «[[Беларуская мова|нашай роднай мілагучнай мовы]]». Гэтая сацыяльная сетка мела платную рэгістрацыю, за якую трэба было заплаціць 10 [[Долар ЗША|даляраў]] (а паводле сайта «[[Будзьма беларусамі!]]», плата толькі за адкрыццё ўсіх магчымасцяў)<ref>{{Артыкул|загаловак=“Краіна Мараў” – новая сацсетка для мэтанакіраваных беларусаў|спасылка=https://budzma.by/news/kraina-maraw-novaya-sacsyetka-dlya-metanakiravanykh-byelarusaw.html|выданне=[[Будзьма беларусамі!]]|год=27 сакавіка 2015 года|мова=[[беларуская мова]]}}</ref>. Юрый Юрчанка гэтае тлумачыў:<blockquote>''Гэта своеасаблівы фільтр, які дазволіць пакінуць па-за “краінай” абыякавых людзей і аб’яднаць па-сапраўднаму вартых. Бясплатна нічога не працуе, а за такія грошы нават дзяўчыну ў кавярню не зводзіш. І мінімальная цана будзе добрым паказчыкам якасцяў людзей.''</blockquote>Аднак у інтэрв’ю для «[[Прессбол]]а» за 4 снежня 2015 года Юрый Юрчанка паведаміў, што спачатку быў платны ўваход (10 даляраў за месяц), што было, паводле ягоных словаў, на той момант ужо скасаванае. На той жа момант, паводле Ярыя Юрчанкі, колькасць зарэгістраваных карыстальнікаў у сацыяльнай сетцы «[[Краіна Мараў]]» была роўнай 148.<ref>{{Cite web |title=Інтэрв’ю (2015) |url=https://www.pressball.by/pbonline/football/80899 |accessdate=16 чэрвеня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200617030723/https://www.pressball.by/pbonline/football/80899 |archivedate=17 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref> У межах праекта «Краіны Мараў» на сваім аднайменным канале на «[[YouTube]]» Юрый Юрчанка выпусціў 4 выпускі «Тэлебачання Краіны Мараў» (2015—2016), знятыя на ягоныя сродкі, са здымкай яму таксама дапамагалі сяброўкі. Другі выпуск «Тэлебачання» быў прысвечаны [[Дзень Перамогі|Дню Перамогі]]. Агулам жа ў сацыяльнай сетцы зарэгістравалася каля 200 карыстальнікаў, з-за чаго сетка была закрытая ўжо ў 2016 годзе. === Блогерства === Напачатку 2016 года Юрый Юнчарка пачаў займацца [[трыятлон]]ам, а 6 ліпеня 2017 года стварыў асобны расейскмоўны канал «3 в 1», прысвечаны гэтаму віду спорту. 16 студзеня 2019 года на гэтым канале з’явіўся першы Юнчаркаў музычны кліп [[Руская мова|па-расейску]] пад псеўданімам Дабл Ю. === Музыка === 31 жніўня 2017 года Юрый Юрчанка дэбютаваў як музыка з кліпам «Мы любім бульбу» пад псеўданімам Піліп Беспамылковы. Пра саму песню аўтар казаў:<ref>{{Артыкул|загаловак=ПІЛІП БЕСПАМЫЛКОВЫ. ЯК СПАЗНАЦЬ ДЗЭН|выданне=[[Tuzin.fm]]|год=2017|спасылка=https://tuzinfm.by/videos/4063/my-lubim-bulbu.html|мова=[[беларуская мова]]|archive-date=17 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617031113/https://tuzinfm.by/videos/4063/my-lubim-bulbu.html}}</ref>{{пачатак цытаты}}''Бульба — гэта наш наркотык. І мне закарцела перадаць нашае ёю захапленне па-новаму, зрабіць такі гламур з прыгожымі дзеўчынамі ды якаснай карцінкай, каб можна было ўбачыць, што бульба — гэта ня толькі вёска, трактар і гной. І што наогул вельмі карысна глядзець на звычайныя рэчы крыху з іншага боку''{{oq|be-tarask|Бульба — гэта наш наркотык. І мне закарцела перадаць нашае ёю захапленьне па-новаму, зрабіць такі глямур з прыгожымі дзеўчынамі ды якаснай карцінкай, — тлумачыць аўтар. — Каб можна было ўбачыць, што бульба — гэта ня толькі вёска, трактар і гной. І што наогул вельмі карысна глядзець на звычайныя рэчы крыху зь іншага боку.}}{{канец цытаты}}4 красавіка 2018 года выйшла песня «[[Беларуская мова|Мова]]», якую музыка называе «прызнаннем у любові да мовы» і «чарговым заклікам не забываць пра мову, атрымліваць кайф ад яе гучання і вымаўлення, распаўсюджваць мову паўсюль». Кліп таксама не абмінулі [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]].<ref>{{Артыкул|загаловак=«Мовы так мала, быццам на яе існуе забарона», — асілак пяе пра беларускую мову. ВІДЭА|год=4 красавіка 2018 года|спасылка=https://www.svaboda.org/a/pilip-biespmylkovy-mova/29144865.html|выданне=[[Радыё Свабода]]|мова=[[беларуская мова]]}}</ref><ref>{{Артыкул|загаловак=ПІЛІП БЕСПАМЫЛКОВЫ. МОВА ЯК НАРКОТЫК|год=3 чэрвеня 2018 года|спасылка=https://tuzinfm.by/videos/4177/mova.html|выданне=[[Tuzin.fm]]|мова=[[беларуская мова]]|archive-date=17 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617020742/https://tuzinfm.by/videos/4177/mova.html}}</ref><ref>{{Артыкул|загаловак=Былы гулец юніёрскай футбольнай зборнай Беларусi выпусціў кліп пра родную мову.|год=4 красавіка 2018 года|спасылка=https://tip.by/mova-gjeta-svaboda/|выданне=TIP.by|мова=[[беларуская мова]]}}</ref><ref>{{Артыкул|загаловак=«Мова – ты мой наркотык». Былы гулец юніёрскай зборнай працягвае спяваць пра беларускае|год=4 красавіка 2018 года|спасылка=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/editors/1644129.html|выданне=[[Tribuna.com]]|мова=[[беларуская мова]]|archive-date=18 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918121815/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/editors/1644129.html}}</ref><ref>{{Артыкул|загаловак=Былы спартсмен зняў кранальны кліп пра мову|спасылка=https://34mag.net/piarshak/news/pilip-bespamylkovy-mova/p/42|год=4 красавіка 2018 года|выданне=[[Пяршак]]|мова=[[беларуская мова]]}}</ref><ref>{{Артыкул|загаловак=«Беларускую мову я чуў толькі на літаратуры, і гэта паказчык усёй нашай культуры». Былы футбаліст і Ironman зняў кранальны кліп пра мову|спасылка=https://people.onliner.by/2018/04/04/bespamylkovy|год=4 красавіка 2018 года|выданне=[[Onliner.by]]|мова=[[беларуская мова]]}}</ref> 29 красавіка 2019 года быў выпушчаны правакацыйны кліп «Дз, дж, г, ч», які закранае тэматыку [[БДСМ]]. У беларускім грамадстве гэтае выклікала неадназначную рэакцыю, хаця сам аўтар сказаў, што да гэтага трэба адносіцца з гумарам.<ref>{{Артыкул|загаловак=«Паляцеў убок станік, я выдатны настаўнік!» Піліп Беспамылковы вяртаецца з правакацыйным БДСМ-кліпам|год=29 красавіка 2019 года|спасылка=https://people.onliner.by/2019/04/29/bespamylkovy-2|аўтар=Александр Чернухо|выданне=[[Onliner.by]]}}</ref> Шмат хто раскрытаваў кліп за празмерную і безгустоўную пахабнасць. Старшыня [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] [[Алег Трусаў]] паведаміў наконт кліпа:<ref>{{Артыкул|загаловак=«Паляцеў убок станік»: настаўнік беларускай мовы з плёткаю прыйшоў да вучаніцы|год=29 красавіка 2019 года|спасылка=https://belsat.eu/news/palyatseu-ubok-stanik-nastaunik-belaruskaj-movy-z-plyotkayu-pryjshou-da-vuchanitsy/|выданне=[[БелСат]]}}</ref><blockquote>''Жах! Ад такіх кліпаў мовы болей не стане.''</blockquote>17 сакавіка 2020 года Піліп Беспамылковы прадставіў кліп «Як бацька» у эфіры «[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]». Аўтар адмаўляе звязанасць песні з падітыкаю, тлумачачы гэта тым, што «кожны чуе тое, што хоча».<ref>[https://euroradio.fm/dzyorzki-spartsmen-yuryy-yurchanka-prezentue-klip-na-pesnyu-yak-backa Інтэрв’ю (2020)]</ref> == Адукацыя == Юрый Юрчанка вучыўся ў [[мінск]]ай школе № 191 (1996—2007).<ref>[https://vk.com/yur_yur Старонка] Юрыя Юрчанкі ў сацыяльнай сетцы [[VK]]</ref> У 2013 годзе ён скончыў [[БДЭУ|Беларускі дзяржаўны эканамічны ўнівэрсытэт]] паводле адмысловасці міжнародныя інвестыцыі.<ref name=":0" /> == Вобразы == === Піліп Беспамылковы === Пра вобраз Піліпа Юрый Юрчанкаў распавядаў:<ref name=":0" />{{пачатак цытаты}}''Піліп – паэт. Ён ні да чаго ніколі не заклікае, а проста гаворыць на цікавыя яму тэмы. Ён можа быць розным: вясёлым, філасофсктм, сатырычным. У яго, увогуле-та, добрыя вершы. Мне вельмі падабаецца пра ветэранаў, напрыклад :). Як і ўсе іншыя, зрэшты. Пачытаць іх, праўда, асабліва няма дзе. Пакуль піша ў стол, але на відеа некаторыя творы ёсць.''{{oq|ru|Піліп – поэт. Он ни к чему никогда не призывает, а просто говорит на интересные ему темы. Он может быть разным: веселым, философским, сатиричным. У него, вообще-то, хорошие стихотворения. Мне очень нравится про ветеранов, к примеру :). Как и все другие, впрочем. Почитать их, правда, особо негде. Пока пишет в стол, но на видео некоторые произведения есть.}}{{канец цытаты}} === Васіль Файны === Пра вобраз Васіля Юрый Юрчанкаў распавядаў:<ref name=":0" />{{пачатак цытаты}}''Васіль – настаўнік беларускай мовы. Ён імкнецца, каб усе размаўлялі па-беларуску. Выдае адукацыйныя ролікі, у якіх распавядае, як правільна называеццп тая ці іншая рэч. Ёсць крутое відеа пра жаночае адзенне. А ёсць, дзе ён катуе чалавека. Вырывае зубы, суе іголкі пад пазногці, прапануе грошы – патрабуе, каб той гаманіў па-беларуску. У рэшче рэшт, чалавеку падаюць [[дранік]]і. Ён згаджаецца, але есцікі без зубоў ужо не можа.''{{oq|ru|Васіль – учитель белорусского языка. Он стремится, чтобы все разговаривали на мове. Выдает образовательные ролики, в которых рассказывает, как правильно называется та или иная вещь. Есть крутое видео про женскую одежду. А есть, где он пытает человека. Вырывает зубы, засовывает иголки под ногти, предлагает деньги – требует, чтобы тот говорил по-белорусски. В конце концов, человеку подают драники. Он соглашается, но кушать без зубов уже не может.}}{{канец цытаты}} == Футбольныя клубы == * [[Зборная Беларусі па футболе U-21]] * [[Зборная Беларусі па футболе U-19]] * [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда]] ([[Жодзіна]]) * [[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ]] ([[Мінск]]) * [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА]] ([[Мінск]]) * [[ФК Спадарожнік Рэчыца|Ведрыч-97]] ([[Рэчыца]]) * [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] ([[Смаргонь]]) == Творчасць == === Піліп Беспамылковы === ==== Самотнікі ==== * Мы любім бульбу (2017) * Спалі тлушч (2017) * [[Беларуская мова|Мова]] (2018) * [[Беларусь]] (2018) * Вёска (2018) * [[Дзед Мароз]] існуе (2018) * Дз, дж, г, ч (2019) * Ляці (2019) * [[Саюзная Дзяржава|Інтэграцыя]] (2019) * Як Бацька (2020) ==== Кліпы ==== * Мы любім бульбу (2017) * Спалі тлушч (2017) * [[Беларуская мова|Мова]] (2018) * [[Беларусь]] (2018) * Вёска (2018) * [[Дзед Мароз]] існуе (2018) * Дз, дж, г, ч (2019) * Ляці (2019) * [[Саюзная Дзяржава|Інтэграцыя]] (2019) * Як Бацька (2020) === Дабл Ю === ==== Самотнікі ==== * Выбиваем ковры (2019) * Вставай и беги! (2019) ==== Кліпы ==== * Выбиваем ковры (2019) * Вставай и беги! (2019) == Цікавінкі == * Калі Юрый Юрчанка толькі пачынаў размаўляць па-беларуску, ён наведваў курсы «[[Мова нанова|Мова Нанова]]». == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://tuzinfm.by/performer/300/pilip-biespamylkovy.html Юрый Юрчанка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200714102434/https://tuzinfm.by/performer/300/pilip-biespamylkovy.html |date=14 ліпеня 2020 }} на «[[Тузін Гітоў|Tuzin.fm]]» * [https://www.youtube.com/user/krainamaray/videos Канал] на «[[YouTube]]» * [https://www.youtube.com/channel/UCAEKgf3Ge4wMxYq9sziyBJg Канал] на «[[YouTube]]», прысвечаны спорту * [https://www.talaka.org/projects/402/about Праект «Крок наперад»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200618080045/https://www.talaka.org/projects/402/about |date=18 чэрвеня 2020 }} на «[[Талака|Талацэ]]» === У сацыяльных сетках === * [https://vk.com/yur_yur Старонка] Юрыя Юрчанкі ў сацыяльнай сетцы [[VK]] * [https://www.instagram.com/y_yurchanka/ Старонка] Юрыя Юрчанкі ў сацыяльнай сетцы «[[Instagram]]» * [https://twitter.com/y_yurchanka Старонка] Юрыя Юрчанкі ў сацыяльнай сетцы «[[Twitter]]» === Інтэрв’ю === * [https://www.pressball.by/pbonline/football/80899 Інтэрв’ю (2015)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200617030723/https://www.pressball.by/pbonline/football/80899 |date=17 чэрвеня 2020 }} * [https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/navulicymajoj/936688.html Інтэрв’ю (2016)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160501122838/http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/navulicymajoj/936688.html |date=1 мая 2016 }} * [https://euroradio.fm/dzyorzki-spartsmen-yuryy-yurchanka-prezentue-klip-na-pesnyu-yak-backa Інтэрв’ю (2020)] {{вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Юрчанка, Юрый Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 29 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэперы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэперы Расіі]] [[Катэгорыя:Блогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Блогеры Расіі]] [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] 973rr4pj0fosxfq5oz2e4qpm39cooty Эрнст Сабіла 0 648791 5143322 5016382 2026-05-19T03:13:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143322 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Эрнст Сабіла |арыгінал імя = Эрнэст Сабіла |партрэт = |апісанне = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = Канстанцін }} '''Эрнст Сабіла''' (18 сакавіка 1932 — 5 лютага 2022) — беларускі [[Пратэстанцтва|пратэстанцкі]] рэлігійны і [[грамадскі дзеяч]], [[пастар]] Беларускай евангельскай царквы<ref>[http://slounik.org/153706.html Біяграфія Эрнста Сабілы]</ref>. == Біяграфія == === Юнацтва === Нарадзіўся [[18 сакавіка]] [[1932]] года (паводле пашпарта — [[31 снежня]]) у в. [[Дзегцяроўка]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] ў [[БССР]]. Праз некалькі гадоў сям’ю як «нядобранадзейных» перасялілі далей ад мяжы — углыб тагачаснай БССР, у [[Бабруйск]]. Ад маленства далучыўся да эвангелістаў, чыя дзейнасць была легалізаваная падчас нямецкай акупацыі ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]]. На працягу 1943—1944 сям’я Сабілаў супрацоўнічала з адным з савецкіх партызанскіх атрадаў Бабруйшчыны. У 1949 годзе, калі Эрнст Сабіла заканчваў Барысаўскую сярэднюю школу, на яго завялі справу савецкія карныя органы: ён хацеў стварыць беларускую арганізацыю, якая б базавалася на абароне нацыянальных, рэлігійных і сацыяльных свабодаў беларусаў — такія думкі і паводзіны былі хутка заўважаны ва ўмовах савецкай школы. === Зняволенне === У першай палове 1951 года паступіў у [[Мінскі медыцынскі інстытут]]<ref>{{Спасылка | url = http://spadchyna.net/rodnamova/index.php?option=com_content&view=article&id=251&Itemid=269| загаловак = Пастар Сабіла Эрнст Канстанцінавіч | выдавец = spadchyna.net| дата = 9 сакавіка 2012 }}</ref>. Летам, будучы студэнтам, быў арыштаваны па артыкуле 72-Б Крымінальнага кодэксу БССР («актыўная агітацыя з ужываннем нацыянальных і рэлігійных забабонаў»). Утрымоўваўся ў [[Амерыканка (турма)|«амерыканцы»]]. Праз два месяцы быў прысуджаны да расстрэлу<ref name=ref1>{{Спасылка| url = http://represii-by.info/index.php?newsid=1397| загаловак = Віншаванні з днём народзінаў Эрнста Сабілы| выдавец = Пакаяньне| дата = 9 сакавіка 2012| title = Архіўная копія| access-date = 28 чэрвеня 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20111009233514/http://represii-by.info/index.php?newsid=1397| archive-date = 9 кастрычніка 2011| url-status = dead}}</ref>, але расстрэльны прысуд быў заменены на 25 гадоў канцлагераў. Пра гэта Эрнст Сабіла ўспамінаў так: «Уся гэтая судзейска-гэбісцкая зграя ненавідзела мяне лютай нянавісцю. Бо ў мяне не было за што зачапіцца. Яны не разумелі — як так, з сялянаў, партызаніў, і пры гэтым агітаваў насуперак іхнай ідэалогіі. Я не ўпісваўся ў іхныя схемы, і гэтым выклікаў яшчэ большую нянавісць. Суддзя быў гатовы выканаць прысуд проста ў залі паседжанняў…». З 1951 па 1956 год адбываў тэрмін зняволення ў лагерах [[Электрасталь]] (Падмаскоўе), [[Усць-Каменагорск]] (Паўночны [[Казахстан]]), [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]], а таксама ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімірскай]] турме. У 1953 і 1954 гадах ён двойчы рабіў спробы ўцёкаў, і, паводле ўласнага прызнання, толькі цудам застаўся ў жывых. У 1956 годзе судовая камісія [[ВС СССР]] рэабілітавала Эрнста Сабілу, але ён на волі ён быў толькі некалькі месяцаў, бо ў студзені 1957 года зноў стаў вязнем [[ГУЛАГ]]а. Адносна прычынаў гэтага ён пазней казаў наступнае: "Тады пачаліся [[Венгерскае паўстанне (1956)|вугорскія падзеі]]. Нейкія тайныя ўказы былі, савецкія ўлады сталі вяртаць нядаўна вызваленых назад у лагеры. Рашэнне камісіі ВС СССР па маёй справе адмянілі «за цяжкасцю здзейсненага злачынства». Ад гэтага моманту знаходзіўся ў [[Мардовія|Мардовіі]]. Там ён увайшоў у склад сябрыны беларусаў-зняволеных, сярод якіх былі такія асобы як [[Браніслаў Ржэўскі]], [[Цімох Вострыкаў]], а таксама афіцэры беларускага эскадрону [[Барыс Рагуля|Барыса Рагулі]] і іншыя. У [[1959]] годзе быў абвінавачаны ў стварэнні няіснай Расійскай Прагрэсіўнай Партыі (РПП), і правёў год пад следствам у [[Саранск]]ай турме. Па справе РПП прайшло больш за сорак чалавек, але за недастатковасцю абвінавачванняў справа была закрытая — Эрнст Сабіла ўспамінаў: «Гэта абсурд. Я пісаў у сваёй заяве, маўляў, тады здымайце з мяне абвінавачванне ў беларускім нацыяналізме…». === Пасля вызвалення === У 1964 годзе, праз 13 гадоў зняволення, быў вызвалены. Вярнуўся да актыўнай рэлігійнай дзейнасці. Ад часу вызвалення знаходзіўся пад наглядам КДБ<ref name=ref1/>. Задачай спецслужбаў было выцясненне Эрнста Сабілы з Мінску: яму не давалі мінскай прапіскі, імкнуліся перашкодзіць спробам знайсці працу. У 1969 годзе удалося ўладкавацца на [[Мінскі трактарны завод]]. У 1970-х гадах здолеў скончыць вячэрняе аддзяленне [[Мінскі інстытут замежных моваў|Мінскага інстытута замежных моваў]]. Напачатку 1970-х стаў казанікам адной з незарэгістраваных [[баптызм|баптысцкіх]] грамадаў Мінску. Ад гэтага моманту і да канца 1980-х на яго трывала актыўна палявала [[КДБ]]: спецслужбы палявалі за вернікамі, праводзілі аблавы і ператрусы на кватэрах, дзе вяліся малебны і г.д. Тым не менш, паводле ўспамінаў, Эрнсту Сабіле штораз удавалася пазбегнуць арышту: «Заўжды знаходзіліся людзі, якія дапамагалі. Часцяком нам даводзілася ўцякаць праз суседнія балконы…». Пераследы паводле рэлігійных матываў савецкія ўлады спалучалі з цкаваннем на працы, аднак Сабіла не даваў ніводнай падставы для свайго звальнення з працы. Паводле [[Севярын Квяткоўскі|Севярына Квяткоўскага]], Эрнст Сабіла не ішоў на маральныя кампрамісы з уладамі, а ўласную актыўнасць скіроўваў на сплачэнне сваёй грамады ды вывад яе з-пад удараў камуністычнай дзяржавы. === «Адраджэнне» === З 1988 года прасвітар Евангельскай Царквы ў [[Мінск]]у, рукапакладзены пастарам Васілём Чаропкам. З гэтага перыяду звяртаецца да актыўнай грамадскае дзейнасці, выступае ў сродках масавай інфармацыі і на мітынгах, становіцца сустаршанём Беларускай Хрысціянска-Дэмакратычнай Злучнасці. У 1989 годзе як пастар асвяціў першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту]]: на першым з’ездзе БНФ Эрнст Сабіла зачытваў Біблію, асвячаючы палітычнае мерапрыемства.<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 9 сакавіка 2012 | url = http://nn.by/?c=ar&i=69802| загаловак = Да Каваленкі дапусцілі пастара Сабілу| выдавец = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| дата = 9 сакавіка 2012 }}</ref> У [[1999]] годзе ўзначальваў адзіную цалкам беларускамоўную баптысцкую грамаду, зарэгістраваную як Беларуская Евангельская Царква. З сярэдзіны 1990-х найбольшыя намаганні аддаваў жыццю сваёй царквы. Выйшаў на пенсію і пачаў будаваць евангельскі храм у [[Асіповічы|Асіповічах]]. === 2000-я годы === З другой паловы 2000-х належыць да [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]], сябар яе Нацыянальнага савета.<ref>{{Навіна|аўтар= Сяргей Пульша|загаловак= З’езд БХД абраў кіраўнікоў партыі, прыняў яе статут і праграму|спасылка= http://by.belapan.com/archive/2009/02/28/287768_287770/|выдавец= [[БелаПАН]]|дата публікацыі= 28 лютага 2009|дата доступу= 8 красавіка 2013|access-date= 28 чэрвеня 2020|archive-date= 30 чэрвеня 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200630223208/https://by.belapan.com/archive/2009/02/28/287768_287770/|url-status= dead}}</ref> У жніўні 2005 года суд зліквідаваў пратэстанцкую суполку «Беларуская Эвангельская царква» і патрабаваў, каб Эрнст Сабіла заплаціў 127 500 рублёў.<ref>[https://spring96.org/be/news/3585 З пратэстанцкага пастара Эрнста Сабілы патрабуюць грошы за ліквідацыю суполкі]</ref> [[30 мая]] [[2006]] года ўлады Беларусі пазбавілі Беларускую Евангельскую Царкву рэгістрацыі.<ref>[https://bchd.info/12759-vinshuem-z-85-goddzem-ernsta-sabilu.html Віншуем з 85-годдзем Эрнста Сабілу!]</ref> === 2010-я годы === У 2012 годзе Эрнст Сабіла быў дапушчаны да палітвязня [[Сяргей Аляксандравіч Каваленка|Сяргея Каваленкі]] і прабаваў пераканаць яго спыніць палітычную галадоўку, але той заявіў, што спыніць галадоўку, толькі пасля вызвалення.<ref>[http://harodniaspring.org/be/news/1829 Эрнст Сабіла: Каваленка спыніць галадоўку толькі ва ўласнай кватэры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200701082239/http://harodniaspring.org/be/news/1829 |date=1 ліпеня 2020 }}</ref> Галадоўкі Сяргея Каваленкі агулам доўжыліся каля 3 месяцаў, за час якіх ён схуднеў на 40 кілаграмаў, патрапіў у Рэспубліканскі турэмны шпіталь і псіхіятрычную бальніцу ў Навінках, але ў выніку ён быў вызвалены — пасля прымусовага падпісання ім прашэння аб памілаванні на імя прэзідэнта [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. У 2013 годзе, праз 15 гадоў пасля пачатку будаўніцтва царквы, была пабудаваная толькі палова, таму Эрнст Сабіла звярнуўся па дапамогу, бо камяніцу магла забраць дзяржава паводле Указа Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] № 520 «Пра некаторыя меры па ажыццяўленні адносінаў у галіне будаўніцтва, адабранне і выдзяленне зямельных дзялянак». У недабудаванай царкве, акрамя набажэнстваў на беларускай мове, Эрнст Сабіла ладзіў сустрэчы з вядомымі дзеячамі беларускай культуры і палітыкамі. Для збору сродкаў на дабудову царквы адкрыў дабрачынны рахунак у «Беларусбанку».<ref>[https://www.svaboda.org/a/25047487.html Радыё Свабода. Эрнст Сабіла просіць дапамогі]</ref> У 2015 годзе пасля прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі ў інтэрв’ю «[[Белсат]]у» заклікаў беларускіх патрыётаў аб’яднацца.<ref>[https://www.nv-online.info/2015/10/14/razmova-kalinkinaj-ernst-sabila-u-belarusi-idze-bitva-treba-stsisnutstsa-u-kulak.html Размова Калінкінай. Эрнст Сабіла: У Беларусі ідзе бітва — трэба сціснуцца ў кулак!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200628081549/https://www.nv-online.info/2015/10/14/razmova-kalinkinaj-ernst-sabila-u-belarusi-idze-bitva-treba-stsisnutstsa-u-kulak.html |date=28 чэрвеня 2020 }}</ref> Памёр 5 лютага 2022 года<ref>[https://krynica.info/be/2022/02/05/pamjor-ehrnst-sabila/ Памёр Эрнст Сабіла] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206193920/https://krynica.info/be/2022/02/05/pamjor-ehrnst-sabila/ |date=6 лютага 2022 }}</ref>. == Узнагароды == * [[Медаль да стагоддзя БНР]] (2019)<ref>[https://www.radabnr.org/bnr100-ernst-sabila/ Мэдаль да стагодзьдзя БНР уручаны пастару Эрнсту Сабілу]</ref>. == Бібліяграфія == * Эрнст Сабіла: «Мая вайна — на каленях перад Богам» // Наша Ніва. 1998. № 14. * Новы Запавет Госпада нашага Ісуса Хрыста і Кніга Псалмоў / пераклад з грэцкага: Э. К. Сабіла, С. А. Малахаў. — Мінск : Царква Абуджэнне, 2018. — 528 с. ISBN 978-985-6184-57-7 {{зноскі}} == Літаратура == * [http://slounik.org/153766.html Дэмакратычная апазыцыя Беларусі (1956—1991). Даведнік], [[slounik.org]] == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=RtJyt4TP9hI Радыё Свабода. Эрнст Сабіла: У жыцьці людзей выпадковасьцяў не бывае] * [https://belsat.eu/films/258/ БЕЛСАТ. Дом Сабілы, рэпартаж] * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19766 Біяграфія Эрнста Сабілы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200628081548/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19766 |date=28 чэрвеня 2020 }} на старонцы [[Леанід Маракоў|Леаніда Маракова]] * [https://by.openlist.wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AD%D1%80%D0%BD%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1932) Біяграфія Эрнста Сабілы] на старонцы [[Адкрыты спіс|Адкрытага Спіса]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сабіла Эрнст}} [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага пратэстанцтва]] [[Катэгорыя:Дысідэнты Беларусі]] tqo76bkev5z4cmrl4i9wrvwp3utk3u6 Удзельнік:DBatura/Чарнавік 2 653452 5143053 5142689 2026-05-18T13:19:38Z DBatura 73587 /* Ход баявых дзеянняў */ 5143053 wikitext text/x-wiki '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == 15 красавіка Сілы аператыўнай падтрымкі бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref>.<ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва.<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref> 1 чэрвеня прадстаўнікі Сусветнай харчовай праграмы заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена дастаткова харчавання, каб накарміць 4,4 мільёна чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> kpmjinokhboexxr5ymxmww3yfmfg031 Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы 100 658977 5143124 5142697 2026-05-18T15:51:41Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5143124 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Салодкая жанчына (фільм)|2026-05-18T05:01:57Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Уладзімір Пятровіч Заманскі|2026-05-17T17:40:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Тэран Эджэртан|2026-05-17T10:18:20Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Вячаслаў Бутусаў|2026-05-14T20:19:18Z|Iamarsenibragimov}} {{Новы артыкул|Станіслаў Ясюкевіч|2026-05-14T15:08:34Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Аватар: Апошні з народу паветра|2026-05-14T08:08:08Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Рамэа і Джульета (фільм, 1968)|2026-05-13T07:05:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ніна Манфрэдзі|2026-05-13T06:46:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Стратэгія павука|2026-05-13T06:31:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Я і ты (фільм, 2012)|2026-05-13T06:22:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вэб-камера|2026-05-13T01:25:15Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|Nickelodeon Animation Studio|2026-05-12T15:44:31Z|Feeleman}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 6y7tf2tjb61b7nztchx5rj0j76hftyr Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён) 0 660402 5143365 4719752 2026-05-19T08:32:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143365 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Юравіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Калінкавіцкі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]],</br>[[1930]] |Скасаванне = [[10 лістапада]] [[1927]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1563 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Юравіцкі сельсавет}} '''Ю́равіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення]] [[БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Юравіцкі раён|Юравіцкага раёна]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Юравічы. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]]. 10 лістапада 1927 года скасаваны ў сувязі з утварэннем Юравіцкага местачковага Савета, у склад якога была ўключана тэрыторыя скасаваных [[Шарэйкаўскі сельсавет|Шарэйкаўскага]] і Юравіцкага сельсаветаў. У 1930 годзе Юравіцкі сельсавет адноўлены. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе [[Мазырскі раён|Мазырскага раёна]] БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]], з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. З 3 ліпеня 1939 года ў складзе Калінкавіцкага раёна. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гомельскай вобласці. 26 верасня 2006 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Прудоцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Прудоцкага сельсавета]] (3 населеныя пункты: [[Ігната-Фабіянаўка]], [[Крышычы]] і [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]])<ref>[http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 295 Об изменении административно-территориального устройства районов Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922194610/http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf|date=22 верасня 2019}}</ref>. 28 лістапада 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Бярозаўскі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Бярозаўскага сельсавета]] (9 населеных пунктаў: [[Абухаўшчына (Калінкавіцкі раён)|Абухаўшчына]], [[Агароднікі (Калінкавіцкі раён)|Агароднікі]], [[Баец (Калінкавіцкі раён)|Баец]], [[Бярозаўка (Калінкавіцкі раён)|Бярозаўка]], [[Вадовічы]], [[Вужынец]], [[Леніна (Калінкавіцкі раён)|Леніна]], [[Слабодка (Калінкавіцкі раён)|Слабодка]] і [[Чорнаўшчына]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913g0061463&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 12 ноября 2013 г. № 282 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Калинковичского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210411001944/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913g0061463&p1=1|date=11 красавіка 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (6 населеных пунктаў) — 1184 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 91,7 % — [[беларусы]], 3,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,0 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (15 населеных пунктаў) — 1563 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)}} {{Калінкавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мазырскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Юравіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1930 годзе]] 112gfayeupmbjw9j36th3z6kzgum8s4 Катастрофа C-130 у Кхамдыку 0 667065 5143182 5036735 2026-05-18T18:30:31Z DBatura 73587 5143182 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа | Назва = Катастрофа ў Кхамдыку | Выява = KD C-130 wreckage.jpg | Назва выявы = Абломкі самалёта | Дата = [[12 мая]] [[1968]] | Час = каля 16:00 | Характар = збіты [[В’етконг|партызанамі НФВПВ]] | Прычына = [[Бітва за Кхамдык]] | Месца = {{Сцяг Паўднёвага В'етнама}} Кхамдык, правінцыя Куангцін, [[Паўднёвы В’етнам]] (цяпер павет Фыакшон, правінцыя [[Куангнам]]) | Каардынаты = | Выява паветранага судна = C-130B West Virginia ANG 1980s.jpg | Назва выявы паветранага судна = [[Lockheed C-130 Hercules|C-130B Hercules]] [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] | Назва самалёта = | Прыналежнасьць = [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] | Пункт вылету = {{Сцяг Паўднёвага В'етнама}} [[Кхамдык (аэрадром)|Кхамдык]] | Прыпынку ў шляху = | Пункт прызначэння = | Рэйс = | Бартавы нумар = 60-0297 | Дата выпуску = люты [[1961]] | Пасажыры = 150 | Экіпаж = 5 | Загінулыя = 155 <small>(усе)</small> | Параненые = | Выжылі = 0 | nocat = 1 }} '''Катастрофа C-130 у Кхамдыку''' — [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася [[12 мая]] [[1968]] года пры эвакуацыі бежанцаў у Кхамдыку ({{lang-vi|Khâm đc}}) самалётам [[Lockheed C-130 Hercules|C-130B]] [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|Ваенна-паветраных сіл ЗША]], у выніку якой загінулі 155 чалавек. На момант падзей гэта была найбуйнейшая авіякатастрофа ў свеце. == Сітуацыя == [[Файл:Kham Duc Evacuation during Vietnam War May 12th 1968.jpg|thumb|250px|right|Аэродром Кхамдык у 1968 годзе.]] [[11 мая]] падчас [[Бітва за Кхамдык|бітвы за Кхамдык]] амерыканскія войскі апынуліся блакаваны паўночнав’етнамская арміяй і в’етнамскімі партызанамі на аэрадроме Кхамдык. Раніцай [[12 мая]] партызанам удалося збіць верталёт [[Boeing CH-47 Chinook|CH-47]], які, зваліўшыся, заблакаваў [[Узлётна-пасадачная паласа|узлётна-пасадачную паласу]]. Да 10 гадзін паласу ўдалося ачысціць, але да таго часу партызаны паспелі заняць ключавыя вышыні вакол аэрадрома, што дазваляла ім абстрэльваць самалёты, якія прыбывалі і ляцелі. Тым не менш, у такіх умовах на аэрадроме прызямліліся [[Lockheed C-130 Hercules|С-130]], якому пры пасадцы была прабіта адну з шын, а таксама [[Fairchild C-123 Provider|C-123]], які затым здолеў вылецець. Усяго да 11:10 было эвакуявана 145 чалавек. Экіпажы яшчэ трох C-130 пры падыходзе да аэрадрома прынялі рашэнне не здзяйсняць пасадку. == Катастрофа == У другой палове дня C-130 аднавілі палёты да аэрадрома. У 15:25 у Кхамдыку прызямліўся C-130B з бартавым нумарам 60-0297 (завадскі — 3600, выпушчаны ў лютым 1961 годзе<ref>{{cite web|url=http://www.c-130hercules.net/acftdb/LPNs/LPN.php?lpn=3600|title=C-130 C/N 3600|publisher=C-130Hercules.net|lang=en|accessdate=2013-11-02}}</ref>). Пілатаваў яго экіпаж, камандзірам якога быў маёр Бернард І. Бюхер ({{lang-en|Bernard l. Bucher}}). Нягледзячы на варожы агонь, самалёт прызямліўся з паўднёвага боку. Паводле заяў амерыканскага боку, вайскоўцаў ЗША і Паўднёвага В’етнама сярод уцекачоў не было: «в’етнамскія бежанцы, пераважна жанчыны і дзеці, кінуліся ў самалёт, шукаючы на ім выратавання». Усяго на борце знаходзіліся 155 чалавек: 150 бежанцаў і 5 членаў экіпажа (па іншых даных — 149 бежанцаў і 6 членаў экіпажа). Пасля таго, як C-130 быў запоўнены, камандзір прыняў рашэнне ўзлятаць у бок поўначы, не ведаючы, што асноўныя сілы арміі Паўночнага В’етнама засяродзіліся менавіта ў гэтым раёне. Прыкладна ў 16:00 самалёт узляцеў з аэрадрома і пачаў быў набор вышыні, як тут жа быў падбіты, пасля чаго, страціўшы кіраванне, упаў за мілю ад тарца паласы і цалкам разбурыўся. Усе 155 чалавек на борце загінулі. Экіпаж другога C-130 пад камандаваннем падпалкоўніка Уільяма Бойла, убачыўшы катастрофу самалёта Бюхера, прыняў рашэнне ўзлятаць у паўднёва-заходнім кірунку. Нягледзячы на тое, што самалёт таксама быў атакаваны, пашкоджанні на гэты раз апынуліся не крытычнымі, і борт здолеў прызямліцца ў бліжэйшым [[Чулай (аэрапорт)|аэрапорце Чулай]]. == Значэнне == На момант падзей катастрофа C-130 у Кхамдыку з’яўлялася найбуйнейшай авіякатастрофай у свеце. Таксама на [[2015]] год яна застаецца найбуйнейшай авіякатастрофай у [[В’етнам]]е (нароўні з [[Катастрофа C-5 пад Таншанятам|катастрофай C-5 пад Таншанятам]] у [[1975]] годзе). {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19680512-1|title=Aircraft accident Lockheed C-130B Hercules 60-0297 Kham Duc|publisher=Aviation Safety Network|lang=en|accessdate=2013-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050307171735/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19680512-1|archivedate=7 сакавіка 2005|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.baaa-acro.com/1968/archives/crash-of-a-lockheed-c-130-hercules-in-kham-duc-155-killed/|title=Crash of a Lockheed C-130 Hercules in Kham Duc: 155 killed|publisher=B3A|lang=en|accessdate=2013-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104015943/http://www.baaa-acro.com/1968/archives/crash-of-a-lockheed-c-130-hercules-in-kham-duc-155-killed/|archivedate=2013-11-04|url-status=dead}} {{В’етнамская вайна}} [[Катэгорыя:Падзеі 12 мая]] [[Катэгорыя:Май 1968 года]] [[Катэгорыя:1968 год у В’етнаме]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы ЗША падчас В’етнамскай вайны]] [[Катэгорыя:Катастрофы 1968 года]] [[Катэгорыя:Падзеі ў В’етнаме]] [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]] 24qjiiuc9wz15reuy205mkt8o0493cr 5143190 5143182 2026-05-18T18:33:15Z DBatura 73587 /* Спасылкі */ 5143190 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа | Назва = Катастрофа ў Кхамдыку | Выява = KD C-130 wreckage.jpg | Назва выявы = Абломкі самалёта | Дата = [[12 мая]] [[1968]] | Час = каля 16:00 | Характар = збіты [[В’етконг|партызанамі НФВПВ]] | Прычына = [[Бітва за Кхамдык]] | Месца = {{Сцяг Паўднёвага В'етнама}} Кхамдык, правінцыя Куангцін, [[Паўднёвы В’етнам]] (цяпер павет Фыакшон, правінцыя [[Куангнам]]) | Каардынаты = | Выява паветранага судна = C-130B West Virginia ANG 1980s.jpg | Назва выявы паветранага судна = [[Lockheed C-130 Hercules|C-130B Hercules]] [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] | Назва самалёта = | Прыналежнасьць = [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] | Пункт вылету = {{Сцяг Паўднёвага В'етнама}} [[Кхамдык (аэрадром)|Кхамдык]] | Прыпынку ў шляху = | Пункт прызначэння = | Рэйс = | Бартавы нумар = 60-0297 | Дата выпуску = люты [[1961]] | Пасажыры = 150 | Экіпаж = 5 | Загінулыя = 155 <small>(усе)</small> | Параненые = | Выжылі = 0 | nocat = 1 }} '''Катастрофа C-130 у Кхамдыку''' — [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася [[12 мая]] [[1968]] года пры эвакуацыі бежанцаў у Кхамдыку ({{lang-vi|Khâm đc}}) самалётам [[Lockheed C-130 Hercules|C-130B]] [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|Ваенна-паветраных сіл ЗША]], у выніку якой загінулі 155 чалавек. На момант падзей гэта была найбуйнейшая авіякатастрофа ў свеце. == Сітуацыя == [[Файл:Kham Duc Evacuation during Vietnam War May 12th 1968.jpg|thumb|250px|right|Аэродром Кхамдык у 1968 годзе.]] [[11 мая]] падчас [[Бітва за Кхамдык|бітвы за Кхамдык]] амерыканскія войскі апынуліся блакаваны паўночнав’етнамская арміяй і в’етнамскімі партызанамі на аэрадроме Кхамдык. Раніцай [[12 мая]] партызанам удалося збіць верталёт [[Boeing CH-47 Chinook|CH-47]], які, зваліўшыся, заблакаваў [[Узлётна-пасадачная паласа|узлётна-пасадачную паласу]]. Да 10 гадзін паласу ўдалося ачысціць, але да таго часу партызаны паспелі заняць ключавыя вышыні вакол аэрадрома, што дазваляла ім абстрэльваць самалёты, якія прыбывалі і ляцелі. Тым не менш, у такіх умовах на аэрадроме прызямліліся [[Lockheed C-130 Hercules|С-130]], якому пры пасадцы была прабіта адну з шын, а таксама [[Fairchild C-123 Provider|C-123]], які затым здолеў вылецець. Усяго да 11:10 было эвакуявана 145 чалавек. Экіпажы яшчэ трох C-130 пры падыходзе да аэрадрома прынялі рашэнне не здзяйсняць пасадку. == Катастрофа == У другой палове дня C-130 аднавілі палёты да аэрадрома. У 15:25 у Кхамдыку прызямліўся C-130B з бартавым нумарам 60-0297 (завадскі — 3600, выпушчаны ў лютым 1961 годзе<ref>{{cite web|url=http://www.c-130hercules.net/acftdb/LPNs/LPN.php?lpn=3600|title=C-130 C/N 3600|publisher=C-130Hercules.net|lang=en|accessdate=2013-11-02}}</ref>). Пілатаваў яго экіпаж, камандзірам якога быў маёр Бернард І. Бюхер ({{lang-en|Bernard l. Bucher}}). Нягледзячы на варожы агонь, самалёт прызямліўся з паўднёвага боку. Паводле заяў амерыканскага боку, вайскоўцаў ЗША і Паўднёвага В’етнама сярод уцекачоў не было: «в’етнамскія бежанцы, пераважна жанчыны і дзеці, кінуліся ў самалёт, шукаючы на ім выратавання». Усяго на борце знаходзіліся 155 чалавек: 150 бежанцаў і 5 членаў экіпажа (па іншых даных — 149 бежанцаў і 6 членаў экіпажа). Пасля таго, як C-130 быў запоўнены, камандзір прыняў рашэнне ўзлятаць у бок поўначы, не ведаючы, што асноўныя сілы арміі Паўночнага В’етнама засяродзіліся менавіта ў гэтым раёне. Прыкладна ў 16:00 самалёт узляцеў з аэрадрома і пачаў быў набор вышыні, як тут жа быў падбіты, пасля чаго, страціўшы кіраванне, упаў за мілю ад тарца паласы і цалкам разбурыўся. Усе 155 чалавек на борце загінулі. Экіпаж другога C-130 пад камандаваннем падпалкоўніка Уільяма Бойла, убачыўшы катастрофу самалёта Бюхера, прыняў рашэнне ўзлятаць у паўднёва-заходнім кірунку. Нягледзячы на тое, што самалёт таксама быў атакаваны, пашкоджанні на гэты раз апынуліся не крытычнымі, і борт здолеў прызямліцца ў бліжэйшым [[Чулай (аэрапорт)|аэрапорце Чулай]]. == Значэнне == На момант падзей катастрофа C-130 у Кхамдыку з’яўлялася найбуйнейшай авіякатастрофай у свеце. Таксама на [[2015]] год яна застаецца найбуйнейшай авіякатастрофай у [[В’етнам]]е (нароўні з [[Катастрофа C-5 пад Таншанятам|катастрофай C-5 пад Таншанятам]] у [[1975]] годзе). {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19680512-1|title=Aircraft accident Lockheed C-130B Hercules 60-0297 Kham Duc|publisher=Aviation Safety Network|lang=en|accessdate=2013-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050307171735/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19680512-1|archivedate=7 сакавіка 2005|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.baaa-acro.com/1968/archives/crash-of-a-lockheed-c-130-hercules-in-kham-duc-155-killed/|title=Crash of a Lockheed C-130 Hercules in Kham Duc: 155 killed|publisher=B3A|lang=en|accessdate=2013-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104015943/http://www.baaa-acro.com/1968/archives/crash-of-a-lockheed-c-130-hercules-in-kham-duc-155-killed/|archivedate=2013-11-04|url-status=dead}} {{В’етнамская вайна}} [[Катэгорыя:Падзеі 12 мая]] [[Катэгорыя:Май 1968 года]] [[Катэгорыя:1968 год у В’етнаме]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы ЗША падчас В’етнамскай вайны]] [[Катэгорыя:Катастрофы 1968 года]] [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]] 10285b0zm9bq1psjn38o34w9n8fr4qr Экслібрыс (прэмія) 0 669975 5143225 5031573 2026-05-18T20:15:31Z Dzejka 157132 /* Пералік лаўрэатаў */ дапаўненне 5143225 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} '''«Экслібрыс»''' — літаратурная прэмія для маладых літаратараў, заснаваная ў 2012 годзе [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзам беларускіх пісьменнікаў]]. Штогод конкурс мае новую тэму. Першы ў 2012 годзе быў прысвечаны<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/66869|title=СБП абвяшчае конкурс маладых пісьменнікаў «Экслібрыс»|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2012-01-19}}</ref> класікам-юбілярам беларускай літаратуры [[Паўлюк Багрым|Паўлюку Багрыму]], [[Якуб Колас|Якубу Коласу]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], [[Алесь Гарун|Алесю Гаруну]], [[Зміцер Жылуновіч|Цішку Гартнаму]], [[Максім Танк|Максіму Танку]], [[Янка Брыль|Янку Брылю]] і [[Міхась Стральцоў|Міхасю Стральцову]]. Другі <ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/culture/351975.html|title=За перамогу ў літаратурным конкурсе маладых пісьменнікаў "Экслібрыс" можна атрымаць планшэт|publisher=[[TUT.BY]]|date=2013-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130611042157/http://news.tut.by/culture/351975.html |archivedate=11 чэрвеня 2013}}</ref>(2013) — [[Янка Маўр|Янку Маўру]], трэці<ref>{{cite web|url=https://n-europe.eu/node/548908|title=СБП абвяшчае літаратурны конкурс “Экслібрыс” імя Аляксандра Уласава|website=n-europe.eu|date=2014-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210214000924/https://n-europe.eu/node/548908 |archivedate=14 лютага 2021 }}</ref> (2014) — [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандру Уласаву]], чацвёрты<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/156486|title=Вечарына пераможцаў конкурсу імя Барадуліна — ужо заўтра, 17 верасня!|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2015-09-16}}</ref> (2015) — [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгору Барадуліну]], пяты<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/166111|title=Абвешчаны прыём прац на літаратурны конкурс «Экслібрыс» імя Антона Луцкевіча|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2016-03-02}}</ref> (2016) — [[Антон Луцкевіч|Антону Луцкевічу]], шосты<ref>{{cite web|url=https://bel.sputnik.by/video/20170928/1031053492/ehkslibrys-galounae-kab-peraklad-spadabausya-maej-mame.html|title="Экслібрыс": галоўнае, каб пераклад спадабаўся маёй маме|website=sputnik.by|date=2017-09-28}}</ref> (2017) — 500-годдзю беларускага кнігадрукавання і [[Францыск Скарына|Францішку Скарыну]]. У 2018 годзе «Экслібрыс» прайшоў<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/kultura/sajuz-belaruskih-pismennikau-abvjaszczae-litaratur|title=Саюз беларускіх пісьменнікаў абвяшчае літаратурны конкурс да 100-годдзя БНР|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2018-03-01}}</ref> пад знакам 100-годдзя [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У 2019 конкурс прысвяцілі<ref>{{cite web|url=https://afisha.relax.by/event/10574765-l-taraturny-konkurs-eksl-brys/minsk/|title=Літаратурны конкурс «Экслібрыс»|website=afisha.relax.by}}</ref> [[Анатоль Ціханавіч Сыс|Анатолю Сысу]]. У 2020 годзе прэмія была прымеркавана<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/kultura/abveszczany-pryjom-zajavak-na-konkurs-ekslibrys1|title=Абвешчаны прыём заявак на Конкурс «Экслібрыс» імя Караткевіча|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-05-05}}</ref> да 90-годдзя [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. «Экслібрыс» 2021 года ўшанаваў<ref>{{cite web|url=https://lit-bel.org/news/abveshchany-pryyem-zayavak-na-konkurs-ekslibrys-imya-nila-gilevicha/|title=Навіны|website=lit-bel.org|date=2021-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210202143014/https://lit-bel.org/news/abveshchany-pryyem-zayavak-na-konkurs-ekslibrys-imya-nila-gilevicha/ |archivedate=2 лютага 2021 }}</ref> памяць Народнага паэта [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]]. Пасля ліквідацыі Саюза беларускіх пісьменнікаў конкурс адноўлены [[Міжнародны саюз беларускіх пісьменнікаў|Міжнародным саюзам беларускіх пісьменнікаў]]. У 2025 годзе прысвечаны 90-годдзю [[Анатоль Канстанцінавіч Клышка|Анатоля Клышкі]]<ref>{{cite web|url=https://bellit.info/news/pryjom-zajavak-na-konkurs-ekslibrys-imja-anatolja-klyshki.html|title=Прыём заявак на конкурс “Экслібрыс” імя Анатоля Клышкі|website=bellit.info|date=2025-03-11}}</ref>. == Пералік лаўрэатаў == === 2012<ref>{{cite web|url=https://naviny.by/rubrics/culture/2012/05/25/ic_news_117_393785|title=Вызначаны пераможцы конкурса маладых літаратараў «Экслібрыс»|website=naviny.by|date=2012-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529003412/http://naviny.by/rubrics/culture/2012/05/25/ic_news_117_393785/|archivedate=2012-05-29}}</ref> === * [[Алеся Башарымава]] (пераклад) * [[Алесь Замкоўскі]] (вершы) * [[Антон Рудак]] (вершы) * [[Вера Стромава]] (проза) * [[Ганна Янкута]] (пераклад) === 2013<ref>{{cite web|url=https://pen-centre.by/2013/09/11/vyznachanyya-peramozhcy-konkursu-ekslbrys-mya-yank-mara.html|title=Вызначаныя пераможцы конкурсу “Экслібрыс” імя Янкі Маўра|publisher=[[Беларускі ПЭН]]|date=2013-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191025214057/https://pen-centre.by/2013/09/11/vyznachanyya-peramozhcy-konkursu-ekslbrys-mya-yank-mara.html|archivedate=25 кастрычніка 2019}}</ref> === * [[Вольга Гапеева]] (проза) * [[Дар’я Вашкевіч]] (казка) * [[Сяржук Мядзведзеў]] (пераклад) === 2014<ref>{{cite web|url=https://lit-bel.org/news/Tsirimonya-znagarodzhannya-peramozhtsa-ltaraturnaga-konkursu-ekslbris-mya-Alyaksandra-Ulasava-prayshla--kreatinay-prastori-TseH-5285/|title=Цырымонія ўзнагароджання пераможцаў літаратурнага конкурсу “Экслібрыс” імя Аляксандра Уласава прайшла ў крэатыўнай прасторы “ЦЭХ”|website=lit-bel.org|date=2014-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210125001639/https://lit-bel.org/news/Tsirimonya-znagarodzhannya-peramozhtsa-ltaraturnaga-konkursu-ekslbris-mya-Alyaksandra-Ulasava-prayshla--kreatinay-prastori-TseH-5285/ |archivedate=25 студзеня 2021 }}</ref> === * [[Крысціна Бандурына]] * [[Антон Рудак]] * [[Ганна Севярынец]] * [[Аляксей Шэін]] * Хведар Сумкін ([[Анатоль Івашчанка]]) === 2015<ref>{{артыкул|загаловак=Лаўрэатаў «Экслібрыса» ўганаравалі|спасылка=https://kamunikat.org/download.php?item=34033-1.pdf&pubref=34033|выданне=Кніганоша|тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=[[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|ЗБС «Бацькаўшчына»]]|год=кастрычнік, 2015|нумар=34|старонкі=4|archive-url=|archive-date=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bel.sputnik.by/20150916/1017270187.html|title=Заўтра ўзнагародзяць пераможцаў конкурса "Экслібрыс" імя Барадуліна|website=sputnik.by|date=2015-09-16}}</ref> === * [[Валерыя Кустава|Валярына Кустава]] * [[Алесь Емяльянаў-Шыловіч]] === 2016<ref>{{cite web|url=https://zbsb.org/news/belarus/10943/|title=Названыя імёны лаўрэатаў конкурсу «Экслібрыс» імя Антона Луцкевіча|website=zbsb.org|date=2016-10-19}}</ref> === * [[Антось Уласенка]] * [[Алена Карп]] * [[Дар’я Латышава]] * [[Паліна Піткевіч]] === 2017<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/kultura/uznaharodzanne-laureatau-konkursu-ekslibrys-27|title=Узнагароджанне лаўрэатаў конкурсу «Экслібрыс» — 27 верасня|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2017-09-22}}</ref> === * [[Іаанна Владыка]] * [[Алесь Емяльянаў-Шыловіч]] * [[Сяргей Матырка]] === 2018<ref>{{cite web|url=https://lit-bel.org/news/u-svezhym-dzeyaslove-vershy-gapeevay-i-gronskay-proza-kaminskay-ese-babkovay/|title=Навіны|website=lit-bel.org|date=2019-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210213165821/https://lit-bel.org/news/u-svezhym-dzeyaslove-vershy-gapeevay-i-gronskay-proza-kaminskay-ese-babkovay/ |archivedate=13 лютага 2021 }}</ref> === * [[Яўген Яўгенавіч Аснарэўскі|Яўген Аснарэўскі]] * [[Зміцер Астроўскі]] * [[Андрэй Кулеш]] === 2019<ref>{{cite web|url=https://lit-bel.org/news/adpustsitse-myane-kurapaty-u-minsku-prayshla-vecharyna-da-60-goddzya-anatolya-sysa/|title=Адпусціце мяне, Курапаты: у Мінску прайшла вечарына да 60-годдзя Анатоля Сыса|website=lit-bel.org|date=2019-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210115213731/https://lit-bel.org/news/adpustsitse-myane-kurapaty-u-minsku-prayshla-vecharyna-da-60-goddzya-anatolya-sysa/ |archivedate=15 студзеня 2021 }}</ref> === * [[Міхал Бараноўскі]] === 2020<ref>{{cite web|url=https://budzma.org/news/laureaty-konkursa-imya-karatkevicha.html|title=Названыя лаўрэаты Літаратурнага конкурса "Экслібрыс" імя Караткевіча|website=budzma.org|date=2020-11-27}}</ref> === * [[Яніна Грыцкевіч]] (паэзія) * [[Дар’я Грыненка]] * [[Вячаслаў Лявіцкі]] === 2021<ref>{{cite web|url=https://budzma.org/news/peramozhtsa-ekslibrys.html|title=Стаў вядомы пераможца Літаратурнага конкурса «Экслібрыс» імя Ніла Гілевіча|website=budzma.org|date=2021-10-01}}</ref> === * [[Яніна Равяка]] === 2025<ref>[https://bellit.info/roznaje/zhury-konkursu-ekslibrys-abvjascila-pjeramozhcau.html Журы конкурсу «Эксьлібрыс» абвясьціла пераможцаў], 6 лістапада 2025</ref> === * [[Тацьцяна Багданава]] за празаічны твор «Не на сваім месцы» * [[Марыя Баравік]] за вершаваную нізку «Намалюю вясну». == Крыніцы == {{reflist}} {{Беларускія літаратурныя прэміі}} [[Катэгорыя:Беларускія літаратурныя прэміі]] 24dn2onn37s1y4glbpgf8w2161h9g8q Катастрофа Convair 880 пад Плейку 0 670505 5143183 4899780 2026-05-18T18:30:45Z DBatura 73587 5143183 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа |Назва = рэйс 700Z Cathay Pacific |Выява = Cathay Pacific Convair CV-880-22-1 Volpati-1.jpg |Назва выявы = [[Convair 880|Convair CV-880-22M]] кампаніі [[Cathay Pacific]] |Дата = [[15 чэрвеня]] [[1972]] |Час = 13:59 (05:59 [[Сярэдні час па Грынвічы|GMT]]) |Характар = разбурэнне ў паветры |Прычына = [[тэрарыстычны акт]] (выбух бомбы) |Месца = {{Сцяг Паўднёвага В'етнама}} 30 міль (55,5 км) на паўднёва-ўсход ад [[Плейку]] ([[Паўднёвы В’етнам|Рэспубліка В’етнам]]) |Каардынаты = |Выява паветранага судна = |Назва выявы паветранага судна = |Мадэль = [[Convair 880|Convair CV-880-22M-21]] |Назва самалёта = |Авіякампанія = [[Cathay Pacific]] |Пункт вылету = {{Сцяг|Сінгапур}} [[Пая Лебар (авіябаза)|Пая Лебар]], [[Сінгапур]] |Пункт прызначэння = {{сцяг|Ганконг|1959}} [[Кайтак]], [[Ганконг]] |Рэйс = CX700Z |Бартавы нумар = VR-HFZ |Дата выпуску = [[1961]] |Пасажыры = 71 |Экіпаж = 10 |Загінулі = 81 <small>(усе)</small> |Паранены = |Выжыла = 0 |nocat = 1 }} '''Катастрофа Convair 880 пад Плейку''' — [[авіяцыйная катастрофа]] пасажырскага самалёта [[Convair 880|Convair CV-880-22M-21]] ганконгскай авіякампаніі [[Cathay Pacific]], якая адбылася ў чацвер [[15 чэрвеня]] [[1972]] года ў [[Паўднёвы В’етнам|Рэспубліцы В’етнам]] за 55 кіламетраў паўднёва-ўсход ад [[Плейку]]. Загінуў 81 чалавек. == Самалёт == [[Файл:Convair CV-880, Viasa JP7356668.jpg|thumb|злева|250px|Самалёт, які разбіўся ў 1961 годзе, у перыяд дзейнасці ў [[Viasa]] (борт YV-C-VIA).]] Convair CV-880-22M-21 з завадскім нумарам 22-7-1-53 (53-і па ліку CV-880 з усяго 65 пабудаваных) быў пабудаваны ў [[1961]] годзе і на перыяд выпрабаванняў атрымаў [[Рэгістрацыя паветраных судоў|рэгістрацыйны нумар]] N8490H. Пасля завяршэння неабходных праверак, лайнер прайшоў перарэгістрацыю, у выніку якой бартавы нумар змяніўся на YV-C-VIA, і быў прададзены ў [[Венесуэла|Венесуэлу]] авіякампаніі [[Viasa]], у якую паступіў [[1 жніўня]] 1961 года. Авіялайнер меў напрацоўку 13295 гадзін, калі [[1 ліпеня]] [[1967]] года перайшоў да новага ўладальніка — авіякампаніі [[Cathay Pacific]] ([[Ганконг]]), бартавы нумар пры гэтым змяніўся на VR-HFZ. Па даных на [[11 мая]] [[1972]] года, калі ў апошні раз быў атрыманы сертыфікат тэхнічнага абслугоўвання, напрацоўка самалёта складала 29139 гадзін, а на момант катастрофы — 29434 гадзіны<ref>{{cite web|url=http://www.slwa.wa.gov.au/images/PictureAustralia/b1914815.xml|title=VR-HFZ Convair 880 of Cathay Pacific|lang=en|accessdate=2015-02-25}}{{Недаступная спасылка}}</ref>{{sfn|ICAO Circular|p=123}}. Пры вылеце самалёт меў масу 178627 фунтаў пры ўсталяванай [[Максімальная ўзлётная маса|максімальнай узлётнай масе]] 193000 фунта, а цэнтроўка складала 29.7% [[Сярэдняя аэрадынамічная хорда|САХ]], што таксама знаходзілася ў межах дапушчальнага. На момант катастрофы лайнер па ацэнцы меў масу каля 162627 фунтаў пры цэнтроўцы 29.1%{{sfn|ICAO Circular|p=124}}. == Экіпаж == * Камандзір паветранага судна — 42 гады, агульны лётны стаж 14 343 гадзіны, у тым ліку 5261 гадзіна на мадэлі Convair 880-22M. Налёт за апошнія 28 дзён — 49 гадзін{{sfn|ICAO Circular|p=123}}. * Другі пілот — 38 гадоў, агульны лётны стаж 7649 гадзін, у тым ліку 2687 гадзін на мадэлі Convair 880-22M. Налёт за апошнія 28 дзён — 87 гадзін{{sfn|ICAO Circular|p=123}}. * Трэці пілот — 42 гады, агульны лётны стаж 5783 гадзіны, у тым ліку 1529 гадзін на мадэлі Convair 880-22M. Налёт за апошнія 28 дзён — 66 гадзін{{sfn|ICAO Circular|p=123}}. * Бортінжынер — 36 гадоў, агульны лётны стаж 4246 гадзін, у тым ліку 2959 гадзін на мадэлі Convair 880-22M. Налёт за апошнія 28 дзён — 42 гадзіны{{sfn|ICAO Circular|p=123}}. У гэтым палёце камандзір таксама выконваў абавязкі пілота-інструктара, правяраючы працу другога пілота. На момант здарэння экіпаж працаваў ужо 13 гадзін 35 хвілін. У салоне знаходзіліся 6 сцюардэс{{sfn|ICAO Circular|p=123}}. == Катастрофа == Самалёт выконваў міжнародны пасажырскі рэйс CX-700Z з [[Сінгапур]]а ў [[Ганконг]] з прамежкавай пасадкай у [[Бангкок]]е. Першы этап маршруту быў здзейснены без адхіленняў і рэйс 700Z паспяхова прызямліўся ў аэрапорце [[Данмыанг]]. Стаянка ў Бангкоку доўжылася 55 хвілін. Падчас гэтага з самалёта сышлі 68 пасажыраў з багажом, а замест іх селі 35 новых. Таксама ў бакі залілі 35000 фунтаў авіягазу JT-1. У 04:55 [[Сярэдні час па Грынвічы|GMT]] з 71 пасажырам і 10 членамі экіпажа на борце авіялайнер вылецеў у Ганконг. Палёт праходзіў днём па [[Паветраны калідор|паветраным калідоры]] Green 67 на [[Эшалон (авіяцыя)|эшалоне]] 290 (8,8 км) значна вышэй аблокаў пры добрых умовах надвор’я. Экіпаж вёў звычайныя радыёперамовы спачатку з дыспетчарскім цэнтрам у Бангкоку, а ў 05:42 GMT перайшоў на сувязь з цэнтрам у [[Хашымін|Сайгоне]]. Апошняе радыёпаведамленне з самалёта было перададзена ў 05:54 (13:54 мясцовага часу), калі пілоты далажылі, што прайшлі пункт абавязковага данясення PE5 «у 05:53 на эшалоне 290 і разлічваюць прайсці пункт» XVK «у 06:06». Калі экіпаж перастаў выходзіць на сувязь, у 06:20 дыспетчар сам паспрабаваў з імі звязацца, але беспаспяхова. У 06:40 дыспетчар у Сайгоне зрабіў запыты ў цэнтры ў Бангкоку і Ганконгу, не выходзіў ці з імі на сувязь рэйс 700Z, але вынікі таксама былі адмоўнымі. Тады а 07:15 была абвешчана фаза бедства, пасля чаго на авіябазу [[Таншанят]] быў дадзены запыт пачынаць пошукі зніклага рэйса. Ужо ў 07:55 GMT (14:55 мясцовага часу) у Сайгоне пачуўся званок, што за 30 [[марская міля|марскіх міляў]] (55,5 км) на паўднёвы захад ад горада [[Плейку]] адбылася катастрофа самалёта тыпу «Convair». Два пілоты-верталётчыкі, дабраўшыся да месца здарэння, апазналі ў яшчэ падпаленых абломках зніклы борт VR-HFZ. Таксама сярод пажару былі знойдзены два адносна ацалелых цела, якіх даставілі ў Плейку для даследаванняў{{sfn|ICAO Circular|p=122}}. Пазней сярод абломкаў быў знойдзены [[бартавы самапісец]] з ацалелымі запісамі. Паводле даных з самапісца, а таксама па вывучэнні абломкаў было ўстаноўлена, што самалёт ляцеў з хуткасцю 310 вузлоў (574 км/г) на эшалоне 290 (8,8 км) па курсе 71°, калі ў 05:59 GMT (13:59 мясцовага часу), праз 64 хвіліны 2 секунды з моманту ўзлёту і праз 5 хвілін з апошняй сувязі з зямлёй, фюзеляж нечакана разарвала на некалькі частак, пасля чаго абломкі паваліліся на джунглі{{sfn|ICAO Circular|p=125}}. Усе 10 членаў экіпажа і 71 пасажыр, то ёсць усяго 81 чалавек, загінулі. Гэта была найбуйнейшая катастрофа ў гісторыі самалёта [[Convair 880]] і ў ганконгскай авіяцыі<ref name="ASN">{{cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19720615-1|title=ASN Aircraft accident Convair CV-880-22M-21 VR-HFZ Pleiku|publisher=Aviation Safety Network|lang=en|accessdate=2015-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121012185940/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19720615-1|archivedate=12 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. 10 цел, а менавіта 2 члена экіпажа і 8 пасажыраў не былі знойдзены, але іх таксама аднеслі да загінулых, бо лічыцца, што іх выцягнула вонкі ў момант дэкампрэсіі, калі разбурыўся фюзеляж{{sfn|ICAO Circular|p=122}}. == Расследаванне == Па вывучэнні абломкаў следчыя знайшлі доказы, што да катастрофы прывёў выбух бомбы. На некалькіх целах пасажыраў удалося знайсці сляды ўздзеяння выбуховай хвалі, а аднаго з пасажыраў нават падкінула ўверх да столі. Праведзеная [[рэнтгенаскапія]] цел выявіла ў 19 з іх металічныя фрагменты. Агмень выбуху размяшчаўся з правага боку пасажырскага салона ў пачатку крыла. Выбухная хваля вырвала кавалкі фюзеляжа на правым баку, якія ўдарылі ў хваставое апярэнне, з-за чаго то аддзялілася, тым самым цалкам пазбавіўшы самалёт кіравання{{sfn|ICAO Circular|p=126}}. Нарэшце выбухам быў прабіты паліўны бак №3, а паліва ў ім дэтанавала, пасля чаго ўжо гэты выбух разарваў фюзеляж і крыло на некалькі частак{{sfn|ICAO Circular|p=127}}. З-за працяглага ўздзеяння агню на абломкі і цела, следчыя не змаглі дакладна вызначыць тып выбуховага рэчыва. Аднак было адзначана, што абалонка ў бомбы, якая выбухнула ў самалёце, была вельмі тонкай, што рэзка адрознівала яе ад тоўстай абалонкі баявых снарадаў і бомбаў, бо ў апошніх фрагменты абалонкі таксама служаць паражальным фактарам, а таму павінны мець высокія кінэтычную энергію і пранікальную здольнасць{{sfn|ICAO Circular|p=127}}. Прыкмет, што самалёт быў знішчаны ракетай, следчыя не выявілі, гэта значыць бомба была загадзя пранесена на борт і падарвана ўжо знутры{{sfn|ICAO Circular|p=128}}. == Прычына == Ужо праз тры месяцы пасля катастрофы, [[22 верасня]] 1972 года, в’етнамская камісія выпусціла выніковую справаздачу, згодна з якой катастрофа адбылася з-за магутнага выбуху бомбы, якая знаходзіцца ў пасажырскім салоне, у выніку чаго авіялайнер разбурыўся ў паветры{{sfn|ICAO Circular|p=129}}. Бомба на борт была пранесена ў чамадане і схавана пад сядзеннямі ў правым шэрагу. У выбуху быў абвінавачаны паліцэйскі, у якога дадзеным рэйсам ляцелі нявеста з дачкой<ref name= "ASN"/>. Пазней яго апраўдалі за недастатковасцю доказаў<ref>{{cite web|url=http://www.airdisaster.com/cgi-bin/view_details.cgi?date=06151972&reg=VR-HFZ&airline=Cathay+Pacific+Airways|title=Accident Synopsis|publisher=AirDisaster.Com|lang=en|accessdate=2015-02-25|archiveurl=https://archive.today/20120719092152/http://www.airdisaster.com/cgi-bin/view_details.cgi?date=06151972&reg=VR-HFZ&airline=Cathay+Pacific+Airways|archivedate=19 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{h|ICAO Circular||3=[https://web.archive.org/web/20160304210916/http://mid.gov.kz/images/stories/contents/118_en.pdf%7CCathay Pacific Airways, Convair 880-22M, VR-HFZ], accident, near Pleiku, South Viet-Nam, on 15 June 1972. (англ.) // ICAO Accident Digest № 20 : ICAO Circular 118-AN/88. — Montreal: Международная организация гражданской авиации, 1974. — January. — P. 122—130. }} {{В’етнамская вайна}} [[Катэгорыя: падзеі 15 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1972 года]] [[Катэгорыя:1972 год у В’етнаме]] [[Катэгорыя:Выбухі]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты 1972 года]] [[Катэгорыя:Падзеі ў В’етнаме]] [[Катэгорыя:Катастрофы 1972 года]] [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]] 9gt6yfx7cob2vr8emrbsxeovwsf081w 5143192 5143183 2026-05-18T18:33:51Z DBatura 73587 /* Літаратура */ 5143192 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа |Назва = рэйс 700Z Cathay Pacific |Выява = Cathay Pacific Convair CV-880-22-1 Volpati-1.jpg |Назва выявы = [[Convair 880|Convair CV-880-22M]] кампаніі [[Cathay Pacific]] |Дата = [[15 чэрвеня]] [[1972]] |Час = 13:59 (05:59 [[Сярэдні час па Грынвічы|GMT]]) |Характар = разбурэнне ў паветры |Прычына = [[тэрарыстычны акт]] (выбух бомбы) |Месца = {{Сцяг Паўднёвага В'етнама}} 30 міль (55,5 км) на паўднёва-ўсход ад [[Плейку]] ([[Паўднёвы В’етнам|Рэспубліка В’етнам]]) |Каардынаты = |Выява паветранага судна = |Назва выявы паветранага судна = |Мадэль = [[Convair 880|Convair CV-880-22M-21]] |Назва самалёта = |Авіякампанія = [[Cathay Pacific]] |Пункт вылету = {{Сцяг|Сінгапур}} [[Пая Лебар (авіябаза)|Пая Лебар]], [[Сінгапур]] |Пункт прызначэння = {{сцяг|Ганконг|1959}} [[Кайтак]], [[Ганконг]] |Рэйс = CX700Z |Бартавы нумар = VR-HFZ |Дата выпуску = [[1961]] |Пасажыры = 71 |Экіпаж = 10 |Загінулі = 81 <small>(усе)</small> |Паранены = |Выжыла = 0 |nocat = 1 }} '''Катастрофа Convair 880 пад Плейку''' — [[авіяцыйная катастрофа]] пасажырскага самалёта [[Convair 880|Convair CV-880-22M-21]] ганконгскай авіякампаніі [[Cathay Pacific]], якая адбылася ў чацвер [[15 чэрвеня]] [[1972]] года ў [[Паўднёвы В’етнам|Рэспубліцы В’етнам]] за 55 кіламетраў паўднёва-ўсход ад [[Плейку]]. Загінуў 81 чалавек. == Самалёт == [[Файл:Convair CV-880, Viasa JP7356668.jpg|thumb|злева|250px|Самалёт, які разбіўся ў 1961 годзе, у перыяд дзейнасці ў [[Viasa]] (борт YV-C-VIA).]] Convair CV-880-22M-21 з завадскім нумарам 22-7-1-53 (53-і па ліку CV-880 з усяго 65 пабудаваных) быў пабудаваны ў [[1961]] годзе і на перыяд выпрабаванняў атрымаў [[Рэгістрацыя паветраных судоў|рэгістрацыйны нумар]] N8490H. Пасля завяршэння неабходных праверак, лайнер прайшоў перарэгістрацыю, у выніку якой бартавы нумар змяніўся на YV-C-VIA, і быў прададзены ў [[Венесуэла|Венесуэлу]] авіякампаніі [[Viasa]], у якую паступіў [[1 жніўня]] 1961 года. Авіялайнер меў напрацоўку 13295 гадзін, калі [[1 ліпеня]] [[1967]] года перайшоў да новага ўладальніка — авіякампаніі [[Cathay Pacific]] ([[Ганконг]]), бартавы нумар пры гэтым змяніўся на VR-HFZ. Па даных на [[11 мая]] [[1972]] года, калі ў апошні раз быў атрыманы сертыфікат тэхнічнага абслугоўвання, напрацоўка самалёта складала 29139 гадзін, а на момант катастрофы — 29434 гадзіны<ref>{{cite web|url=http://www.slwa.wa.gov.au/images/PictureAustralia/b1914815.xml|title=VR-HFZ Convair 880 of Cathay Pacific|lang=en|accessdate=2015-02-25}}{{Недаступная спасылка}}</ref>{{sfn|ICAO Circular|p=123}}. Пры вылеце самалёт меў масу 178627 фунтаў пры ўсталяванай [[Максімальная ўзлётная маса|максімальнай узлётнай масе]] 193000 фунта, а цэнтроўка складала 29.7% [[Сярэдняя аэрадынамічная хорда|САХ]], што таксама знаходзілася ў межах дапушчальнага. На момант катастрофы лайнер па ацэнцы меў масу каля 162627 фунтаў пры цэнтроўцы 29.1%{{sfn|ICAO Circular|p=124}}. == Экіпаж == * Камандзір паветранага судна — 42 гады, агульны лётны стаж 14 343 гадзіны, у тым ліку 5261 гадзіна на мадэлі Convair 880-22M. Налёт за апошнія 28 дзён — 49 гадзін{{sfn|ICAO Circular|p=123}}. * Другі пілот — 38 гадоў, агульны лётны стаж 7649 гадзін, у тым ліку 2687 гадзін на мадэлі Convair 880-22M. Налёт за апошнія 28 дзён — 87 гадзін{{sfn|ICAO Circular|p=123}}. * Трэці пілот — 42 гады, агульны лётны стаж 5783 гадзіны, у тым ліку 1529 гадзін на мадэлі Convair 880-22M. Налёт за апошнія 28 дзён — 66 гадзін{{sfn|ICAO Circular|p=123}}. * Бортінжынер — 36 гадоў, агульны лётны стаж 4246 гадзін, у тым ліку 2959 гадзін на мадэлі Convair 880-22M. Налёт за апошнія 28 дзён — 42 гадзіны{{sfn|ICAO Circular|p=123}}. У гэтым палёце камандзір таксама выконваў абавязкі пілота-інструктара, правяраючы працу другога пілота. На момант здарэння экіпаж працаваў ужо 13 гадзін 35 хвілін. У салоне знаходзіліся 6 сцюардэс{{sfn|ICAO Circular|p=123}}. == Катастрофа == Самалёт выконваў міжнародны пасажырскі рэйс CX-700Z з [[Сінгапур]]а ў [[Ганконг]] з прамежкавай пасадкай у [[Бангкок]]е. Першы этап маршруту быў здзейснены без адхіленняў і рэйс 700Z паспяхова прызямліўся ў аэрапорце [[Данмыанг]]. Стаянка ў Бангкоку доўжылася 55 хвілін. Падчас гэтага з самалёта сышлі 68 пасажыраў з багажом, а замест іх селі 35 новых. Таксама ў бакі залілі 35000 фунтаў авіягазу JT-1. У 04:55 [[Сярэдні час па Грынвічы|GMT]] з 71 пасажырам і 10 членамі экіпажа на борце авіялайнер вылецеў у Ганконг. Палёт праходзіў днём па [[Паветраны калідор|паветраным калідоры]] Green 67 на [[Эшалон (авіяцыя)|эшалоне]] 290 (8,8 км) значна вышэй аблокаў пры добрых умовах надвор’я. Экіпаж вёў звычайныя радыёперамовы спачатку з дыспетчарскім цэнтрам у Бангкоку, а ў 05:42 GMT перайшоў на сувязь з цэнтрам у [[Хашымін|Сайгоне]]. Апошняе радыёпаведамленне з самалёта было перададзена ў 05:54 (13:54 мясцовага часу), калі пілоты далажылі, што прайшлі пункт абавязковага данясення PE5 «у 05:53 на эшалоне 290 і разлічваюць прайсці пункт» XVK «у 06:06». Калі экіпаж перастаў выходзіць на сувязь, у 06:20 дыспетчар сам паспрабаваў з імі звязацца, але беспаспяхова. У 06:40 дыспетчар у Сайгоне зрабіў запыты ў цэнтры ў Бангкоку і Ганконгу, не выходзіў ці з імі на сувязь рэйс 700Z, але вынікі таксама былі адмоўнымі. Тады а 07:15 была абвешчана фаза бедства, пасля чаго на авіябазу [[Таншанят]] быў дадзены запыт пачынаць пошукі зніклага рэйса. Ужо ў 07:55 GMT (14:55 мясцовага часу) у Сайгоне пачуўся званок, што за 30 [[марская міля|марскіх міляў]] (55,5 км) на паўднёвы захад ад горада [[Плейку]] адбылася катастрофа самалёта тыпу «Convair». Два пілоты-верталётчыкі, дабраўшыся да месца здарэння, апазналі ў яшчэ падпаленых абломках зніклы борт VR-HFZ. Таксама сярод пажару былі знойдзены два адносна ацалелых цела, якіх даставілі ў Плейку для даследаванняў{{sfn|ICAO Circular|p=122}}. Пазней сярод абломкаў быў знойдзены [[бартавы самапісец]] з ацалелымі запісамі. Паводле даных з самапісца, а таксама па вывучэнні абломкаў было ўстаноўлена, што самалёт ляцеў з хуткасцю 310 вузлоў (574 км/г) на эшалоне 290 (8,8 км) па курсе 71°, калі ў 05:59 GMT (13:59 мясцовага часу), праз 64 хвіліны 2 секунды з моманту ўзлёту і праз 5 хвілін з апошняй сувязі з зямлёй, фюзеляж нечакана разарвала на некалькі частак, пасля чаго абломкі паваліліся на джунглі{{sfn|ICAO Circular|p=125}}. Усе 10 членаў экіпажа і 71 пасажыр, то ёсць усяго 81 чалавек, загінулі. Гэта была найбуйнейшая катастрофа ў гісторыі самалёта [[Convair 880]] і ў ганконгскай авіяцыі<ref name="ASN">{{cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19720615-1|title=ASN Aircraft accident Convair CV-880-22M-21 VR-HFZ Pleiku|publisher=Aviation Safety Network|lang=en|accessdate=2015-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121012185940/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19720615-1|archivedate=12 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. 10 цел, а менавіта 2 члена экіпажа і 8 пасажыраў не былі знойдзены, але іх таксама аднеслі да загінулых, бо лічыцца, што іх выцягнула вонкі ў момант дэкампрэсіі, калі разбурыўся фюзеляж{{sfn|ICAO Circular|p=122}}. == Расследаванне == Па вывучэнні абломкаў следчыя знайшлі доказы, што да катастрофы прывёў выбух бомбы. На некалькіх целах пасажыраў удалося знайсці сляды ўздзеяння выбуховай хвалі, а аднаго з пасажыраў нават падкінула ўверх да столі. Праведзеная [[рэнтгенаскапія]] цел выявіла ў 19 з іх металічныя фрагменты. Агмень выбуху размяшчаўся з правага боку пасажырскага салона ў пачатку крыла. Выбухная хваля вырвала кавалкі фюзеляжа на правым баку, якія ўдарылі ў хваставое апярэнне, з-за чаго то аддзялілася, тым самым цалкам пазбавіўшы самалёт кіравання{{sfn|ICAO Circular|p=126}}. Нарэшце выбухам быў прабіты паліўны бак №3, а паліва ў ім дэтанавала, пасля чаго ўжо гэты выбух разарваў фюзеляж і крыло на некалькі частак{{sfn|ICAO Circular|p=127}}. З-за працяглага ўздзеяння агню на абломкі і цела, следчыя не змаглі дакладна вызначыць тып выбуховага рэчыва. Аднак было адзначана, што абалонка ў бомбы, якая выбухнула ў самалёце, была вельмі тонкай, што рэзка адрознівала яе ад тоўстай абалонкі баявых снарадаў і бомбаў, бо ў апошніх фрагменты абалонкі таксама служаць паражальным фактарам, а таму павінны мець высокія кінэтычную энергію і пранікальную здольнасць{{sfn|ICAO Circular|p=127}}. Прыкмет, што самалёт быў знішчаны ракетай, следчыя не выявілі, гэта значыць бомба была загадзя пранесена на борт і падарвана ўжо знутры{{sfn|ICAO Circular|p=128}}. == Прычына == Ужо праз тры месяцы пасля катастрофы, [[22 верасня]] 1972 года, в’етнамская камісія выпусціла выніковую справаздачу, згодна з якой катастрофа адбылася з-за магутнага выбуху бомбы, якая знаходзіцца ў пасажырскім салоне, у выніку чаго авіялайнер разбурыўся ў паветры{{sfn|ICAO Circular|p=129}}. Бомба на борт была пранесена ў чамадане і схавана пад сядзеннямі ў правым шэрагу. У выбуху быў абвінавачаны паліцэйскі, у якога дадзеным рэйсам ляцелі нявеста з дачкой<ref name= "ASN"/>. Пазней яго апраўдалі за недастатковасцю доказаў<ref>{{cite web|url=http://www.airdisaster.com/cgi-bin/view_details.cgi?date=06151972&reg=VR-HFZ&airline=Cathay+Pacific+Airways|title=Accident Synopsis|publisher=AirDisaster.Com|lang=en|accessdate=2015-02-25|archiveurl=https://archive.today/20120719092152/http://www.airdisaster.com/cgi-bin/view_details.cgi?date=06151972&reg=VR-HFZ&airline=Cathay+Pacific+Airways|archivedate=19 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{h|ICAO Circular||3=[https://web.archive.org/web/20160304210916/http://mid.gov.kz/images/stories/contents/118_en.pdf%7CCathay Pacific Airways, Convair 880-22M, VR-HFZ], accident, near Pleiku, South Viet-Nam, on 15 June 1972. (англ.) // ICAO Accident Digest № 20 : ICAO Circular 118-AN/88. — Montreal: Международная организация гражданской авиации, 1974. — January. — P. 122—130. }} {{В’етнамская вайна}} [[Катэгорыя: падзеі 15 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1972 года]] [[Катэгорыя:1972 год у В’етнаме]] [[Катэгорыя:Выбухі]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты 1972 года]] [[Катэгорыя:Катастрофы 1972 года]] [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]] np7eqkjlkkf129ev1yygznqo93sj5f3 Катастрофа C-5 пад Таншанятам 0 671095 5143184 4901155 2026-05-18T18:31:06Z DBatura 73587 5143184 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа |Назва = Катастрофа пад Таншанятам |Выява = |Назва выявы = |Дата = [[4 красавіка]] [[1975]] |Час = 16:30 [[Індакітайскі стандартны час|ICT]] |Характар = [[некантралюемая дэкампрэсія|Выбухная дэкампрэсія]], LOC-I <small>(страта кіравання)</small> |Прычына = памылкі тэхабслугоўвання |Месца = {{Сцяг Паўднёвага В’етнама}} за 4 км ад [[Таншанят|авіябазы Таншанят]], [[Хашымін|Сайгон]] ([[Паўднёвы В’етнам]]) |Каардынаты = {{Coord|10|50|25|N|106|41|51|E|region: VN_type: event / display=inline, title}} |Загінулыя = 155 |Параненыя = 24 |Выява паветранага судна = Lockheed C-5A Galaxy (L-500), USA - Air Force AN1294623.jpg |Назва выявы паветранага судна = C-5A Galaxy ВВС США, ідэнтычны таму, што разбіўся |Мадэль = [[Lockheed C-5 Galaxy|Lockheed C-5A Galaxy]] |Назва самалёта = |Прыналежнасць = {{Сцяг|ЗША}} [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] |Пункт вылету = {{Сцяг Паўднёвага В’етнама}} [[Таншанят]], [[Хашымін|Сайгон]] ([[Паўднёвы В’етнам]]) |Прыпынкі ў дарозе = |Пункт прызначэння = {{Сцяг Філіпін}} [[Кларк (аэрапорт)|Кларк]], [[Анхелес (горад)|Анхелес]] ([[Філіпіны]]) |Рэйс = |Бартавы нумар = 68-0218 |Дата выпуску = [[1970]] |Пасажыры = 311 |Экіпаж = 17 |Выжыла = 173 |nocat = 1 }} '''Катастрофа C-5 пад Таншанятам''' — буйная [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася ў пятніцу [[4 красавіка]] [[1975]] года ў ваколіцах [[Таншанят|авіябазы Таншанят]] у [[Хашымін|Сайгоне]]. У рамках [[Аперацыя «Дзіцячы пад’ёмнік»|аперацыі «Babylift»]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-5 Galaxy|Lockheed C-5A Galaxy]] [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] эвакуіраваў бездаглядных і дзяцей-сірот з [[Паўднёвы В’етнам|Паўднёвага В’етнама]] (рэйс па маршруце Сайгон—[[Анхелес (горад)|Анхелес]]), але праз 12 хвілін пасля ўзлёту выпрабаваў [[некантралюемая дэкампрэсія|выбуховую дэкампрэсію]], у выніку чаго адмовілі некалькі гідрасістэм. Экіпаж паспрабаваў вярнуцца на авіябазу Таншанят, але з-за значнай страты кіравання здзейсніў вымушаную пасадку на рысавае поле і цалкам разбурыўся. З 328 чалавек (311 пасажыраў і 17 членаў экіпажа) загінулі 155, у тым ліку 78 дзяцей. Гэта адна з найбуйнейшых і вядомых авіякатастроф [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]], а таксама другая і найбуйнейшая катастрофа з удзелам самалёта Lockheed C-5 Galaxy<ref name="ASN">{{cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19750404-0|title=Aircraft accident Lockheed C-5A Galaxy 68-0218 Saigon-Tan Son Nhat International Airport (SGN)|publisher=Aviation Safety Network|lang=en|accessdate=2013-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100621075812/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19750404-0|archivedate=21 чэрвеня 2010|url-status=dead}}</ref>. == Папярэднія падзеі == {{Also|Аперацыя «Дзіцячы пад’ёмнік»}} Увесну 1975 года [[В’етнамская народная армія|паўночнав’етнамская армія]] вяла [[Вясновае наступленне (1975)|масіраванае наступленне]], а ўрад Паўднёвага В’етнама практычна страціў кантроль за сітуацыяй і да пачатку красавіка ўжо балансаваў на мяжы падзення. Да красавіка 1975 года ЗША ўжо два гады як не прымалі непасрэднага ўдзелу ў В’етнамскай вайне. У амерыканскім грамадстве падзеі ў В’етнаме ўжо не знаходзілі адабрэння. 3 красавіка [[прэзідэнт ЗША]] [[Джэральд Форд]] даў загад ВПС ЗША эвакуіраваць 2000 дзяцей, народжаных ад сувязяў амерыканскіх салдат з в’етнамкамі, а таксама тых, якія страцілі абодвух бацькоў і былі кінуты сваімі бацькамі. Каб пазбегнуць панікі эвакуацыя адбывалася спачатку ў суседнія краіны, лаяльныя да амерыканскага рэжыму. Аперацыя «Babylift» («Дзіцячы пад’ёмнік») пачалася 4 красавіка<ref name="06-1986">{{cite web|url=http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Pages/1986/June%201986/0686valor.aspx|title=Valor: The Lady Was a Tiger|author=John L. Frisbee|date=June 1986|lang=en|accessdate=2013-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202233322/http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Pages/1986/June%201986/0686valor.aspx|archivedate=2013-12-02|url-status=dead}}</ref><ref name="Super70">{{cite web|url=http://www.super70s.com/Super70s/Tech/Aviation/Disasters/75-04-04(C5Vietnam).asp|title=C5 Crashes In Vietnam During Operation Babylift|author=Patrick Mondout|lang=en|accessdate=2013-11-17}}</ref>. Для эвакуацыі дзяцей былі задзейнічаны вялікія транспартныя самалёты [[Lockheed C-5 Galaxy]]. Першы рэйс павінен быў выканаць Lockheed C-5A Galaxy борт 68-0218 з 60-й паветранай арміі (серыйны нумар 500-0021, выпушчаны ў 1970 годзе, абсталяваны чатырма [[Турбавентылятарны рухавік|турбавентылятарнымі рухавікамі]] [[General Electric]] TF39)<ref>[https://www.planespotters.net/airframe/Lockheed/C-5_Galaxy/500-0021/68-0218-USAF-United-States-Air-Force 68-0218 USAF United States Air Force Lockheed C-5A Galaxy (L-500) — cn 500-0021] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160917185603/https://www.planespotters.net/airframe/Lockheed/C-5_Galaxy/500-0021/68-0218-USAF-United-States-Air-Force |date=17 верасня 2016 }}</ref>. Ён прыбыў у Сайгон з [[Сан-Дыега]] ([[Каліфорнія]], [[ЗША]]), яго экіпаж складаўся з 17 чалавек, у тым ліку: * камандзір экіпажа — капітан Дэніс Трэйнар ({{lang-en|Dennis Traynor}}). * памочнік камандзіра — капітан Тылфард Харп ({{lang-en|Tilford Harp}}). * бортінжынер — майстар-сяржант Ален Энглс ({{lang-en|Allen Engles}}). На авіябазе Таншанят на борт самалёта селі каля 250 дзяцей — 145 дзяцей малодшага ўзросту і 7 чалавек абслуговага персаналу былі размешчаны на верхняй палубе ў пасажырскім адсеку, а 102 дзіцяці і 47 дарослых (у асноўным параненыя, а таксама абслугоўваючы персанал) былі размешчаны ў грузавым адсеку. Медыцынскі персанал складаўся з 10 чалавек на чале з [[лейтэнант]]ам Рэгінай Оне ({{lang-en|Regina Aune}}), прычым 5 з іх перайшлі з суседняга [[Lockheed C-141 Starlifter|C-141]], каб дапамагчы з такім вялікім лікам эвакуіруемых. У 16:03 ICT борт 68-0218 вылецеў з авіябазы Таншанят і ўзяў курс на Анхелес (авіябазу Кларк)<ref name="06-1986" /><ref name="08-1991">{{cite web|url=http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Pages/1991/August%201991/0891valor.aspx|title=Valor: A Galaxy of Heroes|author=John L. Frisbee|date=August 1991|lang=en|accessdate=2013-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222030854/http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Pages/1991/August%201991/0891valor.aspx|archivedate=2014-02-22|url-status=dead}}</ref>. == Катастрофа == У 16:15, калі борт 68-0218 ляцеў над [[Паўднёва-Кітайскае мора|Паўднёва-Кітайскім морам]] па курсе 136° на эшалоне FL230 (7000 метраў) і знаходзіўся за 20,9 кіламетраў ад [[Вунгтау]], нечакана пачуўся моцны выбух, пасля чаго створкі задняй рампы грузавога адсека цалкам адарваліся. Камандзір правым разваротам накіраваў самалёт назад на Сайгон, але затым бортінжынер выявіў, што ў 2 з 4 гідрасістэм упаў рабочы ціск. Гэта прывяло да страты магчымасці кіраваць самалётам з дапамогай [[Руль напрамку|рулёў напрамку]] і [[Руль вышыні|вышыні]], рабочымі былі толькі элерон і спойлер на адной з плоскасцяў крыла, а таксама было магчыма змяняць рэжым работы рухавікоў. Акрамя гэтага, у працэсе развароту самалёт апусціў нос і пачаў губляць вышыню, пры гэтым павялічваючы хуткасць. Ніякіх рэкамендацый або тэхнікі пілатавання для такой сітуацыі ў той час яшчэ не існавала, а катастрофа магла прывесці да гібелі 328 чалавек. Тады камандзір успомніў прынцыпы [[Газадынаміка|аэрадынамікі]] і, нягледзячы на павелічэнне хуткасці, павялічыў магутнасць рухавікоў. Дзякуючы такому дзеянню борт 68-0218 пачаў падымаць нос і неўзабаве ўжо перайшоў у набор вышыні, але камандзір зменшыў магутнасць рухавікоў і стабілізаваў хуткасць на ўзроўні 463—481 км/г. У гэты час другі пілот з дапамогай наяўных у іх спойлера і элерона выраўнаваў самалёт у папярочнай плоскасці<ref name= "06-1986"/><ref name="08-1991"/>. Сумеснымі намаганнямі пілоты знізілі машыну да 1220 метраў па курсе 310°, пасля чаго пачалі выконваць [[заход на пасадку]] на УПП № 25L, але пасярод манеўру борт 68-0218 апусціў нос, а яго вертыкальная хуткасць узрасла да 1220 м/хвіл. Зразумеўшы, што пасадка на авіябазу ў дадзенай сітуацыі немагчыма, капітан прыняў рашэнне выконваць аварыйную пасадку і абраў для гэтага рысавыя палі ўздоўж [[Сайгон (рака)|ракі Сайгон]]. Знізіўшыся да 15 метраў, ён перавёў рухавікі ў рэжым малога газу. Прыкладна ў 16:30 ICT на хуткасці 500 км/г самалёт мякка апусціўся на рысавае поле, але, пасля таго, як праслізнуў па ім каля 300 метраў, зноў падняўся ў паветра. Наперадзе знаходзілася рака Сайгон, таму, каб пазбегнуць падзення ў яе камандзір павялічыў рэжым рухавікоў. Але праляцеўшы 800—900 метраў і пераляцеўшы раку, борт 68-0218 паваліўся пластом на рысавае поле і разбурыўся на 4 часткі. Пры ўдары грузавы адсек цалкам разбурыўся. З 149 дзяцей і дарослых загінулі 141. У пасажырскім адсеку загінулі 3 чалавекі з 152. Таксама загінулі 5 членаў экіпажа, 3 мэдыка і яшчэ 3 чалавека. Усяго ў катастрофе загінулі 155 чалавек (спачатку памылкова называліся лічбы больш за 200), выжылі 173 чалавекі, уключаючы ўсіх траіх пілотаў (24 з іх атрымалі раненні)<ref name= "06-1986"/><ref name= "08-1991"/>. Нароўні з [[Катастрофа C-130 у Кхамдыку|катастрофай C-130 у Кхамдыку]] ў 1968 годзе, гэта найбуйнейшая авіякатастрофа на тэрыторыі В’етнама і ў гісторыі ВПС ЗША<ref name= "ASN"/>. == Расследаванне == [[Файл:ILA 2008 PD 061.JPG|thumb|right|250px|Заднія грузавыя створкі C-5 Galaxy.]] З-за выбуховага характару адрыву грузавых створак спачатку разглядалася версія аб дыверсіі<ref name= "Super70"/>. Адказ на прычыны маглі даць грузавыя створкі і бартавы самапісец, якія ўпалі ў ваду. [[Ваенна-марскія сілы ЗША]] задзейнічалі для пошукаў дэсантны грузавы карабель [[USS Durham (LKA-114)]], [[фрэгат]] [[USS Reasoner (FF-1063)]] і карабель кіравання [[USS Blue Ridge (LCC-19)]], якія пасля доўгіх пошукаў змаглі знайсці ў Паўднёва-Кітайскім моры абедзве створкі люка, самапісец і некалькі целаў загінулых, выцягнутых вонкі пры дэкампрэсіі<ref name="РА">{{cite web|url=http://video.yandex.ru/search?text=Расследование%20авиакатастроф%20Спасение%20детей|title=Расследование авиакатастроф. Спасение детей|publisher=Яндекс.Видео|lang=ru|accessdate=2013-11-17}}</ref>. Калі заднія дзверы ў рэшце рэшт былі вынятыя з мора, даследаванне паказала, што некаторыя замкі не былі зачынены належным чынам. Запісы аб тэхнічным абслугоўванні паказалі, што замкі здымаліся на запасныя часткі, а потым няправільна ўсталёўваліся, што значна пагаршала іх працу. У справаздачах таксама пазначана, што першапачатковая праверка тэхнічнага абслугоўвання заўважыла, што пяць з сямі замкаў не працуюць і самалёт не можа ляцець. Пад знешнім арганізацыйным ціскам, каб падняцца ў паветра, была выклікана другая брыгада тэхнічнага абслугоўвання, якая працавала пазазменна. У далейшым падчас праверкі яны прапусцілі замкі, і самалёт, які не прыгодны для палёту, быў дапушчаны да палёту. Акрамя таго, экіпаж пацвердзіў, што яны сутыкнуліся з цяжкасцямі пры зачыненні дзвярэй перад узлётам. Паколькі перапад ціску паветра павялічваўся з вышынёй, некалькі замкоў, якія працавалі правільна, не змаглі вытрымаць нагрузку, і дзверы выйшлі з ладу<ref name="ASN"/>. == Наступствы == * Нягледзячы на катастрофу, аперацыя «Babylift» была працягнута і завяршылася ў маі 1975 года. Усяго было вывезена 2.678 дзяцей<ref name="Super70"/>. * Запорны механізм грузавых створак самалётаў C-5 Galaxy быў дапрацаваны і пазней здарэнняў па гэтай прычыне не адбывалася<ref name="РА"/>. == Узнагароды == За выратаванне большасці дзяцей у катастрофе пад Таншанятам [[Нацыянальны савет па бяспецы на транспарце|Нацыянальны савет па бяспецы на транспарце (NTSB)]] высунуў прапанову аб узнагароджанні экіпажа борта 68-0218. * 1 кастрычніка 1975 года [[начальнік штаба паветраных сіл ЗША]] генерал [[Дэвід Чарльз Джонс|Дэвід Джонс]] узнагародзіў пілотаў Дэніса Трэйнара і Тылфарда Харпа [[Крыж Ваенна-паветраных сіл (ЗША)|крыжам ваенна-паветраных сіл ЗША]]. * Яшчэ 37 медалёў былі ўручаны членам экіпажа або іх сваякам<ref name="08-1991"/>. * Медсястра Рэгіна Оне, якая кіравала эвакуацыяй, нягледзячы на пералом правай нагі і шматлікія парэзы (дзякуючы гэтаму 149 дзяцей было перанесена ў бяспечнае месца), была ўзнагароджана [[Прэмія Чэйні|прэміяй Чэйні]], стаўшы першай жанчынай, якая атрымала гэтую ўзнагароду<ref name="06-1986" /><ref>{{cite web|url=http://www.goefoundation.com/index.php/eagles/biographies/a/aune-regina-c/|title=Colonel Regina C. Aune|publisher=Gathering of Eagles Foundation|lang=en|accessdate=2013-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131216190153/http://www.goefoundation.com/index.php/eagles/biographies/a/aune-regina-c/|archivedate=2013-12-16|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19750404-0 Апісанне катастрофы на Aviation Safety Network] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100621075812/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19750404-0 |date=21 чэрвеня 2010 }} {{В’етнамская вайна}} [[Катэгорыя:Падзеі 4 красавіка]] [[Катэгорыя:Красавік 1975 года]] [[Катэгорыя:1975 год у В’етнаме]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы ЗША падчас В’етнамскай вайны]] [[Катэгорыя:Катастрофы 1975 года]] [[Катэгорыя:Падзеі ў В’етнаме]] [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]] 91lmrh9vwuuqtr6rmnortsj2wtphijw 5143191 5143184 2026-05-18T18:33:38Z DBatura 73587 /* Спасылкі */ 5143191 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа |Назва = Катастрофа пад Таншанятам |Выява = |Назва выявы = |Дата = [[4 красавіка]] [[1975]] |Час = 16:30 [[Індакітайскі стандартны час|ICT]] |Характар = [[некантралюемая дэкампрэсія|Выбухная дэкампрэсія]], LOC-I <small>(страта кіравання)</small> |Прычына = памылкі тэхабслугоўвання |Месца = {{Сцяг Паўднёвага В’етнама}} за 4 км ад [[Таншанят|авіябазы Таншанят]], [[Хашымін|Сайгон]] ([[Паўднёвы В’етнам]]) |Каардынаты = {{Coord|10|50|25|N|106|41|51|E|region: VN_type: event / display=inline, title}} |Загінулыя = 155 |Параненыя = 24 |Выява паветранага судна = Lockheed C-5A Galaxy (L-500), USA - Air Force AN1294623.jpg |Назва выявы паветранага судна = C-5A Galaxy ВВС США, ідэнтычны таму, што разбіўся |Мадэль = [[Lockheed C-5 Galaxy|Lockheed C-5A Galaxy]] |Назва самалёта = |Прыналежнасць = {{Сцяг|ЗША}} [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] |Пункт вылету = {{Сцяг Паўднёвага В’етнама}} [[Таншанят]], [[Хашымін|Сайгон]] ([[Паўднёвы В’етнам]]) |Прыпынкі ў дарозе = |Пункт прызначэння = {{Сцяг Філіпін}} [[Кларк (аэрапорт)|Кларк]], [[Анхелес (горад)|Анхелес]] ([[Філіпіны]]) |Рэйс = |Бартавы нумар = 68-0218 |Дата выпуску = [[1970]] |Пасажыры = 311 |Экіпаж = 17 |Выжыла = 173 |nocat = 1 }} '''Катастрофа C-5 пад Таншанятам''' — буйная [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася ў пятніцу [[4 красавіка]] [[1975]] года ў ваколіцах [[Таншанят|авіябазы Таншанят]] у [[Хашымін|Сайгоне]]. У рамках [[Аперацыя «Дзіцячы пад’ёмнік»|аперацыі «Babylift»]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-5 Galaxy|Lockheed C-5A Galaxy]] [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] эвакуіраваў бездаглядных і дзяцей-сірот з [[Паўднёвы В’етнам|Паўднёвага В’етнама]] (рэйс па маршруце Сайгон—[[Анхелес (горад)|Анхелес]]), але праз 12 хвілін пасля ўзлёту выпрабаваў [[некантралюемая дэкампрэсія|выбуховую дэкампрэсію]], у выніку чаго адмовілі некалькі гідрасістэм. Экіпаж паспрабаваў вярнуцца на авіябазу Таншанят, але з-за значнай страты кіравання здзейсніў вымушаную пасадку на рысавае поле і цалкам разбурыўся. З 328 чалавек (311 пасажыраў і 17 членаў экіпажа) загінулі 155, у тым ліку 78 дзяцей. Гэта адна з найбуйнейшых і вядомых авіякатастроф [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]], а таксама другая і найбуйнейшая катастрофа з удзелам самалёта Lockheed C-5 Galaxy<ref name="ASN">{{cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19750404-0|title=Aircraft accident Lockheed C-5A Galaxy 68-0218 Saigon-Tan Son Nhat International Airport (SGN)|publisher=Aviation Safety Network|lang=en|accessdate=2013-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100621075812/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19750404-0|archivedate=21 чэрвеня 2010|url-status=dead}}</ref>. == Папярэднія падзеі == {{Also|Аперацыя «Дзіцячы пад’ёмнік»}} Увесну 1975 года [[В’етнамская народная армія|паўночнав’етнамская армія]] вяла [[Вясновае наступленне (1975)|масіраванае наступленне]], а ўрад Паўднёвага В’етнама практычна страціў кантроль за сітуацыяй і да пачатку красавіка ўжо балансаваў на мяжы падзення. Да красавіка 1975 года ЗША ўжо два гады як не прымалі непасрэднага ўдзелу ў В’етнамскай вайне. У амерыканскім грамадстве падзеі ў В’етнаме ўжо не знаходзілі адабрэння. 3 красавіка [[прэзідэнт ЗША]] [[Джэральд Форд]] даў загад ВПС ЗША эвакуіраваць 2000 дзяцей, народжаных ад сувязяў амерыканскіх салдат з в’етнамкамі, а таксама тых, якія страцілі абодвух бацькоў і былі кінуты сваімі бацькамі. Каб пазбегнуць панікі эвакуацыя адбывалася спачатку ў суседнія краіны, лаяльныя да амерыканскага рэжыму. Аперацыя «Babylift» («Дзіцячы пад’ёмнік») пачалася 4 красавіка<ref name="06-1986">{{cite web|url=http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Pages/1986/June%201986/0686valor.aspx|title=Valor: The Lady Was a Tiger|author=John L. Frisbee|date=June 1986|lang=en|accessdate=2013-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202233322/http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Pages/1986/June%201986/0686valor.aspx|archivedate=2013-12-02|url-status=dead}}</ref><ref name="Super70">{{cite web|url=http://www.super70s.com/Super70s/Tech/Aviation/Disasters/75-04-04(C5Vietnam).asp|title=C5 Crashes In Vietnam During Operation Babylift|author=Patrick Mondout|lang=en|accessdate=2013-11-17}}</ref>. Для эвакуацыі дзяцей былі задзейнічаны вялікія транспартныя самалёты [[Lockheed C-5 Galaxy]]. Першы рэйс павінен быў выканаць Lockheed C-5A Galaxy борт 68-0218 з 60-й паветранай арміі (серыйны нумар 500-0021, выпушчаны ў 1970 годзе, абсталяваны чатырма [[Турбавентылятарны рухавік|турбавентылятарнымі рухавікамі]] [[General Electric]] TF39)<ref>[https://www.planespotters.net/airframe/Lockheed/C-5_Galaxy/500-0021/68-0218-USAF-United-States-Air-Force 68-0218 USAF United States Air Force Lockheed C-5A Galaxy (L-500) — cn 500-0021] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160917185603/https://www.planespotters.net/airframe/Lockheed/C-5_Galaxy/500-0021/68-0218-USAF-United-States-Air-Force |date=17 верасня 2016 }}</ref>. Ён прыбыў у Сайгон з [[Сан-Дыега]] ([[Каліфорнія]], [[ЗША]]), яго экіпаж складаўся з 17 чалавек, у тым ліку: * камандзір экіпажа — капітан Дэніс Трэйнар ({{lang-en|Dennis Traynor}}). * памочнік камандзіра — капітан Тылфард Харп ({{lang-en|Tilford Harp}}). * бортінжынер — майстар-сяржант Ален Энглс ({{lang-en|Allen Engles}}). На авіябазе Таншанят на борт самалёта селі каля 250 дзяцей — 145 дзяцей малодшага ўзросту і 7 чалавек абслуговага персаналу былі размешчаны на верхняй палубе ў пасажырскім адсеку, а 102 дзіцяці і 47 дарослых (у асноўным параненыя, а таксама абслугоўваючы персанал) былі размешчаны ў грузавым адсеку. Медыцынскі персанал складаўся з 10 чалавек на чале з [[лейтэнант]]ам Рэгінай Оне ({{lang-en|Regina Aune}}), прычым 5 з іх перайшлі з суседняга [[Lockheed C-141 Starlifter|C-141]], каб дапамагчы з такім вялікім лікам эвакуіруемых. У 16:03 ICT борт 68-0218 вылецеў з авіябазы Таншанят і ўзяў курс на Анхелес (авіябазу Кларк)<ref name="06-1986" /><ref name="08-1991">{{cite web|url=http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Pages/1991/August%201991/0891valor.aspx|title=Valor: A Galaxy of Heroes|author=John L. Frisbee|date=August 1991|lang=en|accessdate=2013-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222030854/http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Pages/1991/August%201991/0891valor.aspx|archivedate=2014-02-22|url-status=dead}}</ref>. == Катастрофа == У 16:15, калі борт 68-0218 ляцеў над [[Паўднёва-Кітайскае мора|Паўднёва-Кітайскім морам]] па курсе 136° на эшалоне FL230 (7000 метраў) і знаходзіўся за 20,9 кіламетраў ад [[Вунгтау]], нечакана пачуўся моцны выбух, пасля чаго створкі задняй рампы грузавога адсека цалкам адарваліся. Камандзір правым разваротам накіраваў самалёт назад на Сайгон, але затым бортінжынер выявіў, што ў 2 з 4 гідрасістэм упаў рабочы ціск. Гэта прывяло да страты магчымасці кіраваць самалётам з дапамогай [[Руль напрамку|рулёў напрамку]] і [[Руль вышыні|вышыні]], рабочымі былі толькі элерон і спойлер на адной з плоскасцяў крыла, а таксама было магчыма змяняць рэжым работы рухавікоў. Акрамя гэтага, у працэсе развароту самалёт апусціў нос і пачаў губляць вышыню, пры гэтым павялічваючы хуткасць. Ніякіх рэкамендацый або тэхнікі пілатавання для такой сітуацыі ў той час яшчэ не існавала, а катастрофа магла прывесці да гібелі 328 чалавек. Тады камандзір успомніў прынцыпы [[Газадынаміка|аэрадынамікі]] і, нягледзячы на павелічэнне хуткасці, павялічыў магутнасць рухавікоў. Дзякуючы такому дзеянню борт 68-0218 пачаў падымаць нос і неўзабаве ўжо перайшоў у набор вышыні, але камандзір зменшыў магутнасць рухавікоў і стабілізаваў хуткасць на ўзроўні 463—481 км/г. У гэты час другі пілот з дапамогай наяўных у іх спойлера і элерона выраўнаваў самалёт у папярочнай плоскасці<ref name= "06-1986"/><ref name="08-1991"/>. Сумеснымі намаганнямі пілоты знізілі машыну да 1220 метраў па курсе 310°, пасля чаго пачалі выконваць [[заход на пасадку]] на УПП № 25L, але пасярод манеўру борт 68-0218 апусціў нос, а яго вертыкальная хуткасць узрасла да 1220 м/хвіл. Зразумеўшы, што пасадка на авіябазу ў дадзенай сітуацыі немагчыма, капітан прыняў рашэнне выконваць аварыйную пасадку і абраў для гэтага рысавыя палі ўздоўж [[Сайгон (рака)|ракі Сайгон]]. Знізіўшыся да 15 метраў, ён перавёў рухавікі ў рэжым малога газу. Прыкладна ў 16:30 ICT на хуткасці 500 км/г самалёт мякка апусціўся на рысавае поле, але, пасля таго, як праслізнуў па ім каля 300 метраў, зноў падняўся ў паветра. Наперадзе знаходзілася рака Сайгон, таму, каб пазбегнуць падзення ў яе камандзір павялічыў рэжым рухавікоў. Але праляцеўшы 800—900 метраў і пераляцеўшы раку, борт 68-0218 паваліўся пластом на рысавае поле і разбурыўся на 4 часткі. Пры ўдары грузавы адсек цалкам разбурыўся. З 149 дзяцей і дарослых загінулі 141. У пасажырскім адсеку загінулі 3 чалавекі з 152. Таксама загінулі 5 членаў экіпажа, 3 мэдыка і яшчэ 3 чалавека. Усяго ў катастрофе загінулі 155 чалавек (спачатку памылкова называліся лічбы больш за 200), выжылі 173 чалавекі, уключаючы ўсіх траіх пілотаў (24 з іх атрымалі раненні)<ref name= "06-1986"/><ref name= "08-1991"/>. Нароўні з [[Катастрофа C-130 у Кхамдыку|катастрофай C-130 у Кхамдыку]] ў 1968 годзе, гэта найбуйнейшая авіякатастрофа на тэрыторыі В’етнама і ў гісторыі ВПС ЗША<ref name= "ASN"/>. == Расследаванне == [[Файл:ILA 2008 PD 061.JPG|thumb|right|250px|Заднія грузавыя створкі C-5 Galaxy.]] З-за выбуховага характару адрыву грузавых створак спачатку разглядалася версія аб дыверсіі<ref name= "Super70"/>. Адказ на прычыны маглі даць грузавыя створкі і бартавы самапісец, якія ўпалі ў ваду. [[Ваенна-марскія сілы ЗША]] задзейнічалі для пошукаў дэсантны грузавы карабель [[USS Durham (LKA-114)]], [[фрэгат]] [[USS Reasoner (FF-1063)]] і карабель кіравання [[USS Blue Ridge (LCC-19)]], якія пасля доўгіх пошукаў змаглі знайсці ў Паўднёва-Кітайскім моры абедзве створкі люка, самапісец і некалькі целаў загінулых, выцягнутых вонкі пры дэкампрэсіі<ref name="РА">{{cite web|url=http://video.yandex.ru/search?text=Расследование%20авиакатастроф%20Спасение%20детей|title=Расследование авиакатастроф. Спасение детей|publisher=Яндекс.Видео|lang=ru|accessdate=2013-11-17}}</ref>. Калі заднія дзверы ў рэшце рэшт былі вынятыя з мора, даследаванне паказала, што некаторыя замкі не былі зачынены належным чынам. Запісы аб тэхнічным абслугоўванні паказалі, што замкі здымаліся на запасныя часткі, а потым няправільна ўсталёўваліся, што значна пагаршала іх працу. У справаздачах таксама пазначана, што першапачатковая праверка тэхнічнага абслугоўвання заўважыла, што пяць з сямі замкаў не працуюць і самалёт не можа ляцець. Пад знешнім арганізацыйным ціскам, каб падняцца ў паветра, была выклікана другая брыгада тэхнічнага абслугоўвання, якая працавала пазазменна. У далейшым падчас праверкі яны прапусцілі замкі, і самалёт, які не прыгодны для палёту, быў дапушчаны да палёту. Акрамя таго, экіпаж пацвердзіў, што яны сутыкнуліся з цяжкасцямі пры зачыненні дзвярэй перад узлётам. Паколькі перапад ціску паветра павялічваўся з вышынёй, некалькі замкоў, якія працавалі правільна, не змаглі вытрымаць нагрузку, і дзверы выйшлі з ладу<ref name="ASN"/>. == Наступствы == * Нягледзячы на катастрофу, аперацыя «Babylift» была працягнута і завяршылася ў маі 1975 года. Усяго было вывезена 2.678 дзяцей<ref name="Super70"/>. * Запорны механізм грузавых створак самалётаў C-5 Galaxy быў дапрацаваны і пазней здарэнняў па гэтай прычыне не адбывалася<ref name="РА"/>. == Узнагароды == За выратаванне большасці дзяцей у катастрофе пад Таншанятам [[Нацыянальны савет па бяспецы на транспарце|Нацыянальны савет па бяспецы на транспарце (NTSB)]] высунуў прапанову аб узнагароджанні экіпажа борта 68-0218. * 1 кастрычніка 1975 года [[начальнік штаба паветраных сіл ЗША]] генерал [[Дэвід Чарльз Джонс|Дэвід Джонс]] узнагародзіў пілотаў Дэніса Трэйнара і Тылфарда Харпа [[Крыж Ваенна-паветраных сіл (ЗША)|крыжам ваенна-паветраных сіл ЗША]]. * Яшчэ 37 медалёў былі ўручаны членам экіпажа або іх сваякам<ref name="08-1991"/>. * Медсястра Рэгіна Оне, якая кіравала эвакуацыяй, нягледзячы на пералом правай нагі і шматлікія парэзы (дзякуючы гэтаму 149 дзяцей было перанесена ў бяспечнае месца), была ўзнагароджана [[Прэмія Чэйні|прэміяй Чэйні]], стаўшы першай жанчынай, якая атрымала гэтую ўзнагароду<ref name="06-1986" /><ref>{{cite web|url=http://www.goefoundation.com/index.php/eagles/biographies/a/aune-regina-c/|title=Colonel Regina C. Aune|publisher=Gathering of Eagles Foundation|lang=en|accessdate=2013-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131216190153/http://www.goefoundation.com/index.php/eagles/biographies/a/aune-regina-c/|archivedate=2013-12-16|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19750404-0 Апісанне катастрофы на Aviation Safety Network] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100621075812/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19750404-0 |date=21 чэрвеня 2010 }} {{В’етнамская вайна}} [[Катэгорыя:Падзеі 4 красавіка]] [[Катэгорыя:Красавік 1975 года]] [[Катэгорыя:1975 год у В’етнаме]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы ЗША падчас В’етнамскай вайны]] [[Катэгорыя:Катастрофы 1975 года]] [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]] 4n4qjkszr7xoguyr01rmmr3httqfy6z Валіс Гран 0 672294 5143390 4152817 2026-05-19T09:49:17Z Feeleman 163471 дададзена [[Катэгорыя:Актрысы агучвання Швецыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5143390 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гран (значэнні)}} {{Кінематаграфіст}} '''Валіс Гран''' ({{lang-sv|Wallis Grahn}}, {{ДН|13|2|1945}} — {{ДС|18|1|2018}}) — шведская [[актрыса]] тэатра, кіно і тэлебачання. == Біяграфія == Валіс Гран нарадзілася ў працоўнай сям’і. Вучылася музыцы ў [[Стакгольм]]е. Затым з 1964 года ў тэатральнай школе ў [[Норчэпінг]]у. З 1965 года працавала ў сталічным тэатры марыянетак, з 1967 па 1970 год вучылася ў тэатральнай школе ў [[Мальмё]]. З 1980 па 2005 год Валіс грала на сцэне Гарадскога тэатра Мальмё. З 1971 года здымалася ў кіно і на тэлебачанні. Займалася агучваннем [[Мультыплікацыя|анімацыйных]] фільмаў. Сыграла ролі ў 58 кіна- і тэлефільмах. == Выбраная фільмаграфія == * 1971 — Finansiären (ТБ) * 1977 — Mackan * 1981 — Babels hus (ТБ-серыял) * 1981 — Pelle Svanslös * 1981 — The Simple-Minded Murder * 1982 — Profitörerna (ТБ-серыял) * 1982 — Забойства без хітрыкаў * 1984 — Праект «Лазер» * 1986 — Anmäld försvunnen (ТБ-серыял) * 1986 — Morrhår och ärtor * 1992—1993 — Rederiet (ТБ-серыял) * 1993 — Roseanna * 1995 — Torntuppen (ТБ-серыял) * 1995 — Mördare utan ansikte (ТБ-серыял) * 1996 — Att stjäla en tjuv {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гран Валіс}} [[Катэгорыя:Актрысы Швецыі]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання]] [[Катэгорыя:Актрысы агучвання Швецыі]] mpp40vbez6nijohcy6rjqin28nw0e1h 5143397 5143390 2026-05-19T10:01:10Z Feeleman 163471 выдалена [[Катэгорыя:Акцёры агучвання]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5143397 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гран (значэнні)}} {{Кінематаграфіст}} '''Валіс Гран''' ({{lang-sv|Wallis Grahn}}, {{ДН|13|2|1945}} — {{ДС|18|1|2018}}) — шведская [[актрыса]] тэатра, кіно і тэлебачання. == Біяграфія == Валіс Гран нарадзілася ў працоўнай сям’і. Вучылася музыцы ў [[Стакгольм]]е. Затым з 1964 года ў тэатральнай школе ў [[Норчэпінг]]у. З 1965 года працавала ў сталічным тэатры марыянетак, з 1967 па 1970 год вучылася ў тэатральнай школе ў [[Мальмё]]. З 1980 па 2005 год Валіс грала на сцэне Гарадскога тэатра Мальмё. З 1971 года здымалася ў кіно і на тэлебачанні. Займалася агучваннем [[Мультыплікацыя|анімацыйных]] фільмаў. Сыграла ролі ў 58 кіна- і тэлефільмах. == Выбраная фільмаграфія == * 1971 — Finansiären (ТБ) * 1977 — Mackan * 1981 — Babels hus (ТБ-серыял) * 1981 — Pelle Svanslös * 1981 — The Simple-Minded Murder * 1982 — Profitörerna (ТБ-серыял) * 1982 — Забойства без хітрыкаў * 1984 — Праект «Лазер» * 1986 — Anmäld försvunnen (ТБ-серыял) * 1986 — Morrhår och ärtor * 1992—1993 — Rederiet (ТБ-серыял) * 1993 — Roseanna * 1995 — Torntuppen (ТБ-серыял) * 1995 — Mördare utan ansikte (ТБ-серыял) * 1996 — Att stjäla en tjuv {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гран Валіс}} [[Катэгорыя:Актрысы Швецыі]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы агучвання Швецыі]] c9c2ksyy2ssz62p3eqqzqyt38b8k39l Генрых Іпалітавіч Семірадскі 0 673568 5143089 5139565 2026-05-18T14:28:29Z Pabojnia 135280 /* Роспісы храма Хрыста Збавіцеля */ афармленне 5143089 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семірадскі}} {{Мастак}} '''Генрых Іпалітавіч Семірадскі''' (пры нараджэнні '''Генрык Гектар Семірадскі''' ({{Lang-pl|Henryk Hektor Siemiradzki}}); {{OldStyleDate2|24|кастрычніка|1843|12}}, [[Пэчэнігы|Нова-Белгарад]], [[Харкаўская губерня]] — [[23 жніўня]] [[1902]], Стшалкова, [[Петракоўская губерня]]) — беларускі, польскі і рускі<ref>{{cite web|title=Obrazy Henryka Siemiradzkiego w Muzeum Śląskim|url=http://www.muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|date=2009|publisher=Muzeum Śląskie|accessdate=2016-09-09|language=pl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311215258/http://muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|archivedate=2016-03-11|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Ewa Micke-Broniarek|title=Henryk Siemiradzki|url=http://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|date=December 2004|work=Adam Mickiewicz Institute|publisher=Culture.pl|accessdate=2016-09-09|language=en}}</ref><ref>{{кніга|загаловак=[[Вялікая савецкая энцыклапедыя#Трэцяе выданне|Большая советская энциклопедия]]|частка=Семирадский, Генрих Ипполитович|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1976|выданне=3-е изд.|том=23: Сафлор — Соан|старонкі=239—240|старонак=640|слупкі=705—706}}</ref> мастак, адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў позняга [[акадэмізм]]у. Вучыўся ў [[Харкаў|Харкаве]] і [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], але большую частку актыўнага творчага жыцця правёў у [[Рым]]е. Найбольш вядомы манументальнымі палотнамі на сюжэты з гісторыі [[Антычнасць|антычных Грэцыі і Рыма]]; таксама паспяхова працаваў у жанры камернай ідыліі, [[пейзаж]]у і партрэта. Займаўся афармленнем тэатраў і прыватных інтэр’ераў. Акадэмік і прафесар [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]], акадэмій жывапісу [[Берлін]]а, [[Стакгольм]]а, [[Рым]]а, [[Турын]]а, член-карэспандэнт [[Акадэмія вытанчаных мастацтваў (Францыя)|французскай Акадэміі вытанчаных мастацтваў]]. Творы ў асноўным рассеяны па музеях [[Польшча|Польшчы]], [[Украіна|Украіны]] і Расіі, а таксама прыватных зборах еўрапейскіх краін. Персанальныя выстаўкі мастака праходзілі ў Польшчы ў 1903, 1939, 1968 і 1980 гадах; ў 2017—2018 гадах у [[Дзяржаўны Рускі музей|Дзяржаўным Рускім музеі]] праходзіла энцыклапедычная выстаўка «Генрых Семірадскі і калонія рускіх мастакоў у Рыме». Многія работы мастака страчаны, напрыклад роспісы [[Храм Хрыста Збавіцеля|храма Хрыста Збавіцеля]] ў [[Масква|Маскве]]. == Паходжанне. Станаўленне (1843—1864 гады) == Род Семірадскіх герба «[[Траска (герб)|Траска]]» згадваецца ў архіўных дакументах з [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]], аднак звесткі вельмі адрывачныя і скупыя. У літаратуры, прысвечанай Семірадскаму, бытуе сцвярджэнне, што яго сям’я была з [[Сандамірскае ваяводства (Рэч Паспалітая)|Сандамірскага ваяводства]], прозвішча паходзіць ад назвы вёскі Семярад ({{нп5|Семірадз (Мазавецкае ваяводства)|Семірадз|uk|Семірадз (Мазовецьке воєводство)}}) каля [[Радам]]а{{Sfn|Лебедева|2006|с=7}}. Быццам бы адзін з Семірадскіх у сярэдзіне XVII стагоддзя быў пісарам муніцыпалітэта ў [[Сандомеж|Сандамір]], а іншы ў пачатку XVIII стагоддзя — канонікам у [[Кракаў|Кракаве]]. А адна з галін сям’і абгрунтавалася ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Літве]], у [[Навагрудак|Наваградку]], — гэта і былі продкі Г. Семірадскага{{Sfn|Dużyk|1986|с=7}}. Але даводзячы сваё шляхецтва ў [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]], Семірадскія з Мінскай губерні сцвярджалі, што іх продак Сяміградскі перабраўся ў Вялікае Княства Літоўскага з украінскага [[Падолле|Падолля]]. Падолле з’яўляецца сумежным рэгіёнам з [[Сяміграддзе]]м, таму не выключана, што продкі мастака паходзяць адтуль, а не з Сандамірскага ваяводства<ref name="kultura">{{cite web|author = [[Зміцер Юркевіч]]|last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2022-08-28|url = https://kultura-info.by/view/76|title = Генрых Семірадскі, або Час перапісаць гісторыю|format = |work = |publisher = «Культура і Мастацтва»|accessdate = 2023-04-30|language = be|postscript = |archive-date = 30 красавіка 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230430070425/https://kultura-info.by/view/76|url-status = dead}}</ref>. У судовых дакументах [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]] Вялікага Княства Літоўскага, першапачатковы варыянт напісання прозвішча ''Сяміградскія'' саступіў месца ''Семірадскім'' недзе ў 1740-х гадах<ref name="kultura"/>. У пачатку XVII стагоддзя Мацей Сяміградскі займаў урад лідскага стольніка. Значна больш звестак пра Самуэля Сяміградскага-Рамашкевіча, земяніна Менскага ваяводства, які быў харужым у харугве троцкага ваяводы [[Марцін Агінскі|Марціна Агінскага]]. У 1674 годзе ён набыў за 650 коп літоўскіх грошаў маёнтак Люцін (блізу [[Люцінка|Люцінкі]]). Меў двух сыноў, ад якіх пайшлі дзве галіны роду. Генрых з’яўляецца нашчадкам Гераніма (жонка з роду [[Данейкі (род)|Данейкаў]]). Ян, сын Гераніма ажаніўся з прадстаўніцай старога берасцейскага роду [[Курчы (род)|Курчаў]], яго сын Міхал з [[Керсноўскія|Керсноўскай]]. Наваградскіх Керсноўскіх згадвае ў сваіх успамінах [[Францішак Міцкевіч|Францішак]], брат Адама Міцкевіча. Бо з імі ўскосна звязана гісторыя знакамітай бойкі ў маі 1811 года навагрудскіх шкаляроў з жаўнерамі расійскага драгунскага палка, у выніку якой Францішка адлічылі са школы. А галоўнага віноўцу канфлікта, нейкага ''«паручніка маларасіяніна Сяміградскага»'', звольнілі са службы (відаць за тое, што быў пабіты школьнікам)<ref name="kultura"/>. Сын Міхала Элеўтэрый (дзед мастака) ажаніўся з Розай [[Есьманы (род)|Есьман]], пляменніцай [[Тадэвуш Рэйтан|Тадэвуша Рэйтана]]. Элеўтэрый ведаў мастака [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]], быў асістэнтам на хросце дачкі Рустэмаў<ref name="kultura"/>. Згодна з сямейным паданнем, [[Адам Міцкевіч]], малюючы ў паэме «[[Пан Тадэвуш]]» свет [[Шляхта|шляхецкай]] даўніны, выкарыстаў запіскі Юзэфа Семірадскага, «[[падкаморы]]я з Навагрудка»{{Sfn|Stolot|2001|с=9}}. Хросным бацькам брата Г. Семірадскага — Станіслава — быў брат А. Міцкевіча — Аляксандр (прафесар {{нп5|Імператарскі Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскага ўніверсітэта|uk|Императорский Харьковский университет}}), а хроснай маці іншага брата, Міхаіла, — Тэрэза Міцкевіч{{Sfn|Dużyk|1986|с=2}}. Генрых Семірадскі нарадзіўся 24 кастрычніка 1843 года ў слабадзе Нова-Белгарад (цяпер пасёлак [[Пэчэнігы|Печанегі]]) каля [[Харкаў|Харкава]], дзе быў раскватараваны<ref name="kultura"/> {{нп5|Драгуны (войска)|драгунскі|ru|Драгуны}} полк царскай арміі, у якім служыў ягоны бацька ротмістр Іпаліт Семірадскі{{Sfn|Карпова|2008|с=8}}, землеўладальнік [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]]<ref name="kultura"/>. У 1850 годзе І. Семірадскі быў удастоены [[Расійскае дваранства|патомнага дваранства]]{{Sfn|Карпова|2008|с=222}}. Маці, Міхаліна Прушынская, была сястрой [[Ганна Цюндзявіцкая|Ганны Цюндзявіцкай]] (1803—1850), вядомай аўтаркі кнігі па дамаводстве «[[Літоўская гаспадыня]]»<ref>''Ciundziewicka Anna''. [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=16514 Gospodyni litewska czyli Nauka utrzymywania porządnie domu i zaopatrzenia go we wszystkie przyprawy, zapasy kuchenne, apteczkowe i gospodarskie tudzież hodowania i utrzymywania bydła, ptastwa i innych żywiołów, według sposobów wyprobowańszych i najdoświadczeńszych, a razem najtańszych i najprostszych] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250501012404/https://polona.pl/dlibra/doccontent2?id=16514 |date=1 мая 2025 }}. — Wilno: Drukiem Józefa Zawadzkiego, 1856.</ref>. З нейкай прычыны, [[хрост]] першынца адбыўся толькі 5 (17) красавіка 1844 года. Хроснымі Генрыха сталі генерал-маёр таго самага палка [[Гектар Прушынскі]] (дзядзька Міхаліны і [[Слуцкі павет|слуцкі]] абшарнік) і Тарэза Лапцева, жонка ротмістра<ref name="kultura"/>. Сям’я захоўвала [[Каталіцтва|каталіцкае]] веравызнанне і польскія нацыянальныя традыцыі і мову ў побыце. У 1871 годзе І. Семірадскі выйшаў у адстаўку ў чыне генерала і перабраўся на сталае жыхарства ў [[Варшава|Варшаву]]{{Sfn|Карпова|2008|с=8}}. [[Файл:Сельская_идиллия.JPG|злева|міні|Вясковая ідылія. {{нп5|Львоўская галерэя мастацтва||ru|Львовская галерея искусств}}. ''Праца часоў навучання ў Акадэміі мастацтваў, як мяркуецца, 1860-х гадоў'']] Першыя ўрокі малявання Семірадскі атрымаў падчас навучання ў Другой Харкаўскай гімназіі ў {{нп5|Дзмітрый Іванавіч Бязперчы|Дзмітрыя Іванавіча Бязперчага|ru|Безперчий, Дмитрий Иванович}} (1825—1913) — вучня [[Карл Паўлавіч Брулоў|Карла Брулова]]. Пад уплывам Бязперчага сфармаваліся густы і вызначыліся прыхільнасці Семірадскага ў мастацтве — [[Акадэмізм|акадэмічны класіцызм]]<ref>''Волошкина С.'' Дмитрий Безперчий — харьковский учитель Семирадского // Вісник Харківської державної академії дизайну і мистецтв. — 2005. — № 8. — С. 34.</ref>. Бацька Семірадскага ўхваляў мастацкія заняткі сына, але лічыў, што мастацтва не можа быць спосабам заробку для паважаючага сябе чалавека, і прадракаў Генрыху навуковую кар’еру{{Sfn|Зорина|2008|с=6—7}}. У 1860 годзе, саступіўшы волі бацькі, Генрых Семірадскі паступіў на натуральнае аддзяленне Харкаўскага ўніверсітэта (фізіка-матэматычны факультэт). У 1864 годзе ён скончыў яго са ступенню {{нп5|Кандыдат універсітэта|кандыдата|ru|Кандидат университета}}, абараніўшы выпускную работу на тэму «Аб інстынктах насякомых». У студэнцкія гады Семірадскі сабраў багатую калекцыю матылькоў і да канца жыцця захаваў цікавасць да гэтых насякомых{{Sfn|Карпова|2008|с=10—11}}. Паспяхова займаючыся ва ўніверсітэце, Семірадскі працягваў мець зносіны з Д. І. Бязперчым і браць у яго ўрокі. З вучнёўскіх работ яго захавалася толькі некалькі графічных лістоў, якія па шэрагу прычын Семірадскі захоўваў у рымскай майстэрні. У 1979 годзе спадчыннікі мастака перадалі іх у калекцыю [[Нацыянальны музей у Кракаве|Нацыянальнага музея ў Кракаве]]{{Sfn|Карпова|2008|с=11}}. У асноўным гэта жанравыя замалёўкі, самы ранні захаваны ўзор датуецца 1860 годам{{Sfn|Карпова|2008|с=11}}. Жывапісныя працы харкаўскага перыяду страчаны{{Sfn|Карпова|2008|с=12}}. У верасні 1864 Г. Семірадскі супраць волі бацькоў адправіўся ў Санкт-Пецярбург паступаць у [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэмію мастацтваў]]. Спыніўшыся па дарозе ў Маскве, Семірадскі быў захоплены тэатрам, у асноўным — балетамі [[Марыус Іванавіч Петыпа|М. Петыпы]] і [[Артур Сен-Леон|А. Сен-Леона]]. У {{нп5|Румянцаўскі музей|Маскоўскім публічным музеі|ru|Румянцевский музей}} ён вывучаў карціну [[Аляксандр Андрэевіч Іванаў|А. Іванова]] «{{нп5|З'ява Хрыста народу||ru|Явление Христа народу}}», але яна яго адштурхнула. У лістах да родных ён заяўляў, што яе каларыт «імглісты», а таксама паказваў на памылкі ў перспектыве і «адсутнасць адвагі пэндзля». Ён угледзеў у гэтым «нямецкі ўплыў», які выявіўся ў падрабязнай дэталізацыі і рацыянальнасці задумы. Ухваліў ён толькі аголеныя фігуры; у далейшым малюнак аголеных фігур у апранутым натоўпе будзе сустракацца ў творчасці самога Семірадскага{{Sfn|Карпова|2008|с=13}}. == Акадэмія мастацтваў (1864—1871 гады) == [[Файл:Семирадский_Диоген.JPG|міні|Дыяген, які разбівае чару. ''1868 год. Прыватны збор'']] У Акадэмію мастацтваў Генрых Семірадскі паступіў {{нп5|Вольны слухач|вольным слухачом|ru|Вольнослушатель}}, паколькі па статуце асобы, узрост якіх перавышаў 20 гадоў, не маглі вучыцца там на агульных падставах. Залічаны ў Акадэмію ён быў 13 кастрычніка 1864 года{{Sfn|Зорина|2008|с=8}}. Статус вольнага слухача не толькі вымушаў платнага навучання (25 рублёў у год), але і не дазваляў удзельнічаць у конкурсе на залаты медаль, якая дае права на 6-гадовую {{нп5|Пенсіянер (Акадэмія мастацтваў)|пенсіянерскую|ru|Пенсионер (Академия художеств)}} паездку ў Еўропу{{Sfn|Карпова|2008|с=14}}{{Sfn|Лебедева|2006|с=11}}. Акрамя жывапісу, шмат часу ў Семірадскага адымала музыка — ён быў сталым наведвальнікам канцэртаў і музычнага тэатра. У лістах да родных (сябрамі ў Пецярбургу ён так і не абзавёўся{{Sfn|Климов|2001|с=6}}) Семірадскі апісваў ўражанні ад опер, а таксама дэкарацый да іх. У 1865 годзе ён быў ганараваны малым сярэбраным медалём за эскіз «Анёл смерці збівае усіх першынцаў Егіпта». У студзені гэтага года ён упершыню наведаў Варшаву. У 1866 годзе ён падаў прашэнне аб пераводзе з вольнаслухачоў у вучні, Саветам Акадэміі яно было задаволена 13 верасня{{Sfn|Лебедева|2006|с=12}}. Семірадскі быў залічаны ў натурны клас, дзе яго выкладчыкамі сталі {{нп5|Багдан Паўлавіч Вілевальдэ|Б. Вілевальдэ|ru|Виллевальде, Богдан Павлович}} і {{нп5|Карл Багданавіч Веніг|К. Веніг|ru|Вениг, Карл Богданович}}. На восеньскім экзамене 1866 года ён быў удастоены адразу двух срэбных медалёў за малюнак з натуры і натурны эцюд. У 1868—1869 гадах тры яго эцюды былі адзначаны грашовымі прэміямі (двойчы па 100 рублёў) і падзякамі Савета Акадэміі{{Sfn|Карпова|2008|с=17}}, захоўваліся як узорныя і нават былі рэпрадукаваны ў часопісе «Мастацкі аўтограф»{{Sfn|Зорина|2008|с=12}}. Нягледзячы на поспехі, Семірадскі жыў у вялікай беднасці, у дадатак, ён саромеўся прасіць дапамогі ў бацькоў. Для заробкаў Семірадскі пісаў з фатаграфій мініяцюрныя партрэты на [[Слановая косць|слановай косці]], а таксама браўся за самыя разнастайныя заказы{{Sfn|Карпова|2008|с=24}}. У гады навучання ў Акадэміі круг зносін Семірадскага быў вузкі, як па замкнёнасці яго характару (ён цяжка сыходзіўся з людзьмі), так і па прычыне вялікай эрудыцыі, якой было цяжка адпавядаць. Таварышам Семірадскага з часам зрабіўся яго зямляк [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Ілья Рэпін]]{{Sfn|Зорина|2008|с=8—9}}. У 1868 годзе Семірадскі ўдзельнічаў у конкурсе на малы залаты медаль, для якога выбраў тэму «Дыяген, які разбівае чару». Ён быў настолькі захоплены працай, што на летнія вакацыі застаўся ў Пецярбургу. Постаць [[Дыяген Сінопскі|Дыягена Сінопскага]] Семірадскі пісаў са старога натуршчыка Тараса, які пазіраваў яшчэ Брулову. Пры папярэднім аглядзе «Дыягена» рэктарам Акадэміі [[Фёдар Антонавіч Бруні|Ф. А. Бруні]] прафесар {{нп5|Пётр Васілевіч Басін|П. В. Басін|ru|Басин, Пётр Васильевич}} крытычна выказаўся аб пейзажы, лічачы яго «занадта натуралістычным», на што Семірадскі пярэчыў, што хацеў ажывіць «школьны» класіцызм прышчэпкай рэалізму{{Sfn|Карпова|2008|с=17—19}}. Не занадта цёпла паставіўся да карціны і К. Веніг, які адзначыў, што нягледзячы на пэўныя задаткі, карціна Семірадскага хутчэй слабая. Канкурэнтам Генрыха Іпалітавіча ў той жа праграме быў І. Рэпін, але ён не змог выказаць моманту разбівання чары і ў рэшце рэшт спаліў няўдалы эцюд. У працах Рэпіна таго часу можна ўбачыць несумнеўны ўплыў манеры Семірадскага{{Sfn|Зорина|2008|с=9}}. 12 верасня Савет прысудзіў Семірадскаму малы залаты медаль, які давала магчымасць удзельнічаць у конкурсе на суісканне пенсіянерскай паездкі{{Sfn|Карпова|2008|с=17—19}}. Малы залаты медаль Акадэміі азначаў таксама прысуджэнне звання [[Класны мастак|мастака 2-га класа]], што ў «[[Табель аб рангах|Табелі аб рангах]]» адпавядала [[Губернскі сакратар|губернскому сакратару]]. Тым не менш Семірадскі не быў у захапленні ад парадкаў, што пануюць у Акадэміі, адкрыта называючы яе ў лістах да родных «фабрыкай», а Савет — «кольцам старых ідыётаў»{{Sfn|Карпова|2008|с=19}}. [[Файл:Семирадский_Художник.JPG|злева|міні|Французскі мастак часоў Людовіка XV піша партрэт маркізы. ''Каля 1868 году. [[Ташкент]]'', {{нп5|Дзяржаўны музей мастацтваў Узбекістана||ru|Государственный музей искусств Узбекистана}}]] Акрамя абавязковых акадэмічных заданняў на [[Біблія|біблейскія]] і антычныя сюжэты, Семірадскі ў Пецярбургу спрабаваў пісаць на самастойна выбраныя тэмы. Карціна «Людовік XIV пасля падпісання смяротных прысудаў» страчаная, некаторае ўяўленне аб яе стылі можна скласці па іншай працы Семірадскага — «Французскі мастак часоў Людовіка XV піша партрэт маркізы» (належала вялікаму князю {{нп5|Мікалай Канстанцінавіч|Мікалаю Канстанцінавічу|ru|Николай Константинович}}). Семірадскі працаваў старанна: падбіраў матэрыял у [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Публічнай бібліятэцы]], асаблівую ўвагу надаючы побыту, касцюмам і мэблі «{{нп5|Галантны век|Галантнага веку|ru|Галантный век}}». Аднак куртуазная культура падалася яму «занадта легкаважнай», пазбаўленай станоўчага этычнага ідэалу, што для Семірадскага, схільнага да маралізатарства, было істотным{{Sfn|Карпова|2008|с=19—21}}. Спрабаваў ён сябе і ў жанравым жывапісе, але мастацкія вартасці гэтых яго прац невялікія; у акадэмічных праграмах на зададзеную тэму ён дэманстраваў зусім іншы ўзровень прафесіяналізму. Тым не менш жанравыя сцэны на ўкраінскія сюжэты прадаваліся і нават выстаўляліся ў Таварыстве заахвочвання мастакоў{{Sfn|Карпова|2008|с=21—22}}. [[Файл:Siemiradzki-Nimfa.jpg|міні|Німфа. ''18''69 год. {{нп5|Львоўская галерэя мастацтва||ru|Львовская галерея искусств}}]] Характэрным прыкладам творчасці Семірадскага пецярбургскага перыяду была «Німфа» (1869), якая фактычна была варыяцыяй на тэму «Купальшчыцы» {{нп5|Цімафей Андрэевіч Неф|Ц. Нефа|ru|Нефф, Тимофей Андреевич}}. Кампазіцыя і тэхніка дэманструюць скончанасць, пры гэтым аголенае цела намалявана падкрэслена ідэальным, «парцалянавым». Артыстызм мастака выражаны ў нядбайнасці да другарадных дэталяў. Характэрны для Нефа эратызм — але ў рамках прыстойнасцяў — таксама быў цалкам засвоены Семірадскім{{Sfn|Карпова|2008|с=217}}.У другой палове 1860-х гадоў Семірадскі пагрузіўся ў дэпрэсію, яго пераследавалі сумневы ва ўласным таленце. У красавіку 1867 года ён пісаў бацькам: {{Пачатак цытаты}}…Я адзін з першых у Акадэміі, але калі я параўноўваю свае працы з працамі вялікіх майстроў <…> яны мне здаюцца нікчэмнымі… Нейкі голас нашэптвае мне атрутна: «Ты так зрабіць не зможаш»{{Sfn|Dużyk|1986}}.{{Канец цытаты}} У 1870 годзе ў Пецярбургу паўстаў гурток літаратараў, мастакоў і акцёраў, заснавальнікам якога быў {{нп5|Міхаіл Пятровіч Клот|М. П. Клот|ru|Клодт, Михаил Петрович}}. Там жа прымалі ўдзел [[Мікалай Мікалаевіч Гэ|М. М. Гэ]], {{нп5|Міхаіл Пятровіч Клот|М. П. Клот|ru|Клодт, Михаил Петрович}}, з музыкантаў — [[Мікалай Рыгоравіч Рубінштэйн|М. Р. Рубінштэйн]], [[Аляксандр Мікалаевіч Сяроў|А. М. Сяроў]]. Семірадскага ў гэтым таварыстве прыцягвалі, галоўным чынам, музыканты. Дзякуючы кружку Семірадскі завёў знаёмства ў асяроддзі пецярбургскай інтэлігенцыі, яшчэ ў 1869 годзе пазнаёміўся з {{нп5|Васіль Пятровіч Верашчагін|В. П. Верашчагіным|ru|Верещагин, Василий Петрович}}, які толькі вярнуўся з пенсіянерскай паездкіў Італію. У гасцях у [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|М. М. Антакальскага]] ён пазнаёміўся з [[Ілья Яфімавіч Рэпін|І. Я. Рэпіным]]{{Sfn|Карпова|2008}}. Ва ўспамінах Рэпіна апісана спрэчка вучняў Акадэміі з ужо масцітым у тыя часы крытыкам [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. В. Стасавым]], якая адбылася 13 верасня 1869 года. Семірадскі, мяркуючы па ўсім, «саліраваў» у гэтай спрэчцы, у чым яму дапамагалі выдатная адукацыя і сацыяльны статус{{Sfn|Карпова|2008}}. Стасаў тады захапіўся скульптурай Антакольскага «Яўрэй, які ўсоўвае нітку ў іголку», на што Семірадскі з іроніяй сказаў: {{Пачатак цытаты}}Я ў першы раз чую …, што стварэнням чалавечага генія, які творыць з вобласці вышэйшага свету — сваёй душы, падабаюцца звычайныя з’явы паўсядзённага жыцця. Гэта значыць: творчасці вы аддаеце перавагу копіі з натуры — паўсядзённай пошласці жыццёвай?<ref>''Репин И. Е.'' Далёкое близкое. — М.: Искусство, 1953. — С. 191—192.</ref>{{Канец цытаты}} [[Файл:Henryk_Siemiradzki_006.jpeg|злева|міні|Давер Аляксандра Македонскага лекару Філіпу. ''1870 год. [[Мінск]], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]'']] Для Стасава старадаўняе — і паслядоўнае яму класіцыстычнае — мастацтва з’яўляецца ілжывым, «кастрыраваным», пазбаўленым праўды. Семірадскі апаніраваў тым, што акадэмічнае мастацтва «вышэй праўды». Падчас спрэчкі Рэпін быў на баку Семірадскага, але неўзабаве стаў яго непрымірымым апанентам, заявіўшы, што Семірадскі глыбока чужы і яму асабіста, і рускаму рэалістычнаму мастацтву{{Sfn|Карпова|2008|с=29}}. Стасаў захаваў недабразычлівае стаўленне да Семірадскага да канца жыцця. Ва ўспамінах Рэпіна захаваліся наступныя яго словы: «''…[Семірадскі] таленавіты чалавек. Толькі шкада — гэта безнадзейны класік — будучы прафесар. Італьяншчына яго заела''»{{Sfn|Зорина|2008|с=10}}. У 1870 годзе Семірадскі прадставіў праграму «Давер Аляксандра Македонскага лекару Філіпу». Па словах [[Алена Генадзеўна Зорына|А. Зорынай]], ён прадэманстраваў веданне анатоміі, маляўнічае і кампазіцыйнае майстэрства. Тут упершыню выявіліся якасці ўсёй будучай творчасці мастака — мяккія, «цякучыя» сілуэты, выразнасць дэталяў і праца са святлом; бездакорнае тэхнічнае выкананне{{Sfn|Зорина|2008|с=13—14}}. Журы Акадэміі 4 лістапада аднадушна прысудзіла яму вялікі залаты медаль і права замежнай паездкі за казённы кошт{{Sfn|Карпова|2008|с=26}}. Характэрна, што [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. В. Стасаў]] заўважыў карціну на акадэмічнай выстаўцы і даў ёй падрабязны разбор, у якім, у прыватнасці, заявіў, што «''г-н Семірадскі не належыць натоўпу''»{{Sfn|Лебедева|2006|с=14}}. У жніўні 1871 года мастак пакінуў Пецярбург і накіраваўся ў [[Мюнхен]] праз Кракаў{{Sfn|Лебедева|2006|с=15}}. == Пенсіянер Акадэміі (1871—1878 гады) == [[Файл:Henryk_Siemiradzki_004.jpeg|міні|Рымская оргія бліскучых часоў цезарызму ''1872 год. [[Санкт-Пецярбург]], [[Дзяржаўны Рускі музей]]'']] Семірадскі адправіўся для пачатку ў Мюнхен, які быў тады адным з найбуйнейшых у Еўропе мастацкіх цэнтраў, аднак ніколі не аргументаваў свайго рашэння{{Sfn|Лебедева|2006|с=16}}. Яго прыцягнула майстэрня {{нп5|Карл Тэадор фон Пілоці|Карла фон Пілоці|ru|Пилоти, Карл Теодор фон}}, вучнем якога Семірадскага часта называюць без усялякіх падстаў{{Sfn|Лебедева|2006|с=16}}. З сабой мастак вёз эскізы вялікага палатна «Рымская оргія бліскучых часоў цезарызму», сюжэт якога быў заснаваны на антычным рамане [[Петроній Арбітр|Гая Петронія]] «{{нп5|Сатырыкон (раман)|Сатырыкон|ru|Сатирикон (роман)}}». Гэта было першае шматфігурнае палатно Семірадскага{{Sfn|Карпова|2008|с=29}} і першае, якое было прысвечана жыццю Старажытнага Рыма{{Sfn|Зорина|2008|с=15}}. У 1872 годзе палатно было паказана на выстаўцы Мюнхенскага мастацкага таварыства, а далей яно было адпраўлена на акадэмічную выстаўку ў Пецярбург. На выстаўцы карціна была набыта Акадэміяй за 2000 рублёў і перапрададзена вялікаму князю Аляксандру Аляксандравічу (будучаму [[Аляксандр III (імператар расійскі)|імператару]]){{Sfn|Климов|2001|с=7}}. Гэта акалічнасць адыграла сваю ролю ў жыцці і творчым лёсе Семірадскага: у асобе спадкаемца ён знайшоў заказчыка і заступніка, які набываў у далейшым практычна ўсе маштабныя палотны мастака. Пасля калекцыя вялікага князя стане ядром [[Дзяржаўны Рускі музей|Рускага музея]]. Продаж «Рымскай оргіі» таксама вырашыў усе фінансавыя праблемы мастака і дазволіла яму адправіцца ў Італію{{Sfn|Карпова|2008|с=30}}. У лютым 1872 года Семірадскі паехаў у [[Дрэздэн]]: Акадэмія мастацтваў замовіла яму копію «{{нп5|Сіксцінская мадона|Сіксцінскай мадоны|ru|Сикстинская мадонна}}» [[Рафаэль Санці|Рафаэля]]. Бацькам ён пісаў, што ўпаў у меланхолію, бо сусветна вядомая карціна «не зрабіла ў ім ніякага ўзрушэння». Копію таксама не ўдалося зняць, паколькі [[Галерэя старых майстроў|Дрэздэнская галерэя]] як раз тады зачынялася на рамонт{{Sfn|Лебедева|2006|с=17}}.У адрозненне ад большасці сваіх аднакашнікаў па Акадэміі, Семірадскі імкнуўся працаваць у Італіі, а не ў Францыі. Менавіта ў Італіі адбываецца канчатковае фарміраванне круга сюжэтаў мастака: [[антычнасць]] і [[ранняе хрысціянства]]. Большую частку актыўнага жыцця Семірадскі правёў у Італіі, ненадоўга прыязджаючы па справах у Пецярбург і Варшаву, а лета праводзячы ў польскім маёнтку. Спачатку Семірадскі разлічваў пасяліцца ў [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]], дзе ўжо зняў студыю, аднак, прачытаўшы ў газетах пра пачатак вывяржэння [[Везувій|Везувія]], адправіўся ў [[Неапаль]]. Агледзеўшы гару (вывяржэнне аказалася непрацяглым), руіны [[Пампеі|Пампей]] і востраў [[Капры]], на зваротным шляху ў Фларэнцыю мастак прыехаў у [[Рым]]. Аказалася, што ў Рыме лёгка зняць майстэрню, пасля чаго мастак вырашыў абгрунтавацца там і пазней неаднаразова заяўляў, што можа жыць і працаваць толькі ў гэтым горадзе{{Sfn|Лебедева|2006}}. Менавіта рымскія помнікі і жыхары стануць крыніцай эстэтычных уражанняў мастака, менавіта ў Рыме аформілася і прыйшла ў сістэму яго эстэтычная канцэпцыя. па выразе {{нп5|Таццяна Львоўна Карпава|Т. Л. Карпавай|ru|Карпова, Татьяна Львовна}}: {{Пачатак цытаты}}Рым <…> надасць яго працам манументальнасць і высакароднасць вялікага стылю, выхавае ў ім пачуццё дэкаратывізму; паветра і прырода поўдня Італіі ачысцяць яго каларыт ад «музейных» карычняватых тонаў…{{Sfn|Карпова|2008}}{{Канец цытаты}} Прыехаўшы ў Рым у маі 1872 года, Семірадскі зняў студыю на {{нп5|віа Маргута||ru|Виа Маргутта}}, 53, недалёка ад [[Іспанская лесвіца|Іспанскай лесвіцы]], дзе традыцыйна сяліліся мастакі, а таксама збіраліся патэнцыйныя натуршчыкі і натуршчыцы{{Sfn|Лебедева|2006|с=20}}. У гэтай майстэрні ён прапрацаваў да 1883 года. Дадатковым фактарам было тое, што побач размяшчаўся кветкавы рынак, якім Семірадскі не раз захапляўся, апісваючы яго ў лістах бацькам{{Sfn|Dużyk|1986|с=206}}. Семірадскі апынуўся ў цэнтры вялікай калоніі рускіх і польскіх мастакоў, у яго асяроддзе ў Рыме ўваходзілі скульптары [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|М. Антакольскі]], {{нп5|Мацвей Апанасавіч Чыжоў|М. Чыжоў|ru|Чижов, Матвей Афанасьевич}}, {{нп5|Пій Адамавіч Веліёнскі|Пій Веліёнскі|ru|Велионский, Пий Адамович}}, {{нп5|Віктар Пятровіч Бродзкі|В. Бродзкі|ru|Бродзкий, Виктор Петрович}}, палякі Свяшэўскі і Станкевіч. Пастаянным месцам іх сустрэч было «{{Не перакладзена 5|Кафэ Грека|||Antico Caffè Greco}}», у якім цяпер захоўваецца малюнак Семірадскага на біблейскую тэму<ref>''Прожогин Н.'' Из Петербурга в Вечный город. Генрих Семирадский в Риме // Родина. — 2003. — № 7. — С. 57.</ref>. === «Грэшніца» === Першай карцінай, завершанай Семірадскім у Рыме, была «{{нп5|Грэшніца (карціна Семірадскага)|Грэшніца|ru|Грешница (картина Семирадского)}}». Яна была напісана па замове таварыша прэзідэнта Акадэміі мастацтваў (і яе будучага прэзідэнта) вялікага князя {{нп5|Уладзімір Аляксандравіч|Уладзіміра Аляксандравіча|ru|Владимир Александрович}}, сюжэт — паэма «Грэшніца» [[Аляксей Канстанцінавіч Талстой|А. К. Талстога]] — быў зададзены заказчыкам яшчэ ў Мюнхене{{Sfn|Климов|2001|с=7—8}}. Паэма і карціна створаны на аснове [[апокрыф]]а, дадзены сюжэт адсутнічае ў кананічных [[Евангелле|Евангеллях]]: пад уздзеяннем сілы асобы [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] адбываецца духоўнае перараджэнне прыгажуні-блудніцы. Кампазіцыя карціны выразна дзеліцца на дзве часткі: злева Хрыстос і [[апосталы]] ў строгіх белых адзеннях, справа — шыкоўна разадзетая куртызанка з натоўпам бяздзейных мужчын і жанчын. Семірадскі стараўся не адступаць ад тэксту Талстога, выпісваючы галоўную гераіню і паведамляючы ёй залішняе «багацце красы»{{Sfn|Карпова|2008|с=35}}. У перапісцы А. К. Талстога з [[Іван Сяргеевіч Аксакаў|І. С. Аксакавым]] задоўга да стварэння палатна Семірадскага ўсплыла тэма эстэтычнай блізкасці вобразаў паэмы з мастацтвам акадэмізму, а паэт натхняўся вобразамі [[Паала Веранезэ|Веранезэ]]. Несумненна і ўплыў Веранезэ і {{нп5|Джавані Баціста Цьепала|Цьепала|ru|Тьеполо, Джованни Баттиста}} на Семірадскага; ці размаўлялі мастак і паэт — невядома{{Sfn|Карпова|2008|с=35—36}}. [[Файл:Semiradsky_Christ_and_Sinner.jpg|цэнтр|міні|550x550пкс|Грэшніца. ''1873 год. Санкт-Пецярбург, Дзяржаўны Рускі музей'']] Карцінай «Грэшніца» Семірадскі адкрыў у сваёй творчасці тэму супрацьстаяння хрысціянства і паганства, на гэтым канфлікце заснавана драматургія яго асноўных палотнаў. У «Грэшніцы» Семірадскі свядома не рабіў выбару на карысць хрысціянства, паказваючы сваю прыгажосць у прадстаўнікоў абодвух светаў{{Sfn|Карпова|2008|с=38}}. Таксама ён упершыню ў рускім жывапісе злучыў маштабнасць гістарычнага сюжэту і {{нп5|Пленэр|пленэрныя|ru|Пленэр}} эфекты{{Sfn|Карпова|2008|с=53}}. У 1873 годзе карціну дэманстравалі ў [[Вена|Вене]], дзе на Сусветнай выстаўцы яна была ўдастоена Залатога медаля — гэта была першая замежная экспазіцыя Семірадскага. Далей карціну перавезлі на акадэмічную выстаўку ў Пецярбург, дзе яе чакаў шумны поспех; палатно было набыта цэсарэвічам за 10 000 руб. Семірадскі ганараваўся тытулам акадэміка [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі Мастацтваў]]{{Sfn|Карпова|2008|с=38—40}}.Адначасова Семірадскі сутыкнуўся з непрыманнем і крытыкай. [[Іван Мікалаевіч Крамской|Крамской]] ядавіта пісаў у прыватным лісце: {{Пачатак цытаты}}…З часу Брулова, кажуць, не было такой карціны. Тым часам Хрыстус — такая нікчэмная асоба, што для яго ні адна грэшніца не раскаецца, ды і сама грэшніца не з тых, якія кідаюць разгульнае жыццё. А між тым ад карціны сходзяць з розуму … Не, мы ўсё яшчэ варвары. Нам падабаецца бліскучая і шумная цацка больш, чым сапраўдная чалавечая асалода<ref>Переписка И. Н. Крамского. В 2 тт. — М.: Искусство, 1954. — Т. 2. — С. 216.</ref>.{{Канец цытаты}} [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. В. Стасаў]] у артыкуле, спецыяльна прысвечаным «Грэшніцы», неаднаразова паўтараў тэрміны, якія потым будуць суправаджаць характарыстыку творчасці Семірадскага: «эфекты» і «віртуознасць». Гэтым ён падкрэсліваў, што знешнія эфекты другарадныя, а карціна Семирадского пазбаўленая сапраўднага псіхалагізму і глыбіні. У артыкуле «Дваццаць пяць гадоў рускага мастацтва» Стасаў называў грэшніцу — «сучаснай парыжскай какоткай Афенбаха», а таксама заяўляў, што «Хрыстос і апосталы складаюцца з аднаго касцюма». І. Я. Рэпін адкрыта назваў Семірадскага «шарлатанам» і заявіў, што «Грэшніца» — «легкаважная, альбомная рэч, хоць і велічэзная па памеры»{{Sfn|Карпова|2008|с=41—42}}. Такім чынам, у лексіконе [[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак|перасоўнікаў]] імя Семірадскага стала намінальным, а яго творчасць стала свайго роду «пудзілам», як галоўная ўдарная сіла коснай Акадэміі, да якой аднак па непаразуменні належаць густы шырокай публікі; з ім трэба было весці бескампрамісную барацьбу{{Sfn|Климов|2001|с=9}}. Кантрастам выглядала на гэтым фоне адабрэнне аўстрыйскага крытыка Лемана, які пісаў: «''Яго (Семірадскага) спосаб трактавання біблейскага матэрыялу ва ўсіх адносінах новы і, быць можа, адзіна прыдатны для еўрапейскіх карцін''»{{Sfn|Нестерова|2004|с=107}}. Сам Семірадскі ў гэтыя спрэчкі не ўвязваўся{{Sfn|Карпова|2008|с=43}}. Поспех «Грэшніцы» прывёў да канфлікту паміж Семірадскім і Рэпіным: яны адначасова былі вылучаны на званне акадэміка жывапісу (Рэпін — за карціну «{{нп5|Бурлакі на Волзе||ru|Бурлаки на Волге}}»). Усё вырашыла пазіцыя былога рэктара Акадэміі [[Фёдар Антонавіч Бруні|Ф. Бруні]], які назваў карціну Ільі Яфімавіча «вялікай прафанацыяй жывапісу», і вялікага князя {{нп5|Уладзімір Аляксандравіч|Уладзіміра Аляксандравіча|ru|Владимир Александрович}}, які замовіў Семірадскаму копію «Грэшніцы» [[сепія]]й. Хоць І. Я. Рэпін атрымаў залаты медаль «За экспрэсію», ён ад засмучэння захварэў і з тых часоў нязменна супрацьпастаўляў «праўду» ў жывапісе яе «прыгажосці», крытыкуючы Семірадскага{{Sfn|Зорина|2008|с=21—22}}. === Жаніцьба. Працы 1873—1876 гадоў === У 1873 годзе ў Варшаве 30-гадовы Семірадскі абвянчаўся са сваёй 18-гадовай кузінай Марыяй Прушыньскай. Яна вырасла ў глухмені тагачаснай [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], але змагла хутка адаптавацца да артыстычнага асяродка мужа, асвоіла італьянскую мову і заняла «годнае месца» ў яго жыцці{{Sfn|Зорина|2008|с=23—25}}. Пазней у мужа і жонкі нарадзілася трое сыноў — Баляслаў (нарадзіўся ў 1874 годзе), Лявон (нарадзіўся ў 1875 годзе), Казімір (нарадзіўся ў 1876 годзе, памёр у гадавалым узросце) — і дачка Ванда (нарадзілася ў 1878 годзе){{Sfn|Dużyk|1986|с=246}}. Пасля жаніцьбы мастак запланаваў вялікае падарожжа па [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і Францыі, аднак неўзабаве перапыніў паездку і вярнуўся ў Рым. Прычыны ён патлумачыў у лісце канферэнц-сакратару Акадэміі [[Пётр Фёдаравіч Ісееў|П. Ф. Ісееву]] ў верасні 1873 года: задумаўшы новую вялікую працу на антычны сюжэт, ён меў патрэбу ў музеях, руінах і нават людзях Італіі, якія, паводле яго слоў, «надзвычай блізкія па тыпу да старажытнарымскіх»{{Sfn|Климов|2001|с=10}}. У 1873 годзе Семірадскі зблізіўся ў Рыме з баталістам {{нп5|Павел Восіпавіч Кавалеўскі|Паўлам Кавалеўскім|ru|Ковалевский, Павел Осипович}}, які знаходзіўся ў пенсіянерскай паездкі — сынам знакамітага [[Восіп Міхайлавіч Кавалеўскі|польскага ўсходазнаўца]]. Ён пакінуў некаторыя ўспаміны, у тым ліку аб творчым метадзе Генрыха Семірадскага: падчас вячэрніх прагулак па {{нп5|Пінча (пагорак)|Пінчыа|ru|Пинчо (холм)}} той мог спыніцца ў прывабным для сябе месцы і кінуць на брук аскепак мармуру, каляровы шматок або металічную [[Цацанкі|цацанку]], якія насіў з сабой. Пасля гэтага ён фіксаваў на {{нп5|Мальберт|эцюдніку|ru|Мольберт}} эфекты вячэрняга асвятлення і тое, як закатнае святло падае на прадметы{{Sfn|Зорина|2008}}. [[Файл:Семирадский_гонители_христиан.jpg|міні|Ганіцелі хрысціян ля ўваходу ў катакомбы. ''Масква, прыватны збор'']] На штогадовую выстаўку Акадэміі 1874 года Семірадскі даслаў з Рыма палатно «Ганіцелі Іхрысціян ля ўваходу ў катакомбы». Карціна была напісана па замове пецярбургскага калекцыянера А. А. Івашава, прычым сюжэт па кантракце заставаўся на меркаванне мастака. [[Павел Пятровіч Чысцякоў|П. П. Чысцякоў]], які ўбачыў на выстаўцы «Ганіцеляў», пісаў [[Васіль Дзмітрыевіч Паленаў|В. Д. Паленаву]]: «''Спрытна, ярка, брудна, крыва, коса і па-дурному, па-дурному надмерна…''»<ref>''Чистяков П.П''. Письма, записные книжки, воспоминания. — М.: Искусство, 1953. — С. 75.</ref> Публіка і крытыкі апынуліся не гатовыя прыняць экспрэсіўную мастацкую манеру ў вялікім палатне. Нязвыклым здалося і перанясенне цэнтра цяжару кампазіцыі ў пейзаж, якое ў далейшым стане ў Семірадскага пастаянным і будзе даваць яго палотнам жыццёвую дакладнасць. За карціну акадэмік Семірадскі атрымаў ад Савета Акадэміі афіцыйную вымову, якая моцна яго зачапіла. Па думку Ю. П. Клімава, «''Семірадскі адзін з першых стаў на шлях разбурэння старой акадэмічнай сістэмы, унёс у аналітычнае, „галаўное“ у сваёй аснове рускае мастацтва стыхійны, маляўнічы пачатак''»{{Sfn|Климов|2001|с=11}}. Нядзіўна, што пасля 1874 года сляды карціны губляюцца, і да 2001 года яна лічылася згубленай, пакуль не з’явілася ў адным з антыкварных салонаў Масквы{{Sfn|Карпова|2008|с=65}}. Тым не менш неўзабаве Савет Акадэміі абвясціў Семірадскаму падзяку за карціну «Прадавец кудменяў» і хадайнічаў аб прысуджэнні [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|ордэна св. Станіслава]] 3-й ступені, які ён атрымаў у жніўні 1875 года{{Sfn|Климов|2001|с=12}}. === «Светачы хрысціянства» === Новая вялікая праца Семірадскага была заснавана на сюжэце, выкладзеным у «[[Аналы (Тацыт)|Аналах]]» [[Публій Карнелій Тацыт|Тацыта]]: імператар [[Нерон]] абвінаваціў у [[Вялікі пажар Рыма|вялікім пажары Рыма]] першых хрысціян і асудзіў іх на пакутлівае пакаранне. Гэтая праца атрымала назву «{{нп5|Светачы хрысціянства. Паходні Нерона||ru|Светочи христианства. Факелы Нерона}}». Семірадскі, аднак, не жадаў ілюстрацыйнасці, а змясціў сюжэт Тацыта ў шырокі філасофскі і гістарычны кантэкст. Гэта выявілася ў тым, што намаляваная лесвіца {{нп5|Залаты дом Нерона|Залатога палаца Нерона|ru|Золотой дом Нерона}} перпендыкулярная вераніцам слупоў з прывязанымі пакутнікамі-хрысціянамі, утвараючы кампазіцыйны цэнтр карціны — крыж. Крыж, акрамя ўсяго іншага, сімвалізуе скрыжаванне двух шляхоў развіцця свету — старога паганскага, які загразнуў у загане, і хрысціянскага свету, які нараджаецца ў пакутах . Аптычная вось, на якой размешчаны фігуры Нерона і атачэння, упіраецца ў шэраг ахвярных слупоў, утвараючы тупік. Слупоў на карціне 13, яны прама сімвалізуюць лік апосталаў і Хрыста{{Sfn|Карпова|2008|с=70}}. Семірадскі выступіў у звычайным для сябе амплуа мастака-гісторыка і эрудыта. Адукаваную публіку ў карціне прыцягнулі і дакладныя археалагічныя дэталі; мастак засноўваўся на манаграфіі {{нп5|Луіджы Каніна||ru|Канина, Луиджи}} «Будынкі антычнага Рыма» (1848—1856), а таксама ўласных уражаннях ад раскопак [[Пампеі|Пампей]]. На эмацыйнае ўспрыманне эпохі Семірадскім магла паўплываць аповесць [[Юзаф Крашэўскі|Ю. Крашэўскага]] «Рым пры Нероне», апублікаваная ў 1866 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]]. Мастак пісаў родным, просячы выслаць яму ў Рым кнігі Крашэўскага, а ў пачатку працы над карцінай нават паехаў у [[Дрэздэн]], каб сустрэцца з пісьменнікам, якія жыў там{{Sfn|Stolot|2001|с=16}}. [[Файл:Siemiradski_Fackeln.jpg|цэнтр|міні|600x600пкс|«{{нп5|Светачы хрысціянства. Паходні Нерона||ru|Светочи христианства. Факелы Нерона}}». ''[[Нацыянальны музей у Кракаве]]'']] Праца над манументальным палатном запатрабавала ў выніку чатырох гадоў працы. За гэты час была створана вялікая серыя графічных накідаў і як мінімум тры эскізы асноўнай кампазіцыі, якія экспанаваліся на выстаўцы ў Варшаве ў 1939 годзе{{Sfn|Карпова|2008|с=74}}. Карціна стала вядомая ў Рыме яшчэ да свайго заканчэння, Семірадскі з гонарам пісаў у Пецярбург, што ў 1876 годзе яго наведаў [[Лоўрэнс Альма-Тадэма|Альма-Тадэма]], а, акрамя таго, яго абралі ў журы штогадовай выстаўкі [[Акадэмія Святога Лукі|Рымскай Акадэміі жывапісу Св. Лукі{{Sfn|Карпова|2008|с=79}}]]. У Рымскай акадэміі «Светачы хрысціянства» былі ўпершыню прадстаўлены яшчэ да адпраўкі ў Пецярбург. Студэнты Акадэміі увянчалі Семірадскага лаўровым вянком, а кароль Італіі ўзнагародзіў яго {{нп5|Ордэн Кароны Італіі|ордэнам Кароны|ru|Орден Короны Италии}}. Па падліках, толькі ў апошні дзень выстаўкі карціну ўбачылі 5000 чалавек{{Sfn|Карпова|2008|с=80}}. На шляху ў Пецярбург карціна была выстаўлена ў Мюнхене і Вене, а ў 1878 годзе была адпраўлена ў Парыж на [[Сусветная выстаўка (1878)|Сусветную выстаўку]], дзе Семірадскі быў удастоены Залатога медаля, а ўрад узнагародзіў яго кавалерствам [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ордэна ганаровага легіёна]]{{Sfn|Карпова|2008|с=81}}. Семірадскі быў абраны ганаровым членам Акадэмій жывапісу ў Берліне, Стакгольме і ў Рыме, а [[Уфіцы|Галерэя Уфіцы]] замовіла мастаку яго аўтапартрэт, што лічыцца асаблівым гонарам{{Sfn|Карпова|2008|с=81}}. Поспех «Светачаў хрысціянства» моцна ўскладніў адносіны Семірадскага з Імператарскай Акадэміяй мастацтваў. Пенсіянер парушыў правіла, згодна з якім камандзіраваныя ў Еўропу мастакі не мелі права ўдзельнічаць у замежных выстаўках{{Sfn|Карпова|2008|с=82}}. У Пецярбургу карціну выставілі ў асобнай зале, і яна зноў выклікала жорсткія спрэчкі публікі і крытыкаў. Адмоўныя рэцэнзіі напісалі [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. В. Стасаў]] і {{нп5|Усевалад Міхайлавіч Гаршын|У. М. Гаршын|ru|Гаршин, Всеволод Михайлович}}. [[Павел Пятровіч Чысцякоў|П. П. Чысцякоў]], які марыў напісаць карціну на той жа сюжэт, гараваў, што Семірадскі яго «сапсаваў». Яшчэ больш бязлітаснымі былі польскія крытыкі, так, [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч|С. Віткевіч]] абвінаваціў Семірадскага ў тым, што трагічны сюжэт паўстаў пад яго пэндзлем як ледзь ці не свята{{Sfn|Карпова|2008|с=86}}. Тым не менш Савет Акадэміі удастоіў Семірадскага звання прафесара і афіцыйна заявіў, што «''яго дзейнасць прыносіць гонар Акадэміі і рускаму мастацтву''»{{Sfn|Карпова|2008|с=83}}. «Светачы хрысціянства» паслужылі адпраўным пунктам і крыніцай для напісання рамана [[Генрык Сянкевіч|Г. Сянкевіча]] «{{нп5|Quo vadis||ru|Камо грядеши (роман)}}». У 1890 годзе, знаходзячыся ў Рыме, пісьменнік спыняўся ў доме Семірадскага, і той служыў яму гідам, паказаўшы, у прыватнасці, царкву {{нп5|Домінэ-Кво-Вадзіс|Domine quo vadis|ru|Домине-Кво-Вадис}}. Па матывах працы Семірадскага стварыў сваё палатно «Смерць Пятронія» [[Канстанцін Ягоравіч Макоўскі|Канстанцін Макоўскі]]. Ужо ў пачатку XXI стагоддзя {{нп5|Ежы Кавалеровіч||ru|Кавалерович, Ежи}} пры пастаноўцы {{нп5|Quo vadis (фільм, 2001)|фільма па матывах рамана|ru|Камо грядеши (фильм, 2001)}} скарыстаўся карцінамі Семірадскага для пабудовы {{нп5|Мізансцэна|мізансцэн|ru|Мизансцена}} і кампазіцыі кадра. Грым {{нп5|Міхал Баёр|Міхала Баёра|ru|Байор, Михал}}, які выканаў ролю [[Нерон]]а, дакладна ўзнаўляў тыпаж імператара на больш познім палатне Семірадскага «{{нп5|Хрысціянская Дырцэя ў цырку Нерона||ru|Христианская Дирцея в цирке Нерона}}»{{Sfn|Нестерова|2004|с=111}}. За карціну «Светачы хрысціянства» Семірадскі прызначыў цану 40 000 рублёў, аднак процідзеянне лідара перадзвіжнікаў [[Іван Мікалаевіч Крамской|І. М. Крамской]] перашкодзіла імператарскаму двару набыць яе{{Sfn|Карпова|2008|с=88}}{{Sfn|Лебедева|2006|с=36}}. Паколькі да 1879 года карціна так і не была прададзеная, Семірадскі падарыў яе [[Кракаў|Кракаву]], дзе рыхтавалася адкрыццё [[Нацыянальны музей у Кракаве|польскага нацыянальнага мастацкага музея]], прымеркаванае да 50-годдзя [[Юзаф Крашэўскі|Ю. Крашэўскага]]. Аднак у 1879 годзе карціна адправілася ў міжнароднае турнэ, экспануючыся ва [[Львоў|Львове]], [[Познань|Познані]], [[Прага|Празе]], [[Цюрых]]у, [[Лондан]]е, [[Дрэздэн]]е, [[Стакгольм]]е і [[Амстэрдам]]е, і ў [[Кракаў]] прыбыла толькі ў 1881 годзе{{Sfn|Карпова|2008|с=91}}. Паколькі карціна пакінула Расію, вядомы мецэнат {{нп5|Дзмітрый Пятровіч Боткін|Д. П. Боткін|ru|Боткин, Дмитрий Петрович}} замовіў Семірадскаму паменшаную аўтарскую копію, якая доўга знаходзілася ў прыватным зборы ў Маскве{{Sfn|Карпова|2008}}, а ў 1921 годзе была вывезена ў Берлін і неаднаразова перапрадавалася. У 2004 годзе яна была прададзеная на аўкцыене ''{{нп5|Bonhams||ru|Bonhams}}'' у [[Лондан]]е за 292 650 [[Фунт стэрлінгаў|фунтаў]]<ref>{{Cite web|url=http://www.bonhams.com/auctions/10810/lot/44/|title=44: Henryk Siemiradzki (Polish 1843-1902) Nero's torches|work=[[Bonhams]]|accessdate=17.09.2012-09-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Boxhb3pv?url=http://www.bonhams.com/auctions/10810/lot/44/|archivedate=2012-10-31|lang=en}}</ref>. === Роспісы храма Хрыста Збавіцеля === [[Файл:Alexander_Nevskiy_receiving_papal_legates_by_Siemiradzki_(sketch,_Russian_museum).jpg|міні|Аляксандр Неўскі прымае папскіх легатаў. ''Эскіз. Санкт-Пецярбург, Дзяржаўны Рускі музей'']] У 1877—1878 гадах мастак атрымаў заказ на чатыры кампазіцыі з {{нп5|Аповесць пра жыццё Аляксандра Неўскага|жыцця святога Аляксандра Неўскага|ru|Повесть о житии Александра Невского}} ў паўночнай частцы [[Храм Хрыста Збавіцеля|храма Хрыста Збавіцеля]] ў Маскве, а пасля смерці {{нп5|Цімафей Андрэевіч Неф|Ц. Нефа|ru|Нефф, Тимофей Андреевич}} — [[Прастол|запрастольны]] абраз [[Тайная вячэра|Апошняй вячэры]] для таго ж храма{{Sfn|Карпова|2008|с=224}}. Заказы былі з энтузіязмам успрыняты Семірадскім, паколькі давалі магчымасць эксперыментаваць, «пісаць карціны, не шкадуючы сродкаў і не асабліва разлічваючы на іх збыт»{{Sfn|Зорина|2008|с=25}}. Кардоны, напісаныя мастаком, былі найвысока зацверджаны ў сакавіку 1877 года, у красавіку ён прыбыў у Маскву і прыступіў да працы. Па папярэдніх эскізах Семірадскі выканаў працу ў храме ўсяго за 15 дзён{{Sfn|Карпова|2008|с=104}}, аднак ужо ў 1900 годзе [[фрэска]], намаляваная алейнымі фарбамі на тынкоўцы, моцна пацярпела ад вільгаці. Аўтар прапанаваў перапісаць пацярпелыя працы на металічным лісце, але ўзгадненні ішлі доўга, і да смерці мастака ў 1902 годзе так нічога зроблена не было{{Sfn|Лебедева|2006|с=90}}. У 1931 годзе храм Хрыста Збаўцы быў узарваны савецкімі ўладамі, аб роспісах Семірадскага можна меркаваць па захаваных фатаграфіях і падрыхтоўчых эскізах. Мастацкая інтэлігенцыя Расіі паставілася да размалёвак Семірадскага вельмі адмоўна, самую рэзкую крытыку выклікаў сюжэт «Аляксандр Неўскі прымае папскіх легатаў». У газеце «[[Санкт-Петербургские ведомости]]» ад 31 кастрычніка 1877 года асуджалася адсутнасць у карціне рэлігійнага зместу. Сам мастак, працуючы над храмавымі роспісамі, адштурхоўваўся ад італьянскай традыцыі эпохі Адраджэння, таму з пункту гледжання праваслаўнага канону дапусціў мноства вольнасцяў, але здолеў настаяць на сваім{{Sfn|Зорина|2008|с=28—29}}. Нягледзячы на крытыку, [[Алена Генадзеўна Зорына|А. Зорына]] прызнае «Тайную вячэру» адным з лепшых твораў Семірадскага. Ён падзяліў кампазіцыю на дзве візуальна роўныя часткі — паўкупал з глыбокай аконнай нішай наверсе і ніжнюю частку са сталом-пасадам, за якім і адбываецца дзеянне. «Семірадскі знайшоў залатую сярэдзіну паміж класічным спакоем і моцным рухам»{{Sfn|Зорина|2008|с=29}}. Працы працягнуліся ў 1878 годзе, калі вясной — летам Семірадскі падрыхтаваў эскізы «Хрышчэння Гасподняга» і «Уезду Ісуса Хрыста ў Іерусалім» для хорных вокнаў паўночнага і паўднёвага прыдзелаў храма. У «Хрышчэнні» вялікую ролю адыгрываў пейзаж, вытрыманы ў карычнева-зеленаватых танах. Архітэктоніка кампазіцыі вызначалася арачнай формай, што дазволіла мастаку паказаць зліццё сіл нябесных і зямных. Ва «Уездзе» арачнае афармленне дазволіла выказаць ідэю яднання Месіі з народам праз рытмічны паўтор ўзыходных і сыходных ліній. Тут жа выкарыстана інтэнсіўнае святлопаветранае асяроддзе, як і ў «Грэшніцы», калі прыцемнены пярэдні план, а задні — вельмі светлы. Гэтыя кампазіцыі выклікалі захапленне нават у Рэпіна, які назваў іх, нягледзячы на «італьяншчыну», — «адзіным аазісам ў храме Спаса»{{Sfn|Зорина|2008|с=29, 32—33}}. == Творчасць 1880—1890-х гадоў == [[Файл:Дом_Семирадского_в_Риме.JPG|злева|міні|Дом Семірадскага ў Рыме. Фота 1896 года]] [[Файл:Мастерская_Семирадского1.JPG|міні|Майстэрня Семірадскага ў Рыме. Бачная карціна «{{нп5|Хрысціянская Дырцэя ў цырку Нерона||ru|Христианская Дирцея в цирке Нерона}}»]] [[Файл:Мастерская_Семирадского2.JPG|міні|Яшчэ адзін выгляд майстэрні. Добра бачныя пад’ёмнікі для маштабных палотнаў]] Барацьба меркаванняў вакол «Светачаў хрысціянства», рэзкая крытыка з боку дэмакратычнай інтэлігенцыі і калег-мастакоў прывялі да таго, што Семірадскі ў пачатку 1880-х гадоў прыняў рашэнне канчаткова пасяліцца ў Рыме. Тым не менш, ён не адмовіўся ад падданства Расійскай імперыі, рэгулярна пасылаў свае працы на акадэмічныя выстаўкі ў Пецярбург, пастаянна прыязджаў на радзіму ў Польшчу. З 1879 года мастак стаў праводзіць лета з сям’ёй у маёнтку [[Радомска (гміна)|Стшалкова]] пад [[Радомска|Нова-Радамскам]] каля [[Чэнстахова]], які купіў у 1884 годзе{{Sfn|Карпова|2008|с=225—226}}. Аднак ён арганічней адчуваў сябе ў еўрапейскім акадэмічным асяроддзі, тады як у Расіі яго творчасць, пры практычна безумоўным ухваленні Акадэміі мастацтваў, пастаянна падвяргалася крытыцы дэмакратычнай інтэлігенцыі{{Sfn|Карпова|2008|с=94}}. У 1880 годзе мастак пачаў пабудову ўласнага дома ў Рыме, на віа Гаэта, які хацеў бачыць свайго роду сховішчам, аднак ён адразу апынуўся занесены ў даведнікі Рыма як славутасць{{Sfn|Лебедева|2006|с=6}}. Семірадскі прымаў у сябе гасцей толькі па серадах і нядзелях і, як пісаў {{нп5|Барыс Канстанцінавіч Білінскі|Б. Білінскі|ru|Билинский, Борис Константинович}}: «''ставіў сябе па-над сваёй эпохай і звязанымі з ёю пытаннямі, дамагаўся свабоды творчасці, але губляў сувязь з рэальным жыццём''»{{Sfn|Карпова|2008|с=95}}. Архітэктарам быў Ф. Азури, але мастак прымаў самы актыўны ўдзел у праектаванні і афармленні вілы (як называў яе ўладальнік). Пабудова была двухпавярховай, прычым майстэрня мастака дзялілася на парадную частку, дзе захоўваліся гатовыя творы мастацтва і рэквізіт для жывапісных работ (тут жа прымалі наведвальнікаў), і рабочую. Уласна рабочая студыя на другім паверсе была абсталявана пад’ёмнікамі для перамяшчэння вялікіх палотнаў. Дом быў абліцаваны [[Карарскі мармур|карарскім мармурам]] і ўпрыгожаны [[Іанічны ордар|іанічным]]<nowiki/>і [[пілястра]]мі; яго акружаў прасторны сад, дзе былі прадстаўлены разнастайныя экзатычныя расліны{{Sfn|Климов|2001|с=14}}. У 1938 годзе ён быў знесены, на яго месцы знаходзіцца будынак дырэкцыі фірмы «{{нп5|Pirelli||ru|Pirelli}}» і часткова — {{нп5|Пасольства Расіі ў Італіі|расійскай амбасады|ru|Посольство России в Италии}}{{Sfn|Карпова|2008|с=112}}. У 1882 годзе Семірадскі атрымаў заказ для [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Гістарычнага музея]] ў Маскве — карціны «Пахаванне руса ў Булгары» і «Трызна дружыннікаў Святаслава пасля бою пад Дарастолам». Прызначаліся яны для залы X стагоддзя і павінны былі наглядна паказваць жорсткасць нораваў да [[Хрышчэнне Русі|прыняцця на Русі хрысціянства]]. Сюжэты былі прапанаваны мастаку графам {{нп5|Аляксей Сяргеевіч Увараў|А. С. Уваравым|ru|Уваров, Алексей Сергеевич}}А. С. Уваровым, які і распрацоўваў ідэалогію экспазіцыі{{Sfn|Карпова|2008|с=118}}. Захавалася іх перапіска, у якой Семірадскі настойваў на ўвядзенні фігуры сляпца-{{нп5|Рапсод|рапсода|ru|Рапсод}} ў цэнтры кампазіцыі, а таксама адстойваў тры фігуры плакальшчыц справа{{Sfn|Карпова|2008|с=119}}. Семірадскі сур’ёзна падышоў да сваёй працы — у Рым яму дасылаліся замалёўкі зброі, упрыгажэнняў, арнаментаў і касцюмаў; акрамя таго, мастак пабудаваў макет, каб узгадніць памеры і кампазіцыю карцін з маштабам і афармленнем залы. Гэта зноў выклікала незадаволенасць рускіх мастакоў: «касмапаліт-паляк» нібыта быў не здольны пранікнуцца духам рускай гісторыі і перадаць яго на палатне{{Sfn|Карпова|2008|с=124}}. Паралельна з гіганцкімі шматфігурнымі кампазіцыямі, Семірадскі шмат працаваў з камернымі палотнамі, пераважна на сюжэты з антычнага жыцця, такія працы былі папулярныя ў сучаснікаў. Яскравым прыкладам такой працы з’яўляецца карціна 1878 года «{{нп5|Ваза ці жанчына|Жанчына або ваза?|pl|Wazon czy kobieta}}». Сюжэт гэтага твора павучальны: пажылому патрыцыю трэба зрабіць выбар паміж прыгажуняй-рабыняй і кітайскай вазай. Багаты рымлянін знаходзіцца ў роздуме, ён перапоўнены ўсякімі асалодамі. Намаляваны побач сын патрыцыя з захапленнем глядзіць на цела нявольніцы, не падзяляючы бацькавых цяжкасцяў з выбарам. Такім чынам, карціна з’яўляецца алегорыяй маладосці і старасці, тут на першы план вынесена тэма каштоўнасцяў і прыярытэтаў. Характэрна, што за спіной патрыцыя мастак намаляваў [[Кентаўры|кентаўра]] з калекцыі рымскага [[Капіталійскія музеі|Капіталійскага музея]], які сам па сабе з’яўляецца алегорыяй старасці{{Sfn|Карпова|2008|с=128}}. На думку [[Алена Уладзіміраўна Несцерава|А. Несцеравай]], дадзеная карціна паказвае, што «''Для Семірадскага людзі і прадметы аднолькава неадухаўлённыя ці, дакладней, адухаўлённыя аднолькава''»{{Sfn|Нестерова|2004|с=115}}. Карціна дэманстравалася ў Расіі на персанальнай выстаўцы Семірадскага ў 1890 годзе{{Sfn|Карпова|2008|с=131}}. [[Файл:1881_Siemiradzki_Tanz_der_Schwerter_anagoria.JPG|злева|міні|{{нп5|Танец сярод мячоў||ru|Танец среди мечей}}. ''[[Масква]], [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]]'' ''Паменшаная аўтарская копія са страчанага арыгінала'']] [[Файл:1881_Orgie_zu_Zeiten_des_Tiberius_anagoria.JPG|міні|{{нп5|Оргія часоў Тыберыя на востраве Капры||ru|Оргия времён Тиберия на острове Капри}}. ''Масква, Дзяржаўная Траццякоўская галерэя'']] У далейшым Семірадскі перанясе дзеянне сваіх антычных карцін на {{нп5|пленэр||ru|Пленэр}}, змяшчаючы персанажаў у пейзажное асяроддзе{{Sfn|Климов|2001|с=16}}. Гэты прыём стаў асновай яго аўтарскай інтэрпрэтацыі жанру «антычнай ідыліі». Аднак мастак жыў і фармаваўся ў эпоху рэалізму, таму яго антычныя фантазіі мелі цалкам рацыянальны падмурак. Так, у карціне «{{нп5|Танец сярод мячоў||ru|Танец среди мечей}}» сумешчаныя пейзажны вобраз італьянскага {{нп5|Паўднёвая Італія|Поўдня|ru|Южная Италия}} і матывы, верагодна, навеяныя балетам «[[Дон Кіхот (балет)|Дон Кіхот]]» у пастаноўцы [[Марыус Іванавіч Петыпа|М. Петыпа]], які Семірадскі бачыў у абедзвюх рэдакцыях 1869 і 1871 гадоў. Адметна тое, што пастава танцоркі на карціне амаль у дакладнасці паўтарае антычную фрэску пампейскай «[[Віла Містэрый|Вілы містэрый]]», якая была адкрыта толькі пасля смерці мастака. Верагодна, ён мог сустракаць падобныя матывы ў антычным вазапісу{{Sfn|Карпова|2008|с=131}}. Люстраной парай да «Танца сярод мячоў» з’яўляецца дакладна такога ж фармату і з аднолькавай формай рамы карціна 1881 года «{{нп5|Оргія часоў Тыберыя на востраве Капры||ru|Оргия времён Тиберия на острове Капри}}»{{Sfn|Карпова|2008|с=149}}. Антычнасць паўставала ў Семірадскага як {{нп5|Нараджэнне трагедыі з духа музыкі|ніцшэанскае супрацьпастаўленне|ru|Рождение трагедии из духа музыки}} двух пачаткаў — сонечнага апаланійскага і начнога дыянісійскага{{Sfn|Карпова|2008|с=147}}. Начныя сцэны ў спадчыне Семірадскага займалі істотнае месца яшчэ і таму, што мастак сур’ёзна захапляўся [[акультызм]]ам і праводзіў у сябе дома {{нп5|Спірытычны сеанс|спірытычныя сеансы|ru|Спиритический сеанс}}, што не перашкаджала яму быць вернікам каталіком, рэгулярна наведваюць [[касцёл]]{{Sfn|Карпова|2008|с=150}}. Сонечныя ідыліі Семірадскага былі формай кампенсацыі, за якой хаваліся пастаянныя дэпрэсіі і сумневы ў значнасці ўласнага таленту. Яны ж служылі прычынай містычных настрояў{{Sfn|Dużyk|1986|с=71}}{{Sfn|Карпова|2008|с=150—151}}. Начныя карціны Семірадскага публіцы не падабаліся і часцяком з цяжкасцю знаходзілі сабе пакупнікоў. Так, карціна «Ісаўрыйскія піраты, якія прадаюць здабычу» ў 1880 годзе была ўдастоена Залатога медаля на Сусветнай выстаўцы ў [[Мельбурн]]е, але, мяркуючы па фатаграфіях, у 1890-я гады ўсё яшчэ знаходзілася ў майстэрні мастака. Цяпер яна захоўваецца ў {{нп5|Харкаўскі мастацкі музей|Харкаўскім мастацкім музеі|ru|Харьковский художественный музей}}{{Sfn|Карпова|2008|с=153}}. У 1886 годзе Семірадскі скончыў палатно «Хрыстос у Марфы і Марыі», прызначанае для акадэмічнай выстаўкі ў Берліне. Традыцыйна мастак экспанаваў яго спачатку ў Акадэміі св. Лукі, дзе на аглядзе пабывала {{нп5|Маргарыта Савойская (каралева)|каралева Маргарыта|ru|Маргарита Савойская (королева)}}{{Sfn|Лебедева|2006|с=63}}. У 1887 годзе карціна была прадстаўлена на Акадэмічнай выстаўцы ў Пецярбургу, прычым адначасова з працай [[Васіль Дзмітрыевіч Паленаў|Паленава]] «{{нп5|Хрыстос і грэшніца||ru|Христос и грешница}}», паказанай на Перасоўнай выстаўцы. Рэцэнзенты адразу сталі разглядаць абедзве карціны ў комплексе, Семірадскі ганараваўся станоўчымі водгукамі за пейзажна-архітэктурны антураж і лірычнасць{{Sfn|Лебедева|2006|с=65}}. Урад Расіі купіў карціну для музея Імператарскай Акадэміі мастацтваў{{Sfn|Климов|2001|с=18}}.<center> <gallery heights="160" widths="240" caption="Гістарычныя і жанравыя працы Семірадскага 1880-1890-х гадоў"> Файл:Funeral of russian noble by Siemiradzki.jpg|Пахаванне руса ў Булгары. ''[[Масква]]. [[Дзяржаўны гістарычны музей]]'' Файл:Henryk Siemiradzki - Wazon czy kobieta?.jpg|Жанчына або ваза? (Складаны выбар). ''[[Музей Фабержэ ў Санкт-Пецярбургу]]'' Файл:Henryk Siemiradzki 007.jpeg|Ісаўрыйскія піраты, якія прадаюць здабычу. ''[[Харьковский художественный музей|Харкаўскі мастацкі музей]]'' Файл:Semiradsky Christ Martha Maria.jpg|Хрыстос у Марфы і Марыі. ''[[Санкт-Пецярбург]], [[Дзяржаўны Рускі музей]]'' </gallery> </center> === «Фрына на свяце Пасейдона ў Элеўзіне» === [[Файл:Henryk_Siemiradzki,_Frine_alle_feste_di_Poseidone_a_Eleusi,_1889,_dettaglio_1.jpg|міні|282x282пкс|Фрына са служанкамі (дэталь карціны)]] На мяжу 1880-1890-х гадоў прыпадае найвышэйшы пік папулярнасці Семірадскага, які нязменна атрымліваў узнагароды на акадэмічных выстаўках у Пецярбургу. Публіка ў жывапісу Семірадскага шанавала захапляльнасць і занімальнасць сюжэтаў. Нават назвы палотнаў, па выразе А. Несцеравай, "гучаць як загалоўкі жаночых раманаў, б’юць, напэўна, і паразяць сэрца абывацеляў, якія прагнуць прыгод "{{Sfn|Нестерова|2004|с=113—115}}. У гэты перыяд быў створаны адзін з найбольш вядомых яго твораў — «{{нп5|Фрына на свяце Пасейдона ў Элеўзіне||ru|Фрина на празднике Посейдона в Элевзине}}»{{Sfn|Карпова|2008|с=163}}. Задума гіганцкага па памерах палатна (390 × 763,5 см) ставіцца да 1886 года, калі Семірадскі думаў аб удзеле ў будучай [[Сусветная выстаўка (1889)|Сусветнай выстаўцы ў Парыжы ў 1889 годзе]]. Адначасова ён звярнуўся да працы [[Жан-Леон Жэром|Ж.-Л. Жэрома]] «{{нп5|Фрына перад арэапагам|Фрына перад суддзямі|ru|Фрина перед ареопагом}}» (1861), якога публіка абвінаваціла ў смакаванні аголенасці. Семірадскі хацеў стварыць пачуццёвы твор, які, аднак, будучы эратычным, застанецца ў рамках прыстойнасцяў{{Sfn|Нестерова|2004|с=115—116}}. Для напісання пейзажу Семірадскі спецыяльна ездзіў у Грэцыю — у {{нп5|Элефсіс|Элеўзін|ru|Элефсис}}, дзе некалі ладзіліся [[Элеўсінскія містэрыі|антычныя містэрыі]]{{Sfn|Карпова|2008|с=166}}. Карціна стала галоўным экспанатам выстаўкі Семірадскага ў Акадэміі мастацтваў 1889 года; яе наведала каля 30 000 чалавек{{Sfn|Карпова|2008|с=168}}. Для найбольшай эфектнасці Семірадскі распарадзіўся прыцьміць выставачную залу, а карціна асвятлялася электрычнымі лямпамі {{нп5|Свечка Яблачкава|Яблачкава|ru|Свеча Яблочкова}}{{Sfn|Карпова|2008|с=172}}. Прама з персанальнай выстаўкі «Фрына» была набытая імператарам [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандрам III]], прычым яго вялікасць упершыню заявіў пра намер стварыць у Пецярбургу музей рускага мастацтва. [[Рыгор Рыгоравіч Мясаедаў|Р. Р. Мясаедаў]] пры гэтым абурана пісаў Стасаву: «Хіба гэта руская карціна?» — і называў Семірадскага «чартапалохам»{{Sfn|Карпова|2008|с=173}}. Спецыялісты ацэньваюць куплю «Фрыны» як элемент імперскай прапаганды дзяржаўнага прыярытэту над нацыянальным, а роўна і ўкаранення класічнай адукацыі ў Расіі — «педагагічнага класіцызму»{{Sfn|Карпова|2008|с=173—175}}. Еўрапейскія экспазіцыі «Фрыны» дадалі Семірадскаму ўзнагарод: ён стаў членам Турынскай акадэміі і членам-карэспандэнтам [[Акадэмія вытанчаных мастацтваў (Францыя)|Французскай Акадэміі вытанчаных мастацтваў]]<ref>[[Сомов, Андрей Иванович|А. И. Сомов]]. [[wikisource:ru:ЭСБЕ/Семирадский, Генрих Ипполитович|Семирадский, Генрих Ипполитович]] // [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]]. T. XXIX, кн. 57. — СПб., 1900. — С. 456.</ref>. == Позні перыяд == [[Файл:Семирадский_Портрет_римлянки.jpg|міні|Партрэт маладой рымлянкі. Эскіз да карціны «Фрына на свяце Пасейдона ў Элеўзіне». ''Масква, прыватны збор'']] Антычныя працы Семірадскага аб’ядноўваюць з творчай спадчынай такіх мастакоў, як {{нп5|Фёдар Андрэевіч Броннікаў|Ф. А. Броннікаў|ru|Бронников, Фёдор Андреевич}}, {{нп5|Сцяпан Уладзіслававіч Бакаловіч|С. У. Бакаловіч|ru|Бакалович, Степан Владиславович}}, {{нп5|Васіль Сяргеевіч Смірноў (мастак)|В. С. Смірноў|ru|Смирнов, Василий Сергеевич (художник)}}, браты {{нп5|Павел Аляксандравіч Свядомскі|П. А.|ru|Сведомский, Павел Александрович}} і {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Свядомскі|А. А. Свядомскія|ru|Сведомский, Александр Александрович}}, у асаблівы кірунак акадэмічнага класіцызму — стыль «{{нп5|неагрэк||ru|Неогрек}}». Аднак Семірадскі вылучаецца тэматычнай і жанравай разнастайнасцю, так, у яго ёсць камерны цыкл, прысвечаны італьянскім манастырам. Пазнейшыя антычныя ідыліі 1890-х гадоў сведчаць, што Семірадскі спрабаваў збольшага адаптаваць дасягненні французскага [[імпрэсіянізм]]у, што прыкметна ў карціне «Загадка» (1896, прыватны збор). Арганічнага сінтэзу не атрымалася — пейзаж другога плана з напрыскамі чырвоных кропак-кветак, блізкі да рашэнняў [[Клод Манэ|Клода Манэ]] і [[П’ер Агюст Рэнуар|Рэнуара]], успрымаецца як незавершанасць{{Sfn|Карпова|2008|с=189}}. Для Семірадскага некаторыя жанры былі, хутчэй, дапаможнымі і нават выконвалі функцыі «творчай лабараторыі». Такія яго партрэты, якія дазвалялі адпрацоўваць новыя прыёмы, а таксама служылі крыніцай для фундаментальных твораў. Напрыклад, «Партрэт маладой рымлянкі» 1889 года быў выкарыстаны ў кампазіцыі «Фрыны» — мадэль змешчана ў цені ў цэнтральнай частцы карціны{{Sfn|Карпова|2008|с=192—193}}. Для партрэтаў Семірадскі любіў выбіраць фон з кветкавым малюнкам. Круг мадэляў не вычэрпваўся «грачанкамі» і «рымлянкамі» — мастак стварыў у 1880-я — 1890-я гады шэраг партрэтаў сучаснікаў, у тым ліку сваіх бацькоў і сыноў. Яны адзначаны псіхалагізмам, увагай да характару, узросту, унутранаму свету адлюстраваных людзей{{Sfn|Карпова|2008|с=193}}. [[Файл:Siemiradzki_Martyrdom_of_Saints_Timothy_and_Maura.jpg|злева|міні|Пакутніцтва св. Цімафея і яго жонкі Маўры. ''[[Варшава]], [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальны музей]]'']] Жанр драмы тым не менш быў недаступны Семірадскаму. Па думку {{нп5|Таццяна Львоўна Карпава|Т. Карпавай|ru|Карпова, Татьяна Львовна}}, рашэнне супярэчнасці паміж «выдатным і жахлівым» — гэта наогул невырашальная праблема для акадэмічнага мастацтва{{Sfn|Карпова|2008|с=156}}. Характэрная для Семірадскага ўвага да дэталяў, у прыватнасці, гістарычнай бутафорыі, ураўнаважанасці кампазіцыі глушыць эмацыйнае ўздзеянне карціны і нівеліруе псіхалогію галоўных дзеючых асоб. Напісаная ў 1885 годзе карціна «Пакутніцтва св. Цімафея і яго жонкі Маўры» на сюжэт адной з самых драматычных [[Агіяграфія|агіяграфій]] ранняга хрысціянства — падчас ганенняў на хрысціян муж і жонка апынуліся раскрыжаваны адзін насупраць аднаго, — апынулася вельмі няўдалай, «''ператварылася ў бутафорскую тэатральную сцэну''»{{Sfn|Карпова|2008|с=157—159}}. У 1890-я гады, паралельна са [[Станковае мастацтва|станковымі кампазіцыямі]], Семірадскі браўся за афармленне дэкаратыўных пано для інтэр’ераў. Ён напісаў плафон для {{нп5|Палац Пжэбяндоўскіх (Варшава)|палаца графаў Завішаў|pl|Pałac Przebendowskich w Warszawie}} у [[Варшава|Варшаве]], а таксама карціну «Апафеоз Каперніка» для {{нп5|Бібліятэка Варшаўскага ўніверсітэта|бібліятэкі Варшаўскага універсітэта|pl|Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie}} (страчаная). У пачатку 1900-х гадоў ён распісаў бакавыя сцены эстрады {{нп5|Варшавская філармонія|Варшаўскай філармоніі|pl|Filharmonia Narodowa}}, а таксама заключыў дагавор на роспіс Залы антычнасці [[Дзяржаўны музей выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна|Музея вытанчаных мастацтваў]] у Маскве — [[Фрыз (архітэктура)|фрыз]] з выявай руінаў Рыма, але ўжо не паспеў яго выканаць{{Sfn|Карпова|2008|с=194}}. У 1894 і 1900 гадах мастак выканаў роспіс [[Тэатральная заслона|курцін]] — заслонаў {{нп5|Курціна тэатра Юліуша Славацкага ў Кракаве|Кракаўскага|pl|Kurtyna Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie}} і [[Львоўскі нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета імя Саламіі Крушальніцкай|Львоўскага]] тэатраў{{Sfn|Карпова|2008|с=195}}. У гэтых працах Семірадскі звяртаецца да шырокіх абагульненняў, у прыватнасці, уводзячы алегорыі Святла і Цемры. Курціны выклікалі неадназначную ацэнку, паколькі ў стагоддзе [[мадэрн]]а здаваліся у стылявым дачыненні архаічнымі. Заслона тэатра ў Львове выклікала наступную рэакцыю крытыка: «''…заслона г-на Семірадскага — паўсталы з магілы прывід блажэннай памяці акадэмічнага мастацтва''»<ref>''Д. Г. Н.'' Живопись в Варшаве // [[Искусство и художественная промышленность]]. — 1901. — № 6. — С. 179.</ref>. Гэта заслона захавалася і цяпер з’яўляецца славутасцю Львова, якую выкарыстоўваюць вельмі нячаста{{Sfn|Карпова|2008|с=201}}. Апошняя буйная кампазіцыя Семірадскага — «{{нп5|Хрысціянская Дырцэя у цырку Нерона||ru|Христианская Дирцея в цирке Нерона}}», пачатая яшчэ ў 1885 годзе, была завершана ў 1897 годзе і паказана на акадэмічнай выставе ў Пецярбургу і Маскве ў 1898 годзе. Крытыка і гледачы прынялі яе холадна, пры жыцці мастака яна так і не была прададзеная. У карціне адсутнічалі звыклыя для Семірадскага пленэрные эфекты і з’явы паўднёвай прыроды, недарэчнай здавалася і аголенасць распятай паміж рагоў быка хрысціянкі. Кампазіцыя карціны як бы распадалася на часткі і выглядала «вымучанай», хоць вобраз Нерона адносілі да поспехаў мастака{{Sfn|Карпова|2008|с=202}}. Крытыкі нават заявілі, што карціна ўяўляе сабой ілюстрацыю да рамана [[Генрык Сянкевіч|Г. Сянкевіча]] «{{нп5|Quo vadis||ru|Камо грядеши (роман)}}», што надзвычай знервавала Семірадскага, ён быў вымушаны даваць тлумачэнні ў друку{{Sfn|Лебедева|2006|с=89—90}}. [[Файл:Siemiradzki-Skalka.jpg|злева|міні|Саркафаг Семірадскага ў Крыпце заслужаных]] [[Файл:Похороны_Семирадского.JPG|міні|Пахаванне Семірадскага. Фота з ''Tygodnik illustrowany''. No 2, 1902 год. S. 597]] З восені 1901 года Семірадскі захварэў надзвычай пакутлівай хваробай — {{нп5|Рак языка|ракам языка|pl|Rak języka}}{{Sfn|Карпова|2008|с=204}}. Лета 1902 года выдалася ў Рыме гарачым, хворага мастака было вырашана перавезці на радзіму ў Польшчу. 20 жніўня 1902 года датавана яго завяшчанне, у якім ён пакідаў жонцы маёнтак Стшалкова, дом у ваколіцах Варшавы і дом у Рыме з усёй маёмасцю і творамі мастацтва (уся маёмасць мастака ацэньвалася ў 400 тыс. руб.{{Sfn|Климов|2001|с=19}}), а кожнаму з дзяцей — па 60 000 руб.{{Sfn|Карпова|2008|с=221}} Ён памёр 23 жніўня 1902 года ў маёнтку Стшалкова і быў пахаваны ў Варшаве побач з магіламі бацькі і маці. Аднак 26 верасня 1903 года яго прах быў перанесены ў [[Кракаў]], у [[Крыпта заслужаных на Скалцы|Крыпту заслужаных]] ў [[Базіліка Святога Арханёла Міхаіла (Кракаў)|царкве святога Станіслава]]{{Sfn|Карпова|2008|с=205}}. == Спадчына == Некралог, апублікаваны ў газеце «{{нп5|Петербургский листок||ru|Петербургский листок}}», быў азагалоўлены «Вялікі класік». Ананімны аўтар артыкула назваў Семірадскага «Вялікім Панам», абыграўшы як любоў мастака да сюжэтаў з антычнай гісторыі, так і яго польскае паходжанне{{Sfn|Зорина|2008}}. Па словах {{нп5|Таццяна Львоўна Карпава|Т. Л. Карпавай|ru|Карпова, Татьяна Львовна}}, некралогі Семірадскага былі аднадушныя ў тым, што «памёр апошні класік рускага мастацтва»{{Sfn|Карпова|2008}}. У прыватнасці, яна піша: {{Пачатак цытаты}} У рускім мастацтве, зусім не багатым на бліскучых салонных жывапісцаў, Семірадскі застаўся свайго роду дзіўным «рарытэтам», віртуозам-штукаром, высокай пробы рамеснікам, творы якога да гэтага часу захавалі здольнасць захапляць і захапляць{{Sfn|Карпова|2008}} {{Канец цытаты}} У пачатку XX стагоддзя ў асяроддзі мастакоў [[мадэрн]]у імя Семірадскага карысталася значна вялікай павагай, чым у коле перасоўнікаў. [[Міхаіл Аляксандравіч Урубель|М. А. Урубель]] у рускім мастацтве прызнаваў толькі [[Аляксандр Андрэевіч Іванаў|А. А. Іванава]], [[Архіп Іванавіч Куінджы|А. І. Куінджы]] і Семірадскага{{Sfn|Карпова|2008|с=208}}. [[Леон Бакст]], чытаючы субратам па «{{нп5|Свет мастацтва (аб'яднанне)|Свету мастацтва|ru|Мир искусства (объединение)}}» лекцыі, тэмай для першых з іх абраў менавіта творчасць Семірадскага. Для членаў аб’яднання Семірадскі з яго панэстэтызмам і ўвагай да формы ўвасабляў заклік да ўспрымання эстэтыкі формы і адначасова увазе да фармальных уласцівасцяў мастацтва{{Sfn|Карпова|2008|с=208}}. [[Файл:Chopin_concert.jpg|злева|міні|Шапэн, які грае на фартэпіяна ў салоне князя Радзівіла. ''Прыватны збор'']] [[Файл:StrzalkowDwor1.jpg|міні|Дом у маёнтку Семірадскага Стшалкова. ''Фота 2012 года'']] [[Аляксандр Мікалаевіч Бенуа|Аляксандр Бенуа]] ў манаграфіі «Руская школа жывапісу» (1904) пісаў, што ў некаторым дачыненні Семірадскі «''мог бы сысці за наватара''». Аднак, у агульным, негатыўнае стаўленне да мастака перамагло. Збольшага гэта адбывалася з-за касмапалітычнасці мастака і яго пагарды да праблем сучаснасці: у эпоху, заклапочанасці нацыянальнай ідэяй, ён успрымаўся чужынцам як у рускай нацыянальнай школе, так і польскай. Так, [[Павел Міхайлавіч Траццякоў]] прынцыпова не купляў палотнаў Семірадскага, адмаўляючы яму ў праве называцца рускім мастаком{{Sfn|Климов|2001}}. Пры ўсёй захопленай увазе шэрагу сучаснікаў Семірадскі быў чужы менавіта польскаму нацыянальнаму асяроддзю, і нават яго працы ў Кракаве і Львове за мінімальныя ганарары не змянілі да яго адносіны{{Sfn|Карпова|2008}}. Адзінай маляўнічай працай Семірадскага на польскую тэму з’яўляецца карціна «Шапэн у князя Радзівіла» (1887)<ref>{{cite web|url=http://www.centre.smr.ru/win/artists/semirad/biogr_semirad.htm|title=Генрих Ипполитович Семирадский|accessdate=2016-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191104223040/http://www.centre.smr.ru/win/artists/semirad/biogr_semirad.htm|archivedate=4 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref>. Сустракаюцца, зрэшты, і меркаванні, што творчасць Семірадскага ўкаранёна ў польскім нацыянальна-вызваленчым руху: {{Пачатак цытаты}} Гэта ў Расіі «Ганіцелі ў хрысціян ля ўваходу ў катакомбы» і «[[Светачы хрысціянства (Паходні Нерона)|Паходні Нерона]]» ўспрымаліся як нешта прыгожа-антычнае ў духу [[Лоўрэнс Альма-Тадэма|Лоўрэнса Альма-Тадэмы]]. Тады як польскія патрыёты цудоўна разумелі, наколькі блізкі Генрык Семірадскі Генрыку Сянкевічу з яго «[[Quo vadis (раман)|Quo vadis]]», і атаясамлялі сябе з хрысціянскімі пакутнікамі часоў неронаўскай імперыі, і верылі, што ўсеўладдзе Расійскай імперыі не вечна<ref>{{cite web|url=http://195.68.141.180/doc/1176794|title=Художественный патриотизм. «Символ и форма» в ГМИИ имени Пушкина|author=Анна Толстова|publisher=Журнал «Коммерсантъ Weekend». — 2009. — № 21 (117)|accessdate=2016-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306052506/http://195.68.141.180/doc/1176794|archivedate=2016-03-06|url-status=dead}}</ref>. {{Канец цытаты}} У перыяд росквіту [[авангард]]у Семірадскі быў забыты. Музеі перасталі купляць тыя яго творы, што засталіся, мноства рэчаў былі страчаны або рассеяны па прыватных зборах Германіі, Польшчы, [[Беларусь|Беларусі]], Украіны і Расіі. Авангардыстаў Семірадскі раздражняў ужо не касмапалітызмам, а непраяўленасцю аўтарскага «Я» і бясстрастнасцю{{Sfn|Карпова|2008}}. Доўгія гады адзінай працай аб ім заставалася манаграфія яго сябра — скульптара {{нп5|Станіслаў Левандоўскі|С. Левандоўскага|ru|Станіслав Левандовський}}, апублікаваны на польскай мове ў Варшаве ў 1904 годзе<ref>''Stanisław Lewandowski''. Henryk Siemiradzki. — Warszawa: Gebethner & Wolff, 1904. — 125 s.</ref>. Стаўленне да Семірадскага, і да акадэмічнага і салоннага мастацтва наогул, стала мяняцца толькі ў апошняй чвэрці XX стагоддзя. У 2002 годзе на Украіне ў гонар 100-годдзя скону мастака прайшлі навуковыя канферэнцыі, прысвечаныя яго творчасці, тады ж на месцы яго нараджэння — у [[Пэчэнігы|Печанегах]] — быў адкрыты помнік, выліты {{нп5|Сейфадзін Алі аглы Гурбанаў|С. Гурбанавым|ru|Гурбанов, Сейфаддин Али оглы}}{{Sfn|Зорина|2008}}. У кастрычніку 2004 года ў Траццякоўскай галерэі адкрылася выстаўка «Палонныя прыгажосці. Рускае акадэмічнае і салоннае мастацтва 1830-1910-х гадоў», дзе былі прадстаўлены «Фрына» і некаторыя іншыя працы Семірадскага<ref>{{Cite web|url=http://magazines.russ.ru/znamia/2006/1/mu21.html|title=В поисках красоты|author=Я. Муратова|publisher=Знамя. — 2006. — № 1|accessdate=2016-02-12}}</ref>. У 2004 годзе была апублікавана манаграфія [[Алена Уладзіміраўна Несцерава|А. У. Несцеравай]] пра салонным і акадэмічным мастацтве, чатыры працы, прысвечаныя непасрэдна Семірадскаму, выйшлі ў 1997—2006 гадах. У 2008 годзе пабачыў свет альбом-каталог {{нп5|Таццяна Львоўна Карпава|Т. Л. Карпавай|ru|Карпова, Татьяна Львовна}} — куратара выстаўкі «Палонныя прыгажосці». З 20 снежня 2017 па 2 красавіка 2018 года ў {{нп5|Корпус Бенуа|корпусе Бенуа|ru|Корпус Бенуа}} [[Дзяржаўны Рускі музей|Дзяржаўнага Рускага музея]] праходзіла энцыклапедычная выстаўка «Генрых Семірадскі і калонія рускіх мастакоў у Рыме», прымеркаваная да 175-годдзя з дня нараджэння акадэміста<ref>{{Cite web|url=http://www.rusmuseum.ru/benois-wing/exhibitions/henri-semiradzki-and-the-colony-of-russian-artists-in-rome-to-the-175th-anniversary-of-henry-semirad/|title=Генрих Семирадский и колония русских художников в Риме|author=|publisher=Государственный Русский музей|accessdate=2018-03-24}}</ref>. Пасля адраджэння цікавасці да салонна-акадэмічнага мастацтва, працы Семірадскага цэняцца на антыкварным рынку. У 2011 годзе аўтарская копія карціны «{{нп5|Танец сярод мячоў||ru|Танец среди мечей}}» была прададзеная на аўкцыёне Sotheby’s у [[Нью-Ёрк]]у за 2 млн. 098 тысяч [[Долар ЗША|долараў]] (пры пачатковай ацэнцы ў 600—800 тысяч долараў) — гэта рэкордны [[аўкцыён]]ны кошт для карцін Семірадскага<ref name="rbk_sothebys">{{Cite web|title=За русское искусство платят миллионы|work=|author=|publisher=РБК daily — www.rbcdaily.ru|url=http://www.rbcdaily.ru/2011/04/14/lifestyle/562949980063302|date=|format=HTML|accessdate=13.09.2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bol4PX9Q?url=http://www.rbcdaily.ru/2011/04/14/lifestyle/562949980063302|archivedate=2012-10-31}}</ref>. У кастрычніку 2015 года ў [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскім універсітэце]] на будынку бібліятэкі была ўрачыста адкрыта мемарыяльная дошка Г. Семірадскага. Памятны знак быў створаны скульптарам {{нп5|Аляксандр Мікалаевіч Рыдны|Аляксандрам Рыдным|ru|Рідний Олександр Миколайович}}. Таксама паведамлялася, што ў гонар Семірадскага ў будынку ўніверсітэта была адкрыта карцінная галерэя<ref>{{Cite web|author=Марина Шевченко|title=В Харькове открыли мемориальную доску известному художнику|url=http://www.sq.com.ua/rus/news/obschestvo/27.10.2015/v_harkove_otkryli_memorialnuyu_dosku_izvestnomu_hudozhniku/|date=27.10.2015|publisher=Status quo|accessdate=2016-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|author=Юлия Жукова|title=Мемориальная доска и именная галерея. В Харькове увековечили память Генриха Семирадского|url=http://www.objectiv.tv/271015/120338.html|date=27 октября 2015|publisher=Медиа группа «Объектив», Харьков|accessdate=2016-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|title=Торжественные мероприятия, посвященные выдающемуся художнику, воспитаннику университета Генриху Семирадскому|url=http://www.univer.kharkov.ua/ru/general/univer_today/announce?news_id=1685|date=27 октября 2015|publisher=Харьковский национальный университет имени В. Н. Каразина|accessdate=2016-09-16}}</ref>. == Творы == * {{нп5|Спіс карцін Генрыха Семірадскага||ru|Список картин Генриха Семирадского}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Зорина Е.|загаловак=Семирадский|месца=М.|выдавецтва=Белый Город|год=2008|старонак=48|isbn=978-5-7793-1431-2|ref=Зорина}} * {{кніга | аўтар = [[Таццяна Львоўна Карпава|Карпова Т. Л.]] | загаловак = Генрих Семирадский: Альбом | выдавецтва = {{СПб.}}: Золотой век | год = 2008 | старонак=400 | ref = Карпова }} * {{кніга | аўтар = Климов П. Ю. | загаловак = Генрих Семирадский | выдавецтва = {{М.}}: Арт-родник | год = 2001 | старонак=72 | старонкі= | ref = Климов }} * {{кніга | аўтар = Лебедева Д. Н. | загаловак = Генрих Семирадский | выдавецтва = {{М.}}: Арт-родник | год = 2006 | старонак=96 | старонкі= | ref = Лебедева }} * {{кніга | аўтар = Нестерова Е. В. | загаловак = Поздний академизм и Салон: Альбом | выдавецтва = {{СПб.}}: Аврора; Золотой век | год = 2004 | старонак=472 | старонкі= | ref = Нестерова }} * {{кніга | аўтар = Józef Dużyk. | загаловак = Siemiradzki. Opowieść biograficzna | выдавецтва = Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza | год = 1986 | старонак=613 | старонкі= | ref = Dużyk }} * {{кніга | аўтар = Franciszek Stolot. | загаловак = Henryk Siemiradzki | выдавецтва = Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie | год = 2001 | старонак=79 | старонкі= | ref = Stolot }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Семирадский, Генрих Ипполитович}} * {{кніга|аўтар=С. Н. Кондаков|частка= |спасылка частка= |загаловак=Юбилейный справочник Императорской Академии художеств. 1764-1914|арыгінал= |спасылка=https://dlib.rsl.ru/viewer/01004180464#?page=183 |адказны=|выданне= |месца= Спб.|выдавецтва=Товарищество Р.Голике и А.Вильборг|год= 1915|том=2 |старонкі=178 |старонак=454|серыя= |isbn=|тыраж=|ref=Справочник Императорской Академии художеств}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Cite web|url=http://www.centre.smr.ru/win/artists/semirad/biogr_semirad.htm|title=Биография|accessdate=2015-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191104223040/http://www.centre.smr.ru/win/artists/semirad/biogr_semirad.htm|archivedate=4 лістапада 2019|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://gallerix.ru/album/Semiradsky|title=Галерея картин Генриха Семирадского|accessdate=2015-06-25}} * {{Cite web|url=http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Siemiradzki/Index.htm|title=Галерея работ|accessdate=2015-06-25}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Семірадскі Генрых}} [[Катэгорыя:Перапахаваныя]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пенсіянеры Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Семірадскія|Генрых Іпалітавіч]] 63410es5tae8cyuopv09k6mqf94lzr8 Гісторыя Афганістана 0 677011 5143444 5141299 2026-05-19T11:56:00Z DBatura 73587 5143444 wikitext text/x-wiki [[Афганістан]] мае магутны цывілізацыйны падмурак — гісторыя краіны сягае на шмат тысячагоддзяў у мінулае. У рэлігійна-цывілізацыйным ракурсе у ёй можна выдзеліць чатыры самых значыных перыяды: зараастрысцкі, эліністычны, будысцкі, мусульманскі. У ХІХ стагоддзі Афганістан апынуўся на мяжы расійскай і брытанскай сфер інтарэсаў, але сталай калоніяй ніводнай з вялікіх дзяржаў так і не стаў. У 1919 Афганістан канчаткова пазбавіўся замежных уплываў і ператварыўся ў цалкам незалежную манархію. Перыяд з 1989 года стаў самым трагічным у гісторыі краіны і адзначыўся [[Афганская вайна (1979—1989)|савецкай акупацыяй]], міжусобнай вайной, таталітарным фундаменталісцкім рэжымам [[Талібан|талібаў]]. == Старажытнасць == [[Файл:ScythianBelt.jpg|thumb|Скіфскі пояс, «бактрыйскае золата»]] Слядам чалавека на тэрыторыі сучаснага Афганістана сама меней 50 тысяч гадоў. Да аселага ладу жыцця на афганскай зямлі людзі перайшлі каля 9000 тысяч гадоў таму. Паступова тут паўсталі Бактрыйска-Маргіянская (яе паўднёвая ўскраіна), Гільмендская і [[Індская цывілізацыя|Індская]] (паўночная ўскраіна) цывілізацыі. Наступная міграцыя індаарыйцаў прывяла да новага цывілізацыйнага ўздыму, і ў канцы ІІ- першай палове І тыс. да н.э. Афганістан з’яўляўся ўсходняй ускраінай [[Зараастрызм|зараастрысцкага]] свету. У VI стагоддзі да н.э. рэгіён становіцца правінцыяй персідскай імперыі Ахеменідаў. Праз два стагоддзі сюды прыходзіць [[Аляксандр Македонскі]], і, пабраўшыся шлюбам з бактрыйкай [[Раксана]]й, распачынае Кабульскую (фактычна, Індыйскую) кампанію. У спадчыну ад македонцаў застаеецца [[Грэка-Бактрыйскае цароства]] — усходні фарпост [[элінізм]]у. Заваёвы Маур’яў прывялі да пранікнення ў рэгіён будызму, што паступова ператварыўся ў пануючую рэлігію, і індуізму. На рубяжы тысячагоддзяў тут паўстала [[Кушанскае царства]], у якім на працягу трох стагоддзяў поплеч квітелі будызм, індуізм і хрысціянства. == Сярэднявечча == [[Файл:Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|thumb|left|Блакітная мячэць у [[Мазары-Шарыф]]е, XV ст]] У VII стагоддзі пачалося пранікненне ісламу з захаду. Апорнымі пунктамі для новай рэлігіі сталі гарады Герат і Зарандж, што кантраляваліся Сасанідамі. Цалкам тэрыторыя Афганістана была ісламізавана паміж ІХ і ХІІ стагоддзямі цягам кіравання дынастый Сафарыдыў, Саманідаў, Газнарыдаў і Гурыдаў. У высокім і познім Сярэднявеччы і на пачатку Новага часу зямля Афганістана часткова ўваходзіла ў склад розных імперый: дзяржавы Харэзмшахаў, Дэлійскага султаната, імперыі Цімура, імперыі Вялікіх Маголаў, Сефевідскага Ірана. == Новы час == [[Файл:The army of the Indus entering Kandahar.jpg|thumb|Брытанцы ўваходзяць у Кандагар, 1840]] Гісторыя Афганістана як згуртавання афганскіх плямёнаў пачынаецца ў 1707 годзе, калі пуштунскі правадыр Мір Вайс-хан Хатакі, заснавальнік [[Хатакі|дынастыі Хатакі]], абвясціў незалежнасць ваколіц Кандагара ад Сефевідаў. Імперыя Хатакі дасягнула найвышэйшага ўздыму ў 1720-х, аднак у 1729-м яе войска было ўшчэнт разбіта, а ўсе заваёвы — страчаны. Першая цэнтралізаваная дзяржава на тэрыторыі сучаснага Афганістана са сталіцай зноў жа ў Кандагары была створана ў 1747 годзе палкаводцам іранскай арміі, пуштунам [[Ахмад-шах Дурані|Ахмад-ханам]], заснавальнікам дынастыі Дурані. У 1776 Дурані перанеслі цэнтр сваёй дзяржавы ў Кабул, а горад Пешавар (сучасны Пакістан) стаў зімняй сталіцай. Наступныя падзеі развіваліся на фоне разгорнутай у XIX стагоддзі барацьбы Англіі і Францыі за ўплыў у зоне Персідскага заліва, руху Расіі на поўдзень, захопу сікхамі Пенджаба і Сінда. У 1823 быў захоплены сікхамі Пешавар. Сам жа Афганістан стаў буфернай зонай паміж Брытанскай Індыяй і Расійскім Туркестанам у геапалітычным суперніцтве, што атрымала назву «Вялікая гульня». Адной з галоўных падзей «Гульні» стаў захоп Афганістана брытанскімі войскамі падчас Першай Афгана-Брытанскай вайны (1839—1842). Аднак нязвыкла суровыя для індыйскіх карпусоў зімы і супраціў мясцовых плямёнаў змусілі падданых каралевы пакінуць непрыветныя горы. == Найноўшая гістрыя. Незалежны Афганістан == У 1919 годзе ў выніку перавароту да ўлады ў Кабуле прыйшоў эмір Аманула-хан, які аб’яднаў канфліктуючыя групоўкі і ўзяў курс на сацыяльна-палітычныя і эканамічныя рэформы, каб ліквідаваць феадалізм. З 1933 па 1973 гады Афганістан з’яўляўся канстытуцыйнай манархіяй. 17 ліпеня 1973 года ў выніку перавароту, які ўзначальваў Мухамед Дауд, быў зрынуты кароль [[Захір-шах|Махамад Захір Шах]] і абвешчана Рэспубліка Афганістан. [[Файл:Jamiat e-Islami in Shultan Valley 1987 with Dashaka.jpg|thumb|Маджахеды, 1897]] У красавіку 1978 года, пасля так званай «красавіцкай рэвалюцыі», да ўлады прыйшла [[Народна-дэмакратычная партыя Афганістана]] (НДПА). Краіна была абвешчана Дэмакратычнай Рэспублікай Афганістан (ДРА). Вышэйшым органам улады стаў Рэвалюцыйны савет, які ўзначаліў [[Нур Махамад Таракі|Нур Мухамед Таракі]]. Дзеючая на той момант Канстытуцыя ад 14 лютага 1977 года была адменена. 16 верасня 1979 года Таракі быў адхілены ад улады яго найбліжэйшым паплечнікам [[Хафізула Амін|Хафізулой Амінам]], які перад гэтым займаў пасаду Прэм’ер-міністра і Міністра Абароны Афганістана. Нягледзячы на просьбы кіраўніцтва СССР і асабіста Генеральнага сакратара ЦК КПСС Леаніда Брэжнева, 9 кастрычніка 1979 года Таракі быў забіты па загадзе Аміна (задушаны падушкамі). 25 снежня 1979 года па дамоўленасці з кіраўніком краіны Х.Амінам і з мэтай аказання падтрымкі ўраду НДПА ў Афганістан былі [[Афганская вайна (1979—1989)|ўведзены савецкія войскі]]. Амін выказаў прадзяку савецкаму кіраўніцтву. 27 снежня 1979 года савецкія спецгрупы штурма захапілі ўрадавую рэзідэнцыю ў Кабуле і забілі Аміна. Падчас бою загінулі больш як 200 афганскіх салдат і афіцэраў, два малалетнія сыны Аміна і чатырнаццаць савецкіх вайскоўцаў. Савецкія войскі знаходзіліся ў Афганістане да 1989 года. Значная частка афганскага народу паднялася на ўзброеную барацьбу з «абмежаваным кантынгентам» вялікага паўночнага суседа і мясцовымі фармаваннямі фактычна марыянетачнага прэзідэнта Наджыбулы, афганскія партызаны сталі вядомыя свету пад імем маджахедаў. [[Файл:Inauguration of President Hamid Karzai in December 2004.jpg|thumb|left|Інаугурацыя Хаміда Карзая, снежань 2004]] Пасля адыходу Саветаў непапулярны і варожы большасці афганцам рэжым [[Махамад Наджыбула|Наджыбулы]] хутка [[Падзенне Кабула (1992)|рухнуў]], але міру гэта не прынесла. Учорашнія маджахеды развязалі крывавую грамадзянскую вайну, у выніку якой у 1996 уладу захапілі радыкальныя ісламісты з групоўкі «Талібан». Талібы — а кантралявалі яны тры чвэрці краіны — ператварылі Афганістан у таталітарны сярэднявечны халіфат і базу для міжнароднага тэрарызму. Сталіца краіны была перанесена ў населены пуштунамі Кандагар. Жыхары краіны былі пазбаўленыя элементарных грамадзянскіх правоў, самыя дробныя адхіленні ад нормаў шарыяту сурова караліся. Акрамя рэпрэсій супраць сваіх грамадзян, талібы праславіліся яшчэ і генацыдам культурным, самым сумна вядомым актам якога стала знішчэнне [[Баміянскія статуі Буды|статуй Буды]] ў Баміяне. У 2001 годзе да Паўночнага Альянсу — адзінай сіле, што супрацьстаяла рэжыму талібаў, — далучыліся абураныя тэрактамі 11 верасня у Нью-Ёрку заходнія дзяржавы на чале з ЗША. На працягу наступнага году талібы былі выбіты з найбуйнейшых гарадоў, і з таго часу Афганістан паступова вяртаецца ў рэчышча нармальнага жыцця. Пачынаючы з 2002 у Афганістан было рэпатрыявана каля 5 мільёнаў чалавек. У кастрычніку 2004 года адбыліся прэзідэнцкія выбары, па выніках якіх прэзідэнтам Афганістана стаў [[Хамід Карзай]]. У студзені 2004 быў прыняты Асноўны закон Афганістана, у верасні 2005 года прайшлі выбары ў вышэйшы заканадаўчы орган — двухпалатную Нацыянальную Асамблею (парламент). У 2006 годзе парламент зацвердзіў міністраў у склад дзеючага ўрада, сфарміраванага Хамідам Карзаем пасля яго ўступлення на пасаду кіраўніка ІРА. Чарговыя прэзідэнцкія і парламенцкія выбары ў Афганістане прайшлі ў 2009 і 2010 адпаведна. Карзай быў абраны на другі тэрмін. У 2014 прэзідэнтам стаў Ашраф Гані, а ў снежні таго ж года НАТО фармальна завершыла антытэрарыстычную аперацыю, перадаўшы вайсковыя справы афганскаму ўраду. Тым не менш, талібы, выцесненыя ў недасяжныя горныя раёны, не склалі зброю. Супроцьстаянне радыкальных мусульман і цэнтральнага ўраду працягваецца дагэтуль, што робіць Афганістан адной з самых небяспечных краін у свеце. {{rq|sources|wikify|translate}} {{Зноскі}} {{Афганістан у тэмах}} {{Азія паводле тэм|Гісторыя}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Афганістана| ]] mjv3k0eziu22s27km1k6hxojf6359fs Эдмінас Багдонас 0 678633 5143220 4971824 2026-05-18T19:52:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143220 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Эдмінас Багдонас''' ({{Lang-lt|Edminas Bagdonas}}; [[23 кастрычніка]] [[1963]], [[Каўнас]], [[Літоўская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|CССР]] — [[22 мая]] [[2021]], [[Вільнюс]], [[Літва]])<ref>https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/1415246/mire-lietuvos-ambasadorius-jae-ilgametis-diplomatas-edminas-bagdonas</ref> — літоўскі палітычны дзеяч, дыпламат. Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Літоўскай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь (2007—2011). == Біяграфія == 1991—1992 — рэферэнт бюро па знешніх сувязях Вярхоўнага Савета — Аднаўленчага Сойма Літоўскай Рэспублікі. 1992—1993 — дырэктар дэпартамента міжпарламенцкіх сувязяў Сойма Літоўскай Рэспублікі. 1994—1997 — консул Пасольства Літоўскай Рэспублікі ва Украіне. 1997—1998 — намеснік дырэктара Дэпартамента дзяржаўнага і дыпламатычнага пратакола МЗС Літоўскай Рэспублікі. 1998—2001 — дырэктар дэпартамента дзяржаўнага і дыпламатычнага пратакола МЗС Літоўскай Рэспублікі. 2001—2004 — Надзвычайны і Паўнамоцны [[Пасол]] Літоўскай Рэспублікі ў [[Італія|Рэспубліцы Італія]] і па сумяшчальніцтве ў Сербіі і Чарнагорыі, [[Швейцарыя|Швейцарскай Канфедэрацыі]], Рэспубліцы Мальта. 2004—2006 — саветнік [[Прэзідэнт Літоўскай Рэспублікі|Прэзідэнта Літоўскай Рэспублікі]], кіраўнік групы знешняй палітыкі, каардынатар групы дарадцаў прэзідэнта Літоўскай Рэспублікі, кіраўнік Кансультацыйнага камітэта прэзідэнтаў Літвы — Польшчы. 2006—2007 — пасол па асаблівых даручэннях дэпартамента Усходняй Еўропы і Сярэдняй Азіі МЗС Літоўскай Рэспублікі. 12 студзеня 2007 года дэкрэтам прэзідэнта Літвы [[Валдас Адамкус|Валдаса Адамкуса]] прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Літоўскай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь<ref>{{Cite web |url=http://news.tut.by/81918.html |title=TUT.by: В Минск прибыл новый посол Литвы в Беларуси Эдминас Багдонас |access-date=22 мая 2021 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304222201/http://news.tut.by/81918.html |url-status=dead }}</ref>. 1 лютага 2007 года прыбыў у Мінск. 13 лютага ўручыў [[Даверчая грамата|даверчыя граматы]] Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А.]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнку]]<ref name="autogenerated2">[http://gate.belta.by/7days_plus.nsf/All/40893A7BA4461C00422572890043FDEC?OpenDocument БелТА: Интервью с Эдминасом Багдонасом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210522162308/http://gate.belta.by/7days_plus.nsf/All/40893A7BA4461C00422572890043FDEC?OpenDocument |date=22 мая 2021 }}</ref>. [[24 ліпеня]] [[2011]] года пакінуў пасаду пасла<ref>[http://www.kp.ru/daily/25887/2848378/ Эдминас Багдонас покидает посольский пост в Минске]</ref>. Памёр 22 мая 2021 года<ref>[https://novychas.by/hramadstva/pamjor-edminas-bahdonas-byly-ambasadar-litvy-u-b Памёр Эдмінас Багдонас — былы амбасадар Літвы ў Беларусі]</ref>. == Узнагароды == * Камандор ордэна «За заслугі перад Літвой» ([[19 лютага]] [[2003]])<ref>Указ Президента Литовской Республики от 19 февраля 2003 года № 2064</ref>; * Медаль памяці 13 студзеня ([[8 студзеня]] [[2003]])<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_l?p_id=198727&p_query=Edminas%20Bagdonas&p_tr2=2 Dėl apdovanojimo Sausio 13-osios atminimo medaliu]{{ref-lt}}</ref>; * Памятны знак з нагоды запрашэння Літвы ўступіць у НАТА (2003)<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_l?p_id=205598&p_query=Edminas%20Bagdonas&p_tr2=2 Dėl apdovanojimo atminimo ženklu]{{ref-lt}}</ref>; * Дзяржаўныя ўзнагароды Польшчы, Латвіі, Эстоніі, Нарвегіі, Грэцыі, Бельгіі, Украіны, Мальтыйскага ордэна, Іспаніі, у тым ліку: ** Ордэн Крыжа зямлі Марыі II ступені ([[Эстонія]], [[30 верасня]] [[2004|2004 года]])<ref>[http://www.president.ee/et/vabariik/teenetemargid/kavalerid.php?id=526 Teenetemärkide kavalerid]{{ref-et}}</ref> ** Кавалер Вялікага Крыжа ордэна грамадзянскіх заслуг ([[Іспанія]])<ref>[http://www.lamoncloa.gob.es/consejodeministros/referencias/_2005/c0306050.htm Referencia del Consejo de Ministros]{{ref-es}}</ref> ** Афіцэр [[Ордэн Заслуг перад Рэспублікай Польшча|ордэна Заслуг перад Рэспублікай Польшча]] ([[Польшча]], [[9 красавіка]] [[1999]])<ref>[http://prawo.legeo.pl/prawo/postanowienie-prezydenta-rzeczypospolitej-polskiej-z-dnia-9-kwietnia-1999-r-o-nadaniu-orderow/ Postanowienie o nadaniu orderów // M.P. z 1999 nr 22 poz. 314 • Brzmienie od 9 kwietnia 1999] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304131733/http://prawo.legeo.pl/prawo/postanowienie-prezydenta-rzeczypospolitej-polskiej-z-dnia-9-kwietnia-1999-r-o-nadaniu-orderow/|date=2016-03-04}}{{ref-pl}}</ref> ** Ордэн «За заслугі» II ступені ([[Украіна]], [[5 лістапада]] [[1998]])<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1214%2F98 Указ Президента України 5 листопада 1998 року № 1214/98 «Про нагородження відзнаками Президента України»]{{ref-uk}}</ref> == Асабістае жыццё == Жанаты. Бацька дваіх дзяцей. Перад прызначэннем у Беларусь валодаў васьмю мовамі: [[Чэшская мова|чэшскай]], [[Польская мова|польскай]], [[Славацкая мова|славацкай]], [[Сербскахарвацкая мова|сербахарвацкай]], [[Украінская мова|украінскай]], [[Руская мова|рускай]], [[Англійская мова|англійскай]] і [[Італьянская мова|італьянскай]]<ref name="autogenerated2"/>. Аднак у хуткім часе авалодаў і [[Беларуская мова|беларускай]] мовай<ref>[http://eurobelarus.info/content/view/2263/24/ 100 год беларуска-літоўскім літаратурным сувязям] {{Недаступная спасылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. {{зноскі|3}} == Спасылкі == * [http://www.tvr.by/rus/online.asp?id=56&type=about&year=2009 Біяграфія на сайте Белтэлерадыёкампаніі]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Багдонас Эдмінас}} [[Катэгорыя:Палітыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Паслы Літвы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Літвы]] me95vd2dlji7hqiz1tv7lx42kpx8lhs Шарсцінскі сельсавет 0 679385 5143049 4705054 2026-05-18T12:51:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143049 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шарсцінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Веткаўскі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Шарсцін]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = [[28 сакавіка]] [[2023]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 993 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://www.vetka.gomel-region.by/ru/shert-ru/ |Заўвагі = }} '''Шарсці́нскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2009 года вёска) [[Шарсцін]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Веткаўскага раёна [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Юркавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Юркавіцкага сельсавета]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Веткаўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. З 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Веткаўскага раёна. У 1966 годзе ў склад сельсавета з [[Радужскі сельсавет|Радужскага сельсавета]] перададзены пасёлак [[Ільіч (Веткаўскі раён)|Ільіч]] і вёска [[Навасёлкі (Веткаўскі раён)|Навасёлкі]]<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 лістапада, 1 і 8 снежня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>, у 1978 годзе — пасёлак [[Ляды (Веткаўскі раён)|Ляды]]<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 19 красавіка, 4 і 24 мая 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 7 населеных пунктаў<ref name="АТД74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|78}}</ref>. У 1987 годзе скасаваны пасёлак [[Ільіч (Веткаўскі раён)|Ільіч]]<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня, 25 лютага і 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. Скасаваны 28 сакавіка 2023 года, яго тэрыторыя далучана да [[Прыснянскі сельсавет|Прыснянскага]] (3 населеныя пункты: аграгарадок [[Шарсцін]], вёска [[Ягаднае (Веткаўскі раён)|Ягаднае]] і пасёлак [[Раманаў Лес]]) і [[Радужскі сельсавет|Радужскага]] (3 населеныя пункты: аграгарадок [[Навасёлкі (Веткаўскі раён)|Навасёлкі]], вёска [[Юркавічы (Веткаўскі раён)|Юркавічы]] і пасёлак [[Ляды (Веткаўскі раён)|Ляды]]) сельсаветаў<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0122770&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 28 марта 2023 г. № 447 Об изменении административно-территориального устройства Ветковского района Гомельской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1002 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 91,4 % — [[беларусы]], 6,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 993 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 сакавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Веткаўскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Гомельскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2023 годзе]] 6p0s2cea7cg6sbaxugdg8sc30gc2tlm Юравіцкі сельсавет (Полацкі раён) 0 683119 5143366 4639981 2026-05-19T08:32:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143366 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Юравіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Полацкі раён]] |Уключае = 19 населеных пунктаў |Сталіца = [[Захарнічы (аграгарадок)|Захарнічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[17 ліпеня]] [[1964]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1954]],</br>[[10 кастрычніка]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 870 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Юравіцкі сельсавет}} '''Ю́равіцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Полацкі раён|Полацкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2011 года вёска) [[Захарнічы (аграгарадок)|Захарнічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Полацкага раёна [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Юравічы (Полацкі раён)|Юравічы]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Полацкім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага [[Палатоўскі сельсавет|Палатоўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 17 ліпеня 1964 года Юравіцкі сельсавет утвораны зноў у складзе Полацкага раёна Віцебскай вобласці БССР з цэнтрам у вёсцы Юравічы, уключаў 11 населеных пунктаў: вёскі [[Жыхары (Полацкі раён)|Жыхары]], [[Замхі]], [[Захарнічы (вёска)|Захарнічы]], [[Пазнякова (Полацкі раён)|Пазнякова]], [[Скавародзіна (Полацкі раён)|Скавародзіна]], [[Шумацёнкі]], [[Юравічы (Полацкі раён)|Юравічы]], [[Янкава (Полацкі раён)|Янкава]] [[Грамоўскі сельсавет|Грамоўскага сельсавета]] і вёскі [[Верхачэнне (вёска)|Верхачэнне]], [[Сіцянец (Полацкі раён)|Сіцянец]] і [[Улогава (вёска)|Улогава]] [[Палатоўскі сельсавет|Палатоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 17 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 31 (1071).</ref>. Цэнтр — вёска Юравічы. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Юравіцкага сельсавета 20 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|56}}</ref>. 21 чэрвеня 2000 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Захарнічы. 20 сакавіка 2012 года скасавана вёска [[Янкава (Полацкі раён)|Янкава]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-40/2012_40_9_49056.pdf Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 20 марта 2012 г. № 112 Об упразднении деревни Янково Юровичского сельсовета и об изменении границ аг. Захарничи Юровичского сельсовета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150715212348/http://www.pravo.by/pdf/2012-40/2012_40_9_49056.pdf |date=15 ліпеня 2015 }}</ref>. 10 кастрычніка 2013 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Палатоўскі сельсавет|Палатоўскага]] (18 населеных пунктаў: аграгарадок [[Захарнічы (аграгарадок)|Захарнічы]], вёскі [[Баяноўшчына]], [[Верхачэнне (вёска)|Верхачэнне]], [[Гірсіна]], [[Глушонкі]], [[Дразды (Полацкі раён)|Дразды]], [[Жыхары (Полацкі раён)|Жыхары]], [[Залессе (Палатоўскі сельсавет)|Залессе]], [[Замхі]], [[Калошкі]], [[Муштарова]], [[Пазнякова (Полацкі раён)|Пазнякова]], [[Сасноўка (Полацкі раён)|Сасноўка]], [[Сіцянец (Полацкі раён)|Сіцянец]], [[Скавародзіна (Полацкі раён)|Скавародзіна]], [[Спаскае (Полацкі раён)|Спаскае]], [[Шумацёнкі]] і [[Юравічы (Полацкі раён)|Юравічы]]) і [[Салоніцкі сельсавет|Салоніцкага]] (вёска [[Баранава (Полацкі раён)|Баранава]]) сельсаветаў<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210717094751/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=17 ліпеня 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 870 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 89,0 % — [[беларусы]], 8,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,7 % — [[армяне ў Беларусі|армяне]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 19 населеных пунктаў. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Полацкі раён|варыянт=гісторыя|загаловак=Юравіцкі сельсавет у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] (1924—1954, 1964—2013)}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Полацкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] cktmwpln2ffogzh8brylgjt0mqv5ol3 Пераходная Ісламская Дзяржава Афганістан 0 685037 5143443 4850777 2026-05-19T11:55:27Z DBatura 73587 5143443 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |p1 = Ісламскі Эмірат Афганістан (1996—2001) |flag_p1 = Flag of the Taliban.svg |p2 = Ісламская Дзяржава Афганістан |flag_p2 = Flag_of_Afghanistan_(2001–2002).svg |s1 = Ісламская Рэспубліка Афганістан |flag_s1 = Flag of Afghanistan (2004–2021, variant).svg }} '''Пераходная Ісламская Дзяржава Афганістан''', таксама вядомая як '''Афганская пераходная ўлада''' — так называлася часовая адміністрацыя [[Афганістан|Афганістана,]] створаная Лоя-Джырга ў чэрвені 2002 года. Яна прышла на змену першапачатковай [[Ісламская Дзяржава Афганістан|Ісламскай дзяржаве Афганістан]], потым яе змяніла Ісламская Рэспубліка Афганістан (2004—2021). == Гісторыя == Пасля [[Вайна ў Афганістане (2001—2014)|ўварвання ў Афганістане]], на арганізаванай [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] канферэнцыі афганскіх лідараў у [[Бон]]е, [[Германія]], была прызначана часовая адміністрацыя Афганістана пад старшынствам [[Хамід Карзай|Хаміда Карзая]]. Аднак гэтая Часовая адміністрацыя, якая не была ў цэлым рэпрэзентатыўнай, павінна была праслужыць усяго шэсць месяцаў, перш чым яе зменіць Пераходная адміністрацыя. Для пераходу на гэты другі этап спатрэбіцца скліканне традыцыйнага афганскага «вялікага сходу», які называецца Лоя-Джырга. Гэтая Надзвычайная Лоя-Джырга абрала новага кіраўніка дзяржавы і прызначыла Пераходную адміністрацыю, якая, у сваю чаргу, будзе кіраваць краінай максімум яшчэ два гады, пакуль праз свабодныя і сумленныя выбары не будзе абраны «цалкам прадстаўнічы ўрад».<ref name="eias1">{{Cite news|url=http://www.eias.org/publications/bulletin/2002/mayjun02/ebmayjun02.pdf|title=Loya Jirga Elects Karzai as New Head of State|publisher=www.eias.org|date=June 2002|author=Dick Gupwell|accessdate=19 жніўня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321204954/http://www.eias.org/publications/bulletin/2002/mayjun02/ebmayjun02.pdf|archivedate=21 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref> === Выбары кіраўніка дзяржавы === Самае галоўнае, што павінна было зрабіць Лоя Джырга — гэта выбраць прэзідэнта Пераходнай адміністрацыі, які кіраваў бы краінай да афіцыйных прэзідэнцкіх выбараў у 2004 годзе. Першапачаткова былі заяўлены два кандыдаты: былы прэзідэнт Афганістана і лідар Паўночнага альянсу [[Бурханудзін Рабані]] і старшыня Часовай адміністрацыі [[Хамід Карзай|Афганістана Хамід Карзай]]. Карзая таксама падтрымалі Абдула Абдула і Махамад Фахім, два важныя лідары Паўночнага альянсу. Трэцім магчымым кандыдатам быў [[Захір-шах|Захір Шах]], былы кароль Афганістана да 1973 года. Ён пражываў у Рыме, але вярнуўся ў Афганістан пасля падзення рэжыму [[Талібан]]а. Ужо на Бонскай канферэнцыі, якая ўсталявала часовую адміністрацыю, прысутнічала група прыхільнікаў Захір Шаха, так званая Рымская група, якая хацела ўзняць былога караля на пасаду кіраўніка дзяржавы. Па прыбыцці ў Кабул больш за 800 дэлегатаў падпісалі петыцыю з заклікам вылучыць Захіра Шаха кіраўніком дзяржавы, хаця б у якасці намінальнага кіраўніка. З улікам спекуляцый, якія выклікала петыцыя, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|прадстаўнікі ЗША]] і [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] націснулі на былога караля адклікаць сваё вылучэнне. Пачатак Лоя-Джыргі быў адкладзены з 10 на 11 чэрвеня з-за «лагістычных і падрыхтоўчых праблем». 10 чэрвеня амерыканскі прадстаўнік Залмай Халілзад даў прэс-канферэнцыю, на якой заявіў, што Захір Шах не з’яўляецца кандыдатам. У той жа дзень на прэс-канферэнцыі Захір Шаха былы кароль пацвердзіў гэта і сказаў: «Я не маю намеру аднаўляць манархію. Я не прэтэндую на любую пасаду ў Лоя-Джырзе». Хамід Карзай, які сядзеў побач з Захір Шахам на прэс-канферэнцыі, назваў Захір Шаха «бацькам нацыі» і падзякаваў яму за «давер, якім яго вялікасць аказала мне»<ref name="eias" />. На наступны дзень былы прэзідэнт [[Бурханудзін Рабані]] зняў сваю кандыдатуру на пасаду кіраўніка дзяржавы на карысць Хаміда Карзая «дзеля нацыянальнага адзінства»<ref name="eias" />. Такім чынам, выглядала, што Карзай бярэ ўдзел у гонцы за кіраўніка ўрада без альтэрнатывы, але з’явіліся яшчэ два кандыдаты. Каб быць у бюлетэнях для галасавання ў Лоя-Джырзе, кандыдат павінен быў падаць 150 подпісаў за сваю кандыдатуру. Глам Фарэк Маджыдзі сабраў усяго 101 подпіс, таму яго дыскваліфікавалі як кандыдата. Былы баец маджахедаў Махамед Асеф Мохсоні прадставіў спіс з 1050 імёнамі за Карзая, таксама ў бюлютэнь была ўключана Масуд Джалал, жанчына-урач, якая працуе ў Сусветнай харчовай праграме, і Махфоз Надай, афіцэр узбекскай арміі, паэта і намесніка міністра ўрада, які сабраў дастаткова подпісаў каб з’явіцца на бюлетэні.<ref name="afghanland">{{Cite news|url=http://www.afghanland.com/history/loyajirga.html|title=The Loya Jirga|publisher=[[Afghanland.com]]|accessdate=19 жніўня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120511040438/http://afghanland.com/history/loyajirga.html|archivedate=11 мая 2012|url-status=dead}}</ref> Выбары на пасаду прэзідэнта пераходнай адміністрацыі адбыліся тайным галасаваннем 13 чэрвеня 2002 года. Хамід Карзай быў абраны пераважнай большасцю галасоў 83 % і застаўся на пасадзе прэзідэнта. <center> {| class="wikitable toccolours" style="text-align:center; " |+ '''Выбары прэзідэнта Пераходнай адміністрацыі Лояй-Джыгра ў 2002 годзе''' !style="background-color:#E9E9E9" align=left|Кандыдаты !style="background-color:#E9E9E9" align=right|Галасы !style="background-color:#E9E9E9" align=right|% |- |align="left" |[[Хамід Карзай]] |align="right" |1,295 |align="right" |83 |- |align="left" |[[Масуд Джалал]] |align="right" |171 |align="right" |11 |- |align="left" |[[Махфоз Надай]] |align="right" |89 |align="right" |6 |- |align="left" |'''Усяго галасоў''' |align="right" |1555 |align="right" |100 |} </center> === Прызначэнне міністраў урада === 18 чэрвеня, у дзень, калі Карзай павінен быў прадставіць свой кабінет Лоя-Джырзе, ён сказаў, што яму патрэбен яшчэ адзін дзень, каб скласці свой канчатковы спіс. 19 чэрвеня, у апошні дзень Лоя-Джыргі, Карзай назваў імёны 14 міністраў будучай пераходнай адміністрацыі Афганістана, у тым ліку трох віцэ-прэзідэнтаў. Ён таксама прызначыў галоўнага суддзю. «Вы прымаеце гэты кабінет міністраў», — спытаў Карзай у Лоя-Джыргі. Пасля таго, як рукі падняліся ў падтрымку, ён сказаў: «Усе прынялі гэта, і я рады гэтаму». Гэта выклікала пэўныя супярэчнасці, паколькі дэлегаты заявілі, што не было належнага галасавання і што кабінет міністраў не быў абраны дэмакратычным шляхам, а стаў вынікам паралельных палітычных перамоваў у Лоя-Джызе.<ref name="eias">{{Cite news|url=http://www.eias.org/publications/bulletin/2002/mayjun02/ebmayjun02.pdf|title=Loya Jirga Elects Karzai as New Head of State|publisher=www.eias.org|date=June 2002|author=Dick Gupwell|accessdate=19 жніўня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321204954/http://www.eias.org/publications/bulletin/2002/mayjun02/ebmayjun02.pdf|archivedate=21 сакавіка 2012|url-status=dead}} <cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDick_Gupwell2002">Dick Gupwell (June 2002). [https://web.archive.org/web/20120321204954/http://www.eias.org/publications/bulletin/2002/mayjun02/ebmayjun02.pdf «Loya Jirga Elects Karzai as New Head of State»]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. www.eias.org. Archived from [http://www.eias.org/publications/bulletin/2002/mayjun02/ebmayjun02.pdf the original] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120321204954/http://www.eias.org/publications/bulletin/2002/mayjun02/ebmayjun02.pdf |date=21 сакавіка 2012 }} <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 2012-03-21<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2012-04-15</span></span>.</cite></ref> Усе тры пасады віцэ-прэзідэнта Карзая былі заняты камандзірамі Паўночнага альянсу, хоць Карзай уважліва сачыў, каб ніхто з віцэ-прэзідэнтаў не быў аднаго этнічнага паходжання. Пасля «Лоя Джыргі» адбыліся спрэчкі наконт урада, які прызначыў Карзай, і некалькі імёнаў былі дададзены ў спіс да прысягі сапраўднага кабінета міністраў 24 чэрвеня, каб супакоіць некаторыя групоўкі ў Афганістане. 22 чэрвеня Карзай прадставіў больш членаў кабінета міністраў, агульная колькасць міністраў склала 29 чалавек. Гэты кабінет быў усталяваны 24 чэрвеня 2002 года. Але з-за спрэчак вакол пасады міністра па справах жанчын гэтая пасада засталася пустой. Да канца чэрвеня Карзай прызначыў саветніка па дзяржаўных пытаннях Міністэрства па справах жанчын, а пазней і афіцыйнага міністра па справах жанчын. У гэтыя апошнія дні чэрвеня Карзай таксама дадаў яшчэ двух віцэ-прэзідэнтаў і яшчэ аднаго саветніка па нацыянальнай бяспецы. === Больш пуштунскае прадстаўніцтва === Часовым урадам у значнай ступені кіравалі [[Таджыкі|таджыкскія]] ваеначальнікі з Паўночнага альянсу, таму [[Пуштуны|пуштунская]] большасць хацела, каб наступная пераходная адміністрацыя была больш прадстаўнічай. У першапачатковай адміністрацыі 9 з 29 міністраў былі пуштунскага этнічнага паходжання, у новай адміністрацыі сярод 30 міністраў было 13 пуштунскіх міністраў. Астатнюю частку кабінета складалі 7 таджыкаў, 3 узбекі, 2 хазары, 2 не-хазарскія шыіты і 1 туркмен.<ref>{{Cite news|url=http://www.refworld.org/docid/3f52085b4.html|title=Refworld {{!}} Afghanistan: Information on situation of Hazaras in post-Taliban Afghanistan|last=Resource Information Center|first=United States Bureau of Citizenship and Immigration Services|work=Refworld|language=en}}</ref> === Кабінет ваеначальнікаў === Паштуны ў пераходнай адміністрацыі былі мацнейшыя, чым у часовай адміністрацыі, і Лоя-Джырга часткова павінна была павялічыць грамадзянскі ўплыў на ўрад. Аднак шмат у чым вайсковыя групоўкі і ваеначальнікі Афганістана павялічылі і яшчэ больш узаконілі сваю ўладу падчас Лоя-Джыргі. Падчас і пасля Лоя-Джыргі чыноўнікі арміі і паліцыі пагражалі, саджалі ў турмы і нават забівалі кандыдатаў, каб перашкодзіць ім балатавацца або запалохаць іх ад незалежных дзеянняў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.hrw.org/reports/2003/afghanistan0703/7.htm|title=HRW: "Killing You is a Very Easy Thing For Us": Human Rights Abuses in Southeast Afghanistan: II. Background|last=Human Rights Watch|work=www.hrw.org}}</ref>. Паўночны альянс па -ранейшаму дамінаваў ва ўрадзе. Трох віцэ-прэзідэнтаў Карзай абвясціў на Лоя-Джырзе, Халілі, Кадзір і Фахім — усе камандзіры Паўночнага альянсу, хоць ні адзін з іх не меў аднолькавага этнічнага паходжання. Магутнае [[Таджыкі|таджыкскае]] трыа з Джаміят-е ісламі: Фахім, Кануні і Абдула захавалі важныя пасады ў новым кабінеце міністраў. Буйны ваеначальнік Ісмаіл Хан не ўваходзіў у адміністрацыю, але яго прадстаўляў яго сын Мір Вайс Садык. Аднак Садзік быў забіты ў 2004 годзе, знаходзячыся на пасадзе міністра. Іншы буйны ваеначальнік, [[Узбекі|узбек]] [[Абдул-Рашыд Дустум|Абдул-Рашыд Достум,]] таксама не ўваходзіў у кабінет міністраў, аднак у пераходнай адміністрацыі было на адзнаго узбека больш, чым у часовай адміністрацыі. У гады пасля ўтварэння ўрада прэзідэнт Карзай прыклаў некаторыя намаганні, каб абмежаваць найгоршыя наступствы панавання ваеначальнікаў, напрыклад, замяніўшы адносна слабага пуштуна, які кіраваў міністэрствам унутраных спраў, больш настроеным да рэформаў Алі Ахмадам Джалалі.<ref name=":01">{{Cite web|url=https://www.hrw.org/reports/2003/afghanistan0703/7.htm|title=HRW: "Killing You is a Very Easy Thing For Us": Human Rights Abuses in Southeast Afghanistan: II. Background|last=Human Rights Watch}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHuman_Rights_Watch">Human Rights Watch. [https://www.hrw.org/reports/2003/afghanistan0703/7.htm «HRW: „Killing You is a Very Easy Thing For Us“: Human Rights Abuses in Southeast Afghanistan: II. Background»]. ''www.hrw.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2017-05-21</span></span>.</cite></ref> === Даданне манархістаў === На Лоя-Джырзе Карзай назваў былога караля Захір Шаха Бацькам нацыі. Аднак некаторыя прыхільнікі караля лічылі, што ганаровага звання каралю недастаткова, і яны хутчэй бачылі яго на афіцыйнай пасадзе прэзідэнта, а Карзая на пасадзе прэм’ер-міністра. Акрамя таго, два лаяліста караля Хедаят Амін Арсала і Абдул Расул Амін страцілі пасады, якія яны займалі ў часовым урадзе. Паколькі члены, лаяльныя Захіру Шаху, аб’яднаныя ў «Рымскую групу», лічылі, што ў іх менш ўплыву, Карзай дадаў у канцы чэрвеня Залмая Расула у якасці саветніка па бяспецы і Аміна Арсалу ў якасці пятага віцэ-прэзідэнта. === Інтэлегенцыя з заходняй адукацыяй === На Карзая таксама аказваўся ціск з мэтай прыцягнуць да адміністрацыі некаторых высокаадукаваных афганцаў, якія сталі бежанцамі падчас камуністычнай улады або панавання талібаў у Афганістане і навучаліся ў заходніх універсітэтах. Самым выдатным чалавекам, якога Карзай паставіў у сваю адміністрацыю, быў [[Ашраф Гані]], які працаваў у Сусветным банку на пасадзе міністра фінансаў. Джума Махамедзі, які стаў міністрам горнай прамысловасці, таксама быў супрацоўнікам Сусветнага банка. Новы міністр унутраных спраў Тадж Махамад Вардак меў амерыканскае грамадзянства, як і Алі Ахмад Джалалі, які змяніў яго на пасадзе міністра ўнутраных спраў у студзені 2003 года. === Апазіцыя з боку Юнуса Кануні === З-за пытання прадстаўніцтва пуштунаў, Юнус Кануні, адзін з важных лідараў Паўночнага альянсу, заявіў на адкрыцці сесіі, што сыдзе ў адстаўку з пасады міністра ўнутраных спраў, каб Карзай мог умацаваць нацыянальны ўрад, пашырыўшы яго разнымі этнічнасцямі. Былы міністр унутраных спраў Юнус Кануні быў незадаволены прызначанай яму пасадай міністра адукацыі, паколькі чакаў, што стане чымсці накшталт прэм’ер-міністра. Кануні заявіў, што разглядае магчымасць зусім не ўваходзіць у склад урада. Радавыя войскі Панджышыры, якія дамінуюць у МУС, часова перакрылі дарогі вакол комплексу будынкаў МУС у Кабуле 20 і 21 чэрвеня і размахвалі зброяй, каб прадэманстраваць сваю вернасць Кануні. Яны адмовілі новаму міністру ўнутраных спраў, 80-гадоваму Тадж Махамаду Вардаку ў доступе да Міністэрства ўнутраных спраў.<ref name="eariana">{{Cite news|url=http://www.e-ariana.com/ariana/eariana.nsf/allDocs/706D5E7EB48319A687256C04004F91E9?OpenDocument|title=Afghanistan: Qanuni's Security Post Solidifies Tajik Power Base In Government|publisher=[[Radio Free Europe]]|date=2002-06-24|author=Ron Synovitz|access-date=19 жніўня 2021|archive-date=14 сакавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314043840/http://www.e-ariana.com/ariana/eariana.nsf/allDocs/706D5E7EB48319A687256C04004F91E9?OpenDocument|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.e-ariana.com/ariana/eariana.nsf/allDocs/706D5E7EB48319A687256C04004F91E9?OpenDocument |accessdate=19 жніўня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314043840/http://www.e-ariana.com/ariana/eariana.nsf/allDocs/706D5E7EB48319A687256C04004F91E9?OpenDocument |archivedate=14 сакавіка 2012 |url-status= }}</ref> Пасля таго, як Карзай прызначыў Кануні спецыяльным дарадцам па бяспецы, дзякуючы якому ён захаваў неафіцыйны кантроль над апаратам афганскай выведкі і стаў фактычным кіраўніком Вардака, ён усё ж вырашыў далучыцца да адміністрацыі, але таксама стварыў партыю па-за межамі ўрада і балатавацца на пасаду прэзідэнта на наступных выбарах.<ref name="eias"/> === Міністр па справах жанчын === Былі таксама спрэчкі вакол пасады міністра па справах жанчын: часовы міністр па справах жанчын Сіма Самар была вельмі адкрытай, ёй пагражалі, і скаргі на яе былі пададзеныя вярхоўным судом, які ў выніку вырашыў не абвінавачваць яе ў блюзнерстве. Паколькі ў Лоя-Джырга Самар не было ў спісе, першапачаткова не быў прызначаны міністр па справах жанчын. Пазней Карзай прызначыў ва ўрад Махбубу Хукукмаль дзяржаўным прадстаўніком у Міністэрстве па справах жанчын, а пасля Хабібу Сарабі афіцыйным міністрам па справах жанчын. === Забойства Абдула Кадзіра === Віцэ-прэзідэнтам пуштунаў быў Абдул Кадыр, адзін з нешматлікіх камандзіраў Паўночнага альянсу пуштунскага этнічнага паходжання. 6 ліпеня 2002 года Кадзір і яго зяць былі забітыя ўзброенымі людзьмі ў выніку нечаканай атакі з невядомым матывам. У 2004 годзе за забойства аднаго чалавека асудзілі да смяротнага пакарання, а двух — да турэмнага зняволення.<ref name="USDepStat"> {{Cite news|url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2004/41737.htm|title=Afghanistan|publisher=[[US Department of State]]|date=February 28, 2005}} </ref> == Склад пераходнай адміністрацыі == {| class="wikitable sortable" |+'''Пераходны ўрад Афганістана'''<ref name="StrategicInsights2006Feb2">{{cite news|url=http://www.nps.edu/Academics/centers/ccc/publications/OnlineJournal/2006/Feb/johnsonFeb06.pdf|title=The Prospects for Post-Conflict Afghanistan: A Call of the Sirens to the Country’s Troubled Past|volume=V|issue=2|date=February 2006|author=Thomas H. Johnson|publisher=[[Strategic Insights]]|access-date=2009-06-29|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100224025719/http://www.nps.edu/Academics/centers/ccc/publications/OnlineJournal/2006/Feb/johnsonFeb06.pdf|archive-date=2010-02-24}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.nps.edu/Academics/centers/ccc/publications/OnlineJournal/2006/Feb/johnsonFeb06.pdf |accessdate=19 жніўня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100224025719/http://www.nps.edu/Academics/centers/ccc/publications/OnlineJournal/2006/Feb/johnsonFeb06.pdf |archivedate=24 лютага 2010 |url-status=dead }}</ref> !Пасада ў пераходным урадзе !Імя !Энічная прыналежнасць !Дзеючы/Новы |- |[[Прэзідэнт Афганістана|Прэзідэнт]] |[[Хамід Карзай]] |[[Пуштуны|Пуштун]] |Дзеючы |- |Віцэ-прэзідэнт і Міністр абароны |[[Махамед Фахім]] |[[Таджыкі|Таджык]] |Дзеючы |- |Віцэ-прэзідэнт |[[Карым Халілі]] |[[Хазары|Хазар]] |Новы |- |Віцэ-прэзідэнт |[[Хедаят Амін Арсала]] |[[Пуштуны|Пуштун]] |Новы (быў Міністрам фінансаў) |- |Віцэ-прэзідэнт і Міністр грамадскай працы |[[Абдул Кадыр]][[Абдул Алі]] |[[Пуштуны|Пуштун]] |Новы (быў Міністрам гарадскіх спраў) (забіты 6 ліпеня 2002 года) Новы |- |Віцэ-прэзідэнт і кіраўнік камісіі Канстытуцыі Афганістана |[[Нематула Шахрані]] |[[Узбекі|Узбек]] |Новы |- |Спецыяльны саветнік па пытаннях бяспекі і Міністр адукацыі |[[Юнус Кануні]] |[[Таджыкі|Таджык]] |Дзеючы (Спецыяльны саветнік па пытаннях бяспекі — Новая пасада) |- |Міністр замежных спраў |[[Абдула Абдула]] |[[Таджыкі|Таджык]] |Дзеючы |- |Міністр фінансаў |[[Ашраф Гані]] |[[Пуштуны|Пуштун]] |Новы |- |Міністр унутраных спраў |[[Тадж Махамед Вардак]][[Алі Ахмад Джалалі]] |[[Пуштуны|ПуштунПуштун]] |Новы Новы (Джалалі змяніў Вардака ў студзені 2003 года) |- |Міністр планавання |[[Махамед Махакек]] |[[Хазары|Хазар]] |Дзеючы |- |Міністр сувязі |[[Масум Станакзай]] |[[Пуштуны|Пуштун]] |Новы |- |Міністр межаў |[[Арыф Нурзай]] |[[Пуштуны|Пуштун]] |Новы (быў Міністрам малой прамысловасці) |- |Міністр па справах бежанцаў |[[Інтаятула Назэры]] |[[Таджыкі|Таджык]] |Дзеючы |- |Міністр горнай прамысловасц |[[Джума Мухамад Мухамадзі]] |[[Пуштуны|Пуштун]] |Новы |- |Міністр лёгкай прамысловасці |[[Махамед Алім Разм]] |[[Узбекі|Узбек]] |Дзеючы |- |Міністр аховы здароўя |[[Сохайла Сіддзікі]] |[[Пуштуны|Пуштун]] |Дзеючы |- |Міністр гандлю |[[Саід Мустафа Касемі]] |[[Шыіты|Шыіт]] |Дзеючы |- |Міністр сельскай гаспадаркі |[[Саід Хусэйн Анвары]] |[[Хазары|Хазар]] |Дзеючы |- |Міністр юстыцыі |[[Абас Карымі]] |[[Узбекі|Узбек]] |Дзеючы |- |Міністр інфармацыі і культуры |[[Саід Махдум Рахім]] |[[Таджыкі|Таджык]] |Дзеючы |- |Міністр рэканструкцыі |[[Махамед Фахім Фарханг]] |[[Пуштуны|Пуштун]] |Дзеючы |- |Міністр хаджа і мячэцяў |[[Махамед Амін Назір’яр]] |[[Пуштуны|Пуштун]] |Новы |- |Міністр гарадскіх спраў |[[Юсуф Пуштун]][[Гюль Ага Шэрзай]] |[[Пуштуны|ПуштунПуштун]] |Новы Новы |- |Міністр вады і энергетыкі |[[Ахмед Шакар Каркар]] |[[Узбекі|Узбек]] |Дзеючы |- |Міністр арашэння і аховы навакольнага асяроддзя |[[Ахмед Юсуф Нурыстані]] |[[Пуштуны|Пуштун]] |Новы |- |Міністр па справах пакутнікаў і інвалідаў |[[Абдула Вардак]] |[[Пуштуны|Пуштун]] |Дзеючы |- |Міністр вышэйшай адукацыі |[[Шарыф Фаез]] |[[Таджыкі|Таджык]] |Дзеючы |- |Міністр грамадзянскай авіяцыі і турызму |[[Мір Вайс Садзік]] |[[Таджыкі|Таджык]] |Новы (быў Міністрам працы і сацыяльных пытанняў) |- |Міністр транспарту |[[Саід Махамад Алі Джавід]] |[[Шыіты|Шыіт]] | |- |Міністр развіцця сельскіх раёнаў |[[Ханіф Асмар]] |[[Пуштуны|Пуштун]] |Новы |- |Міністр працы і сацыяльных пытанняў |[[Нур Махамад Каркін]] |[[Туркмены|Туркмен]] | |- |Міністр па справах жанчын |[[Хабіба Сарабі]] |[[Хазары|Хазар]] |Новы |- |Старшыня Вярхоўнага суда |[[Хадзі Шынвары]] |[[Пуштуны|Пуштун]] | |- |Саветнік па бяспецы |[[Залмай Расул]] |[[Пуштуны|Пуштун]] | |- |Дзяржаўны саветнік або міністр па справах жанчын |[[Махбуба Хокмал]] |[[Пуштуны|Пуштун]] | |- |Кіраўнік Афганскага цэнтральнага банка |[[Анвар уль-Хак Ахадзі]] |[[Пуштуны|Пуштун]] | |} {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Часовыя ўрады]] git42fkdxhx4vl2wer0zv3xhuf8acoa Шапечынскі сельсавет 0 695547 5143043 4639515 2026-05-18T12:23:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143043 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шапечынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебскі раён]] |Уключае = 34 населеныя пункты |Сталіца = [[Шапечына]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2039 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://vitebsk.vitebsk-region.gov.by/ru/shapechinskiy-selsovet |Заўвагі = }} '''Шапе́чынскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2011 года вёска) [[Шапечына]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Асінаўскі сельсавет''' у складзе [[Высачанскі раён|Высачанскага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Асінаўка (Шапечынскі сельсавет)|Асінаўка]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Высачанскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]], з 12 лютага 1935 года — [[Багушэўскі раён|Багушэўскага раёна]] БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці БССР. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Старабабыльскі сельсавет|Старабабыльскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 12 мая 1959 года ў склад [[Бабінавіцкі сельсавет|Бабінавіцкага сельсавета]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] перададзены 6 населеных пунктаў ([[Асіпова]], [[Вялікія Калінавічы]], [[Кучыншчына]], [[Малыя Калінавічы]], [[Рудакі (Лёзненскі раён)|Рудакі]] і [[Шніткі (Лёзненскі раён)|Шніткі]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 мая 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 5.</ref>. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Віцебскага раёна. 4 сакавіка 1960 года ў склад сельсавета з [[Астапенскі сельсавет|Астапенскага сельсавета]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Зарэчча (Віцебскі раён)|Зарэчча]], [[Кавалі (Віцебскі раён)|Кавалі]], [[Лучоса (Віцебскі раён)|Лучоса]] і [[Пушчаёва]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 сакавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 6.</ref>. У 1963 годзе ў склад [[Багушэўскі сельсавет|Багушэўскага сельсавета]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] перададзена вёска [[Шчытоўка]]<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня і 6 верасня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 34 (1034).</ref>. 24 студзеня 1972 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Шапечына, сельсавет перайменаваны ў Шапечынскі<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 14 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|43}}</ref>. 16 лютага 1987 года ў склад сельсавета з [[Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)|Акцябрскага сельсавета]] перададзены 8 населеных пунктаў: [[Ліпаўцы (Віцебскі раён)|пасёлак пры чыгуначнай станцыі Дыманова]], вёскі [[Дыманова]], [[Зазыбы 1]], [[Макарава (Віцебскі раён)|Макарава]], [[Мяклава]], [[Навікі (Шапечынскі сельсавет)|Навікі]], [[Ражнова (Віцебскі раён)|Ражнова]] і [[Старынцы (Віцебскі раён)|Старынцы]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 лютага 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 8 красавіка 2004 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Замастоцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Замастоцкага сельсавета]] (13 населеных пунктаў: вёскі [[Вялікая Чэрніца]], [[Гаравыя (Віцебскі раён)|Гаравыя]], [[Замасточча (Віцебскі раён)|Замасточча]], [[Лядзенкі]], [[Лядзішча]], [[Ляхі (Віцебскі раён)|Ляхі]], [[Саўчанкі (Віцебскі раён)|Саўчанкі]], [[Скрыдлева (Віцебскі раён)|Скрыдлева]], [[Слабада (Шапечынскі сельсавет)|Слабада]], [[Стрыганцы]], [[Уладзіміраўка (Віцебскі раён)|Уладзіміраўка]], [[Чарнецкі Мох]] і [[Шылкі]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2511 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 88,4 % — [[беларусы]], 9,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2039 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Шапечынскі сельсавет}} {{Віцебскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Шапечынскі (да 1972 года Асінаўскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Высачанскі раён|child|загаловак=Асінаўскі сельсавет у [[Высачанскі раён|Высачанскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Лёзненскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Асінаўскі сельсавет у [[Лёзненскі раён|Лёзненскім раёне]] (1931—1935)}} |спіс3 = {{Багушэўскі раён|child|загаловак=Асінаўскі сельсавет у [[Багушэўскі раён|Багушэўскім раёне]] (1935—1960)}} |спіс4 = {{Віцебскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Шапечынскі (да 1972 года Асінаўскі) сельсавет у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] (з 1960)}} }} [[Катэгорыя:Шапечынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Высачанскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лёзненскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Багушэўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 35n964ynesxprih933puaiv8nd63fby Шчадрынскі сельсавет 0 700365 5143131 5016506 2026-05-18T16:24:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143131 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шчадрынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Жлобінскі раён]] |Уключае = 22 населеныя пункты |Сталіца = [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1495 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://gisp.gov.by/ru/shchedrinskij-selsovet |Заўвагі = }} '''Шчадры́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2009 года вёска) [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Парыцкі раён|Парыцкага раёна]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Шчадрын. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Парыцкім раёне БССР. 5 снежня 1931 года частка сельсавета ўключана ў склад новаўтворанага [[Малінаўскі нацыянальны польскі сельсавет|Малінаўскага нацыянальнага польскага сельсавета]]<ref>Пастанова Прэзідыуму Цэнтральнага Выканаўчага Камітэту БССР Пра арганізацыю Малінаўскага польскага нацыянальнага сельскага савету ў Парыцкім раёне // Збор законаў і загадаў Рабоча-Сялянскага Ўраду Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі. — 1931, № 51.</ref>. 15 ліпеня 1935 года Шчадрын атрымаў статус мястэчка. 14 мая 1936 года сельсавет узбуйнены за кошт далучэння часткі скасаванага Малінаўскага нацыянальнага польскага сельсавета. З 20 лютага 1938 года ў складзе [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. 27 верасня 1938 года статус Шчадрына паніжаны да вёскі. 5 сакавіка 1939 года сельсавет разбуйнены на Шчадрынскі і [[Кіцінскі сельсавет]]ы. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Сцяпскі сельсавет|Сцяпскога сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 29 ліпеня 1961 года Парыцкі раён перайменаваны ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскі]]. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе Жлобінскага раёна. 18 студзеня 1965 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дворышчанскі сельсавет (Жлобінскі раён)|Дворышчанскага сельсавета]] (6 населеных пунктаў: [[Бяльчо]], [[Дабравольшча]], [[Дворышча (Жлобінскі раён)|Дворышча]], [[Замен-Рыння]], [[Кіцін]] і [[Людгардаўка]]), тады ж з часткі сельсавета (6 населеных пунктаў: [[Зарэчча (Жлобінскі раён)|Зарэчча]], [[Новая Мар’еўка]], [[Салоцін]], [[Селішча (Жлобінскі раён)|Селішча]], [[Сцяпы]] і [[Успалішча]]) утвораны [[Сцяпскі сельсавет|Сцяпскі (Сцяпоўскі) сельсавет]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Шчадрынскага сельсавета 16 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|86}}</ref>. 21 верасня 1992 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Сцяпскога сельсавета. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2017 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 80,9 % — [[беларусы]], 16,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1495 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Шчадрынскі сельсавет}} {{Жлобінскі раён}} [[Катэгорыя:Шчадрынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Парыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Светлагорскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] qdc5f7vclu8n80ta62yin03xofv5sxf Павел Антонавіч Шурмей 0 702098 5143205 5120922 2026-05-18T19:07:14Z Нявідны 166654 паводле беларускай службы Радыё Свабода Шурмей камандзір з ліпеня 5143205 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Павел Антонавіч Шурмей''' (нар. [[1 верасня]] [[1976]], [[Ліда]], [[БССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Акадэмічнае веславанне|вясляр]], які ўдзельнічаў у двух [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] і з’яўляецца ўладальнікам некалькіх сусветных рэкордаў на вяслярным трэнажоры Concept2. З ліпеня 2024 года<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33577871.html|title=«Хто вырашыў бараніць Украіну, ужо трапіў у палітыку». Што цяпер адбываецца з палком Каліноўскага і чаму там вырашылі заняцца палітыкай|website=Радыё Свабода|date=2025-10-31|access-date=2026-05-18|archive-date=2025-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20251031173124/https://www.svaboda.org/a/33577871.html}}</ref> да лістапада 2025 года — камандзір [[Полк Каліноўскага|палка Каліноўскага]]<ref>{{cite web|url=https://kalinouski.org/news/reformy/|title=Рэформы ў Палку Каліноўскага - афіцыйная заява}}</ref>. Жыве ў ЗША<ref>[https://news.zerkalo.io/cellar/122087.html Как дела у Дзядзьки, Сони, Ночки и Куся? Поговорили с известными калиновцами, о которых давно ничего не слышно]</ref>. == Вяслярная кар’ера == Асноўная дысцыпліна Шурмея — парнае веславанне. === Алімпійскія гульні === Шурмей выступаў на Алімпійскіх гульнях [[Летнія Алімпійскія гульні 2004|2004]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|2008]] гадоў з беларускай камандай. На Гульнях 2004 года Шурмей выступаў у мужчынскім чацвярном парнам веславанні. Яго каманда заняла трэцяе месца ў сваім забегу, выйшла ў паўфінал, у якім заняла трэцяе месца. Гэта дазволіла ім выйсці ў фінал А, дзе яны занялі апошняе месца з шасці каманд<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics_2004/rowing/results/3531384.stm|title=Men's quadruple sculls results|date=12 August 2004|language=en-GB}}</ref>. На Гульнях 2008 года Шурмей зноў выступаў у мужчынскім чацвярном парнам веславанні. Яго каманда заняла трэцяе месца ў сваім забегу, выйшла ў паўфінал, у якім заняла апошняе месца. Гэта азначала, што яны прайшлі ў фінал B, дзе занялі 5-е месца і занялі 11-е месца ў агульным заліку. == Кар’ера веславання ў закрытых памяшканнях == Шурмей двойчы перамагаў у спрынтах CRASH-B у адкрытай катэгорыі — у 2004 і 2005 гадах<ref>{{Cite web|url=http://www.crash-b.org/wp-content/uploads/results/2004/event01.html|title=2004 Results: Open Men|website=www.crash-b.org|access-date=2 сакавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220504232016/http://www.crash-b.org/wp-content/uploads/results/2004/event01.html|archivedate=4 мая 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.crash-b.org/wp-content/uploads/results/2005/event01.html|title=2005 Results: Open Men|website=www.crash-b.org|access-date=2 сакавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220504232013/http://www.crash-b.org/wp-content/uploads/results/2005/event01.html|archivedate=4 мая 2022|url-status=dead}}</ref>. Ён таксама двойчы займаў другое месца, у 2013 і 2017 гадах<ref>{{Cite web|url=http://www.crash-b.org/wp-content/uploads/results/2013/event-OpM.html|title=2013 CRASH-B Sprints Results|website=www.crash-b.org|access-date=2 сакавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220302135635/http://www.crash-b.org/wp-content/uploads/results/2013/event-OpM.html|archivedate=2 сакавіка 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.crash-b.org/wp-content/uploads/2017/12/20170212crashb.pdf|title=C.R.A.S.H.-B. Sprints Results 2017|website=C.R.A.S.H.-B. Sprints Indoor Rowing Championship|access-date=2 сакавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220302135635/http://www.crash-b.org/wp-content/uploads/2017/12/20170212crashb.pdf|archivedate=2 сакавіка 2022|url-status=dead}}</ref>. Шурмей сем разоў выйграваў міжнародныя спаборніцтвы ALFA па веславанні ў закрытых памяшканнях і з’яўляецца рэкардсменам спаборніцтваў з 2003 года (2:39,8 на 1000 м)<ref>{{Cite web|url=https://www.soudespinning.ee/wp-content/uploads/2016/11/results_alfa_2003.pdf|title=ALFA 2003 Results|date=12 February 2017|website=ALFA Indoor Rowing Competition}}</ref>. У цяперашні час ён трымае сусветныя рэкорды ў цяжкай катэгорыі 40-49 на дыстанцыях 1000 і 2000 метраў<ref>{{Cite news|url=http://www.concept2.co.uk/indoor-rowers/racing/records/world?machine=1&event=All&gender=Male&age=40&weight=Hwt|title=World Records|language=en}}</ref>. == Сусветныя рэйтынгі == Ніжэй прыведзены сусветныя рэйтынгі Шурмея ў канцы сезону ў розных спаборніцтвах па веславанні ў закрытых памяшканнях, дзе ён фінішаваў у 50 лепшых. === 500 м === {| class="wikitable" !Сезон ! Ранг ! Час ! Нататкі |- | 2017 | 3 | 1:13,7 | |} === 1000 м === {| class="wikitable" !Сезон ! Ранг ! Час ! Нататкі |- | 2009 | 1 | 2:41.9 | <ref>{{Cite web|url=https://log.concept2.com/rankings/2009/rower/1000|title=Concept2 Logbook {{!}} 2009 1000m Indoor Rower Rankings|website=log.concept2.com}}</ref> |} === 2000 м === {| class="wikitable" |+ !Сезон ! Ранг ! Час ! Нататкі |- | 2017 год | 6 | 5:47,8 | <ref>{{Cite web|url=https://log.concept2.com/rankings/2017/rower/2000|title=Concept2 Logbook {{!}} 2017 2000m Indoor Rower Rankings|website=log.concept2.com}}</ref> |- | 2013 год | 11 | 5:53,5 | <ref>{{Cite web|url=https://log.concept2.com/rankings/2013/rower/2000|title=Concept2 Logbook {{!}} 2013 2000m Indoor Rower Rankings|website=log.concept2.com}}</ref> |- | 2011 год | 5 | 5:51.2 | <ref>{{Cite web|url=https://log.concept2.com/rankings/2011/rower/2000|title=Concept2 Logbook {{!}} 2011 2000m Indoor Rower Rankings|website=log.concept2.com}}</ref> |- | 2005 год | 1 | 5:43,2 | <ref>{{Cite web|url=https://log.concept2.com/rankings/2005/rower/2000|title=Concept2 Logbook {{!}} 2005 2000m Indoor Rower Rankings|website=log.concept2.com}}</ref> |- | 2004 год | 1 | 5:39,6 | <ref>{{Cite web|url=https://log.concept2.com/rankings/2004/rower/2000|title=Concept2 Logbook {{!}} 2004 2000m Indoor Rower Rankings|website=log.concept2.com}}</ref> |} == Асабістыя рэкорды == {| class="wikitable" |+ !Дыстанцыя ! Вынік ! Спаборніцтвы ! Дата |- | 500 метраў | 1:13,7 | Сусветныя гульні 2017 года | 27 ліпеня 2017 |- | 1000 метраў | 2:39,8 | Альфа 2003 года выпуску | 1 лютага 2003 |- | 2000 метраў | 5:39,6 | 2004 CRASH-B Спрынт | 22 лютага 2004 |} == Удзел у абароне Украіны == З сакавіка 2022 года Павел Шурмей [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ваюе]] ў складзе [[Полк Каліноўскага|палка Каліноўскага]]. Быў паранены ў баі<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/321189|title=Добраахвотнік Шурмей: На маю думку, Ліду трэба будзе вызваляць з літоўскага боку|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qSBqDsvVuoI|title=Зянон Пазьняк і Павел Шурмей. Размова аб будзённай вайне|website=warta.media|date=2023-11-02|access-date=2023-11-03}}</ref>. За адвагу ўзнагароджаны [[Медаль за баявыя заслугі (Рада БНР)|Медалём БНР за баявыя заслугі]]<ref>[https://www.radabnr.org/military-virtue-medal/ Мэдаль БНР за баявыя заслугі] // Афіцыйны сайт [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]]</ref>. У сакавіку 2023 года стала вядома, што ў Беларусі супраць Шурмея завочна распачалі крымінальную справу<ref>{{Cite web |url=https://belhumanrights.house/news/human-constanta-obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-yanvar-mart-2023 |title=Архіўная копія |access-date=9 ліпеня 2023 |archive-date=9 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709163306/https://belhumanrights.house/news/human-constanta-obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-yanvar-mart-2023 |url-status=dead }}</ref>. У 2026 годзе яго завочна прыгаварылі да 25 гадоў турмы і буйнога штрафу<ref>{{Cite web |url=https://reform.news/pjaterym-kalinovcam-vynesli-prigorovory-ot-12-do-25-let-kolonii |title=Пятерым калиновцам вынесли пригороворы от 12 до 25 лет колонии |website=[[Reform.news]] |lang=ru}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{FISA|10075}} * [https://www.eurosport.co.uk/rowing/pavel-shurmei_prs155015/person.shtml Павел Шурмей] на Eurosport.com * [https://youtube.com/watch?v=FfYfKJGx6K0 Каліновец Шурмей — заход у Беларусь, зброя для Драздоў, раненне, вайна і вельмі шмат гора] на YouTube {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шурмей Павел Антонавіч}} [[Катэгорыя:Весляры (акадэмічнае веславанне) Беларусі]] [[Катэгорыя:Весляры (акадэмічнае веславанне) на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] [[Катэгорыя:Весляры (акадэмічнае веславанне) на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Полк Каліноўскага]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Медалём БНР за баявыя заслугі]] gthlch09msrwk9lpwel6dvmetqj8ner Шапялевіцкі сельсавет 0 702203 5143044 4936985 2026-05-18T12:25:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143044 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шапялевіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Круглянскі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Шапялевічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[21 снежня]] [[2011]] |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 634 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Шапяле́віцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Круглянскі раён|Круглянскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Шапялевічы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкага раёна]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бялыніцкім раёне БССР. З 12 лютага 1935 года ў складзе Круглянскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных [[Сіманавіцкі сельсавет (Круглянскі раён)|Сіманавіцкага]] і [[Стайскі сельсавет (Круглянскі раён)|Стайскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 16 верасня 1959 года ў складзе Бялыніцкага раёна. У красавіку 1963 года ў склад сельсавета з [[Круглянскі сельсавет|Круглянскага сельсавета]] перададзены 18 населеных пунктаў ([[Глыбокае (Круглянскі раён)|Глыбокае]], [[Зялёная Дуброва (Круглянскі раён)|Зялёная Дуброва]], [[Каменка (Круглянскі раён)|Каменка]], [[Карма (Круглянскі раён)|Карма]], [[Конанавічы]], [[Кружкі]], [[Кунцы (Круглянскі раён)|Кунцы]], [[Ласькоў]], [[Ліпск (Круглянскі раён)|Ліпск]], [[Міхайлоў (Круглянскі раён)|Міхайлоў]], [[Новы (Круглянскі раён)|Новы]], [[Сіманавічы (Круглянскі раён)|Сіманавічы]], [[Сядзеба]], [[Храпы]], [[Цяцерын]]а, [[Шыпягі]], [[Шырокі (Круглянскі раён)|Шырокі]] і [[Яноў (Круглянскі раён)|Яноў]])<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 5 і 19 красавіка 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 18 (1018).</ref>. 18 сакавіка 1966 года з часткі сельсавета (17 населеных пунктаў: [[Глыбокае (Круглянскі раён)|Глыбокае]], [[Дуброва (Цяцерынскі сельсавет)|Дуброва]], [[Зацяцёрка]], [[Зялёная Дуброва (Круглянскі раён)|Зялёная Дуброва]], [[Каменка (Круглянскі раён)|Каменка]], [[Карма (Круглянскі раён)|Карма]], [[Касцюковічы (Круглянскі раён)|Касцюковічы]], [[Краснаполле (Круглянскі раён)|Краснаполле]], [[Кружкі]], [[Ліпск (Круглянскі раён)|Ліпск]], [[Міхайлоў (Круглянскі раён)|Міхайлоў]], [[Новы (Круглянскі раён)|Новы]], [[Храпы]], [[Цяцерын]]а, [[Шыпягі]], [[Шырокі (Круглянскі раён)|Шырокі]] і [[Яноў (Круглянскі раён)|Яноў]]) утвораны [[Цяцерынскі сельсавет]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 сакавіка 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 16 (1136).</ref>. З 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Круглянскага раёна. У сакавіку 1977 года скасаваны вёска [[Заброддзе (Круглянскі раён)|Заброддзе]] і пасёлак [[Ласькоў]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 і 29 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. 21 снежня 2011 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Цяцерынскі сельсавет|Цяцерынскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 21 декабря 2011 г. № 13-9 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190414013031/http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf|date=14 красавіка 2019}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 634 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 98,3 % — [[беларусы]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 15 населеных пунктаў: вёскі [[Аўсішча]], [[Беларусь (Круглянскі раён)|Беларусь]], [[Боўсевічы]], [[Бялаўка]], [[Ваўкаўшчына]], [[Гоенка]], [[Залоссе]], [[Зарэчча 2]], [[Казёл (Круглянскі раён)|Казёл]], [[Конанавічы]], [[Кунцы (Круглянскі раён)|Кунцы]], [[Падар (Круглянскі раён)|Падар]], [[Сіманавічы (Круглянскі раён)|Сіманавічы]], [[Смагілаўка (Круглянскі раён)|Смагілаўка]] і [[Шапялевічы]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Круглянскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Круглянскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бялыніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2011 годзе]] ccgyzcf5z3ejgkl2beasf2hqziwf7yt Алег Валяр’янавіч Басілашвілі 0 703914 5143326 5115478 2026-05-19T03:27:03Z StarDeg 16311 5143326 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Алег Валяр’янавіч Басілашвілі''' ({{lang-ru|Оле́г Валериа́нович Басилашви́ли}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і расійскі [[акцёр]], грамадскі дзеяч; народны артыст СССР (1984), лаўрэат Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя братоў Васільевых (1979). З 1959 года — артыст [[Вялікі драматычны тэатр імя Г. А. Таўстаногава|РДАБДТ імя Г. А. Таўстаногава]]. У 1990—1993 гадах — народны дэпутат Расіі. == Біяграфія == Нарадзіўся 26 верасня 1934 года ў [[Масква|Маскве]]. У 1956 годзе скончыў у Маскве Школу-студыю МХАТ (курс [[Павел Уладзіміравіч Масальскі|П. У. Масальскага]]) і атрымаў размеркаванне ў Сталінградскі абласны драматычны тэатр імя М. Горкага, які пакінуў, нават не пачаўшы там працаваць. У Ленінградзе, куды акцёр з жонкай [[Таццяна Васілеўна Дароніна|Т. В. Даронінай]] адправіўся пасля Сталінграда, быў запрошаны ў Ленінградскі дзяржаўны тэатр імя Ленінскага камсамола (цяпер — [[Балтыйскі дом|Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэатр «Балтыйскі дом»]]), дзе граў да 1959 года. У 1959 годзе разам з жонкай быў запрошаны ў [[Вялікі драматычны тэатр імя Г. А. Таўстаногава|Вялікі драматычны тэатр імя Горкага (цяпер — імя Г. А. Таўстаногава)]], дзе, па ўласным прызнанні, вельмі няўдала дэбютаваў у ролі Сцяпана Лукіна ў «Варварах» М. Горкага і доўга не мог знайсці сябе. Тым не менш, з другой паловы 1960-х гадоў стаў адным з вядучых акцёраў тэатра. Шырокую вядомасць акцёру прынеслі ролі ў кінафільмах [[Эльдар Аляксандравіч Разанаў|Э. А. Разанава]] («Службовы раман», «Вакзал для дваіх», «Пра беднага гусара замовіце слова»), [[Георгій Мікалаевіч Данелія|Георгія Данелія]] («[[Асенні марафон]]»). У 1975 годзе ў сувязі са смерцю бацькі і аднаго з вядучых акцёраў тэатра [[Яфім Захаравіч Капелян|Я. З. Капеляна]] быў вымушаны адмовіцца ад ролі Іпаліта ў тэлефільме Э. А. Разанава «[[Іронія лёсу, або З лёгкай парай!]]». == Фільмаграфія == * (1979) «[[Асенні марафон]]» — Андрэй Паўлавіч Бузыкін, перакладчык. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Басілашвілі Алег Валяр’янавіч}} mvzejxammezi76bgbe9r7x0wetht43r Грамадзянская вайна ў Рэспубліцы Конга 0 704781 5143167 5141483 2026-05-18T18:13:22Z DBatura 73587 /* Ваенныя дзеянні */ 5143167 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Рэспубліцы Конга |частка = |выява = Congo republic sm04.png |памер = |загаловак = |дата = [[5 чэрвеня]] [[1997]] — [[29 снежня]] [[1999]] |месца = [[Рэспубліка Конга]] |прычына = *• Супрацьстаянне паміж кандыдатамі на прэзідэнцкі пост *• Міжэтнічны канфлікт |вынік = Вяртанне да ўлады экс-прэзідэнта [[Дэні Сасу-Нгесо]] |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг|Рэспубліка Конга}} Урад прэзідэнта Паскаля Лісубы <small>(да кастрычніка 1997 года)</small> '''Саюзныя апалчэнні:''' *• апалчэнне «Какоі» <small>([[Панафрыканскі саюз за сацыяльную дэмакратыю|ПССД]])</small> *• апалчэнне «Ніндзя» <small>([[Рух за дэмакратыю і інтэгральнае развіццё|РДІР]])</small> *• апалчэнне «Мамбы» *• апалчэнне «Нзілулу» '''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Flag of France.svg|22px]] [[Францыя]]<br/>{{Сцяг|ЗША}} [[ЗША]]<br>{{Сцяг|Бельгія}} [[Бельгія]]<br />{{Сцяг|Габон}} [[Габон]]<br>{{сцяг|Камерун}} [[Камерун]]<br>{{Сцяг|Тога}} [[Тога]]<br />{{сцяг|Кот-д’Івуар}} [[Кот-д’Івуар]]<br />{{Сцяг|Сенегал}} [[Сенегал]]<br>{{сцяг|Чад}} [[Чад]]<br>{{Сцяг|Гвінея}} [[Гвінея]] |праціўнік2 = {{Сцяг|Рэспубліка Конга}} Урад прэзідэнта Дэні Сассу-Нгессо <small>(пасля кастрычніка 1997 года)</small> [[File:Flag of the People's Republic of Congo.svg|22px]] [[Кангалезская партыя працы|КПЦ]]: *• апалчэнне «Кобры» [[Файл:Flag of Angola.svg|22px]] [[Ангола]]<br>{{Сцяг|Руанда}} Руандыйскія апалчэнцы-[[хуту]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцяг|Мазамбік}} [[Мазамбік]]<br>{{Сцяг|Куба}} [[Куба]]<br>{{Сцяг|Зімбабвэ}} [[Зімбабвэ]]<br>{{Сцяг|Намібія}} [[Намібія]]<br>{{Сцяг|КНДР}} [[КНДР]]<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} [[Беларусь]]<ref>[http://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?] // Maxpart, 10 сентября 2011</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Паскаль Лісуба]]<br>[[Бернар Калелас]] |камандзір2 = [[Дэні Сасу-Нгесо]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 13 900 — 25 000 загінуўшых, звыш за 200 000 бежанцаў<ref name=Ount>{{cite web|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa|title=Congo|work=UCDP Encyclopedia|accessdate=6 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160412025836/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa|archivedate=12 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="Global">GlobalSecurity.org, http://www.globalsecurity.org/military/world/war/congo-b.htm</ref> |заўвага = |Commons = }} '''Грамадзянская вайна ў Рэспубліцы Конга''', якая доўжылася з чэрвеня 1997 года па снежань 1999 года, вялася паміж прыхільнікамі двух кандыдатаў у прэзідэнты і завяршылася ўварваннем ангольскіх войскаў і ўсталяваннем улады [[Дэні Сасу-Нгесо]]. У Конга гэтая вайна звычайна вядомая як '''«Вайна 5 чэрвеня»''' ({{lang-fr|Guerre du 5 juin}}). == Перадумовы == Напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў, прызначаных на ліпень 1997 года, у [[Рэспубліка Конга|Рэспублікі Конга]] ўзмацнілася супрацьстаянне паміж прыхільнікамі прэзідэнта [[Паскаль Лісуба|Паскаля Лісубы]] і былога прэзідэнта, палкоўніка [[Дэні Сасу-Нгесо]] з [[Кангалезская партыя працы|КПЦ]]. Сасу-Нгесо кіраваў краінай з 1979 па 1992 год як прэзідэнт, старшыня КПТ, кіраўнік урада і па сумяшчальніцтве міністр абароны, міністр дзяржбяспекі і міністр унутраных спраў. Пераможцам жа прэзідэнцкіх выбараў 1992 года стаў кандыдат ад [[Панафрыканскі саюз за сацыяльную дэмакратыю|Панафрыканскага саюза за сацыяльную дэмакратыю]] Паскаль Лісуба. Перыяд яго праўлення характарызаваўся пагаршэннем эканамічнага становішча і крайняй палітычнай нестабільнасцю, вынікамі якой сталі ўнутрыдзяржаўны канфлікт 1993—1994 гадоў і фарміраванне ўзброеных моладзевых атрадаў апалчэнцаў асноўнымі палітычным партыямі краіны з этнічных груп, якія падтрымліваюць іх. Так былі сфармаваны апалчэнні «Кобры» ([[кангалезская партыя працы|КПЦ]]), «Какоі» ([[Панафрыканскі саюз за сацыяльную дэмакратыю|ПССД]]) і «Ніндзя» ([[Рух за дэмакратыю і інтэгральнае развіццё|РДІР]])<ref>[http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa# Uppsala Conflict Data Program] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160412025836/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa |date=12 красавіка 2016 }}</ref>. == Ваенныя дзеянні == 5 чэрвеня ўрадавыя войскі прэзідэнта Лісубы атачылі рэзідэнцыю Сасу-Нгесо ў [[Бразавіль|Бразавілі]]. Палкоўнік Сасу-Нгесо аддаў загад верным яму атрадам апалчэння супраціўляцца. Наступныя чатыры месяцы канфлікту асабліва моцна адбіліся на сталіцы — многія будынкі былі пашкоджаны або моцна разбураны<ref>[http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1092.html#country Republic of the Congo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100204131723/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1092.html#country |date=4 лютага 2010 }}</ref>. Ваенныя верталёты Лісубы наносілі ўдары па раёнах Бразавіля, кантраляваным вернымі Сасу-Нгесо апалчэнцамі «Кобры». Сутыкненні адбываліся таксама ў гарадах [[Імпфонда]], [[Веса]] і [[Аванда]]<ref name="Global" />. З самага пачатку канфлікту адным з галоўных крытэрыяў вызначэння таго ці іншага боку з’яўлялася этнічная прыналежнасць. Армія таксама раскалолася па этнічнай прыкмеце: выхадцы з поўначы краіны традыцыйна падтрымлівалі Сасу-Нгесо, а паўднёўцы — Лісубу<ref>[http://www.bbc.com/news/world-africa-14121191#facts Republic of Congo country profile] // [[BBC]]</ref>. У пачатку кастрычніка 1997 года [[Ангола|ангольскія]] войскі ўварваліся на тэрыторыю краіны, каб падтрымаць Сасу-Нгесо. Большасць бразавільцаў падтрымалі Сасу-Нгесо і інтэрвентаў, і 14 кастрычніка прэзідэнт Лісуба збег з сталіцы. На працягу наступных двух дзён горад перайшоў пад кантроль сіл, лаяльных Сасу-Нгесо. Партовы горад [[Пуэнт-Нуар]] паў пасля малаважнага супраціву, пасля чаго лаяльныя Лісубе вайсковыя афіцэры загадалі сваім салдатам скласці зброю<ref name=Take>''Howard W. French.'' [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E05E2DA153FF935A25753C1A961958260 Rebels, Backed by Angola, Take Brazzaville and Oil Port] // [[The New York Times]], 1997, October 16.</ref>. Неўзабаве пасля гэтага Сасу-Нгесо абвясціў сябе прэзідэнтам і назваў імёны 33-х членаў новага ўрада. У студзені 1998 года прэзідэнт Сасу-Нгесо адкрыў Нацыянальны форум для прымірэння, каб вызначыць характар і працягласць пераходнага перыяду. Форум, які прайшоў пад жорсткім кантролем урада, пастанавіў, што выбары павінны быць праведзены на працягу 3 гадоў, а таксама выбраў органы пераходнай кансультатыўнай заканадаўчай улады і абвясціў, што канстытуцыйным пагадненнем завершыцца работа над праектам Канстытуцыі. Планы пераходнага ўрада былі парушаны ўзброеным выступам прыхільнікаў былога прэзідэнта Лісубы. У красавіку 1998 года ўзброеныя банды, звязаныя з апалчэннем «Какойі», захапілі гідраэлектрастанцыю ў [[Буэнза|Буэнзе]], забіўшы некалькі яе работнікаў, і спынілі падачу электраэнергіі для насельніцтва Пуэнт-Нуара на некалькіх тыдняў. У жніўні таго ж года года апалчэнцы пачалі партызанскую вайну ў басейне ракі [[Конга (рака)|Конга]] да паўднёва-захаду ад Бразавіля. У асноўным, яны складаліся з былых апалчэнцаў «Ніндзя». Яны займаліся забойствамі чыноўнікаў урада Сасу-Нгесо<ref name="Global" />. У лістападзе і снежні 1999 года ўрад падпісаў пагадненне з прадстаўнікамі многіх, хоць і не ўсіх, паўстанцкіх груп. Гэта пагадненне пры пасярэдніцтве прэзідэнта [[Габон]]а [[Эль Хадж Амар Бонга Андзімба|Амара Бонга]] заклікала да наступных пагадненняў і ўсіх магчымых палітычных перамоваў паміж урадам і апазыцыяй. == Ахвяры і шкода == З пачатку вайны салдаты і апалчэнцы абодвух бакоў займаліся вымагальніцтвам і прыгнётам грамадзянскіх асоб. Людзей затрымлівалі, збівалі і забівалі па прычыне іх этнічнай прыналежнасці. Абодва бакі выкарыстоўвалі абстрэл населеных раёнаў цяжкай артылерыяй і ракетнай зброяй. У прыватнасці, абстрэлы верталётамі Лісубы кварталаў Бразавіля прывялі да вялікіх ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва<ref name="Global" />. Падчас штурму Бразавіля ангольскія [[МіГ]]і нанеслі ўдары па горадзе, што таксама прывяло да ахвяраў сярод мірнага насельніцтва. У кастрычніку 1997 года пасля прыходу Сасу-Нгесо да ўлады яго апалчэнцы «Кобры» правялі павальныя ператрусы ў сталіцы, вышукваючы членаў сіл бяспекі былога ўрада Лісубы, яго апалчэнцаў і палітычных прыхільнікаў. У выніку былі забітыя дзясяткі чалавек<ref name="Global" />. «Кобры» таксама датычныя да павальных рабаванняў у сталіцы. Новы віток гвалту таксама ў жніўні 1998 года прывёў да новых ахвяр і перакрыў эканамічна важны [[Кангалезская акіянічная чыгунка|чыгуначны шлях]] Бразавіль — Пуэнт-Нуар; выклікаў вялікія разбурэнні і гібель многіх людзей у дэпартаментах [[Бразавіль]], [[Пул (лэпартамент)|Пул]], [[Буэнза]] і [[Ніарэ]] і зрабіў сотні тысяч чалавек бежанцамі. Зваротныя дзеянні ўрада, у асаблівасці апалчэння «Кобры», прывялі толькі да эскалацыі гвалту ў мяцежных дэпартаментах [[Пул (дэпартамент)|Пул]], [[Буэнзе]] і [[Бразавіль]]. Да канца года ўрад страціў кантроль над паўднёвымі раёнамі краіны. У ваенных аперацыях ўрада пачалі прымаць удзел апалчэнцы-[[хуту]], набраныя ў лагерах бежанцаў з [[Руанда|Руанды]]. З 16 па 20 снежня 1998 года ў прыгарадах Бразавіля разгарнуліся баявыя дзеянні паміж апалчэнцамі «Ніндзя» і ўрадавымі войскамі, што прывяло да шматлікіх ахвяр і яшчэ большай колькасці бежанцаў. Цяжкае становішча таксама склалася ў лагерах бежанцаў. У кастрычніку 1999 года крытычная сітуацыя склалася ў Заходнім Пуле, дзе для бежанцаў стала не хапаць харчавання і пачаліся смерці ад голаду. Лагер бежанцаў знаходзіўся ў [[Кінкала|Кінкале]], адміністрацыйным цэнтры Дэпартамента [[Пул (дэпартамент)|Пул]]. Дапамога бежанцам прыйшла толькі ад арганізацый «[[Карытас]]», якая мела падтрымку ААН. == Наступныя падзеі== [[Файл:Des memoires.jpg|250px|thumb|БТР-60, што застаўся як напамін аб канфлікце. Фатаграфія зробленая 9 сакавіка 2004 года.]] У сакавіку і чэрвені 2002 года зноў актывізаваліся паўстанцкія групы, здзейсніўшы напады спачатку ў дэпартаменце Пул, а затым атакаваўшы Бразавільскі аэрапорт. Баявыя дзеянні былі лакалізаваны і атакі паўстанцаў адбітыя. Але ўжо ў кастрычніку ўзрасла колькасць нападаў мяцежнікаў «Ніндзя» ў Пуле. Актывізацыя баявых дзеянняў зноў прывяла да адтоку дзясяткаў тысяч бежанцаў з рэгіёна. Урад адкрыў так званыя гуманітарныя калідоры, каб даць бяспечны праход для тых былых паўстанцаў, хто хацеў бы зноў інтэгравацца ў грамадства. У красавіку 2003 года больш за 2000 салдат-паўстанцаў «Ніндзя» здаліся са зброяй у дэпартаменце Пул. За гэтым рушыла ўслед мірнае пагадненне, дасягнутае 17 сакавіка 2003 года паміж урадам і лідарам апалчэнцаў «Ніндзя», прападобным [[Фрэдэрык Бінтсаму|Фрэдэрыкам Бінтсаму]]. Раззброеным былі гарантаваныя амністыі з боку ўрада. Яшчэ 600 мяцежнікаў «Ніндзя», па паведамленнях ўрада, здаліся ў маі 2003 года. == Лётчыкі «Транс-чартар»== 19 кастрычніка 1997 года, праз тры дні пасля захопу сіламі «Кобра» Пуант-Нуарэ, у горадзе затрыманыя 16 замежных авіятараў. У 11 чалавек выяўлены савецкія замежпаспарта старога ўзору<ref name="kom1">Леонид Ганкин. [https://www.kommersant.ru/doc/186343 В Конго захватили русских летчиков] // Газета «Коммерсантъ» №182 от 23.10.1997, стр. 3</ref>. Пазней высветлілася, што 6 з іх — жыхары [[Казань|Казані]]<ref name="kom2"/>. Яны працавалі на самалёце [[Ан-24]]<ref name="kom3"/> лётнага атрада Казанскага маторабудаўнічага ВЗ, арандаванага маскоўскай авіякампаніяй «Транс-чартар» (знаходзіўся ў Конга з 1 ліпеня 1997 года, будучы адзіным у атрадзе экіпажам за мяжой)<ref name="kom2">Шамиль Идиатуллин. [https://www.kommersant.ru/doc/186634 Конго и аресты] // Газета «Коммерсантъ» №185 от 28.10.1997, стр. 2</ref>. Расіяне працавалі па кантракце з замежнай авіякампаніяй. Па адных даных гэта была кангалезская Transair Congo<ref name="kom3"/>, па іншых — французская «Аэрлін»<ref name="kom4"/>. Затрыманых падазравалі ў перавозках зброі для патрэб прыхільнікаў Лісубы<ref name="kom2"/><ref name="kom1"/>. Пазней ім прад’явілі абвінавачванне ў гандлі зброяй і ў пілатаванні верталётаў, якія бамбілі Бразавіль<ref name="kom4"/>. [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністр замежных спраў РФ]] [[Яўген Прымакоў]] даручыў накіраваць у краіну спецыяльнага прадстаўніка, каб дамагчыся вызвалення суайчыннікаў. Гэтая місія была даручана дырэктару дэпартамента Афрыкі [[Міхаіл Мікалаевіч Бачарнікаў|Міхаілу Бачарнікаву]]. Пытаннямі вызвалення займалася пасольства ў [[ДР Конга]] (пасольства ў РК да таго часу эвакуіравалася), падтрымку аказвалі французскія дыпламаты. Падключылі і дыпмісію ў Анголе, паколькі краіна была саюзніцай апалчэнцаў «Кобры». Бачарнікаў вырашыў зрабіць асаблівы ўпор менавіта на ўзаемадзеянні з Анголай, абгрунтоўваючы гэта шырокім супрацоўніцтвам у савецкія гады<ref name="kom3">Леонид Панин. [https://www.kommersant.ru/doc/13929 Война и мир / РОССИЙСКИЕ ЗАЛЕТЧИКИ] // Журнал "Коммерсантъ Власть" №42 от 18.11.1997, стр. 44</ref>. У лістападзе ўдалося дамагчыся вызвалення палонных. Спярша на радзіму вярнуліся 9 чалавек: Алег Пучкоў, Аляксандр Міхайлаў, Фарыд Сабіраў, Аляксандр Лазараў, Вадзім Лапцеў, Сяргей Васюхін, Аляксандр Тарасаў, Ігар Нікіцін і Уладзімір Варапаеў<ref name="kom4"/>. Пазней вызвалілі<ref name= "kom3"/> і астатніх дваіх — камандзіра аднаго з экіпажаў Міхаіла Благасклоннага і тэхніка Канстанціна Яцкевіча<ref name="kom4">Александр Раскин и Сергей Тополь. [https://www.kommersant.ru/doc/187332 Возвращение летчиков из Конго] // Газета «Коммерсантъ» №193 от 11.11.1997, стр. 3</ref>. Выданне «[[Коммерсантъ]]» параўнала інцыдэнт з [[захоп самалёта Іл-76 3 жніўня 1995 года|захопам у 1995 годзе талібамі самалёта Іл-76]]. Меркавана кангалезскія баевікі імкнуліся, як і ў свой час афганскія, атрымаць выгаду: з дапамогай таргоў вакол выдачы палонных завязаць кантакты з прадстаўнікамі многіх краін свету<ref name="kom1"/>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.globalsecurity.org/military/world/war/congo-b.htm GlobalSecurity.org] [[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Грамадзянскія войны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Войны Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Войны Анголы]] 8tn89glyk52n61eq9gb7xgyv8wcfwpb 5143168 5143167 2026-05-18T18:13:36Z DBatura 73587 /* Ваенныя дзеянні */ 5143168 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Рэспубліцы Конга |частка = |выява = Congo republic sm04.png |памер = |загаловак = |дата = [[5 чэрвеня]] [[1997]] — [[29 снежня]] [[1999]] |месца = [[Рэспубліка Конга]] |прычына = *• Супрацьстаянне паміж кандыдатамі на прэзідэнцкі пост *• Міжэтнічны канфлікт |вынік = Вяртанне да ўлады экс-прэзідэнта [[Дэні Сасу-Нгесо]] |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг|Рэспубліка Конга}} Урад прэзідэнта Паскаля Лісубы <small>(да кастрычніка 1997 года)</small> '''Саюзныя апалчэнні:''' *• апалчэнне «Какоі» <small>([[Панафрыканскі саюз за сацыяльную дэмакратыю|ПССД]])</small> *• апалчэнне «Ніндзя» <small>([[Рух за дэмакратыю і інтэгральнае развіццё|РДІР]])</small> *• апалчэнне «Мамбы» *• апалчэнне «Нзілулу» '''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Flag of France.svg|22px]] [[Францыя]]<br/>{{Сцяг|ЗША}} [[ЗША]]<br>{{Сцяг|Бельгія}} [[Бельгія]]<br />{{Сцяг|Габон}} [[Габон]]<br>{{сцяг|Камерун}} [[Камерун]]<br>{{Сцяг|Тога}} [[Тога]]<br />{{сцяг|Кот-д’Івуар}} [[Кот-д’Івуар]]<br />{{Сцяг|Сенегал}} [[Сенегал]]<br>{{сцяг|Чад}} [[Чад]]<br>{{Сцяг|Гвінея}} [[Гвінея]] |праціўнік2 = {{Сцяг|Рэспубліка Конга}} Урад прэзідэнта Дэні Сассу-Нгессо <small>(пасля кастрычніка 1997 года)</small> [[File:Flag of the People's Republic of Congo.svg|22px]] [[Кангалезская партыя працы|КПЦ]]: *• апалчэнне «Кобры» [[Файл:Flag of Angola.svg|22px]] [[Ангола]]<br>{{Сцяг|Руанда}} Руандыйскія апалчэнцы-[[хуту]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцяг|Мазамбік}} [[Мазамбік]]<br>{{Сцяг|Куба}} [[Куба]]<br>{{Сцяг|Зімбабвэ}} [[Зімбабвэ]]<br>{{Сцяг|Намібія}} [[Намібія]]<br>{{Сцяг|КНДР}} [[КНДР]]<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} [[Беларусь]]<ref>[http://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?] // Maxpart, 10 сентября 2011</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Паскаль Лісуба]]<br>[[Бернар Калелас]] |камандзір2 = [[Дэні Сасу-Нгесо]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 13 900 — 25 000 загінуўшых, звыш за 200 000 бежанцаў<ref name=Ount>{{cite web|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa|title=Congo|work=UCDP Encyclopedia|accessdate=6 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160412025836/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa|archivedate=12 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="Global">GlobalSecurity.org, http://www.globalsecurity.org/military/world/war/congo-b.htm</ref> |заўвага = |Commons = }} '''Грамадзянская вайна ў Рэспубліцы Конга''', якая доўжылася з чэрвеня 1997 года па снежань 1999 года, вялася паміж прыхільнікамі двух кандыдатаў у прэзідэнты і завяршылася ўварваннем ангольскіх войскаў і ўсталяваннем улады [[Дэні Сасу-Нгесо]]. У Конга гэтая вайна звычайна вядомая як '''«Вайна 5 чэрвеня»''' ({{lang-fr|Guerre du 5 juin}}). == Перадумовы == Напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў, прызначаных на ліпень 1997 года, у [[Рэспубліка Конга|Рэспублікі Конга]] ўзмацнілася супрацьстаянне паміж прыхільнікамі прэзідэнта [[Паскаль Лісуба|Паскаля Лісубы]] і былога прэзідэнта, палкоўніка [[Дэні Сасу-Нгесо]] з [[Кангалезская партыя працы|КПЦ]]. Сасу-Нгесо кіраваў краінай з 1979 па 1992 год як прэзідэнт, старшыня КПТ, кіраўнік урада і па сумяшчальніцтве міністр абароны, міністр дзяржбяспекі і міністр унутраных спраў. Пераможцам жа прэзідэнцкіх выбараў 1992 года стаў кандыдат ад [[Панафрыканскі саюз за сацыяльную дэмакратыю|Панафрыканскага саюза за сацыяльную дэмакратыю]] Паскаль Лісуба. Перыяд яго праўлення характарызаваўся пагаршэннем эканамічнага становішча і крайняй палітычнай нестабільнасцю, вынікамі якой сталі ўнутрыдзяржаўны канфлікт 1993—1994 гадоў і фарміраванне ўзброеных моладзевых атрадаў апалчэнцаў асноўнымі палітычным партыямі краіны з этнічных груп, якія падтрымліваюць іх. Так былі сфармаваны апалчэнні «Кобры» ([[кангалезская партыя працы|КПЦ]]), «Какоі» ([[Панафрыканскі саюз за сацыяльную дэмакратыю|ПССД]]) і «Ніндзя» ([[Рух за дэмакратыю і інтэгральнае развіццё|РДІР]])<ref>[http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa# Uppsala Conflict Data Program] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160412025836/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa |date=12 красавіка 2016 }}</ref>. == Ваенныя дзеянні == 5 чэрвеня ўрадавыя войскі прэзідэнта Лісубы атачылі рэзідэнцыю Сасу-Нгесо ў [[Бразавіль|Бразавілі]]. Палкоўнік Сасу-Нгесо аддаў загад верным яму атрадам апалчэння супраціўляцца. Наступныя чатыры месяцы канфлікту асабліва моцна адбіліся на сталіцы — многія будынкі былі пашкоджаны або моцна разбураны<ref>[http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1092.html#country Republic of the Congo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100204131723/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1092.html#country |date=4 лютага 2010 }}</ref>. Ваенныя верталёты Лісубы наносілі ўдары па раёнах Бразавіля, кантраляваным вернымі Сасу-Нгесо апалчэнцамі «Кобры». Сутыкненні адбываліся таксама ў гарадах [[Імпфонда]], [[Веса]] і [[Аванда]]<ref name="Global" />. З самага пачатку канфлікту адным з галоўных крытэрыяў вызначэння таго ці іншага боку з’яўлялася этнічная прыналежнасць. Армія таксама раскалолася па этнічнай прыкмеце: выхадцы з поўначы краіны традыцыйна падтрымлівалі Сасу-Нгесо, а паўднёўцы — Лісубу<ref>[http://www.bbc.com/news/world-africa-14121191#facts Republic of Congo country profile] // [[BBC]]</ref>. У пачатку кастрычніка 1997 года [[Ангола|ангольскія]] войскі ўварваліся на тэрыторыю краіны, каб падтрымаць Сасу-Нгесо. Большасць бразавільцаў падтрымалі Сасу-Нгесо і інтэрвентаў, і 14 кастрычніка прэзідэнт Лісуба збег з сталіцы. На працягу наступных двух дзён горад перайшоў пад кантроль сіл, лаяльных Сасу-Нгесо. Партовы горад [[Пуэнт-Нуар]] паў пасля малаважнага супраціву, пасля чаго лаяльныя Лісубе вайсковыя афіцэры загадалі сваім салдатам скласці зброю<ref name=Take>''Howard W. French.'' [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E05E2DA153FF935A25753C1A961958260 Rebels, Backed by Angola, Take Brazzaville and Oil Port] // [[The New York Times]], 1997, October 16.</ref>. Неўзабаве пасля гэтага Сасу-Нгесо абвясціў сябе прэзідэнтам і назваў імёны 33-х членаў новага ўрада. У студзені 1998 года прэзідэнт Сасу-Нгесо адкрыў Нацыянальны форум для прымірэння, каб вызначыць характар і працягласць пераходнага перыяду. Форум, які прайшоў пад жорсткім кантролем урада, пастанавіў, што выбары павінны быць праведзены на працягу 3 гадоў, а таксама выбраў органы пераходнай кансультатыўнай заканадаўчай улады і абвясціў, што канстытуцыйным пагадненнем завершыцца работа над праектам Канстытуцыі. Планы пераходнага ўрада былі парушаны ўзброеным выступам прыхільнікаў былога прэзідэнта Лісубы. У красавіку 1998 года ўзброеныя банды, звязаныя з апалчэннем «Какойі», захапілі гідраэлектрастанцыю ў [[Буэнза|Буэнзе]], забіўшы некалькі яе работнікаў, і спынілі падачу электраэнергіі для насельніцтва Пуэнт-Нуара на некалькіх тыдняў. У жніўні таго ж года года апалчэнцы пачалі партызанскую вайну ў басейне ракі [[Конга (рака)|Конга]] да паўднёва-захаду ад Бразавіля. У асноўным, яны складаліся з былых апалчэнцаў «Ніндзя». Яны займаліся забойствамі чыноўнікаў урада Сасу-Нгесо<ref name="Global" />. У лістападзе і снежні 1999 года ўрад падпісаў пагадненне з прадстаўнікамі многіх, хоць і не ўсіх, паўстанцкіх груп. Гэта пагадненне пры пасярэдніцтве прэзідэнта [[Габон]]а [[Эль Хадж Амар Бонга Андзімба|Амара Бонга]] заклікала да наступных пагадненняў і ўсіх магчымых палітычных перамоваў паміж урадам і апазіцыяй. == Ахвяры і шкода == З пачатку вайны салдаты і апалчэнцы абодвух бакоў займаліся вымагальніцтвам і прыгнётам грамадзянскіх асоб. Людзей затрымлівалі, збівалі і забівалі па прычыне іх этнічнай прыналежнасці. Абодва бакі выкарыстоўвалі абстрэл населеных раёнаў цяжкай артылерыяй і ракетнай зброяй. У прыватнасці, абстрэлы верталётамі Лісубы кварталаў Бразавіля прывялі да вялікіх ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва<ref name="Global" />. Падчас штурму Бразавіля ангольскія [[МіГ]]і нанеслі ўдары па горадзе, што таксама прывяло да ахвяраў сярод мірнага насельніцтва. У кастрычніку 1997 года пасля прыходу Сасу-Нгесо да ўлады яго апалчэнцы «Кобры» правялі павальныя ператрусы ў сталіцы, вышукваючы членаў сіл бяспекі былога ўрада Лісубы, яго апалчэнцаў і палітычных прыхільнікаў. У выніку былі забітыя дзясяткі чалавек<ref name="Global" />. «Кобры» таксама датычныя да павальных рабаванняў у сталіцы. Новы віток гвалту таксама ў жніўні 1998 года прывёў да новых ахвяр і перакрыў эканамічна важны [[Кангалезская акіянічная чыгунка|чыгуначны шлях]] Бразавіль — Пуэнт-Нуар; выклікаў вялікія разбурэнні і гібель многіх людзей у дэпартаментах [[Бразавіль]], [[Пул (лэпартамент)|Пул]], [[Буэнза]] і [[Ніарэ]] і зрабіў сотні тысяч чалавек бежанцамі. Зваротныя дзеянні ўрада, у асаблівасці апалчэння «Кобры», прывялі толькі да эскалацыі гвалту ў мяцежных дэпартаментах [[Пул (дэпартамент)|Пул]], [[Буэнзе]] і [[Бразавіль]]. Да канца года ўрад страціў кантроль над паўднёвымі раёнамі краіны. У ваенных аперацыях ўрада пачалі прымаць удзел апалчэнцы-[[хуту]], набраныя ў лагерах бежанцаў з [[Руанда|Руанды]]. З 16 па 20 снежня 1998 года ў прыгарадах Бразавіля разгарнуліся баявыя дзеянні паміж апалчэнцамі «Ніндзя» і ўрадавымі войскамі, што прывяло да шматлікіх ахвяр і яшчэ большай колькасці бежанцаў. Цяжкае становішча таксама склалася ў лагерах бежанцаў. У кастрычніку 1999 года крытычная сітуацыя склалася ў Заходнім Пуле, дзе для бежанцаў стала не хапаць харчавання і пачаліся смерці ад голаду. Лагер бежанцаў знаходзіўся ў [[Кінкала|Кінкале]], адміністрацыйным цэнтры Дэпартамента [[Пул (дэпартамент)|Пул]]. Дапамога бежанцам прыйшла толькі ад арганізацый «[[Карытас]]», якая мела падтрымку ААН. == Наступныя падзеі== [[Файл:Des memoires.jpg|250px|thumb|БТР-60, што застаўся як напамін аб канфлікце. Фатаграфія зробленая 9 сакавіка 2004 года.]] У сакавіку і чэрвені 2002 года зноў актывізаваліся паўстанцкія групы, здзейсніўшы напады спачатку ў дэпартаменце Пул, а затым атакаваўшы Бразавільскі аэрапорт. Баявыя дзеянні былі лакалізаваны і атакі паўстанцаў адбітыя. Але ўжо ў кастрычніку ўзрасла колькасць нападаў мяцежнікаў «Ніндзя» ў Пуле. Актывізацыя баявых дзеянняў зноў прывяла да адтоку дзясяткаў тысяч бежанцаў з рэгіёна. Урад адкрыў так званыя гуманітарныя калідоры, каб даць бяспечны праход для тых былых паўстанцаў, хто хацеў бы зноў інтэгравацца ў грамадства. У красавіку 2003 года больш за 2000 салдат-паўстанцаў «Ніндзя» здаліся са зброяй у дэпартаменце Пул. За гэтым рушыла ўслед мірнае пагадненне, дасягнутае 17 сакавіка 2003 года паміж урадам і лідарам апалчэнцаў «Ніндзя», прападобным [[Фрэдэрык Бінтсаму|Фрэдэрыкам Бінтсаму]]. Раззброеным былі гарантаваныя амністыі з боку ўрада. Яшчэ 600 мяцежнікаў «Ніндзя», па паведамленнях ўрада, здаліся ў маі 2003 года. == Лётчыкі «Транс-чартар»== 19 кастрычніка 1997 года, праз тры дні пасля захопу сіламі «Кобра» Пуант-Нуарэ, у горадзе затрыманыя 16 замежных авіятараў. У 11 чалавек выяўлены савецкія замежпаспарта старога ўзору<ref name="kom1">Леонид Ганкин. [https://www.kommersant.ru/doc/186343 В Конго захватили русских летчиков] // Газета «Коммерсантъ» №182 от 23.10.1997, стр. 3</ref>. Пазней высветлілася, што 6 з іх — жыхары [[Казань|Казані]]<ref name="kom2"/>. Яны працавалі на самалёце [[Ан-24]]<ref name="kom3"/> лётнага атрада Казанскага маторабудаўнічага ВЗ, арандаванага маскоўскай авіякампаніяй «Транс-чартар» (знаходзіўся ў Конга з 1 ліпеня 1997 года, будучы адзіным у атрадзе экіпажам за мяжой)<ref name="kom2">Шамиль Идиатуллин. [https://www.kommersant.ru/doc/186634 Конго и аресты] // Газета «Коммерсантъ» №185 от 28.10.1997, стр. 2</ref>. Расіяне працавалі па кантракце з замежнай авіякампаніяй. Па адных даных гэта была кангалезская Transair Congo<ref name="kom3"/>, па іншых — французская «Аэрлін»<ref name="kom4"/>. Затрыманых падазравалі ў перавозках зброі для патрэб прыхільнікаў Лісубы<ref name="kom2"/><ref name="kom1"/>. Пазней ім прад’явілі абвінавачванне ў гандлі зброяй і ў пілатаванні верталётаў, якія бамбілі Бразавіль<ref name="kom4"/>. [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністр замежных спраў РФ]] [[Яўген Прымакоў]] даручыў накіраваць у краіну спецыяльнага прадстаўніка, каб дамагчыся вызвалення суайчыннікаў. Гэтая місія была даручана дырэктару дэпартамента Афрыкі [[Міхаіл Мікалаевіч Бачарнікаў|Міхаілу Бачарнікаву]]. Пытаннямі вызвалення займалася пасольства ў [[ДР Конга]] (пасольства ў РК да таго часу эвакуіравалася), падтрымку аказвалі французскія дыпламаты. Падключылі і дыпмісію ў Анголе, паколькі краіна была саюзніцай апалчэнцаў «Кобры». Бачарнікаў вырашыў зрабіць асаблівы ўпор менавіта на ўзаемадзеянні з Анголай, абгрунтоўваючы гэта шырокім супрацоўніцтвам у савецкія гады<ref name="kom3">Леонид Панин. [https://www.kommersant.ru/doc/13929 Война и мир / РОССИЙСКИЕ ЗАЛЕТЧИКИ] // Журнал "Коммерсантъ Власть" №42 от 18.11.1997, стр. 44</ref>. У лістападзе ўдалося дамагчыся вызвалення палонных. Спярша на радзіму вярнуліся 9 чалавек: Алег Пучкоў, Аляксандр Міхайлаў, Фарыд Сабіраў, Аляксандр Лазараў, Вадзім Лапцеў, Сяргей Васюхін, Аляксандр Тарасаў, Ігар Нікіцін і Уладзімір Варапаеў<ref name="kom4"/>. Пазней вызвалілі<ref name= "kom3"/> і астатніх дваіх — камандзіра аднаго з экіпажаў Міхаіла Благасклоннага і тэхніка Канстанціна Яцкевіча<ref name="kom4">Александр Раскин и Сергей Тополь. [https://www.kommersant.ru/doc/187332 Возвращение летчиков из Конго] // Газета «Коммерсантъ» №193 от 11.11.1997, стр. 3</ref>. Выданне «[[Коммерсантъ]]» параўнала інцыдэнт з [[захоп самалёта Іл-76 3 жніўня 1995 года|захопам у 1995 годзе талібамі самалёта Іл-76]]. Меркавана кангалезскія баевікі імкнуліся, як і ў свой час афганскія, атрымаць выгаду: з дапамогай таргоў вакол выдачы палонных завязаць кантакты з прадстаўнікамі многіх краін свету<ref name="kom1"/>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.globalsecurity.org/military/world/war/congo-b.htm GlobalSecurity.org] [[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Грамадзянскія войны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Войны Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Войны Анголы]] g4z38zram6zxdzk70u8hbbbgjxfd9lf 5143169 5143168 2026-05-18T18:14:14Z DBatura 73587 /* Перадумовы */ 5143169 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Рэспубліцы Конга |частка = |выява = Congo republic sm04.png |памер = |загаловак = |дата = [[5 чэрвеня]] [[1997]] — [[29 снежня]] [[1999]] |месца = [[Рэспубліка Конга]] |прычына = *• Супрацьстаянне паміж кандыдатамі на прэзідэнцкі пост *• Міжэтнічны канфлікт |вынік = Вяртанне да ўлады экс-прэзідэнта [[Дэні Сасу-Нгесо]] |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг|Рэспубліка Конга}} Урад прэзідэнта Паскаля Лісубы <small>(да кастрычніка 1997 года)</small> '''Саюзныя апалчэнні:''' *• апалчэнне «Какоі» <small>([[Панафрыканскі саюз за сацыяльную дэмакратыю|ПССД]])</small> *• апалчэнне «Ніндзя» <small>([[Рух за дэмакратыю і інтэгральнае развіццё|РДІР]])</small> *• апалчэнне «Мамбы» *• апалчэнне «Нзілулу» '''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Flag of France.svg|22px]] [[Францыя]]<br/>{{Сцяг|ЗША}} [[ЗША]]<br>{{Сцяг|Бельгія}} [[Бельгія]]<br />{{Сцяг|Габон}} [[Габон]]<br>{{сцяг|Камерун}} [[Камерун]]<br>{{Сцяг|Тога}} [[Тога]]<br />{{сцяг|Кот-д’Івуар}} [[Кот-д’Івуар]]<br />{{Сцяг|Сенегал}} [[Сенегал]]<br>{{сцяг|Чад}} [[Чад]]<br>{{Сцяг|Гвінея}} [[Гвінея]] |праціўнік2 = {{Сцяг|Рэспубліка Конга}} Урад прэзідэнта Дэні Сассу-Нгессо <small>(пасля кастрычніка 1997 года)</small> [[File:Flag of the People's Republic of Congo.svg|22px]] [[Кангалезская партыя працы|КПЦ]]: *• апалчэнне «Кобры» [[Файл:Flag of Angola.svg|22px]] [[Ангола]]<br>{{Сцяг|Руанда}} Руандыйскія апалчэнцы-[[хуту]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцяг|Мазамбік}} [[Мазамбік]]<br>{{Сцяг|Куба}} [[Куба]]<br>{{Сцяг|Зімбабвэ}} [[Зімбабвэ]]<br>{{Сцяг|Намібія}} [[Намібія]]<br>{{Сцяг|КНДР}} [[КНДР]]<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} [[Беларусь]]<ref>[http://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?] // Maxpart, 10 сентября 2011</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Паскаль Лісуба]]<br>[[Бернар Калелас]] |камандзір2 = [[Дэні Сасу-Нгесо]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 13 900 — 25 000 загінуўшых, звыш за 200 000 бежанцаў<ref name=Ount>{{cite web|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa|title=Congo|work=UCDP Encyclopedia|accessdate=6 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160412025836/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa|archivedate=12 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="Global">GlobalSecurity.org, http://www.globalsecurity.org/military/world/war/congo-b.htm</ref> |заўвага = |Commons = }} '''Грамадзянская вайна ў Рэспубліцы Конга''', якая доўжылася з чэрвеня 1997 года па снежань 1999 года, вялася паміж прыхільнікамі двух кандыдатаў у прэзідэнты і завяршылася ўварваннем ангольскіх войскаў і ўсталяваннем улады [[Дэні Сасу-Нгесо]]. У Конга гэтая вайна звычайна вядомая як '''«Вайна 5 чэрвеня»''' ({{lang-fr|Guerre du 5 juin}}). == Перадумовы == Напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў, прызначаных на ліпень 1997 года, у [[Рэспубліка Конга|Рэспублікі Конга]] ўзмацнілася супрацьстаянне паміж прыхільнікамі прэзідэнта [[Паскаль Лісуба|Паскаля Лісубы]] і былога прэзідэнта, палкоўніка [[Дэні Сасу-Нгесо]] з [[Кангалезская партыя працы|КПП]]. Сасу-Нгесо кіраваў краінай з 1979 па 1992 год як прэзідэнт, старшыня КПП, кіраўнік урада і па сумяшчальніцтве міністр абароны, міністр дзяржбяспекі і міністр унутраных спраў. Пераможцам жа прэзідэнцкіх выбараў 1992 года стаў кандыдат ад [[Панафрыканскі саюз за сацыяльную дэмакратыю|Панафрыканскага саюза за сацыяльную дэмакратыю]] Паскаль Лісуба. Перыяд яго праўлення характарызаваўся пагаршэннем эканамічнага становішча і крайняй палітычнай нестабільнасцю, вынікамі якой сталі ўнутрыдзяржаўны канфлікт 1993—1994 гадоў і фарміраванне ўзброеных моладзевых атрадаў апалчэнцаў асноўнымі палітычным партыямі краіны з этнічных груп, якія падтрымліваюць іх. Так былі сфармаваны апалчэнні «Кобры» ([[кангалезская партыя працы|КПП]]), «Какоі» ([[Панафрыканскі саюз за сацыяльную дэмакратыю|ПССД]]) і «Ніндзя» ([[Рух за дэмакратыю і інтэгральнае развіццё|РДІР]])<ref>[http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa# Uppsala Conflict Data Program] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160412025836/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa |date=12 красавіка 2016 }}</ref>. == Ваенныя дзеянні == 5 чэрвеня ўрадавыя войскі прэзідэнта Лісубы атачылі рэзідэнцыю Сасу-Нгесо ў [[Бразавіль|Бразавілі]]. Палкоўнік Сасу-Нгесо аддаў загад верным яму атрадам апалчэння супраціўляцца. Наступныя чатыры месяцы канфлікту асабліва моцна адбіліся на сталіцы — многія будынкі былі пашкоджаны або моцна разбураны<ref>[http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1092.html#country Republic of the Congo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100204131723/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1092.html#country |date=4 лютага 2010 }}</ref>. Ваенныя верталёты Лісубы наносілі ўдары па раёнах Бразавіля, кантраляваным вернымі Сасу-Нгесо апалчэнцамі «Кобры». Сутыкненні адбываліся таксама ў гарадах [[Імпфонда]], [[Веса]] і [[Аванда]]<ref name="Global" />. З самага пачатку канфлікту адным з галоўных крытэрыяў вызначэння таго ці іншага боку з’яўлялася этнічная прыналежнасць. Армія таксама раскалолася па этнічнай прыкмеце: выхадцы з поўначы краіны традыцыйна падтрымлівалі Сасу-Нгесо, а паўднёўцы — Лісубу<ref>[http://www.bbc.com/news/world-africa-14121191#facts Republic of Congo country profile] // [[BBC]]</ref>. У пачатку кастрычніка 1997 года [[Ангола|ангольскія]] войскі ўварваліся на тэрыторыю краіны, каб падтрымаць Сасу-Нгесо. Большасць бразавільцаў падтрымалі Сасу-Нгесо і інтэрвентаў, і 14 кастрычніка прэзідэнт Лісуба збег з сталіцы. На працягу наступных двух дзён горад перайшоў пад кантроль сіл, лаяльных Сасу-Нгесо. Партовы горад [[Пуэнт-Нуар]] паў пасля малаважнага супраціву, пасля чаго лаяльныя Лісубе вайсковыя афіцэры загадалі сваім салдатам скласці зброю<ref name=Take>''Howard W. French.'' [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E05E2DA153FF935A25753C1A961958260 Rebels, Backed by Angola, Take Brazzaville and Oil Port] // [[The New York Times]], 1997, October 16.</ref>. Неўзабаве пасля гэтага Сасу-Нгесо абвясціў сябе прэзідэнтам і назваў імёны 33-х членаў новага ўрада. У студзені 1998 года прэзідэнт Сасу-Нгесо адкрыў Нацыянальны форум для прымірэння, каб вызначыць характар і працягласць пераходнага перыяду. Форум, які прайшоў пад жорсткім кантролем урада, пастанавіў, што выбары павінны быць праведзены на працягу 3 гадоў, а таксама выбраў органы пераходнай кансультатыўнай заканадаўчай улады і абвясціў, што канстытуцыйным пагадненнем завершыцца работа над праектам Канстытуцыі. Планы пераходнага ўрада былі парушаны ўзброеным выступам прыхільнікаў былога прэзідэнта Лісубы. У красавіку 1998 года ўзброеныя банды, звязаныя з апалчэннем «Какойі», захапілі гідраэлектрастанцыю ў [[Буэнза|Буэнзе]], забіўшы некалькі яе работнікаў, і спынілі падачу электраэнергіі для насельніцтва Пуэнт-Нуара на некалькіх тыдняў. У жніўні таго ж года года апалчэнцы пачалі партызанскую вайну ў басейне ракі [[Конга (рака)|Конга]] да паўднёва-захаду ад Бразавіля. У асноўным, яны складаліся з былых апалчэнцаў «Ніндзя». Яны займаліся забойствамі чыноўнікаў урада Сасу-Нгесо<ref name="Global" />. У лістападзе і снежні 1999 года ўрад падпісаў пагадненне з прадстаўнікамі многіх, хоць і не ўсіх, паўстанцкіх груп. Гэта пагадненне пры пасярэдніцтве прэзідэнта [[Габон]]а [[Эль Хадж Амар Бонга Андзімба|Амара Бонга]] заклікала да наступных пагадненняў і ўсіх магчымых палітычных перамоваў паміж урадам і апазіцыяй. == Ахвяры і шкода == З пачатку вайны салдаты і апалчэнцы абодвух бакоў займаліся вымагальніцтвам і прыгнётам грамадзянскіх асоб. Людзей затрымлівалі, збівалі і забівалі па прычыне іх этнічнай прыналежнасці. Абодва бакі выкарыстоўвалі абстрэл населеных раёнаў цяжкай артылерыяй і ракетнай зброяй. У прыватнасці, абстрэлы верталётамі Лісубы кварталаў Бразавіля прывялі да вялікіх ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва<ref name="Global" />. Падчас штурму Бразавіля ангольскія [[МіГ]]і нанеслі ўдары па горадзе, што таксама прывяло да ахвяраў сярод мірнага насельніцтва. У кастрычніку 1997 года пасля прыходу Сасу-Нгесо да ўлады яго апалчэнцы «Кобры» правялі павальныя ператрусы ў сталіцы, вышукваючы членаў сіл бяспекі былога ўрада Лісубы, яго апалчэнцаў і палітычных прыхільнікаў. У выніку былі забітыя дзясяткі чалавек<ref name="Global" />. «Кобры» таксама датычныя да павальных рабаванняў у сталіцы. Новы віток гвалту таксама ў жніўні 1998 года прывёў да новых ахвяр і перакрыў эканамічна важны [[Кангалезская акіянічная чыгунка|чыгуначны шлях]] Бразавіль — Пуэнт-Нуар; выклікаў вялікія разбурэнні і гібель многіх людзей у дэпартаментах [[Бразавіль]], [[Пул (лэпартамент)|Пул]], [[Буэнза]] і [[Ніарэ]] і зрабіў сотні тысяч чалавек бежанцамі. Зваротныя дзеянні ўрада, у асаблівасці апалчэння «Кобры», прывялі толькі да эскалацыі гвалту ў мяцежных дэпартаментах [[Пул (дэпартамент)|Пул]], [[Буэнзе]] і [[Бразавіль]]. Да канца года ўрад страціў кантроль над паўднёвымі раёнамі краіны. У ваенных аперацыях ўрада пачалі прымаць удзел апалчэнцы-[[хуту]], набраныя ў лагерах бежанцаў з [[Руанда|Руанды]]. З 16 па 20 снежня 1998 года ў прыгарадах Бразавіля разгарнуліся баявыя дзеянні паміж апалчэнцамі «Ніндзя» і ўрадавымі войскамі, што прывяло да шматлікіх ахвяр і яшчэ большай колькасці бежанцаў. Цяжкае становішча таксама склалася ў лагерах бежанцаў. У кастрычніку 1999 года крытычная сітуацыя склалася ў Заходнім Пуле, дзе для бежанцаў стала не хапаць харчавання і пачаліся смерці ад голаду. Лагер бежанцаў знаходзіўся ў [[Кінкала|Кінкале]], адміністрацыйным цэнтры Дэпартамента [[Пул (дэпартамент)|Пул]]. Дапамога бежанцам прыйшла толькі ад арганізацый «[[Карытас]]», якая мела падтрымку ААН. == Наступныя падзеі== [[Файл:Des memoires.jpg|250px|thumb|БТР-60, што застаўся як напамін аб канфлікце. Фатаграфія зробленая 9 сакавіка 2004 года.]] У сакавіку і чэрвені 2002 года зноў актывізаваліся паўстанцкія групы, здзейсніўшы напады спачатку ў дэпартаменце Пул, а затым атакаваўшы Бразавільскі аэрапорт. Баявыя дзеянні былі лакалізаваны і атакі паўстанцаў адбітыя. Але ўжо ў кастрычніку ўзрасла колькасць нападаў мяцежнікаў «Ніндзя» ў Пуле. Актывізацыя баявых дзеянняў зноў прывяла да адтоку дзясяткаў тысяч бежанцаў з рэгіёна. Урад адкрыў так званыя гуманітарныя калідоры, каб даць бяспечны праход для тых былых паўстанцаў, хто хацеў бы зноў інтэгравацца ў грамадства. У красавіку 2003 года больш за 2000 салдат-паўстанцаў «Ніндзя» здаліся са зброяй у дэпартаменце Пул. За гэтым рушыла ўслед мірнае пагадненне, дасягнутае 17 сакавіка 2003 года паміж урадам і лідарам апалчэнцаў «Ніндзя», прападобным [[Фрэдэрык Бінтсаму|Фрэдэрыкам Бінтсаму]]. Раззброеным былі гарантаваныя амністыі з боку ўрада. Яшчэ 600 мяцежнікаў «Ніндзя», па паведамленнях ўрада, здаліся ў маі 2003 года. == Лётчыкі «Транс-чартар»== 19 кастрычніка 1997 года, праз тры дні пасля захопу сіламі «Кобра» Пуант-Нуарэ, у горадзе затрыманыя 16 замежных авіятараў. У 11 чалавек выяўлены савецкія замежпаспарта старога ўзору<ref name="kom1">Леонид Ганкин. [https://www.kommersant.ru/doc/186343 В Конго захватили русских летчиков] // Газета «Коммерсантъ» №182 от 23.10.1997, стр. 3</ref>. Пазней высветлілася, што 6 з іх — жыхары [[Казань|Казані]]<ref name="kom2"/>. Яны працавалі на самалёце [[Ан-24]]<ref name="kom3"/> лётнага атрада Казанскага маторабудаўнічага ВЗ, арандаванага маскоўскай авіякампаніяй «Транс-чартар» (знаходзіўся ў Конга з 1 ліпеня 1997 года, будучы адзіным у атрадзе экіпажам за мяжой)<ref name="kom2">Шамиль Идиатуллин. [https://www.kommersant.ru/doc/186634 Конго и аресты] // Газета «Коммерсантъ» №185 от 28.10.1997, стр. 2</ref>. Расіяне працавалі па кантракце з замежнай авіякампаніяй. Па адных даных гэта была кангалезская Transair Congo<ref name="kom3"/>, па іншых — французская «Аэрлін»<ref name="kom4"/>. Затрыманых падазравалі ў перавозках зброі для патрэб прыхільнікаў Лісубы<ref name="kom2"/><ref name="kom1"/>. Пазней ім прад’явілі абвінавачванне ў гандлі зброяй і ў пілатаванні верталётаў, якія бамбілі Бразавіль<ref name="kom4"/>. [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністр замежных спраў РФ]] [[Яўген Прымакоў]] даручыў накіраваць у краіну спецыяльнага прадстаўніка, каб дамагчыся вызвалення суайчыннікаў. Гэтая місія была даручана дырэктару дэпартамента Афрыкі [[Міхаіл Мікалаевіч Бачарнікаў|Міхаілу Бачарнікаву]]. Пытаннямі вызвалення займалася пасольства ў [[ДР Конга]] (пасольства ў РК да таго часу эвакуіравалася), падтрымку аказвалі французскія дыпламаты. Падключылі і дыпмісію ў Анголе, паколькі краіна была саюзніцай апалчэнцаў «Кобры». Бачарнікаў вырашыў зрабіць асаблівы ўпор менавіта на ўзаемадзеянні з Анголай, абгрунтоўваючы гэта шырокім супрацоўніцтвам у савецкія гады<ref name="kom3">Леонид Панин. [https://www.kommersant.ru/doc/13929 Война и мир / РОССИЙСКИЕ ЗАЛЕТЧИКИ] // Журнал "Коммерсантъ Власть" №42 от 18.11.1997, стр. 44</ref>. У лістападзе ўдалося дамагчыся вызвалення палонных. Спярша на радзіму вярнуліся 9 чалавек: Алег Пучкоў, Аляксандр Міхайлаў, Фарыд Сабіраў, Аляксандр Лазараў, Вадзім Лапцеў, Сяргей Васюхін, Аляксандр Тарасаў, Ігар Нікіцін і Уладзімір Варапаеў<ref name="kom4"/>. Пазней вызвалілі<ref name= "kom3"/> і астатніх дваіх — камандзіра аднаго з экіпажаў Міхаіла Благасклоннага і тэхніка Канстанціна Яцкевіча<ref name="kom4">Александр Раскин и Сергей Тополь. [https://www.kommersant.ru/doc/187332 Возвращение летчиков из Конго] // Газета «Коммерсантъ» №193 от 11.11.1997, стр. 3</ref>. Выданне «[[Коммерсантъ]]» параўнала інцыдэнт з [[захоп самалёта Іл-76 3 жніўня 1995 года|захопам у 1995 годзе талібамі самалёта Іл-76]]. Меркавана кангалезскія баевікі імкнуліся, як і ў свой час афганскія, атрымаць выгаду: з дапамогай таргоў вакол выдачы палонных завязаць кантакты з прадстаўнікамі многіх краін свету<ref name="kom1"/>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.globalsecurity.org/military/world/war/congo-b.htm GlobalSecurity.org] [[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Грамадзянскія войны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Войны Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Войны Анголы]] o4941i6v6jsws039eliozasslw5lgvx 5143171 5143169 2026-05-18T18:16:01Z DBatura 73587 /* Ахвяры і шкода */ 5143171 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Рэспубліцы Конга |частка = |выява = Congo republic sm04.png |памер = |загаловак = |дата = [[5 чэрвеня]] [[1997]] — [[29 снежня]] [[1999]] |месца = [[Рэспубліка Конга]] |прычына = *• Супрацьстаянне паміж кандыдатамі на прэзідэнцкі пост *• Міжэтнічны канфлікт |вынік = Вяртанне да ўлады экс-прэзідэнта [[Дэні Сасу-Нгесо]] |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг|Рэспубліка Конга}} Урад прэзідэнта Паскаля Лісубы <small>(да кастрычніка 1997 года)</small> '''Саюзныя апалчэнні:''' *• апалчэнне «Какоі» <small>([[Панафрыканскі саюз за сацыяльную дэмакратыю|ПССД]])</small> *• апалчэнне «Ніндзя» <small>([[Рух за дэмакратыю і інтэгральнае развіццё|РДІР]])</small> *• апалчэнне «Мамбы» *• апалчэнне «Нзілулу» '''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Flag of France.svg|22px]] [[Францыя]]<br/>{{Сцяг|ЗША}} [[ЗША]]<br>{{Сцяг|Бельгія}} [[Бельгія]]<br />{{Сцяг|Габон}} [[Габон]]<br>{{сцяг|Камерун}} [[Камерун]]<br>{{Сцяг|Тога}} [[Тога]]<br />{{сцяг|Кот-д’Івуар}} [[Кот-д’Івуар]]<br />{{Сцяг|Сенегал}} [[Сенегал]]<br>{{сцяг|Чад}} [[Чад]]<br>{{Сцяг|Гвінея}} [[Гвінея]] |праціўнік2 = {{Сцяг|Рэспубліка Конга}} Урад прэзідэнта Дэні Сассу-Нгессо <small>(пасля кастрычніка 1997 года)</small> [[File:Flag of the People's Republic of Congo.svg|22px]] [[Кангалезская партыя працы|КПЦ]]: *• апалчэнне «Кобры» [[Файл:Flag of Angola.svg|22px]] [[Ангола]]<br>{{Сцяг|Руанда}} Руандыйскія апалчэнцы-[[хуту]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцяг|Мазамбік}} [[Мазамбік]]<br>{{Сцяг|Куба}} [[Куба]]<br>{{Сцяг|Зімбабвэ}} [[Зімбабвэ]]<br>{{Сцяг|Намібія}} [[Намібія]]<br>{{Сцяг|КНДР}} [[КНДР]]<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} [[Беларусь]]<ref>[http://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?] // Maxpart, 10 сентября 2011</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Паскаль Лісуба]]<br>[[Бернар Калелас]] |камандзір2 = [[Дэні Сасу-Нгесо]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 13 900 — 25 000 загінуўшых, звыш за 200 000 бежанцаў<ref name=Ount>{{cite web|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa|title=Congo|work=UCDP Encyclopedia|accessdate=6 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160412025836/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa|archivedate=12 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="Global">GlobalSecurity.org, http://www.globalsecurity.org/military/world/war/congo-b.htm</ref> |заўвага = |Commons = }} '''Грамадзянская вайна ў Рэспубліцы Конга''', якая доўжылася з чэрвеня 1997 года па снежань 1999 года, вялася паміж прыхільнікамі двух кандыдатаў у прэзідэнты і завяршылася ўварваннем ангольскіх войскаў і ўсталяваннем улады [[Дэні Сасу-Нгесо]]. У Конга гэтая вайна звычайна вядомая як '''«Вайна 5 чэрвеня»''' ({{lang-fr|Guerre du 5 juin}}). == Перадумовы == Напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў, прызначаных на ліпень 1997 года, у [[Рэспубліка Конга|Рэспублікі Конга]] ўзмацнілася супрацьстаянне паміж прыхільнікамі прэзідэнта [[Паскаль Лісуба|Паскаля Лісубы]] і былога прэзідэнта, палкоўніка [[Дэні Сасу-Нгесо]] з [[Кангалезская партыя працы|КПП]]. Сасу-Нгесо кіраваў краінай з 1979 па 1992 год як прэзідэнт, старшыня КПП, кіраўнік урада і па сумяшчальніцтве міністр абароны, міністр дзяржбяспекі і міністр унутраных спраў. Пераможцам жа прэзідэнцкіх выбараў 1992 года стаў кандыдат ад [[Панафрыканскі саюз за сацыяльную дэмакратыю|Панафрыканскага саюза за сацыяльную дэмакратыю]] Паскаль Лісуба. Перыяд яго праўлення характарызаваўся пагаршэннем эканамічнага становішча і крайняй палітычнай нестабільнасцю, вынікамі якой сталі ўнутрыдзяржаўны канфлікт 1993—1994 гадоў і фарміраванне ўзброеных моладзевых атрадаў апалчэнцаў асноўнымі палітычным партыямі краіны з этнічных груп, якія падтрымліваюць іх. Так былі сфармаваны апалчэнні «Кобры» ([[кангалезская партыя працы|КПП]]), «Какоі» ([[Панафрыканскі саюз за сацыяльную дэмакратыю|ПССД]]) і «Ніндзя» ([[Рух за дэмакратыю і інтэгральнае развіццё|РДІР]])<ref>[http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa# Uppsala Conflict Data Program] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160412025836/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa |date=12 красавіка 2016 }}</ref>. == Ваенныя дзеянні == 5 чэрвеня ўрадавыя войскі прэзідэнта Лісубы атачылі рэзідэнцыю Сасу-Нгесо ў [[Бразавіль|Бразавілі]]. Палкоўнік Сасу-Нгесо аддаў загад верным яму атрадам апалчэння супраціўляцца. Наступныя чатыры месяцы канфлікту асабліва моцна адбіліся на сталіцы — многія будынкі былі пашкоджаны або моцна разбураны<ref>[http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1092.html#country Republic of the Congo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100204131723/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1092.html#country |date=4 лютага 2010 }}</ref>. Ваенныя верталёты Лісубы наносілі ўдары па раёнах Бразавіля, кантраляваным вернымі Сасу-Нгесо апалчэнцамі «Кобры». Сутыкненні адбываліся таксама ў гарадах [[Імпфонда]], [[Веса]] і [[Аванда]]<ref name="Global" />. З самага пачатку канфлікту адным з галоўных крытэрыяў вызначэння таго ці іншага боку з’яўлялася этнічная прыналежнасць. Армія таксама раскалолася па этнічнай прыкмеце: выхадцы з поўначы краіны традыцыйна падтрымлівалі Сасу-Нгесо, а паўднёўцы — Лісубу<ref>[http://www.bbc.com/news/world-africa-14121191#facts Republic of Congo country profile] // [[BBC]]</ref>. У пачатку кастрычніка 1997 года [[Ангола|ангольскія]] войскі ўварваліся на тэрыторыю краіны, каб падтрымаць Сасу-Нгесо. Большасць бразавільцаў падтрымалі Сасу-Нгесо і інтэрвентаў, і 14 кастрычніка прэзідэнт Лісуба збег з сталіцы. На працягу наступных двух дзён горад перайшоў пад кантроль сіл, лаяльных Сасу-Нгесо. Партовы горад [[Пуэнт-Нуар]] паў пасля малаважнага супраціву, пасля чаго лаяльныя Лісубе вайсковыя афіцэры загадалі сваім салдатам скласці зброю<ref name=Take>''Howard W. French.'' [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E05E2DA153FF935A25753C1A961958260 Rebels, Backed by Angola, Take Brazzaville and Oil Port] // [[The New York Times]], 1997, October 16.</ref>. Неўзабаве пасля гэтага Сасу-Нгесо абвясціў сябе прэзідэнтам і назваў імёны 33-х членаў новага ўрада. У студзені 1998 года прэзідэнт Сасу-Нгесо адкрыў Нацыянальны форум для прымірэння, каб вызначыць характар і працягласць пераходнага перыяду. Форум, які прайшоў пад жорсткім кантролем урада, пастанавіў, што выбары павінны быць праведзены на працягу 3 гадоў, а таксама выбраў органы пераходнай кансультатыўнай заканадаўчай улады і абвясціў, што канстытуцыйным пагадненнем завершыцца работа над праектам Канстытуцыі. Планы пераходнага ўрада былі парушаны ўзброеным выступам прыхільнікаў былога прэзідэнта Лісубы. У красавіку 1998 года ўзброеныя банды, звязаныя з апалчэннем «Какойі», захапілі гідраэлектрастанцыю ў [[Буэнза|Буэнзе]], забіўшы некалькі яе работнікаў, і спынілі падачу электраэнергіі для насельніцтва Пуэнт-Нуара на некалькіх тыдняў. У жніўні таго ж года года апалчэнцы пачалі партызанскую вайну ў басейне ракі [[Конга (рака)|Конга]] да паўднёва-захаду ад Бразавіля. У асноўным, яны складаліся з былых апалчэнцаў «Ніндзя». Яны займаліся забойствамі чыноўнікаў урада Сасу-Нгесо<ref name="Global" />. У лістападзе і снежні 1999 года ўрад падпісаў пагадненне з прадстаўнікамі многіх, хоць і не ўсіх, паўстанцкіх груп. Гэта пагадненне пры пасярэдніцтве прэзідэнта [[Габон]]а [[Эль Хадж Амар Бонга Андзімба|Амара Бонга]] заклікала да наступных пагадненняў і ўсіх магчымых палітычных перамоваў паміж урадам і апазіцыяй. == Ахвяры і шкода == З пачатку вайны салдаты і апалчэнцы абодвух бакоў займаліся вымагальніцтвам і прыгнётам грамадзянскіх асоб. Людзей затрымлівалі, збівалі і забівалі па прычыне іх этнічнай прыналежнасці. Абодва бакі выкарыстоўвалі абстрэл населеных раёнаў цяжкай артылерыяй і ракетнай зброяй. У прыватнасці, абстрэлы верталётамі Лісубы кварталаў Бразавіля прывялі да вялікіх ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва<ref name="Global" />. Падчас штурму Бразавіля ангольскія [[МіГ]]і нанеслі ўдары па горадзе, што таксама прывяло да ахвяраў сярод мірнага насельніцтва. У кастрычніку 1997 года пасля прыходу Сасу-Нгесо да ўлады яго апалчэнцы «Кобры» правялі павальныя ператрусы ў сталіцы, вышукваючы членаў сіл бяспекі былога ўрада Лісубы, яго апалчэнцаў і палітычных прыхільнікаў. У выніку былі забітыя дзясяткі чалавек<ref name="Global" />. «Кобры» таксама датычныя да павальных рабаванняў у сталіцы. Новы віток гвалту таксама ў жніўні 1998 года прывёў да новых ахвяр і перакрыў эканамічна важны [[Кангалезская акіянічная чыгунка|чыгуначны шлях]] Бразавіль — Пуэнт-Нуар; выклікаў вялікія разбурэнні і гібель многіх людзей у дэпартаментах [[Бразавіль]], [[Пул (лэпартамент)|Пул]], [[Буэнза]] і [[Ніарэ]] і зрабіў сотні тысяч чалавек бежанцамі. Наступныя дзеянні ўрада, у асаблівасці апалчэння «Кобры», прывялі толькі да эскалацыі гвалту ў мяцежных дэпартаментах [[Пул (дэпартамент)|Пул]], [[Буэнзе]] і [[Бразавіль]]. Да канца года ўрад страціў кантроль над паўднёвымі раёнамі краіны. У ваенных аперацыях ўрада пачалі прымаць удзел апалчэнцы-[[хуту]], набраныя ў лагерах бежанцаў з [[Руанда|Руанды]]. З 16 па 20 снежня 1998 года ў прыгарадах Бразавіля разгарнуліся баявыя дзеянні паміж апалчэнцамі «Ніндзя» і ўрадавымі войскамі, што прывяло да шматлікіх ахвяр і яшчэ большай колькасці бежанцаў. Цяжкае становішча таксама склалася ў лагерах бежанцаў. У кастрычніку 1999 года крытычная сітуацыя склалася ў Заходнім Пуле, дзе для бежанцаў стала не хапаць харчавання і пачаліся смерці ад голаду. Лагер бежанцаў знаходзіўся ў [[Кінкала|Кінкале]], адміністрацыйным цэнтры дэпартамента [[Пул (дэпартамент)|Пул]]. Дапамога бежанцам прыйшла толькі ад арганізацый «[[Карытас]]», якая мела падтрымку ААН. == Наступныя падзеі== [[Файл:Des memoires.jpg|250px|thumb|БТР-60, што застаўся як напамін аб канфлікце. Фатаграфія зробленая 9 сакавіка 2004 года.]] У сакавіку і чэрвені 2002 года зноў актывізаваліся паўстанцкія групы, здзейсніўшы напады спачатку ў дэпартаменце Пул, а затым атакаваўшы Бразавільскі аэрапорт. Баявыя дзеянні былі лакалізаваны і атакі паўстанцаў адбітыя. Але ўжо ў кастрычніку ўзрасла колькасць нападаў мяцежнікаў «Ніндзя» ў Пуле. Актывізацыя баявых дзеянняў зноў прывяла да адтоку дзясяткаў тысяч бежанцаў з рэгіёна. Урад адкрыў так званыя гуманітарныя калідоры, каб даць бяспечны праход для тых былых паўстанцаў, хто хацеў бы зноў інтэгравацца ў грамадства. У красавіку 2003 года больш за 2000 салдат-паўстанцаў «Ніндзя» здаліся са зброяй у дэпартаменце Пул. За гэтым рушыла ўслед мірнае пагадненне, дасягнутае 17 сакавіка 2003 года паміж урадам і лідарам апалчэнцаў «Ніндзя», прападобным [[Фрэдэрык Бінтсаму|Фрэдэрыкам Бінтсаму]]. Раззброеным былі гарантаваныя амністыі з боку ўрада. Яшчэ 600 мяцежнікаў «Ніндзя», па паведамленнях ўрада, здаліся ў маі 2003 года. == Лётчыкі «Транс-чартар»== 19 кастрычніка 1997 года, праз тры дні пасля захопу сіламі «Кобра» Пуант-Нуарэ, у горадзе затрыманыя 16 замежных авіятараў. У 11 чалавек выяўлены савецкія замежпаспарта старога ўзору<ref name="kom1">Леонид Ганкин. [https://www.kommersant.ru/doc/186343 В Конго захватили русских летчиков] // Газета «Коммерсантъ» №182 от 23.10.1997, стр. 3</ref>. Пазней высветлілася, што 6 з іх — жыхары [[Казань|Казані]]<ref name="kom2"/>. Яны працавалі на самалёце [[Ан-24]]<ref name="kom3"/> лётнага атрада Казанскага маторабудаўнічага ВЗ, арандаванага маскоўскай авіякампаніяй «Транс-чартар» (знаходзіўся ў Конга з 1 ліпеня 1997 года, будучы адзіным у атрадзе экіпажам за мяжой)<ref name="kom2">Шамиль Идиатуллин. [https://www.kommersant.ru/doc/186634 Конго и аресты] // Газета «Коммерсантъ» №185 от 28.10.1997, стр. 2</ref>. Расіяне працавалі па кантракце з замежнай авіякампаніяй. Па адных даных гэта была кангалезская Transair Congo<ref name="kom3"/>, па іншых — французская «Аэрлін»<ref name="kom4"/>. Затрыманых падазравалі ў перавозках зброі для патрэб прыхільнікаў Лісубы<ref name="kom2"/><ref name="kom1"/>. Пазней ім прад’явілі абвінавачванне ў гандлі зброяй і ў пілатаванні верталётаў, якія бамбілі Бразавіль<ref name="kom4"/>. [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністр замежных спраў РФ]] [[Яўген Прымакоў]] даручыў накіраваць у краіну спецыяльнага прадстаўніка, каб дамагчыся вызвалення суайчыннікаў. Гэтая місія была даручана дырэктару дэпартамента Афрыкі [[Міхаіл Мікалаевіч Бачарнікаў|Міхаілу Бачарнікаву]]. Пытаннямі вызвалення займалася пасольства ў [[ДР Конга]] (пасольства ў РК да таго часу эвакуіравалася), падтрымку аказвалі французскія дыпламаты. Падключылі і дыпмісію ў Анголе, паколькі краіна была саюзніцай апалчэнцаў «Кобры». Бачарнікаў вырашыў зрабіць асаблівы ўпор менавіта на ўзаемадзеянні з Анголай, абгрунтоўваючы гэта шырокім супрацоўніцтвам у савецкія гады<ref name="kom3">Леонид Панин. [https://www.kommersant.ru/doc/13929 Война и мир / РОССИЙСКИЕ ЗАЛЕТЧИКИ] // Журнал "Коммерсантъ Власть" №42 от 18.11.1997, стр. 44</ref>. У лістападзе ўдалося дамагчыся вызвалення палонных. Спярша на радзіму вярнуліся 9 чалавек: Алег Пучкоў, Аляксандр Міхайлаў, Фарыд Сабіраў, Аляксандр Лазараў, Вадзім Лапцеў, Сяргей Васюхін, Аляксандр Тарасаў, Ігар Нікіцін і Уладзімір Варапаеў<ref name="kom4"/>. Пазней вызвалілі<ref name= "kom3"/> і астатніх дваіх — камандзіра аднаго з экіпажаў Міхаіла Благасклоннага і тэхніка Канстанціна Яцкевіча<ref name="kom4">Александр Раскин и Сергей Тополь. [https://www.kommersant.ru/doc/187332 Возвращение летчиков из Конго] // Газета «Коммерсантъ» №193 от 11.11.1997, стр. 3</ref>. Выданне «[[Коммерсантъ]]» параўнала інцыдэнт з [[захоп самалёта Іл-76 3 жніўня 1995 года|захопам у 1995 годзе талібамі самалёта Іл-76]]. Меркавана кангалезскія баевікі імкнуліся, як і ў свой час афганскія, атрымаць выгаду: з дапамогай таргоў вакол выдачы палонных завязаць кантакты з прадстаўнікамі многіх краін свету<ref name="kom1"/>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.globalsecurity.org/military/world/war/congo-b.htm GlobalSecurity.org] [[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Грамадзянскія войны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Войны Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Войны Анголы]] lezu0dm8zyicoyvejlzxo4nc7ng5yjn 5143173 5143171 2026-05-18T18:17:57Z DBatura 73587 /* Лётчыкі «Транс-чартар» */ 5143173 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Рэспубліцы Конга |частка = |выява = Congo republic sm04.png |памер = |загаловак = |дата = [[5 чэрвеня]] [[1997]] — [[29 снежня]] [[1999]] |месца = [[Рэспубліка Конга]] |прычына = *• Супрацьстаянне паміж кандыдатамі на прэзідэнцкі пост *• Міжэтнічны канфлікт |вынік = Вяртанне да ўлады экс-прэзідэнта [[Дэні Сасу-Нгесо]] |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг|Рэспубліка Конга}} Урад прэзідэнта Паскаля Лісубы <small>(да кастрычніка 1997 года)</small> '''Саюзныя апалчэнні:''' *• апалчэнне «Какоі» <small>([[Панафрыканскі саюз за сацыяльную дэмакратыю|ПССД]])</small> *• апалчэнне «Ніндзя» <small>([[Рух за дэмакратыю і інтэгральнае развіццё|РДІР]])</small> *• апалчэнне «Мамбы» *• апалчэнне «Нзілулу» '''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Flag of France.svg|22px]] [[Францыя]]<br/>{{Сцяг|ЗША}} [[ЗША]]<br>{{Сцяг|Бельгія}} [[Бельгія]]<br />{{Сцяг|Габон}} [[Габон]]<br>{{сцяг|Камерун}} [[Камерун]]<br>{{Сцяг|Тога}} [[Тога]]<br />{{сцяг|Кот-д’Івуар}} [[Кот-д’Івуар]]<br />{{Сцяг|Сенегал}} [[Сенегал]]<br>{{сцяг|Чад}} [[Чад]]<br>{{Сцяг|Гвінея}} [[Гвінея]] |праціўнік2 = {{Сцяг|Рэспубліка Конга}} Урад прэзідэнта Дэні Сассу-Нгессо <small>(пасля кастрычніка 1997 года)</small> [[File:Flag of the People's Republic of Congo.svg|22px]] [[Кангалезская партыя працы|КПЦ]]: *• апалчэнне «Кобры» [[Файл:Flag of Angola.svg|22px]] [[Ангола]]<br>{{Сцяг|Руанда}} Руандыйскія апалчэнцы-[[хуту]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцяг|Мазамбік}} [[Мазамбік]]<br>{{Сцяг|Куба}} [[Куба]]<br>{{Сцяг|Зімбабвэ}} [[Зімбабвэ]]<br>{{Сцяг|Намібія}} [[Намібія]]<br>{{Сцяг|КНДР}} [[КНДР]]<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} [[Беларусь]]<ref>[http://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?] // Maxpart, 10 сентября 2011</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Паскаль Лісуба]]<br>[[Бернар Калелас]] |камандзір2 = [[Дэні Сасу-Нгесо]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 13 900 — 25 000 загінуўшых, звыш за 200 000 бежанцаў<ref name=Ount>{{cite web|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa|title=Congo|work=UCDP Encyclopedia|accessdate=6 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160412025836/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa|archivedate=12 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="Global">GlobalSecurity.org, http://www.globalsecurity.org/military/world/war/congo-b.htm</ref> |заўвага = |Commons = }} '''Грамадзянская вайна ў Рэспубліцы Конга''', якая доўжылася з чэрвеня 1997 года па снежань 1999 года, вялася паміж прыхільнікамі двух кандыдатаў у прэзідэнты і завяршылася ўварваннем ангольскіх войскаў і ўсталяваннем улады [[Дэні Сасу-Нгесо]]. У Конга гэтая вайна звычайна вядомая як '''«Вайна 5 чэрвеня»''' ({{lang-fr|Guerre du 5 juin}}). == Перадумовы == Напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў, прызначаных на ліпень 1997 года, у [[Рэспубліка Конга|Рэспублікі Конга]] ўзмацнілася супрацьстаянне паміж прыхільнікамі прэзідэнта [[Паскаль Лісуба|Паскаля Лісубы]] і былога прэзідэнта, палкоўніка [[Дэні Сасу-Нгесо]] з [[Кангалезская партыя працы|КПП]]. Сасу-Нгесо кіраваў краінай з 1979 па 1992 год як прэзідэнт, старшыня КПП, кіраўнік урада і па сумяшчальніцтве міністр абароны, міністр дзяржбяспекі і міністр унутраных спраў. Пераможцам жа прэзідэнцкіх выбараў 1992 года стаў кандыдат ад [[Панафрыканскі саюз за сацыяльную дэмакратыю|Панафрыканскага саюза за сацыяльную дэмакратыю]] Паскаль Лісуба. Перыяд яго праўлення характарызаваўся пагаршэннем эканамічнага становішча і крайняй палітычнай нестабільнасцю, вынікамі якой сталі ўнутрыдзяржаўны канфлікт 1993—1994 гадоў і фарміраванне ўзброеных моладзевых атрадаў апалчэнцаў асноўнымі палітычным партыямі краіны з этнічных груп, якія падтрымліваюць іх. Так былі сфармаваны апалчэнні «Кобры» ([[кангалезская партыя працы|КПП]]), «Какоі» ([[Панафрыканскі саюз за сацыяльную дэмакратыю|ПССД]]) і «Ніндзя» ([[Рух за дэмакратыю і інтэгральнае развіццё|РДІР]])<ref>[http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa# Uppsala Conflict Data Program] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160412025836/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=37&regionSelect=2-Southern_Africa |date=12 красавіка 2016 }}</ref>. == Ваенныя дзеянні == 5 чэрвеня ўрадавыя войскі прэзідэнта Лісубы атачылі рэзідэнцыю Сасу-Нгесо ў [[Бразавіль|Бразавілі]]. Палкоўнік Сасу-Нгесо аддаў загад верным яму атрадам апалчэння супраціўляцца. Наступныя чатыры месяцы канфлікту асабліва моцна адбіліся на сталіцы — многія будынкі былі пашкоджаны або моцна разбураны<ref>[http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1092.html#country Republic of the Congo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100204131723/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1092.html#country |date=4 лютага 2010 }}</ref>. Ваенныя верталёты Лісубы наносілі ўдары па раёнах Бразавіля, кантраляваным вернымі Сасу-Нгесо апалчэнцамі «Кобры». Сутыкненні адбываліся таксама ў гарадах [[Імпфонда]], [[Веса]] і [[Аванда]]<ref name="Global" />. З самага пачатку канфлікту адным з галоўных крытэрыяў вызначэння таго ці іншага боку з’яўлялася этнічная прыналежнасць. Армія таксама раскалолася па этнічнай прыкмеце: выхадцы з поўначы краіны традыцыйна падтрымлівалі Сасу-Нгесо, а паўднёўцы — Лісубу<ref>[http://www.bbc.com/news/world-africa-14121191#facts Republic of Congo country profile] // [[BBC]]</ref>. У пачатку кастрычніка 1997 года [[Ангола|ангольскія]] войскі ўварваліся на тэрыторыю краіны, каб падтрымаць Сасу-Нгесо. Большасць бразавільцаў падтрымалі Сасу-Нгесо і інтэрвентаў, і 14 кастрычніка прэзідэнт Лісуба збег з сталіцы. На працягу наступных двух дзён горад перайшоў пад кантроль сіл, лаяльных Сасу-Нгесо. Партовы горад [[Пуэнт-Нуар]] паў пасля малаважнага супраціву, пасля чаго лаяльныя Лісубе вайсковыя афіцэры загадалі сваім салдатам скласці зброю<ref name=Take>''Howard W. French.'' [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E05E2DA153FF935A25753C1A961958260 Rebels, Backed by Angola, Take Brazzaville and Oil Port] // [[The New York Times]], 1997, October 16.</ref>. Неўзабаве пасля гэтага Сасу-Нгесо абвясціў сябе прэзідэнтам і назваў імёны 33-х членаў новага ўрада. У студзені 1998 года прэзідэнт Сасу-Нгесо адкрыў Нацыянальны форум для прымірэння, каб вызначыць характар і працягласць пераходнага перыяду. Форум, які прайшоў пад жорсткім кантролем урада, пастанавіў, што выбары павінны быць праведзены на працягу 3 гадоў, а таксама выбраў органы пераходнай кансультатыўнай заканадаўчай улады і абвясціў, што канстытуцыйным пагадненнем завершыцца работа над праектам Канстытуцыі. Планы пераходнага ўрада былі парушаны ўзброеным выступам прыхільнікаў былога прэзідэнта Лісубы. У красавіку 1998 года ўзброеныя банды, звязаныя з апалчэннем «Какойі», захапілі гідраэлектрастанцыю ў [[Буэнза|Буэнзе]], забіўшы некалькі яе работнікаў, і спынілі падачу электраэнергіі для насельніцтва Пуэнт-Нуара на некалькіх тыдняў. У жніўні таго ж года года апалчэнцы пачалі партызанскую вайну ў басейне ракі [[Конга (рака)|Конга]] да паўднёва-захаду ад Бразавіля. У асноўным, яны складаліся з былых апалчэнцаў «Ніндзя». Яны займаліся забойствамі чыноўнікаў урада Сасу-Нгесо<ref name="Global" />. У лістападзе і снежні 1999 года ўрад падпісаў пагадненне з прадстаўнікамі многіх, хоць і не ўсіх, паўстанцкіх груп. Гэта пагадненне пры пасярэдніцтве прэзідэнта [[Габон]]а [[Эль Хадж Амар Бонга Андзімба|Амара Бонга]] заклікала да наступных пагадненняў і ўсіх магчымых палітычных перамоваў паміж урадам і апазіцыяй. == Ахвяры і шкода == З пачатку вайны салдаты і апалчэнцы абодвух бакоў займаліся вымагальніцтвам і прыгнётам грамадзянскіх асоб. Людзей затрымлівалі, збівалі і забівалі па прычыне іх этнічнай прыналежнасці. Абодва бакі выкарыстоўвалі абстрэл населеных раёнаў цяжкай артылерыяй і ракетнай зброяй. У прыватнасці, абстрэлы верталётамі Лісубы кварталаў Бразавіля прывялі да вялікіх ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва<ref name="Global" />. Падчас штурму Бразавіля ангольскія [[МіГ]]і нанеслі ўдары па горадзе, што таксама прывяло да ахвяраў сярод мірнага насельніцтва. У кастрычніку 1997 года пасля прыходу Сасу-Нгесо да ўлады яго апалчэнцы «Кобры» правялі павальныя ператрусы ў сталіцы, вышукваючы членаў сіл бяспекі былога ўрада Лісубы, яго апалчэнцаў і палітычных прыхільнікаў. У выніку былі забітыя дзясяткі чалавек<ref name="Global" />. «Кобры» таксама датычныя да павальных рабаванняў у сталіцы. Новы віток гвалту таксама ў жніўні 1998 года прывёў да новых ахвяр і перакрыў эканамічна важны [[Кангалезская акіянічная чыгунка|чыгуначны шлях]] Бразавіль — Пуэнт-Нуар; выклікаў вялікія разбурэнні і гібель многіх людзей у дэпартаментах [[Бразавіль]], [[Пул (лэпартамент)|Пул]], [[Буэнза]] і [[Ніарэ]] і зрабіў сотні тысяч чалавек бежанцамі. Наступныя дзеянні ўрада, у асаблівасці апалчэння «Кобры», прывялі толькі да эскалацыі гвалту ў мяцежных дэпартаментах [[Пул (дэпартамент)|Пул]], [[Буэнзе]] і [[Бразавіль]]. Да канца года ўрад страціў кантроль над паўднёвымі раёнамі краіны. У ваенных аперацыях ўрада пачалі прымаць удзел апалчэнцы-[[хуту]], набраныя ў лагерах бежанцаў з [[Руанда|Руанды]]. З 16 па 20 снежня 1998 года ў прыгарадах Бразавіля разгарнуліся баявыя дзеянні паміж апалчэнцамі «Ніндзя» і ўрадавымі войскамі, што прывяло да шматлікіх ахвяр і яшчэ большай колькасці бежанцаў. Цяжкае становішча таксама склалася ў лагерах бежанцаў. У кастрычніку 1999 года крытычная сітуацыя склалася ў Заходнім Пуле, дзе для бежанцаў стала не хапаць харчавання і пачаліся смерці ад голаду. Лагер бежанцаў знаходзіўся ў [[Кінкала|Кінкале]], адміністрацыйным цэнтры дэпартамента [[Пул (дэпартамент)|Пул]]. Дапамога бежанцам прыйшла толькі ад арганізацый «[[Карытас]]», якая мела падтрымку ААН. == Наступныя падзеі== [[Файл:Des memoires.jpg|250px|thumb|БТР-60, што застаўся як напамін аб канфлікце. Фатаграфія зробленая 9 сакавіка 2004 года.]] У сакавіку і чэрвені 2002 года зноў актывізаваліся паўстанцкія групы, здзейсніўшы напады спачатку ў дэпартаменце Пул, а затым атакаваўшы Бразавільскі аэрапорт. Баявыя дзеянні былі лакалізаваны і атакі паўстанцаў адбітыя. Але ўжо ў кастрычніку ўзрасла колькасць нападаў мяцежнікаў «Ніндзя» ў Пуле. Актывізацыя баявых дзеянняў зноў прывяла да адтоку дзясяткаў тысяч бежанцаў з рэгіёна. Урад адкрыў так званыя гуманітарныя калідоры, каб даць бяспечны праход для тых былых паўстанцаў, хто хацеў бы зноў інтэгравацца ў грамадства. У красавіку 2003 года больш за 2000 салдат-паўстанцаў «Ніндзя» здаліся са зброяй у дэпартаменце Пул. За гэтым рушыла ўслед мірнае пагадненне, дасягнутае 17 сакавіка 2003 года паміж урадам і лідарам апалчэнцаў «Ніндзя», прападобным [[Фрэдэрык Бінтсаму|Фрэдэрыкам Бінтсаму]]. Раззброеным былі гарантаваныя амністыі з боку ўрада. Яшчэ 600 мяцежнікаў «Ніндзя», па паведамленнях ўрада, здаліся ў маі 2003 года. == Лётчыкі «Транс-чартар»== 19 кастрычніка 1997 года, праз тры дні пасля захопу сіламі «Кобра» Пуант-Нуарэ, у горадзе затрыманыя 16 замежных авіятараў. У 11 чалавек выяўлены савецкія замежпаспарты старога ўзору<ref name="kom1">Леонид Ганкин. [https://www.kommersant.ru/doc/186343 В Конго захватили русских летчиков] // Газета «Коммерсантъ» №182 от 23.10.1997, стр. 3</ref>. Пазней высветлілася, што 6 з іх — жыхары [[Казань|Казані]]<ref name="kom2"/>. Яны працавалі на самалёце [[Ан-24]]<ref name="kom3"/> лётнага атрада Казанскага маторабудаўнічага ВЗ, арандаванага маскоўскай авіякампаніяй «Транс-чартар» (знаходзіўся ў Конга з 1 ліпеня 1997 года, будучы адзіным у атрадзе экіпажам за мяжой)<ref name="kom2">Шамиль Идиатуллин. [https://www.kommersant.ru/doc/186634 Конго и аресты] // Газета «Коммерсантъ» №185 от 28.10.1997, стр. 2</ref>. Расіяне працавалі па кантракце з замежнай авіякампаніяй. Па адных даных гэта была кангалезская Transair Congo<ref name="kom3"/>, па іншых — французская «Аэрлін»<ref name="kom4"/>. Затрыманых падазравалі ў перавозках зброі для патрэб прыхільнікаў Лісубы<ref name="kom2"/><ref name="kom1"/>. Пазней ім прад’явілі абвінавачванне ў гандлі зброяй і ў пілатаванні верталётаў, якія бамбілі Бразавіль<ref name="kom4"/>. [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністр замежных спраў РФ]] [[Яўген Прымакоў]] даручыў накіраваць у краіну спецыяльнага прадстаўніка, каб дамагчыся вызвалення суайчыннікаў. Гэтая місія была даручана дырэктару дэпартамента Афрыкі [[Міхаіл Мікалаевіч Бачарнікаў|Міхаілу Бачарнікаву]]. Пытаннямі вызвалення займалася пасольства ў [[ДР Конга]] (пасольства ў РК да таго часу эвакуіравалася), падтрымку аказвалі французскія дыпламаты. Падключылі і дыпмісію ў Анголе, паколькі краіна была саюзніцай апалчэнцаў «Кобры». Бачарнікаў вырашыў зрабіць асаблівы ўпор менавіта на ўзаемадзеянні з Анголай, абгрунтоўваючы гэта шырокім супрацоўніцтвам у савецкія гады<ref name="kom3">Леонид Панин. [https://www.kommersant.ru/doc/13929 Война и мир / РОССИЙСКИЕ ЗАЛЕТЧИКИ] // Журнал "Коммерсантъ Власть" №42 от 18.11.1997, стр. 44</ref>. У лістападзе ўдалося дамагчыся вызвалення палонных. Спярша на радзіму вярнуліся 9 чалавек: Алег Пучкоў, Аляксандр Міхайлаў, Фарыд Сабіраў, Аляксандр Лазараў, Вадзім Лапцеў, Сяргей Васюхін, Аляксандр Тарасаў, Ігар Нікіцін і Уладзімір Варапаеў<ref name="kom4"/>. Пазней вызвалілі<ref name= "kom3"/> і астатніх дваіх — камандзіра аднаго з экіпажаў Міхаіла Благасклоннага і тэхніка Канстанціна Яцкевіча<ref name="kom4">Александр Раскин и Сергей Тополь. [https://www.kommersant.ru/doc/187332 Возвращение летчиков из Конго] // Газета «Коммерсантъ» №193 от 11.11.1997, стр. 3</ref>. Выданне «[[Коммерсантъ]]» параўнала інцыдэнт з [[захоп самалёта Іл-76 3 жніўня 1995 года|захопам у 1995 годзе талібамі самалёта Іл-76]]. Меркавана кангалезскія баевікі імкнуліся, як і ў свой час афганскія, атрымаць выгаду: з дапамогай таргоў вакол выдачы палонных завязаць кантакты з прадстаўнікамі многіх краін свету<ref name="kom1"/>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.globalsecurity.org/military/world/war/congo-b.htm GlobalSecurity.org] [[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Грамадзянскія войны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Войны Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Войны Анголы]] pbnei1n7e0eg8i2lngh1iryp6zw149m Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне 0 705850 5143099 5142710 2026-05-18T14:35:47Z DBatura 73587 /* Абарона */ 5143099 wikitext text/x-wiki [[Файл:Marcks Plan for Operation Barbarossa.jpg|thumb|План вайны Германіі супраць СССР.]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} На момант пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Беларусь ([[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]) была складовай часткай [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і ўварванне гітлераўскіх войск на яе тэрыторыю пачалося з першага дня вайны — [[22 чэрвеня]] [[1941]] года. Уварванне ажыццяўлялася сіламі [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] ([[Федар фон Бок|генерал фон Бок]]) у адпаведнасці з [[План Барбароса|планам «Барбароса»]]. == Перадгісторыя == У верасні 1939 года, на падставе [[Сакрэтны дадатковы пратакол да Дагавора аб ненападзе паміж Германіяй і СССР|сакрэтнага Дадатковага пратакола]] да [[Дагавор аб ненападзе паміж Германіяй і Савецкім Саюзам|дагавора аб ненападзе паміж Германіяй і Савецкім Саюзам]] (пакт [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Молатава]]-[[Іаахім фон Рыбентроп|Рыбентропа]]), усходняя частка [[Польшча|Польшчы]] была [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята савецкімі войскамі]] і неўзабаве {{нп3|Далучэнне Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі да СССР|далучана да СССР|ru|Присоединение Западной Украины и Западной Белоруссии к СССР}} — у склад БССР былі ўключаны [[Баранавічы]], [[Пінск]], [[Гродна]], [[Брэст]], [[Беласток]]. Такім чынам, мяжа СССР на беларускім участку была адсунута ад [[Мінск]]а на некалькі сотняў кіламетраў на захад і ператварылася ў мяжу паміж Савецкім Саюзам і германскай зонай акупацыі Польшчы. Да моманту нападу Германіі на СССР велізарныя ваенныя сілы былі сканцэнтраваны паблізу мяжы з абодвух бакоў. == Абарона == {{Main|Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)}} Першай значнай падзеяй Вялікай Айчыннай вайны на беларускай зямлі стала [[Абарона Брэсцкай крэпасці (1941)|абарона Брэсцкай крэпасці]], якая доўжылася каля месяца<ref>{{Cite web |url=https://histrf.ru/lenta-vremeni/event/view/oborona-briestskoi-krieposti |title=Оборона Брестской крепости |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181933/https://histrf.ru/lenta-vremeni/event/view/oborona-briestskoi-krieposti |url-status=live }}</ref>. У ходзе баёў загінула каля 2 тыс. абаронцаў крэпасці. Апошнім [[23 ліпеня]] трапіў у палон маёр [[Пётр Міхайлавіч Гаўрылаў|Гаўрылаў]]. [[Абарона Гродна (1941)|Супраціў савецкіх войск у раёне Гродна]] быў менш удалым. У першы ж дзень вайны [[Бамбардзіроўка Мінска|масіраванай бамбардзіроўцы падвергнуўся Мінск]]. [[26 чэрвеня]] савецкі лётчык [[Мікалай Францавіч Гастэла|Гастэла]] на {{нп3|Іл-4|сваім самалёце|ru|Ил-4}} здзейсніў агністы таран нямецкай калоны на дарозе [[Маладзечна]] — [[Радашковічы]]<ref>{{Cite web |url=https://histrf.ru/lenta-vremeni/event/view/podvigh-gastiello |title=Подвиг Гастелло |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181834/https://histrf.ru/lenta-vremeni/event/view/podvigh-gastiello |url-status=live }}</ref>. Аднак [[Беластоцка-Мінская бітва|сталіца Беларусі пала ўжо 28 чэрвеня]] 1941 года. У той жа дзень быў захоплены [[Бабруйск]]. Значная частка савецкіх войск у Беларусі ([[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|заходні фронт]]) апынулася ў акружэнні (звыш 200 тыс. чал.)<ref>{{Cite web |url=https://xn--h1aagokeh.xn--p1ai/journal/%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BB%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B/ |title=«Котлы» первого года войны |access-date=12 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181329/https://xn--h1aagokeh.xn--p1ai/journal/%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BB%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B/ |archive-date=29 студзеня 2019 |url-status=dead }}</ref>. Пры спробе вырвацца з акружэння быў захоплены ў палон генерал [[Дзмітрый Міхайлавіч Карбышаў|Карбышаў]]. Пасля камандуючы Заходнім фронтам генерал [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Паўлаў]] быў адхілены ад пасады, адкліканы ў [[Масква|Маскву]] і расстраляны. [[6 ліпеня]] савецкія войскі [[Лепельскі контрудар|паспрабавалі контратакаваць]] немцаў у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], але ў выніку 9 ліпеня быў страчаны [[Віцебск]]. Падчас баёў за Віцебск трапіў у палон сын Сталіна [[старшы лейтэнант]] [[Якаў Іосіфавіч Джугашвілі|Якаў Джугашвілі]]. [[10 ліпеня]] нямецкія войскі з танкавага корпуса [[Гейнц Вільгельм Гудэрыян|Гудэрыяна]] дасягнулі [[Днепр|Дняпр]]а ў раёне [[Магілёў|Магілёва]] і прыступілі да фарсіравання ракі. 14 ліпеня ў ар’ергардных баях за [[Орша|Оршу]] савецкія войскі ўпершыню ўжылі рэактыўныя гранатамёты «{{нп3|Кацюша (мянушка зброі)|Кацюша|ru|Катюша (прозвище оружия)}}»<ref>{{Cite web |url=https://inance.ru/2017/07/perviy-zalp/ |title=«Орган Сталина»: мифы, окружающие первый залп «Катюши» |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181437/https://inance.ru/2017/07/perviy-zalp/ |url-status=live }}</ref>. [[17 ліпеня]] пачаўся [[Магілёўская абарона|штурм Магілёва]], цалкам горад перайшоў пад кантроль немцаў [[26 ліпеня]]. Рэшткі савецкіх войск адступілі на ўсход, за Дняпро. Тэрыторыя Беларусі цалкам [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|апынулася пад уладай немцаў]], а германа-савецкі фронт [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] зрушыўся на ўсход ([[28 ліпеня]] савецкія войскі пакінулі [[Смаленск]]). == Акупацыя == {{main|Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)}} Беларускія землі разам з [[Прыбалтыка]]й былі ўключаны ў склад [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыята Остланд]]. На акупаванай немцамі тэрыторыі практыкавалася масавае знішчэнне [[Яўрэі|яўрэйскага]] насельніцтва ([[Халакост у Беларусі]]). Для гэтай мэты былі створаны {{нп3|Гета ў Беларусі ў перыяд Халакоста|гета|ru|Гетто в Белоруссии в период Холокоста}}. У нечалавечых умовах утрымліваліся {{нп3|Савецкія ваеннапалонныя падчас Вялікай Айчыннай вайны|савецкія ваеннапалонныя|ru|Советские военнопленные во время Великой Отечественной войны}} ({{нп3|Шталаг 313||ru|Шталаг 313}}). Аднак нямецкія ўлады спрыялі этнічным беларусам, праводзячы палітыку [[Вайсрутэнізацыя|вайсрутэнізацыі]]. Былі ўведзены элементы мясцовага самакіравання, напрыклад, [[Беларуская цэнтральная рада]] пад старшынствам [[Радаслаў Казіміравіч Астроўскі|Радаслава Астроўскага]]. Дазваляўся да выкарыстання [[бела-чырвона-белы сцяг]]. Гэта спрыяла такой з’яве як [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускі калабарацыянізм]]. Так у шэрагі [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай Краёвай Абароны]] (камандзір [[Іван Абрамавіч Ермачэнка|Іван Ермачэнка]]) было мабілізавана да 28 тыс.чалавек. На ўзор [[Гітлерюгенд]]а быў створаны [[Саюз беларускай моладзі]]. Для супраціўлення акупантам на беларускіх землях [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|разгарнуўся магутны партызанскі рух]]. [[10 лютага]] [[1942]] года пры дапамозе партызан удалося стварыць г. зв. «[[Віцебскія вароты]]» (пралом у фронце). У нямецкім тыле партызаны стваралі свабодныя ад акупацыі зоны, на якіх нават функцыянавалі аэрапорты ([[Зыслаў востраў]]). 22 верасня 1943 года беларуская партызанка [[Алена Рыгораўна Мазанік|Алена Мазанік]] ўзарвала нямецкага намесніка Беларусі [[Вільгельм Кубэ|Вільгельма Кубэ]]. У мэтах барацьбы з партызанамі немцы тэрарызавалі мясцовае насельніцтва. У рамках гэтых дзеянняў 22 сакавіка 1943 года вёска [[Хатынь]] была цалкам знішчана разам з усімі яе жыхарамі (149 чалавек). Акрамя немцаў для барацьбы з партызанамі і тэрору мясцовага насельніцтва прыцягваліся і калабарацыяністы ([[118-ы ахоўны паліцэйскі батальён]]). == Вызваленне == [[Файл:Konstanty Rokossowski 2.jpg|thumb|left|Камандуючы Беларускім фронтам [[Канстанцін Канстанцінавіч Ракасоўскі|генерал Канстанцін Ракасоўскі]].]] Для вызвалення Беларусі ад нямецкай акупацыі савецкае камандаванне сфармавала [[Беларускі фронт (1943)|Беларускі фронт]], на чале якога стаў генерал [[Канстанцін Канстанцінавіч Ракасоўскі|Ракасоўскі]]. У выніку [[Гомельска-Рэчыцкая наступальная аперацыя|паспяхова праведзенай аперацыі]] савецкія войскі Беларускага фронту [[26 лістапада]] [[1943]] года занялі [[Гомель]]. 21 лютага 1944 года падчас [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя|Рагачоўскай аперацыі]] савецкія войскі выйшлі да [[Днепр|Дняпра]], а [[24 лютага]] вызвалілі [[Рагачоў]]<ref>{{Cite web |url=https://vsr.mil.by/2014/02/25/rogachevsko-zhlobinskaya-nastupatelnaya-operaciya/ |title=РОГАЧЕВСКО-ЖЛОБИНСКАЯ НАСТУПАТЕЛЬНАЯ ОПЕРАЦИЯ |access-date=2019-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181924/https://vsr.mil.by/2014/02/25/rogachevsko-zhlobinskaya-nastupatelnaya-operaciya/ |archive-date=2019-01-29 |url-status=dead }}</ref>. [[23 чэрвеня]] пачалася аперацыя «[[Беларуская аперацыя (1944)|Баграціён]]», падчас якой [[26 чэрвеня]] быў вызвалены [[Віцебск]]<ref>{{Cite web |url=https://peramoga.belta.by/ru/chronicle/?id=272619 |title=Хроника освобождения Беларуси |access-date=12 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129122926/https://peramoga.belta.by/ru/chronicle/?id=272619 |archive-date=29 студзеня 2019 |url-status=dead }}</ref>, [[27 чэрвеня]] — [[Орша]]<ref>{{Cite web |url=http://orshagorodmoy.info/news/2007-06-26-349 |title=27 июня — День освобождения Орши от немецко-фашистских захватчиков |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181504/http://orshagorodmoy.info/news/2007-06-26-349 |url-status=live }}</ref>, а [[3 ліпеня]] — [[Мінск]]. Вызваленне Мінска з 1996 года стала адзначацца як [[Дзень незалежнасці Рэспублікі Беларусь]]. [[4 ліпеня]] быў вызвалены [[Полацк]]<ref>{{Cite web |url=https://www.polock.info/page/4-iula-osvozhdenie-polotska |title=4 июля 1944 года советские войска освободили Полоцк |access-date=12 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129182225/https://www.polock.info/page/4-iula-osvozhdenie-polotska |archive-date=29 студзеня 2019 |url-status=dead }}</ref>. [[15 ліпеня]] [[1944]] года савецкія войскі з баямі ўвайшлі ў [[Гродна]]<ref>{{Cite web |url=http://vgr.by/home/society/15350-iyul-1944-kak-i-kto-osvobozhdal-grodno |title=Июль 1944-го: как и кто освобождал Гродно |access-date=12 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129182845/http://vgr.by/home/society/15350-iyul-1944-kak-i-kto-osvobozhdal-grodno |archive-date=29 студзеня 2019 |url-status=dead }}</ref>, які быў вызвалены ад немцаў ужо на наступны дзень<ref>{{Cite web |url=http://vgr.by/fotofakt/15351-v-grodno-prazdnuyut-70-letie-so-dnya-osvobozhdeniya-goroda-fotoreportazh |title=В Гродно празднуют 70-летие со дня освобождения города |access-date=12 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181330/http://vgr.by/fotofakt/15351-v-grodno-prazdnuyut-70-letie-so-dnya-osvobozhdeniya-goroda-fotoreportazh |archive-date=29 студзеня 2019 |url-status=dead }}</ref>. [[28 ліпеня]] 1944 года савецкія войскі ўзялі [[Брэст]]<ref>{{Cite web |url=http://www.brest-fortress.by/istoriya/12-krepost-1941-1944/46-osvobozhdenie-g-br |title=ОСВОБОЖДЕНИЕ г. БРЕСТА И КРЕПОСТИ В ИЮЛЕ 1944 г. |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329210434/http://www.brest-fortress.by/istoriya/12-krepost-1941-1944/46-osvobozhdenie-g-br |url-status=live }}</ref>. == Страты == У ходзе Вялікай Айчыннай вайны Беларусь панесла каласальныя людскія страты. Калі на пачатак вайны ў краіне пражывала 9 млн чалавек, то ў канцы вайны насельніцтва рэспублікі скарацілася на траціну і склала 6 млн чалавек. Істотна скарацілася яўрэйская дыяспара Беларусі. У гады вайны на беларускіх землях загінула звыш 2 млн чалавек (з іх амаль палову складалі яўрэі), каля 400 тыс. чалавек былі вывезены на прымусовыя работы ў Германію<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=697135 |title=Последствия Великой Отечественной войны для Беларуси |access-date=2019-01-29 |archive-date=2015-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004180610/http://archives.gov.by/index.php?id=697135 |url-status=live }}</ref>. == Памяць == У Беларусі існуюць шматлікія манументы і мемарыялы, прысвечаныя Вялікай Айчыннай вайне: * [[Манумент Перамогі (Мінск)|Манумент Перамогі]] на [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошчы Перамогі]] ў Мінску прысвечаны перамозе Савецкай арміі і партызан Беларусі над фашысцкай Германіяй [[9 мая]] 1945. * [[Курган Славы (мемарыяльны комплекс)|Курган Славы]] ў Мінску нагадвае аб пераможным завяршэнні аперацыі «Баграціён» у 1944 годзе і разгроме гітлераўскіх войск у «Мінскім катле». * [[Прарыў (мемарыяльны комплекс)|Мемарыяльны комплекс «Прарыў»]] — мемарыял партызанскай славы, увекавечыў подзвіг партызанскіх брыгад, якія дзейнічалі на акупаванай тэрыторыі Віцебскай вобласці. * [[Брэсцкая крэпасць]] нагадвае пра гераічных абаронцаў Брэста, які ўступілі ў няроўны бой з нямецка-фашысцкімі захопнікамі ўжо ў першы дзень вайны. Акрамя некропаля, манумент змяшчае Вечны агонь Славы. * [[Лінія Сталіна (гісторыка-культурны комплекс)|Лінія Сталіна]] ўзнаўляе ўмацаванні савецкіх войск у 1941 годзе і ўтрымлівае музей гістарычнай ваеннай тэхнікі. * [[Мемарыяльны комплекс «Зямлянка»]] захоўвае памяць аб штабе Заходняга фронту. * [[Буйніцкае поле]] нагадвае пра спробу савецкіх войск затрымаць нямецкае ўварванне, падбіўшы 39 танкаў праціўніка на подступах да Магілёва. Частка мемарыялаў прысвечаны знішчаным у гады вайны вёскам: [[Дальва (мемарыяльны комплекс)|Дальва]], [[Мошкі (Іванаўскі раён)|Мошкі]], [[Хатынь]] і [[Праклён фашызму (мемарыяльны комплекс)|Шунеўка]]. Некаторыя мемарыялы нагадваюць аб фашысцкіх лагерах смерці: [[Трасцянец|Малы Трасцянец]]. Іншыя прысвечаны тэме [[Халакост]]а: [[Яма (мемарыял)|Яма]]. == У мастацтве == === Кніга === * [[Хатынская аповесць]] (1971) і {{нп3|Карнікі (аповесць)|Карнікі|ru|Каратели (повесть)}} (1980) [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]]. * [[Жураўліны крык]] (1959), [[Абеліск (аповесць)|Абеліск]] (1971) і [[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў]] (1969) [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]]. * {{нп3|Жывыя і мёртвыя||ru|Живые и мёртвые}} (3 ч., 1971) [[Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў|Канстанціна Сіманава]]. === Фільмы === * [[Трэцяя ракета (фільм)|Трэцяя ракета]] (1963) * [[Паланэз Агінскага (фільм)|паланэз Агінскага]] (1971) * [[Круглянскі мост (фільм)|Круглянскі мост]] (1989) * [[Кар’ер (фільм)|Кар’ер]] (1990) * {{нп3|Я — рускі салдат|Я рускі салдат|ru|Я — русский солдат}} (1995) * {{нп3|У чэрвені 41-га (тэлесерыял, 2008)|У чэрвені 41-га|ru|В июне 41-го (телесериал, 2008)}} (2008) * {{нп3|Застава Жыліна||ru|Застава Жилина}} (2008) * [[Дняпроўскі рубеж]] (2009) * [[Брэсцкая крэпасць (фільм)|Брэсцкая крэпасць]] (2010) * [[У тумане (фільм, 2012)|У тумане]] (2012) {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.belarus.by/ru/travel/military-history-tourism/great-patriotic-war-in-belarus Великая Отечественная война в Беларуси]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190128191329/https://www.belarus.by/ru/travel/military-history-tourism/great-patriotic-war-in-belarus |date=28 студзеня 2019 }} * [http://problr.by/belarus-v-period-vtoroj-mirovoj-vojnyi-i-velikoj-otechestvennoj-vojnyi-(1939-1945-gg.).html Беларусь в период Второй Мировой войны и Великой Отечественной войны (1939—1945 гг.)]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190202235720/http://problr.by/belarus-v-period-vtoroj-mirovoj-vojnyi-i-velikoj-otechestvennoj-vojnyi-(1939-1945-gg.).html |date=2 лютага 2019 }} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Беларусь падчас Вялікай Айчыннай вайны| ]] nymnd000ly9g3hnmy5tmv2gc3jwknhz 5143381 5143099 2026-05-19T09:38:45Z DBatura 73587 /* Памяць */ 5143381 wikitext text/x-wiki [[Файл:Marcks Plan for Operation Barbarossa.jpg|thumb|План вайны Германіі супраць СССР.]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} На момант пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Беларусь ([[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]) была складовай часткай [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і ўварванне гітлераўскіх войск на яе тэрыторыю пачалося з першага дня вайны — [[22 чэрвеня]] [[1941]] года. Уварванне ажыццяўлялася сіламі [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] ([[Федар фон Бок|генерал фон Бок]]) у адпаведнасці з [[План Барбароса|планам «Барбароса»]]. == Перадгісторыя == У верасні 1939 года, на падставе [[Сакрэтны дадатковы пратакол да Дагавора аб ненападзе паміж Германіяй і СССР|сакрэтнага Дадатковага пратакола]] да [[Дагавор аб ненападзе паміж Германіяй і Савецкім Саюзам|дагавора аб ненападзе паміж Германіяй і Савецкім Саюзам]] (пакт [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Молатава]]-[[Іаахім фон Рыбентроп|Рыбентропа]]), усходняя частка [[Польшча|Польшчы]] была [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята савецкімі войскамі]] і неўзабаве {{нп3|Далучэнне Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі да СССР|далучана да СССР|ru|Присоединение Западной Украины и Западной Белоруссии к СССР}} — у склад БССР былі ўключаны [[Баранавічы]], [[Пінск]], [[Гродна]], [[Брэст]], [[Беласток]]. Такім чынам, мяжа СССР на беларускім участку была адсунута ад [[Мінск]]а на некалькі сотняў кіламетраў на захад і ператварылася ў мяжу паміж Савецкім Саюзам і германскай зонай акупацыі Польшчы. Да моманту нападу Германіі на СССР велізарныя ваенныя сілы былі сканцэнтраваны паблізу мяжы з абодвух бакоў. == Абарона == {{Main|Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)}} Першай значнай падзеяй Вялікай Айчыннай вайны на беларускай зямлі стала [[Абарона Брэсцкай крэпасці (1941)|абарона Брэсцкай крэпасці]], якая доўжылася каля месяца<ref>{{Cite web |url=https://histrf.ru/lenta-vremeni/event/view/oborona-briestskoi-krieposti |title=Оборона Брестской крепости |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181933/https://histrf.ru/lenta-vremeni/event/view/oborona-briestskoi-krieposti |url-status=live }}</ref>. У ходзе баёў загінула каля 2 тыс. абаронцаў крэпасці. Апошнім [[23 ліпеня]] трапіў у палон маёр [[Пётр Міхайлавіч Гаўрылаў|Гаўрылаў]]. [[Абарона Гродна (1941)|Супраціў савецкіх войск у раёне Гродна]] быў менш удалым. У першы ж дзень вайны [[Бамбардзіроўка Мінска|масіраванай бамбардзіроўцы падвергнуўся Мінск]]. [[26 чэрвеня]] савецкі лётчык [[Мікалай Францавіч Гастэла|Гастэла]] на {{нп3|Іл-4|сваім самалёце|ru|Ил-4}} здзейсніў агністы таран нямецкай калоны на дарозе [[Маладзечна]] — [[Радашковічы]]<ref>{{Cite web |url=https://histrf.ru/lenta-vremeni/event/view/podvigh-gastiello |title=Подвиг Гастелло |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181834/https://histrf.ru/lenta-vremeni/event/view/podvigh-gastiello |url-status=live }}</ref>. Аднак [[Беластоцка-Мінская бітва|сталіца Беларусі пала ўжо 28 чэрвеня]] 1941 года. У той жа дзень быў захоплены [[Бабруйск]]. Значная частка савецкіх войск у Беларусі ([[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|заходні фронт]]) апынулася ў акружэнні (звыш 200 тыс. чал.)<ref>{{Cite web |url=https://xn--h1aagokeh.xn--p1ai/journal/%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BB%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B/ |title=«Котлы» первого года войны |access-date=12 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181329/https://xn--h1aagokeh.xn--p1ai/journal/%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BB%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B/ |archive-date=29 студзеня 2019 |url-status=dead }}</ref>. Пры спробе вырвацца з акружэння быў захоплены ў палон генерал [[Дзмітрый Міхайлавіч Карбышаў|Карбышаў]]. Пасля камандуючы Заходнім фронтам генерал [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Паўлаў]] быў адхілены ад пасады, адкліканы ў [[Масква|Маскву]] і расстраляны. [[6 ліпеня]] савецкія войскі [[Лепельскі контрудар|паспрабавалі контратакаваць]] немцаў у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], але ў выніку 9 ліпеня быў страчаны [[Віцебск]]. Падчас баёў за Віцебск трапіў у палон сын Сталіна [[старшы лейтэнант]] [[Якаў Іосіфавіч Джугашвілі|Якаў Джугашвілі]]. [[10 ліпеня]] нямецкія войскі з танкавага корпуса [[Гейнц Вільгельм Гудэрыян|Гудэрыяна]] дасягнулі [[Днепр|Дняпр]]а ў раёне [[Магілёў|Магілёва]] і прыступілі да фарсіравання ракі. 14 ліпеня ў ар’ергардных баях за [[Орша|Оршу]] савецкія войскі ўпершыню ўжылі рэактыўныя гранатамёты «{{нп3|Кацюша (мянушка зброі)|Кацюша|ru|Катюша (прозвище оружия)}}»<ref>{{Cite web |url=https://inance.ru/2017/07/perviy-zalp/ |title=«Орган Сталина»: мифы, окружающие первый залп «Катюши» |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181437/https://inance.ru/2017/07/perviy-zalp/ |url-status=live }}</ref>. [[17 ліпеня]] пачаўся [[Магілёўская абарона|штурм Магілёва]], цалкам горад перайшоў пад кантроль немцаў [[26 ліпеня]]. Рэшткі савецкіх войск адступілі на ўсход, за Дняпро. Тэрыторыя Беларусі цалкам [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|апынулася пад уладай немцаў]], а германа-савецкі фронт [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] зрушыўся на ўсход ([[28 ліпеня]] савецкія войскі пакінулі [[Смаленск]]). == Акупацыя == {{main|Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)}} Беларускія землі разам з [[Прыбалтыка]]й былі ўключаны ў склад [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыята Остланд]]. На акупаванай немцамі тэрыторыі практыкавалася масавае знішчэнне [[Яўрэі|яўрэйскага]] насельніцтва ([[Халакост у Беларусі]]). Для гэтай мэты былі створаны {{нп3|Гета ў Беларусі ў перыяд Халакоста|гета|ru|Гетто в Белоруссии в период Холокоста}}. У нечалавечых умовах утрымліваліся {{нп3|Савецкія ваеннапалонныя падчас Вялікай Айчыннай вайны|савецкія ваеннапалонныя|ru|Советские военнопленные во время Великой Отечественной войны}} ({{нп3|Шталаг 313||ru|Шталаг 313}}). Аднак нямецкія ўлады спрыялі этнічным беларусам, праводзячы палітыку [[Вайсрутэнізацыя|вайсрутэнізацыі]]. Былі ўведзены элементы мясцовага самакіравання, напрыклад, [[Беларуская цэнтральная рада]] пад старшынствам [[Радаслаў Казіміравіч Астроўскі|Радаслава Астроўскага]]. Дазваляўся да выкарыстання [[бела-чырвона-белы сцяг]]. Гэта спрыяла такой з’яве як [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускі калабарацыянізм]]. Так у шэрагі [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай Краёвай Абароны]] (камандзір [[Іван Абрамавіч Ермачэнка|Іван Ермачэнка]]) было мабілізавана да 28 тыс.чалавек. На ўзор [[Гітлерюгенд]]а быў створаны [[Саюз беларускай моладзі]]. Для супраціўлення акупантам на беларускіх землях [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|разгарнуўся магутны партызанскі рух]]. [[10 лютага]] [[1942]] года пры дапамозе партызан удалося стварыць г. зв. «[[Віцебскія вароты]]» (пралом у фронце). У нямецкім тыле партызаны стваралі свабодныя ад акупацыі зоны, на якіх нават функцыянавалі аэрапорты ([[Зыслаў востраў]]). 22 верасня 1943 года беларуская партызанка [[Алена Рыгораўна Мазанік|Алена Мазанік]] ўзарвала нямецкага намесніка Беларусі [[Вільгельм Кубэ|Вільгельма Кубэ]]. У мэтах барацьбы з партызанамі немцы тэрарызавалі мясцовае насельніцтва. У рамках гэтых дзеянняў 22 сакавіка 1943 года вёска [[Хатынь]] была цалкам знішчана разам з усімі яе жыхарамі (149 чалавек). Акрамя немцаў для барацьбы з партызанамі і тэрору мясцовага насельніцтва прыцягваліся і калабарацыяністы ([[118-ы ахоўны паліцэйскі батальён]]). == Вызваленне == [[Файл:Konstanty Rokossowski 2.jpg|thumb|left|Камандуючы Беларускім фронтам [[Канстанцін Канстанцінавіч Ракасоўскі|генерал Канстанцін Ракасоўскі]].]] Для вызвалення Беларусі ад нямецкай акупацыі савецкае камандаванне сфармавала [[Беларускі фронт (1943)|Беларускі фронт]], на чале якога стаў генерал [[Канстанцін Канстанцінавіч Ракасоўскі|Ракасоўскі]]. У выніку [[Гомельска-Рэчыцкая наступальная аперацыя|паспяхова праведзенай аперацыі]] савецкія войскі Беларускага фронту [[26 лістапада]] [[1943]] года занялі [[Гомель]]. 21 лютага 1944 года падчас [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя|Рагачоўскай аперацыі]] савецкія войскі выйшлі да [[Днепр|Дняпра]], а [[24 лютага]] вызвалілі [[Рагачоў]]<ref>{{Cite web |url=https://vsr.mil.by/2014/02/25/rogachevsko-zhlobinskaya-nastupatelnaya-operaciya/ |title=РОГАЧЕВСКО-ЖЛОБИНСКАЯ НАСТУПАТЕЛЬНАЯ ОПЕРАЦИЯ |access-date=2019-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181924/https://vsr.mil.by/2014/02/25/rogachevsko-zhlobinskaya-nastupatelnaya-operaciya/ |archive-date=2019-01-29 |url-status=dead }}</ref>. [[23 чэрвеня]] пачалася аперацыя «[[Беларуская аперацыя (1944)|Баграціён]]», падчас якой [[26 чэрвеня]] быў вызвалены [[Віцебск]]<ref>{{Cite web |url=https://peramoga.belta.by/ru/chronicle/?id=272619 |title=Хроника освобождения Беларуси |access-date=12 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129122926/https://peramoga.belta.by/ru/chronicle/?id=272619 |archive-date=29 студзеня 2019 |url-status=dead }}</ref>, [[27 чэрвеня]] — [[Орша]]<ref>{{Cite web |url=http://orshagorodmoy.info/news/2007-06-26-349 |title=27 июня — День освобождения Орши от немецко-фашистских захватчиков |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181504/http://orshagorodmoy.info/news/2007-06-26-349 |url-status=live }}</ref>, а [[3 ліпеня]] — [[Мінск]]. Вызваленне Мінска з 1996 года стала адзначацца як [[Дзень незалежнасці Рэспублікі Беларусь]]. [[4 ліпеня]] быў вызвалены [[Полацк]]<ref>{{Cite web |url=https://www.polock.info/page/4-iula-osvozhdenie-polotska |title=4 июля 1944 года советские войска освободили Полоцк |access-date=12 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129182225/https://www.polock.info/page/4-iula-osvozhdenie-polotska |archive-date=29 студзеня 2019 |url-status=dead }}</ref>. [[15 ліпеня]] [[1944]] года савецкія войскі з баямі ўвайшлі ў [[Гродна]]<ref>{{Cite web |url=http://vgr.by/home/society/15350-iyul-1944-kak-i-kto-osvobozhdal-grodno |title=Июль 1944-го: как и кто освобождал Гродно |access-date=12 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129182845/http://vgr.by/home/society/15350-iyul-1944-kak-i-kto-osvobozhdal-grodno |archive-date=29 студзеня 2019 |url-status=dead }}</ref>, які быў вызвалены ад немцаў ужо на наступны дзень<ref>{{Cite web |url=http://vgr.by/fotofakt/15351-v-grodno-prazdnuyut-70-letie-so-dnya-osvobozhdeniya-goroda-fotoreportazh |title=В Гродно празднуют 70-летие со дня освобождения города |access-date=12 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181330/http://vgr.by/fotofakt/15351-v-grodno-prazdnuyut-70-letie-so-dnya-osvobozhdeniya-goroda-fotoreportazh |archive-date=29 студзеня 2019 |url-status=dead }}</ref>. [[28 ліпеня]] 1944 года савецкія войскі ўзялі [[Брэст]]<ref>{{Cite web |url=http://www.brest-fortress.by/istoriya/12-krepost-1941-1944/46-osvobozhdenie-g-br |title=ОСВОБОЖДЕНИЕ г. БРЕСТА И КРЕПОСТИ В ИЮЛЕ 1944 г. |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329210434/http://www.brest-fortress.by/istoriya/12-krepost-1941-1944/46-osvobozhdenie-g-br |url-status=live }}</ref>. == Страты == У ходзе Вялікай Айчыннай вайны Беларусь панесла каласальныя людскія страты. Калі на пачатак вайны ў краіне пражывала 9 млн чалавек, то ў канцы вайны насельніцтва рэспублікі скарацілася на траціну і склала 6 млн чалавек. Істотна скарацілася яўрэйская дыяспара Беларусі. У гады вайны на беларускіх землях загінула звыш 2 млн чалавек (з іх амаль палову складалі яўрэі), каля 400 тыс. чалавек былі вывезены на прымусовыя работы ў Германію<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=697135 |title=Последствия Великой Отечественной войны для Беларуси |access-date=2019-01-29 |archive-date=2015-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004180610/http://archives.gov.by/index.php?id=697135 |url-status=live }}</ref>. == Памяць == У Беларусі існуюць шматлікія манументы і мемарыялы, прысвечаныя Вялікай Айчыннай вайне: * [[Манумент Перамогі (Мінск)|Манумент Перамогі]] на [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошчы Перамогі]] ў Мінску прысвечаны перамозе Савецкай арміі і партызан Беларусі над фашысцкай Германіяй [[9 мая]] 1945. * [[Курган Славы (мемарыяльны комплекс)|Курган Славы]] ў Мінску нагадвае аб пераможным завяршэнні аперацыі «Баграціён» у 1944 годзе і разгроме гітлераўскіх войск у «Мінскім катле». * [[Прарыў (мемарыяльны комплекс)|Мемарыяльны комплекс «Прарыў»]] — мемарыял партызанскай славы, увекавечыў подзвіг партызанскіх брыгад, якія дзейнічалі на акупаванай тэрыторыі Віцебскай вобласці. * [[Брэсцкая крэпасць]] нагадвае пра гераічных абаронцаў Брэста, якія ўступілі ў няроўны бой з нямецка-фашысцкімі захопнікамі ўжо ў першы дзень вайны. Акрамя некропаля, манумент змяшчае Вечны агонь Славы. * [[Лінія Сталіна (гісторыка-культурны комплекс)|Лінія Сталіна]] ўзнаўляе ўмацаванні савецкіх войск у 1941 годзе і ўтрымлівае музей гістарычнай ваеннай тэхнікі. * [[Мемарыяльны комплекс «Зямлянка»]] захоўвае памяць аб штабе Заходняга фронту. * [[Буйніцкае поле]] нагадвае пра спробу савецкіх войск затрымаць нямецкае ўварванне, падбіўшы 39 танкаў праціўніка на подступах да Магілёва. Частка мемарыялаў прысвечаны знішчаным у гады вайны вёскам: [[Дальва (мемарыяльны комплекс)|Дальва]], [[Мошкі (Іванаўскі раён)|Мошкі]], [[Хатынь]] і [[Праклён фашызму (мемарыяльны комплекс)|Шунеўка]]. Некаторыя мемарыялы нагадваюць аб фашысцкіх лагерах смерці: [[Трасцянец|Малы Трасцянец]]. Іншыя прысвечаны тэме [[Халакост]]а: [[Яма (мемарыял)|Яма]]. == У мастацтве == === Кніга === * [[Хатынская аповесць]] (1971) і {{нп3|Карнікі (аповесць)|Карнікі|ru|Каратели (повесть)}} (1980) [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]]. * [[Жураўліны крык]] (1959), [[Абеліск (аповесць)|Абеліск]] (1971) і [[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў]] (1969) [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]]. * {{нп3|Жывыя і мёртвыя||ru|Живые и мёртвые}} (3 ч., 1971) [[Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў|Канстанціна Сіманава]]. === Фільмы === * [[Трэцяя ракета (фільм)|Трэцяя ракета]] (1963) * [[Паланэз Агінскага (фільм)|паланэз Агінскага]] (1971) * [[Круглянскі мост (фільм)|Круглянскі мост]] (1989) * [[Кар’ер (фільм)|Кар’ер]] (1990) * {{нп3|Я — рускі салдат|Я рускі салдат|ru|Я — русский солдат}} (1995) * {{нп3|У чэрвені 41-га (тэлесерыял, 2008)|У чэрвені 41-га|ru|В июне 41-го (телесериал, 2008)}} (2008) * {{нп3|Застава Жыліна||ru|Застава Жилина}} (2008) * [[Дняпроўскі рубеж]] (2009) * [[Брэсцкая крэпасць (фільм)|Брэсцкая крэпасць]] (2010) * [[У тумане (фільм, 2012)|У тумане]] (2012) {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.belarus.by/ru/travel/military-history-tourism/great-patriotic-war-in-belarus Великая Отечественная война в Беларуси]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190128191329/https://www.belarus.by/ru/travel/military-history-tourism/great-patriotic-war-in-belarus |date=28 студзеня 2019 }} * [http://problr.by/belarus-v-period-vtoroj-mirovoj-vojnyi-i-velikoj-otechestvennoj-vojnyi-(1939-1945-gg.).html Беларусь в период Второй Мировой войны и Великой Отечественной войны (1939—1945 гг.)]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190202235720/http://problr.by/belarus-v-period-vtoroj-mirovoj-vojnyi-i-velikoj-otechestvennoj-vojnyi-(1939-1945-gg.).html |date=2 лютага 2019 }} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Беларусь падчас Вялікай Айчыннай вайны| ]] mhimygyytyu8qi3oud8ubarx8kyjxhk Амерыканская сістэма СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе 0 706068 5143382 4738326 2026-05-19T09:41:16Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5143382 wikitext text/x-wiki {{Main|Супрацьракетная абарона ЗША}} [[Файл:GBI from PL Cannot Catch Ru.gif|thumb|right|300px|Дыяграма [[:en:Missile Defense Agency|MDA США]], якая паказвае, што шляхі расійскіх МБР і амерыканскіх перахопнікаў СРА не перасякаюцца.]] '''Амерыканская сістэма супрацьракетнай абароны ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе''' ({{lang-en|The US missile defense complex in Central and Eastern Europe}}), таксама вядома як ''European Interceptor Site (EIS)'' — першапачатковая канфігурацыя амерыканскай сістэмы СРА ў Еўропе. Меркавалася, што яна будзе разгорнута на тэрыторыі [[Чэхія|Чэхіі]] (амерыканская РЛС навядзення і распазнання) і [[Польшча|Польшчы]] (дзесяць стратэгічных [[Супрацьракета|ракет-перахопнікаў]] шахтнага базіравання). З прыходам да ўлады прэзідэнта [[Барак Абама|Барака Абамы]] ЗША прыступілі да карэкціроўкі сваіх планаў СРА з мэтай стварэння больш мабільнай і гнуткай сістэмы. У 2009 годзе планы па стварэнні сістэмы СРА ў Еўропе былі перагледжаны (гл. артыкул [[Сістэма супрацьракетнай абароны НАТА]]). == Гісторыя == У 1999 годзе [[прэзідэнт ЗША]] [[Біл Клінтан]] падпісаў законапраект аб стварэнні Нацыянальнай СРА. Неабходнасць распрацоўкі НСРА, па заяве Клінтана, была звязана з «узмацненнем пагрозы магчымага стварэння і размяшчэння [[краіны-ізгоі|краінамі-ізгоямі]] ракет вялікай далёкасці, здольных несці зброю масавага паражэння, супраць ЗША і іх саюзнікаў»<ref name="prousrian">{{cite web | title = Система противоракетной обороны США. Справка | url = http://www.rian.ru/spravka/20070302/61470953.html | publisher = «РИА Новости» | date = 2007-03-02 | archiveurl = | archivedate = }}</ref><ref name="прикрыли">[http://www.kommersant.ru/doc/516058 США прикрыли Британию с воздуха] // «Коммерсантъ», 18 октября 2004</ref>. У 2001 годзе прэзідэнт [[Джордж Буш-малодшы]] абвясціў, што сістэма НСРА будзе абараняць тэрыторыю не толькі ЗША, але і іх саюзнікаў і дружалюбных краін, што, магчыма, запатрабуе размяшчэння на іх тэрыторыі элементаў гэтай фактычна глабальнай сістэмы<ref name="прикрыли" />. У чэрвені 2002 года ЗША афіцыйна выйшлі з [[Дагавор аб абмежаванні сістэм супрацьракетнай абароны|дагавора 1972 года аб абмежаванні сістэм супрацьракетнай абароны]]<ref>[http://www.km.ru/glavnoe/2002/06/13/kommentarii-dnya/ssha-vyshli-iz-dogovora-po-pro США вышли из договора по ПРО], km.ru (13 июня 2002)</ref>. Пачынаючы з 2002 года ЗША абмяркоўвалі са сваімі еўрапейскімі партнёрамі магчымасць размяшчэння на тэрыторыі Еўропы базы СРА ([[Ground-Based Midcourse Defense]]) для абароны Еўропы і ЗША ад міжкантынентальных балістычных ракет, якія могуць быць запушчаныя з Паўночнай Афрыкі ці з Блізкага Усходу<ref>BBC. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4445284.stm US considers Polish missile base]. November 17, 2005</ref>. У пачатку кастрычніка 2004 года ЗША, заяўляючы аб сваёй турбоце ў сувязі са з’яўленнем у Ірана [[балістычная ракета сярэдняй далёкасці|ракет сярэдняга радыусу дзеяння]], здольных паражаць цэлі на адлегласці 2 тыс.км, прынялі рашэнне паскорыць разгортванне сістэмы СРА ў ЗША і правялі кансультацыі з еўрапейскімі саюзнікамі аб размяшчэнні ракет-перахопнікаў у [[Еўропа|Еўропе]] і ўключэнні іх у зону дзеяння амерыканскай СРА. Шэраг краін Усходняй Еўропы, у першую чаргу [[Польшча]], выказалі жаданне размясціць на сваёй тэрыторыі элементы сістэмы СРА, уключаючы супрацьракеты<ref name="OSWDąborowski20131030">{{cite web |title=Missile shield in central Europe becoming a reality |url=http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2013-10-30/missile-shield-central-europe-becoming-a-reality |date=2013-10-30 |website=Centre for Eastern Studies (OSW) |access-date=}}</ref>. У маі — жніўні 2006 года група экспертаў МА ЗША наведала Польшчу, Чэхію і Венгрыю для вызначэння месцазнаходжання аб’ектаў СРА. Падчас вераснёўскага (2006) візіту ў ЗША прэм’ер-міністра Польшчы [[Яраслаў Качыньскі|Яраслава Качыньскага]] была дасягнута дамоўленасць аб размяшчэнні на тэрыторыі краіны дзесяці ракет-перахопнікаў у абароненых падземных шахтах. 20 студзеня 2007 года прэм’ер-міністр Чэхіі Мірэк Тапаланек паведаміў аб прапанове размясціць на чэшскай тэрыторыі радыёлакацыйную станцыю ЗША ў якасці аднаго з элементаў глабальнай сістэмы СРА, якая будзе выкарыстоўвацца для навядзення супрацьракет GBI, якія будуць размешчаны ў Еўропе, — шматфункцыянальны радыёлакатар Raytheon XBR (X-Band Radar). У лютым пачаліся афіцыйныя перамовы ЗША з Польшчай і Чэхіяй<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6704669.stm Europe diary: Missile defence], BBC News</ref>. 19 лютага прэм’ер-міністр Польшчы Яраслаў Качыньскі і прэм’ер-міністр Чэхіі Мірэк Тапаланек на сумеснай прэс-канферэнцыі ў Варшаве далі зразумець, што іх краіны гатовы пагадзіцца з прапановай ЗША. Варшава і Прага дамовіліся заняць узгодненую пазіцыю на перамовах з амерыканцамі па ўмовах размяшчэння баз. Рэзкая рэакцыя Расіі была ўспрынята ў Польшчы і Чэхіі як спроба шантажу і аднаўлення расійскага ўплыву ў гэтым рэгіёне. Размяшчэнне амерыканскіх ракет і РЛС стала тэмай № 1 польскіх і чэшскіх СМІ, пры гэтым большасць тутэйшых палітыкаў падтрымала амерыканскі праект. Яраслаў Качыньскі заявіў, што размяшчэнне ў Польшчы амерыканскай базы дасць ёй гарантыю таго, што дзяржава не вернецца ў сферу ўплыву Расіі: «гаворка ідзе пра статус Польшчы». А міністр замежных спраў Чэхіі Карэл Шварцэнберг сказаў: «у нас ёсць вопыт з рускімі. Варта саступіць шантажу, як не будзе шляху назад. Мы павінны трымацца цвёрда». 1 сакавіка 2007 года дырэктар агенцтва супрацьракетнай абароны ЗША генерал-лейтэнант [[Генры Оберынг]], выступаючы ў штаб-кватэры НАТА, паведаміў пра намер ЗША размясціць на Каўказе да 2011 года мабільны радар сістэмы СРА, які будзе выяўляць пускі ракет з тэрыторыі Ірана, а затым перадаваць даныя на стацыянарную РЛС у Чэхіі. У чэрвені 2007 года на саміце НАТА ў Брусэлі была выказана падтрымка ў дачыненні да стварэння агульнаеўрапейскай сістэмы СРА, ключавым элементам якой павінны былі стаць аб’екты ў Польшчы і Чэхіі. У пачатку ліпеня Савет Бяспекі Чэхіі прыняў рашэнне вылучыць пад будаўніцтва амерыканскага радара зямлю на ваенным палігоне [[Брды]] ў Пльзеньскім краі, прыкладна ў 90 км на паўднёвы захад ад Прагі. 25 ліпеня прадстаўнік агенцтва супрацьракетнай абароны Пентагона Рык Ленер абвясціў, што аэракасмічная карпарацыя Boeing абрана Міністэрствам абароны ЗША ў якасці падрадчыка па стварэнні сістэмы СРА ў Чэхіі і Польшчы. 8 ліпеня 2008 года ў Празе быў падпісаны асноўны дагавор аб размяшчэнні на чэшскай тэрыторыі амерыканскага радара сістэмы СРА. 14 жніўня 2008 года ЗША і Польшча падпісалі пагадненне аб размяшчэнні на польскай тэрыторыі супрацьракетнай базы ЗША<ref>{{cite web|date=2008-08-15|url=http://www.rian.ru/defense_safety/20080815/150414647.html|title=ПРО в Польше: «печально, но не драматично»|publisher=РИА Новости|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/617jkiGv0?url=http://ria.ru/defense_safety/20080815/150414647.html|archivedate=2011-08-22|url-status=live}}</ref>. З прыходам да ўлады [[Барак Абама|Барака Абамы]] ЗША прыступілі да карэкціроўкі сваіх планаў СРА з мэтай стварэння больш мабільнай і гнуткай сістэмы. У 2009 годзе планы разгортвання сістэмы [[Ground-Based Midcourse Defense|GMD]] у Польшчы былі адмененыя<ref>{{cite news |title= White House Scraps Bush’s Approach to Missile Shield |url= https://www.nytimes.com/2009/09/18/world/europe/18shield.html?_r=1&scp=2&sq=missile&st=cse |work= |publisher= New York Times |date= 2009-09-17 |accessdate= | first=Peter | last=Baker}}</ref> на карысць наземнай версіі сістэмы ПРА [[Іджыс|Aegis Ashore]] (гл. артыкул [[Сістэма супрацьракетнай абароны НАТА]]). У кастрычніку 2009 года віцэ-прэзідэнт ЗША Джо Байдэн прапанаваў Польшчы ўзяць удзел у новым праекце. Прэм’ер-міністр Дональд Туск прыняў прапанову<ref name="NYT01">[https://www.nytimes.com/2009/10/22/world/europe/22biden.html "Poland Agrees to Accept U.S. Missile Interceptors"] by Peter Baker, ''The New York Times'', October 21, 2009. Retrieved October 21, 2009.</ref>. У 2011 годзе Чэхія адмовілася ад удзелу ў амерыканскай сістэме СРА. == Рэакцыя Расіі == У канцы 2005 года начальнік Генштаба УС РФ генерал арміі [[Юрый Мікалаевіч Балуеўскі|Ю. Балуеўскі]] ў інтэрв’ю польскаму выданню «[[Газета выборча]]» заявіў, што, хоць і не прадбачыць ядзернага канфлікту паміж Расіяй і Захадам, але краіны, якія возьмуць удзел у стварэнні амерыканскага супрацьракетнага шчыта, павінны разумець наступствы: «Калі ласка, будуйце шчыт. Толькі падумайце, што потым вам будзе падаць на галаву». 6 верасня 2006 года генерал арміі Юры Балуеўскі у інтэрв’ю польскай газеце «Дзённік» папярэдзіў, што размяшчэнне амерыканскіх аб’ектаў СРА ў еўрапейскіх краінах зменіць існуючы стратэгічны парытэт паміж ЗША і Расіяй, а гэта, у сваю чаргу, запатрабуе карэкціроўкі расійскіх ваенных планаў. У пачатку кастрычніка 2006 года, адпраўляючыся з візітам у Варшаву, міністр замежных спраў РФ [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргей Лаўроў]] заявіў, што Расія прыме адпаведныя меры ў выпадку, калі Польшча размесціць на сваёй тэрыторыі элементы сістэмы СРА ЗША. У пачатку лютага 2007 года да крытыкі амерыканскіх планаў па разгортванні элементаў сістэмы СРА ва Усходняй Еўропе падключыўся прэзідэнт РФ [[Уладзімір Пуцін]]. 1 лютага на сваёй прэс-канферэнцыі ў Крамлі ён заявіў: «Нашы спецыялісты не лічаць, што сістэмы СРА, якія разгортваюцца ў краінах Усходняй Еўропы, нацэлены на прадухіленне пагрозы, якая зыходзіць з боку Ірана альбо нейкіх тэрарыстаў ... траекторыі палётаў ракет, якія могуць запускацца з іранскай тэрыторыі, нам таксама добра вядомы. Таму такія аргументы нам здаюцца незаможнымі. І гэта мае да нас прамое стаўленне і будзе выклікаць адпаведную рэакцыю. Гэты адказ будзе асіметрычным, але ў вышэйшай ступені эфектыўным»<ref>[http://ria.ru/society/20070201/60044160.html Путин: аргументы за размещение системы ПРО в Европе несостоятельны], РИА Новости (1 февраля 2007)</ref>. 10 лютага Пуцін, [[Мюнхенская прамова Уладзіміра Пуціна|выступаючы]] на [[Міжнародная канферэнцыя па палітыцы бяспекі|Міжнароднай канферэнцыі па палітыцы бяспекі]] ў Мюнхене, раскрытыкаваў планы разгортвання элементаў сістэмы глабальнай СРА ЗША ва Усходняй Еўропе, паказаўшы, што гэта можа прывесці да чарговага вітка гонкі ўзбраенняў, паколькі «ракетнай зброі, якая рэальна пагражае Еўропе, з далёкасцю дзеяння 5-8 тыс. км няма ні ў адной з так званых праблемных краін». Калі раней расійскае кіраўніцтва пазбягала жорсткай крытыкі стварэння сістэмы СРА ЗША, то ў новай сітуацыі Пуцін заявіў, што дзеянні ЗША «выступаюць каталізатарам гонкі ўзбраенняў», паколькі «парушаюць баланс сіл» у свеце. Для аднаўлення гэтага раўнавагі Расіі, па яго словах, прыйдзецца распрацоўваць новае наступальнае ўзбраенне. 15 лютага начальнік Генштаба УС РФ Юрый Балуеўскі заявіў, што ў адказ на стварэнне сістэмы СРА ля сваіх межаў Расія можа пачаць перагляд усёй дагаворна-прававой сістэмы ядзернага стрымлівання: «Тое, што сёння амерыканцы робяць, ствараючы трэці [[пазіцыйны раён]] СРА у Еўропе, не паддаецца ніякаму тлумачэнню». Паводле яго слоў, Расія можа ў аднабаковым парадку выйсці з савецка-амерыканскага [[Дагавор аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці|Дагавора аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці]]. Міністр абароны ЗША [[Роберт Майкл Гейтс]] адрэагаваў на заяву Балуеўскага ўжо праз некалькі гадзін — ён, аднак, адмовіўся ўвязваць яго з амерыканскімі планамі размяшчэння элементаў сістэмы СРА ў Польшчы і Чэхіі: «Яны добра ведаюць, што кампаненты СРА, якія мы маем намер размясціць у Еўропе, не ўяўляюць пагрозы для Расіі». Гейтс выказаў здагадку, што Расію «можа трывожыць нарастальная пагроза, звязаная з ракетамі сярэдняй далёкасці, на поўдзень і ўсход ад яе межаў». Прадстаўнік Дзярждэпартамента ЗША Шон Макормак таксама запэўніў, што «разгортванне амерыканскай сістэмы СРА ва ўсім свеце ніякім чынам не накіравана супраць расійскіх стратэгічных сіл». Акадэмік [[Алег Цімафеевіч Багамолаў|Алег Багамолаў]] тады ж адзначаў: «Ясна, што размяшчэнне амерыканскіх сістэм СРА ў Польшчы і Чэхіі звязана зусім не з пагрозай тэрарызму або небяспекай, якая зыходзіць з [[Іран]]а, але з жаданнем мець рычаг ціску на Расію»<ref>[http://www.rg.ru/2007/02/22/bogomolov.html Академик Богомолов: «В экономических отношениях есть нравственный аспект»] // «Российская газета», 22.02.2007</ref>. Пасля таго, як Яраслаў Качыньскі і Мірэк Тапалянек на сумеснай прэс-канферэнцыі ў Варшаве далі зразумець, што іх краіны гатовыя пагадзіцца з прапановай ЗША, камандуючы [[Ракетныя войскі стратэгічнага прызначэння Расійскай Федэрацыі|РВСП Расіі]] генерал-палкоўнік Мікалай Салаўцоў заявіў на прэс-канферэнцыі, што расійскія ракеты могуць быць нацэлены на аб’екты СРА ЗША ў Польшчы і Чэхіі. Ён таксама заявіў, што дзяржава гатова аднавіць вытворчасць балістычных ракет сярэдняй далёкасці: «Як клас БРСД былі знішчаны, але дакументацыя ўся засталася, тэхналогія ўся засталася. У самы кароткі час, калі спатрэбіцца, вытворчасць гэтых комплексаў будзе адноўлена. Але ўжо з новымі тэхналогіямі, на новай элементнай базе, з новай сістэмай кіравання, з новымі магчымасцямі». ЗША, са свайго боку, разгарнулі шырокую дыпламатычную і прапагандысцкую кампанію, накіраваную на тое, каб пераканаць Расію ў тым, што разгортванне элементаў сістэмы СРА ва Усходняй Еўропе неабходна выключна для абароны ад Ірана і Паўночнай Карэі. У Маскву для перамоваў з расійскім кіраўніцтвам быў накіраваны саветнік прэзідэнта ЗША ў нацыянальнай бяспецы [[Стывен Хэдлі]]. У Нью-Ёрку перад прадстаўнікамі замежных СМІ выступілі дырэктар Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША генерал-лейтэнант Генры Оберынг і намеснік дзяржсакратара Дэніэл Фрыд, якія прызналі, што адміністрацыю ЗША турбуе негатыўная рэакцыя расійскіх дзяржаўных і ваенных кіраўнікоў. Як заявіў Генры Оберынг, «амерыканскія ракеты-перахопнікі не такія хуткія, як рускія балістычныя ракеты. Нават калі мы захочам адсачыць іх палёт і нават калі захочам перахапіць ракету, то наша супрацьракета проста не дагоніць іх ракету ... амерыканскія ракеты-перахопнікі, якія плануецца ўсталяваць у Еўропе ў рамках развіцця сістэмы СРА, накіраваны супраць пагроз, выходных з Блізкага Усходу, а не з Расіі». Адным з ключавых пасярэднікаў у перамовах паміж Масквой і Вашынгтонам па праблеме СРА стаў былы дзяржсакратар ЗША [[Генры Кісінджэр]], сустаршыня рабочай групы «Расія-ЗША. Погляд у будучыню». У Маскве папярэджвалі, што размяшчэнне сістэмы СРА ў Цэнтральнай Еўропе можа прывесці да [[Другая халодная вайна|новай «халоднай вайны»]]<ref>[https://www.theguardian.com/world/2007/apr/11/usa.topstories3 Russia threatening new cold war over missile defence], ''The Guardian'', 11 April 2007</ref>. 26 красавіка Уладзімір Пуцін у звароце да Федэральнага сходу заявіў, што ў сувязі з планамі ЗША па разгортванні сістэм СРА на тэрыторыі Чэхіі і Польшчы Расія можа спыніць выкананне сваіх абавязацельстваў па дамове [[Дагавор аб звычайных узброеных сілах у Еўропе|ДЗУСЕ]]. 27 красавіка Уладзімір Пуцін заявіў, што размяшчэнне ў Еўропе элементаў амерыканскай сістэмы СРА раўнацэнна размяшчэнні ў Еўропе ў пачатку 1980-х гадоў ракет «Першынгі» — пагроза абсалютна аднолькавая, а размяшчаюцца ў Еўропе элементы амерыканскай СРА — неад’емная частка стратэгічнага ядзернай зброі ЗША<ref name="babr">{{cite web |date = 2007-04-27 |url = http://www.rian.ru/world/foreign_russia/20070427/64541142.html |title = Путин: по уровню угрозы система ПРО США в Европе равна «Першингам» |publisher = РИА Новости |accessdate = 2007-09-14 |archiveurl = https://www.webcitation.org/617jgggx9?url=http://ria.ru/world/foreign_russia/20070427/64541142.html |archivedate = 2011-08-22 |url-status = live }}</ref>. 7 чэрвеня на [[33-ы саміт G8|саміце G8 у Хайлігендаме (Германія)]] Уладзімір Пуцін прапанаваў Джорджу Бушу сумеснае выкарыстанне [[Габалінская РЛС|Габалінскай РЛС]] у [[Азербайджан]]е, якая, на думку Расіі, значна больш эфектыўна, чым РЛС на тэрыторыі Еўропы, здольна кантраляваць прастору, з якой можа зыходзіць пагроза ракетнага ўдару<ref name="newsru.070607">[http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html Путин предложил США совместно использовать РЛС в Азербайджане в качестве элемента ПРО], NEWSru.com (7 июня 2007)</ref>. ЗША, аднак, заявілі, што магчымая згода на сумеснае выкарыстанне Габалінскай РЛС не будзе азначаць адмовы ад разгортвання элементаў СРА у Еўропе<ref>AFP. [https://news.yahoo.com/s/afp/20070710/wl_afp/usrussiadefensemissiles Azerbaijan no 'substitute' for Pole, Czech bases: US]. July 9, 2007.</ref>. Сам жа Джордж Буш адзначыў у апошні дзень саміту, што сістэма СРА ЗША у Еўропе не небяспечна для Расіі, паколькі супрацьракеты не здольны нейтралізаваць больш адной міжкантынентальнай балістычнай ракеты. На амерыкана-расійскім саміце ў пасёлку [[Кенебанкпорт]] 1—2 ліпеня Уладзімір Пуцін развіў сваю прапанову аб сумесным выкарыстанні Габалінскай РЛС прапановай «уключыць у агульную сістэму і станцыю, якая будуецца па папярэджанні ракетных пускаў» у [[Армавір (Расія)|Армавіры]]. Было таксама прапанавана паставіць амерыканскую сістэму ПРА пад кантроль [[Расія і НАТА|Савета Расія—НАТА]], зрабіўшы яе еўрапейскім супрацьракетным шчытом, і стварыць сумесныя цэнтры ранняга папярэджання ў Маскве і Бруселі. Але Джордж Буш, назваўшы гэтыя ідэі «смелымі і стратэгічнымі», даў зразумець, што ЗША не маюць намеру адмаўляцца ад сваіх планаў, пацвердзіўшы, што ён працягвае лічыць, «што Чэхія і Польшча павінны стаць інтэграцыйнай часткай» сістэмы СРА. 4 ліпеня першы віцэ-прэм'ер РФ [[Сяргей Барысавіч Іваноў|Сяргей Іваноў]] заявіў, каментуючы вынікі расійска-амерыканскага саміту ў Кенебанкпорце: «Калі ЗША прымуць нашы прапановы, то ў нас знікне неабходнасць размяшчаць новыя ракеты ў еўрапейскай частцы Расіі, уключаючы Калінінград». У ЗША і Еўропе гэтую заяву ўспрынялі як яшчэ адно сведчанне гатоўнасці Масквы «даць [[асіметрычны адказ]]» на планы Вашынгтона<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=780721 С асимметричным приветом.] «Коммерсант», 07 июля 2007</ref>. 7 ліпеня дзяржсакратар ЗША [[Кандаліза Райс]] у эфіры амерыканскай тэлекампаніі CNBC адпрэчыла расійскую прапанову адмовіцца ад размяшчэння СРА ЗША ў Еўропе. Адначасова Сяргей Іваноў у інтэрв’ю праграме «Вести недели» (РТР) паўтарыў меркаванне расійскага кіраўніцтва пра тое, што «ўстаноўка супрацьракет у Польшчы і радар у Чэхіі ўяўляе для Расіі відавочную пагрозу», паколькі планаваная РЛС будзе здольна весці назіранне за еўрапейскай тэрыторыяй Расіі да самага Урала. Іваноў нагадаў, што краіна ў адказ можа разгледзець магчымасць разгортвання аператыўна-тактычных комплексаў «[[Іскандэр (ракетны комплекс)|Іскандэр]]» у еўрапейскай частцы РФ, у тым ліку ў Калінінградзе. Расія прапанавала еўрапейцам замест амерыканскай сістэмы СРА стварыць да 2020 года адзіную сістэму супрацьракетнай абароны з роўным доступам да кіравання гэтай сістэмай не толькі для краін NATO, але і для ўсёй Еўропы, уключаючы нейтральныя краіны<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=780947&NodesID=5 США защищают противоракетную оборону.] «Коммерсант», 09 июля 2007</ref>. У ліпені 2007 года сенат ЗША зацвердзіў папраўку да закона аб ваенных выдатках на 2008 год, згодна з якой стварэнне сістэмы СРА будзе з’яўляцца афіцыйнай дзяржаўнай палітыкай ЗША, а сістэма СРА будзе афіцыйна стварацца для процідзеяння ракетна-ядзернай пагрозе з боку Ірана. Зацвярджэнне прайшло практычна аднагалосна. 13 ліпеня Пуцін падпісаў Указ «Аб прыпыненні Расійскай Федэрацыяй дзеяння [[Дагавор аб звычайных узброеных сілах у Еўропе|Дагавора аб звычайных узброеных сілах у Еўропе]] і звязаных з ім міжнародных дамоваў». У суправаджае дакумент разведцы адзначалася, што дадзенае рашэнне выклікана «выключнымі абставінамі, якія ўплываюць на бяспеку Расійскай Федэрацыі». Да такіх, у прыватнасці, было аднесена планаванае размяшчэнне ваенных баз ЗША на тэрыторыях Балгарыі і Румыніі<ref>[http://www.newsru.com/arch/world/02may2007/romania_usa_base.html Новости NEWSru.com:: Парламент Румынии дал добро на размещение военных баз США на территории страны]</ref>. У сярэдзіне жніўня Пуцін абвясціў аб аддадзеным ім загадзе аднавіць з 17 жніўня пастаянныя палёты стратэгічнай авіяцыі, якія не вырабляліся ўжо 15 гадоў. Пазней стала вядома, праўда, што стратэгічныя бамбавікі, якія ажыццяўляюць гэтыя палёты, не маюць на борце ядзернага ўзбраення. Пуцін таксама заяўляў, што ў выпадку ажыццяўлення планаў ЗША Расія можа выйсці з [[Дагавор аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці|Дагавора аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці (РСМД)]]<ref>[https://www.usatoday.com/news/world/2007-10-12-us-russia_N.htm U.S., Russia no closer on missile defense], ''USA Today'', 12 October 2007</ref>. 5 лістапада 2008 года ў сваім звароце да [[Федэральны сход Расійскай Федэрацыі|Федэральнага сходу]] прэзідэнт Расіі [[Дзмітрый Мядзведзеў]] заявіў, што ў адказ на размяшчэнне СРА ва Усходняй Еўропе ў [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]] будуць размешчаны ракетныя комплексы «Іскандэр». Таксама супраць радара будуць выкарыстоўвацца сродкі радыёэлектроннага падаўлення<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1569495/Russia-piles-pressure-on-EU-over-missile-shield.html Russia piles pressure on EU over missile shield], ''Telegraph''</ref><ref>[http://www.iht.com/articles/ap/2008/05/23/asia/AS-GEN-China-Russia.php China, Russia sign nuclear deal, condemn US missile defense plans], International Herald Tribune</ref>. Ракетныя комплексы «Іскандэр-М» сталі на баявое дзяжурства вясной 2018 года ([[152-я гвардзейская ракетная брыгада]], [[Чарняхоўск]])<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4101397 Наброс риторический. Генерал ВВС США Джеффри Ли Харригян не рассчитал силы удара своих высказываний по России // Газета «Коммерсантъ» № 172 от 21.09.2019]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3486110?from=doc_vrez «Искандеры» тихо едут, но быстро заряжают. Под Калининградом развернут ракетные комплексы «земля-земля» // Газета «Коммерсантъ» № 225 от 02.12.2017]</ref>. == Рэакцыя Украіны == 20 лютага 2007 года прэм’ер-міністр Украіны [[Віктар Януковіч]] заявіў, што магчымае размяшчэнне элементаў сістэмы СРА ў Польшчы і Чэхіі ставіць Украіну ў «складаную сітуацыю». Па яго словах, урад краіны вывучае магчымую ступень пагрозы, якую можа прадстаўляць прысутнасць элементаў амерыканскай СРА ля межаў дзяржавы. Пазней Януковіч у інтэрв’ю нямецкай газеце Handelsblatt раскрытыкаваў планы размяшчэння элементаў сістэмы СРА ва Усходняй Еўропе: «Такія рашэнні можна прымаць толькі пасля шырокай еўрапейскай дыскусіі і дыялогу паміж Заходняй і Усходняй Еўропай, у прыватнасці, і абмеркавання з Украінай і Расіяй». 13 сакавіка 2007 года Украіну наведаў дырэктар агенцтва супрацьракетнай абароны ЗША генерал-лейтэнант Генры Оберынг, які запэўніў, што ЗША не плануюць разгортваць элементы СРА на Украіне. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * [http://maps.yandex.ru/?ll=-13.411779%2C37.874591&spn=160.664063%2C88.719456&z=3&l=map&rl=-78.46357703%2C37.67496800~125.65114608%2C-0.48636852 Кратчайший путь от Ирана до Восточного побережья США] * [http://maps.yandex.ru/?ll=-6.471763%2C46.694685&spn=160.664063%2C80.680622&z=3&l=map&rl=-78.46357703%2C37.67496800~138.13963015%2C13.26952370 Кратчайший путь от Оренбургской области до Восточного побережья США] [[Катэгорыя:Праекты]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы ЗША]] [[Катэгорыя:Расійска-амерыканскія адносіны]] 7wifzohgol7dl8rjhagh0q7seo918gz Гуры (ГЭС) 0 706145 5143384 4629597 2026-05-19T09:42:05Z DBatura 73587 5143384 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гуры}} {{Электрастанцыя}} '''«Гу{{націск}}ры»''' — буйная [[Гідраэлектрастанцыя|ГЭС]] [[Венесуэла|Венесуэлы]] ў штаце [[Балівар (штат)|Балівар]], на рацэ [[Карані (рака)|Карані]] за 100 км ад упадзення ў [[Арынока]]. Афіцыйная назва — гідраэлектрастанцыя імя [[Сімон Балівар|Сімона Балівара]] (у 1978— 000 гг. — імя [[Рауль Леон|Рауля Леона]]). На студзень 2016 года чацвёртая [[Найбуйнейшыя ГЭС у свеце|станцыя ў свеце па магутнасці]] пасля кітайскай «[[ГЭС Тры цясніны|Санься]]» («Тры цясніны»), бразільска-парагвайскай «[[Ітайпу]]» і кітайскай «[[ГЭС Сілоду|Сілоду]]». == Агульныя звесткі == Збудаванне ГЭС пачалося ў [[1963]], першая чарга завершана ў [[1978]], другая ў [[1986]]. Склад збудаванняў ГЭС: * плаціна агульнай даўжынёй 1300 м і 162 м вышынёй; * дзве машынных залы з 10 гідраагрэгатаў у кожнай; * бетонны вадаскід максімальнай прапускной здольнасцю 25 500 м³/с. [[Файл:Embalse_Guri.JPG|left|thumb|200px|Спадарожнікавы здымак вадасховішча]] Магутнасць станцыі — 10235 МВт. У першай машыннай зале ўстаноўлена 10 агрэгатаў магутнасцю па 400 МВт, у другой — 10 агрэгатаў магутнасцю па 630 МВт. Сярэдняя гадавая выпрацоўка — 47 млрд [[кілават-гадзіну|кВт*г]]. Напорныя збудаванні ГЭС (поўная даўжыня дасягае 7000 м) утвараюць буйное [[вадасховішча Гуры]] працягласцю 175 км, шырынёй 48 км, плошчай да 4250 км2 і поўным аб’ёмам 138 км3. Зрэз вадасховішча знаходзіцца на вышыні 272 м над узроўнем мора. З 2000 года вядзецца рэканструкцыя: да 2007 года замененыя 5 турбін і асноўныя кампаненты другой машыннай залы, з 2007 года вядзецца замена чатырох агрэгатаў у першай зале. Сцены другой машыннай залы ўпрыгожаны венесуэльскім мастаком Карласам Круз-Дыезам. == Эканамічнае значэнне == «Гуры» пакрывае на 65% патрэбнасць Венесуэлы ў электраэнергіі. Разам з іншымі буйнымі гідраэлектрастанцыямі (Каруачы і Макагуа) дазваляе краіне вырабляць да 82% электраэнергіі і паловы ўсёй спажыванай энергіі ў аднаўляльным выглядзе (пры адносна нізкай энергазабеспячэння гаспадаркі краіны). Частка электраэнергіі экспартуецца ў суседнія Калумбію і Бразілію. == Няштатныя сітуацыі == * У лютым 2013 года моцны пажар недалёка ад гідраэлектрастанцыі пакінуў на кароткі час без электрычнасці большую частку краіны. Узгаранне пашкодзіла адразу тры высакавольтныя лініі электраперадачы, якія пастаўлялі электрычнасць у розныя штаты краіны<ref>[http://www.gazeta.ru/social/news/2013/02/28/n_2775281.shtml Венесуэла осталась без электроснабжения из-за пожара на ГЭС]</ref>. * Паводле звестак афіцыйных уладаў БРВ 7 сакавіка 2019 года на ГЭС адбылася дыверсія, у выніку якой былі абясточаныя 23 з 24 штатаў Венесуэлы. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070708145727/http://www.edelca.com.ve/ EDELCA] * [http://www.vhpc.com.ve Erection Company on Guri] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211208011202/http://vhpc.com.ve/ |date=8 снежня 2021 }} * [http://mikael655.livejournal.com/5768.html ГЭС Гури. Фоторепортаж] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1978 годзе]] [[Катэгорыя:Эканоміка Венесуэлы]] [[Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі]] {{Бібліяінфармацыя}} 65uu3rhx3o5uc8oyvye25pedgms4ebg 5143387 5143384 2026-05-19T09:43:22Z DBatura 73587 /* Агульныя звесткі */ 5143387 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гуры}} {{Электрастанцыя}} '''«Гу{{націск}}ры»''' — буйная [[Гідраэлектрастанцыя|ГЭС]] [[Венесуэла|Венесуэлы]] ў штаце [[Балівар (штат)|Балівар]], на рацэ [[Карані (рака)|Карані]] за 100 км ад упадзення ў [[Арынока]]. Афіцыйная назва — гідраэлектрастанцыя імя [[Сімон Балівар|Сімона Балівара]] (у 1978— 000 гг. — імя [[Рауль Леон|Рауля Леона]]). На студзень 2016 года чацвёртая [[Найбуйнейшыя ГЭС у свеце|станцыя ў свеце па магутнасці]] пасля кітайскай «[[ГЭС Тры цясніны|Санься]]» («Тры цясніны»), бразільска-парагвайскай «[[Ітайпу]]» і кітайскай «[[ГЭС Сілоду|Сілоду]]». == Агульныя звесткі == Збудаванне ГЭС пачалося ў [[1963]], першая чарга завершана ў [[1978]], другая ў [[1986]]. Склад збудаванняў ГЭС: * плаціна агульнай даўжынёй 1300 м і 162 м вышынёй; * дзве машынных залы з 10 гідраагрэгатаў у кожнай; * бетонны вадаскід максімальнай прапускной здольнасцю 25 500 м³/с. [[Файл:Embalse_Guri.JPG|left|thumb|200px|Спадарожнікавы здымак вадасховішча]] Магутнасць станцыі — 10235 МВт. У першай машыннай зале ўстаноўлена 10 агрэгатаў магутнасцю па 400 МВт, у другой — 10 агрэгатаў магутнасцю па 630 МВт. Сярэдняя гадавая выпрацоўка — 47 млрд [[кілават-гадзіну|кВт*г]]. Напорныя збудаванні ГЭС (поўная даўжыня дасягае 7000 м) утвараюць буйное [[вадасховішча Гуры]] працягласцю 175 км, шырынёй 48 км, плошчай да 4250 км² і поўным аб’ёмам 138 км³. Зрэз вадасховішча знаходзіцца на вышыні 272 м над узроўнем мора. З 2000 года вялася рэканструкцыя: да 2007 года замененыя 5 турбін і асноўныя кампаненты другой машыннай залы, з 2007 года вялася замена чатырох агрэгатаў у першай зале. Сцены другой машыннай залы ўпрыгожаны венесуэльскім мастаком Карласам Круз-Дыезам. == Эканамічнае значэнне == «Гуры» пакрывае на 65% патрэбнасць Венесуэлы ў электраэнергіі. Разам з іншымі буйнымі гідраэлектрастанцыямі (Каруачы і Макагуа) дазваляе краіне вырабляць да 82% электраэнергіі і паловы ўсёй спажыванай энергіі ў аднаўляльным выглядзе (пры адносна нізкай энергазабеспячэння гаспадаркі краіны). Частка электраэнергіі экспартуецца ў суседнія Калумбію і Бразілію. == Няштатныя сітуацыі == * У лютым 2013 года моцны пажар недалёка ад гідраэлектрастанцыі пакінуў на кароткі час без электрычнасці большую частку краіны. Узгаранне пашкодзіла адразу тры высакавольтныя лініі электраперадачы, якія пастаўлялі электрычнасць у розныя штаты краіны<ref>[http://www.gazeta.ru/social/news/2013/02/28/n_2775281.shtml Венесуэла осталась без электроснабжения из-за пожара на ГЭС]</ref>. * Паводле звестак афіцыйных уладаў БРВ 7 сакавіка 2019 года на ГЭС адбылася дыверсія, у выніку якой былі абясточаныя 23 з 24 штатаў Венесуэлы. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070708145727/http://www.edelca.com.ve/ EDELCA] * [http://www.vhpc.com.ve Erection Company on Guri] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211208011202/http://vhpc.com.ve/ |date=8 снежня 2021 }} * [http://mikael655.livejournal.com/5768.html ГЭС Гури. Фоторепортаж] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1978 годзе]] [[Катэгорыя:Эканоміка Венесуэлы]] [[Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі]] {{Бібліяінфармацыя}} 3o50e87sqcqwikrb9q9xwix0nvo82gg Леанід Рыгоравіч Івашоў 0 706221 5143393 5053048 2026-05-19T09:54:24Z DBatura 73587 5143393 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Івашоў}} {{Ваенны дзеяч}} '''Леанід Рыгоравіч Івашоў''' ({{lang-ru|Леонид Григорьевич Ивашов}}; нар. [[31 жніўня]] [[1943]]) – расійскі ваенны, грамадскі і палітычны дзеяч. Адзін з вядучых экспертаў у пытаннях [[геапалітыка|геапалітыкі]]<ref>[https://argumenti.ru/interview/2021/12/751370 Леонид Ивашов: выживет ли Россия в XXI веке?]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 31 жніўня 1943 года ў горадзе [[Бішкек|Фрунзэ]] (цяпер Бішкек) [[Ошская вобласць|Ошскай вобласці]] [[Кіргізская ССР|Кіргізскай ССР]]. У 1964 годзе скончыў [[Ташкенцкае вышэйшае агульнавайсковае каманднае вучылішча]], у 1974 годзе — [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ]]. З 1976 года служыў у цэнтральным апараце [[Міністэрства абароны СССР]], быў памочнікам міністра абароны маршала [[Дзмітрый Фёдаравіч Усцінаў|Д. Ф. Усцінава]]. З 1987 года — начальнік упраўлення справамі Міністэрства абароны. У 1992—1996 гадах — сакратар Савета міністраў абароны дзяржаў [[СНД]]; са жніўня 1999 года — начальнік штаба па каардынацыі ваеннага супрацоўніцтва дзяржаў-удзельніц СНД. У 1996—2001 гадах — начальнік [[Галоўнае ўпраўленне міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва Міністэрства абароны Расіі|Галоўнага ўпраўлення міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва Міністэрства абароны Расійскай Фндэрацыі]]. Пасля заканчэння ваеннай службы сышоў у навуку і грамадска-палітычную дзейнасць. Яшчэ ў 1998 голу стаў прэзідэнтам Акадэміі геапалітычных праблем. Атрымаў ступень доктара гістарычных навук і прафесара кафедры міжнароднай журналістыкі [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін|МДІМА]]. У 2002 годзе заснаваў і ўзначаліў Ваенна-дзяржаўны саюз Расіі. Член вышэйшага афіцэрскага савета Расіі. У лістападзе 2006 года абраны старшынёй манархічнай арганізацыі «Саюз рускага народа». У лістападзе 2008 года склаў з сябе паўнамоцтвы<ref>{{cite news|url=http://ruskline.ru/news_rl/2008/11/17/general_leonid_ivashov_pokinul_post_predsedatelya_soyuza_russkogo_naroda/|title=Генерал Леонид Ивашов покинул пост председателя Союза русского народа|publisher=[[Русская линия]]|date=2008-11-17|access-date=2017-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118224003/http://ruskline.ru/news_rl/2008/11/17/general_leonid_ivashov_pokinul_post_predsedatelya_soyuza_russkogo_naroda/|archive-date=2017-11-18}}</ref>. З 2008 года — член экспертнага савета і пастаянны аўтар міжнароднага аналітычнага часопіса «[[Геополитика (часопіс)|Геополитика]]». 6 снежня [[2011 года заявіў аб самавылучэнні кандыдатам на пасаду [[прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расіі]]<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20111206234827.shtml Генерал-полковник Л. Ивашов заявил о самовыдвижении кандидатом на пост президента России.] {{Wayback|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20111206234827.shtml |date=20111207190215 }} // rbc.ru, 6 декабря 2011</ref>. 18 снежня яму было адмоўлена ў рэгістрацыі ў якасці кандыдата на выбарах Прэзідэнта ў сувязі з тым, што [[Цэнтральная выбарчая камісія Расійскай Федэрацыі|ЦВК]] не была належным чынам паведамлена аб сходзе ініцыятыўнай групы па вылучэнні Івашова. Жыве і працуе ў Маскве. Узначальвае як прэзідэнт недзяржаўную [[Акадэмія геапалітычных праблем|Акадэмію геапалітычных праблем]], прэзідэнт Міжнароднага цэнтра геапалітычнага аналізу<ref name="автоссылка1" />, выкладае ў [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін|МДІМА]] (прафесар на кафедры міжнароднай журналістыкі<ref>{{Cite web |url=https://mgimo.ru/people/ivashov/ |title=Ивашов Леонид Григорьевич |subtitle=Персональный профиль |publisher=МГИМО |website=mgimo.ru |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020153815/https://mgimo.ru/people/ivashov/ |url-status=live }}</ref>) і [[Маскоўскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт|Маскоўскім дзяржаўным лінгвістычным універсітэце]] (прафесар кафедры тэорыі і гісторыі міжнародных адносін<ref>https://cyberleninka.ru/article/n/17070738.pdf</ref>), выступае на тэлебачанні і ў прэсе з каментарамі па пытаннях знешняй і ўнутранай палітыкі. Пастаянны аўтар газеты «[[Завтра (газета)|Завтра]]». Шмат гадоў з’яўляўся старшынёй агульнарасійскага афіцэрскага сходу. Пакінуў пасаду 19 мая 2022 года «па ўзросце і стане здароўя»<ref>{{Cite web |url=http://www.ooc.su/news/informacionnoe_soobshhenie/2022-05-19-119 |title=Информационное Сообщение ООС |access-date=2022-08-31 |archive-date=2022-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831154914/http://www.ooc.su/news/informacionnoe_soobshhenie/2022-05-19-119 |url-status=live }}</ref>. Член [[Саюз пісьменнікаў Расіі|Саюза пісьменнікаў Расіі]]. Аўтар больш за 700 артыкулаў і 19 кніг. Піша вершы<ref name="автоссылка4" /><ref>{{Cite web |url=https://www.ugtu.net/news/43046 |title=Леонид Ивашов вновь посетит Ухту и Крохаль |publisher=Ухтинский государственный технический университет |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020154520/https://www.ugtu.net/news/43046 |url-status=live }}</ref>. == Палітычныя погляды == З’яўляецца паслядоўным праціўнікам пашырэння [[НАТА]] на ўсход. У артыкулах і выступах паслядоўна папярэджвае аб небяспеках, якія, на яго думку, пагражаюць [[Расія|Расіі]]. Выступаў супраць [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання ва Украіну]]<ref>{{Cite news|title=«Национал-патриот» генерал Ивашов выступил против войны с Украиной|url=https://www.svoboda.org/a/natsional-patriot-general-ivashov-vystupil-protiv-voyny-s-ukrainoy/31689732.html|website=[[Радио Свобода]]|date=2022-02-06|accessdate=2022-02-06|archivedate=2022-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220226063840/https://www.svoboda.org/a/natsional-patriot-general-ivashov-vystupil-protiv-voyny-s-ukrainoy/31689732.html}}</ref><ref>[https://www.rosbalt.ru/blogs/2022/02/07/1943091.html Когда генералы запрещают воевать] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220226120806/https://www.rosbalt.ru/blogs/2022/02/07/1943091.html |date=26 лютага 2022 }} // Росбалт, 7 февраля 2022</ref>. == Працы == * ''Леонид Ивашов.'' Маршал Язов (роковой август 91-го) (1992) * ''Леонид Ивашов''. Россия и мир в новом тысячелетии. Геополитические проблемы (2000) * ''Л. Г. Ивашов.'' Россия или Московия? Геополитическое измерение национальной безопасности России — М.: Эксмо, 2002. — 416 с. — (История XXI века). — 4100 экз. — ISBN 5-699-01230-3. * ''Леонид Ивашов.'' Хоронить не спешите Россию — М.: Яуза, Эксмо, 2003. — 288 с. — (Путь России). — 4000 экз. — ISBN 5-87849-137-0. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.kadet.ru/Ivashov/Biografiya.htm О Леониде Григорьевиче Ивашове] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Івашоў Леанід Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі (РФ)]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Прафесары МДІМА]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]] 8xl6n9k85shd3jcz7bl6hwr6ukpbqvh 5143394 5143393 2026-05-19T09:55:40Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5143394 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Івашоў}} {{Ваенны дзеяч}} '''Леанід Рыгоравіч Івашоў''' ({{lang-ru|Леонид Григорьевич Ивашов}}; нар. [[31 жніўня]] [[1943]]) – расійскі ваенны, грамадскі і палітычны дзеяч. Адзін з вядучых экспертаў у пытаннях [[геапалітыка|геапалітыкі]]<ref>[https://argumenti.ru/interview/2021/12/751370 Леонид Ивашов: выживет ли Россия в XXI веке?]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 31 жніўня 1943 года ў горадзе [[Бішкек|Фрунзэ]] (цяпер Бішкек) [[Ошская вобласць|Ошскай вобласці]] [[Кіргізская ССР|Кіргізскай ССР]]. У 1964 годзе скончыў [[Ташкенцкае вышэйшае агульнавайсковае каманднае вучылішча]], у 1974 годзе — [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ]]. З 1976 года служыў у цэнтральным апараце [[Міністэрства абароны СССР]], быў памочнікам міністра абароны маршала [[Дзмітрый Фёдаравіч Усцінаў|Д. Ф. Усцінава]]. З 1987 года — начальнік упраўлення справамі Міністэрства абароны. У 1992—1996 гадах — сакратар Савета міністраў абароны дзяржаў [[СНД]]; са жніўня 1999 года — начальнік штаба па каардынацыі ваеннага супрацоўніцтва дзяржаў-удзельніц СНД. У 1996—2001 гадах — начальнік [[Галоўнае ўпраўленне міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва Міністэрства абароны Расіі|Галоўнага ўпраўлення міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва Міністэрства абароны Расійскай Фндэрацыі]]. Пасля заканчэння ваеннай службы сышоў у навуку і грамадска-палітычную дзейнасць. Яшчэ ў 1998 голу стаў прэзідэнтам Акадэміі геапалітычных праблем. Атрымаў ступень доктара гістарычных навук і прафесара кафедры міжнароднай журналістыкі [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін|МДІМА]]. У 2002 годзе заснаваў і ўзначаліў Ваенна-дзяржаўны саюз Расіі. Член вышэйшага афіцэрскага савета Расіі. У лістападзе 2006 года абраны старшынёй манархічнай арганізацыі «Саюз рускага народа». У лістападзе 2008 года склаў з сябе паўнамоцтвы<ref>{{cite news|url=http://ruskline.ru/news_rl/2008/11/17/general_leonid_ivashov_pokinul_post_predsedatelya_soyuza_russkogo_naroda/|title=Генерал Леонид Ивашов покинул пост председателя Союза русского народа|publisher=[[Русская линия]]|date=2008-11-17|access-date=2017-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118224003/http://ruskline.ru/news_rl/2008/11/17/general_leonid_ivashov_pokinul_post_predsedatelya_soyuza_russkogo_naroda/|archive-date=2017-11-18}}</ref>. З 2008 года — член экспертнага савета і пастаянны аўтар міжнароднага аналітычнага часопіса «[[Геополитика (часопіс)|Геополитика]]». 6 снежня [[2011 года заявіў аб самавылучэнні кандыдатам на пасаду [[прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расіі]]<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20111206234827.shtml Генерал-полковник Л. Ивашов заявил о самовыдвижении кандидатом на пост президента России.] {{Wayback|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20111206234827.shtml |date=20111207190215 }} // rbc.ru, 6 декабря 2011</ref>. 18 снежня яму было адмоўлена ў рэгістрацыі ў якасці кандыдата на выбарах Прэзідэнта ў сувязі з тым, што [[Цэнтральная выбарчая камісія Расійскай Федэрацыі|ЦВК]] не была належным чынам паведамлена аб сходзе ініцыятыўнай групы па вылучэнні Івашова. Жыве і працуе ў Маскве. Узначальвае як прэзідэнт недзяржаўную [[Акадэмія геапалітычных праблем|Акадэмію геапалітычных праблем]], прэзідэнт Міжнароднага цэнтра геапалітычнага аналізу, выкладае ў [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін|МДІМА]] (прафесар на кафедры міжнароднай журналістыкі<ref>{{Cite web |url=https://mgimo.ru/people/ivashov/ |title=Ивашов Леонид Григорьевич |subtitle=Персональный профиль |publisher=МГИМО |website=mgimo.ru |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020153815/https://mgimo.ru/people/ivashov/ |url-status=live }}</ref>) і [[Маскоўскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт|Маскоўскім дзяржаўным лінгвістычным універсітэце]] (прафесар кафедры тэорыі і гісторыі міжнародных адносін<ref>https://cyberleninka.ru/article/n/17070738.pdf</ref>), выступае на тэлебачанні і ў прэсе з каментарамі па пытаннях знешняй і ўнутранай палітыкі. Пастаянны аўтар газеты «[[Завтра (газета)|Завтра]]». Шмат гадоў з’яўляўся старшынёй агульнарасійскага афіцэрскага сходу. Пакінуў пасаду 19 мая 2022 года «па ўзросце і стане здароўя»<ref>{{Cite web |url=http://www.ooc.su/news/informacionnoe_soobshhenie/2022-05-19-119 |title=Информационное Сообщение ООС |access-date=2022-08-31 |archive-date=2022-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831154914/http://www.ooc.su/news/informacionnoe_soobshhenie/2022-05-19-119 |url-status=live }}</ref>. Член [[Саюз пісьменнікаў Расіі|Саюза пісьменнікаў Расіі]]. Аўтар больш за 700 артыкулаў і 19 кніг. Піша вершы<ref>{{Cite web |url=https://www.ugtu.net/news/43046 |title=Леонид Ивашов вновь посетит Ухту и Крохаль |publisher=Ухтинский государственный технический университет |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020154520/https://www.ugtu.net/news/43046 |url-status=live }}</ref>. == Палітычныя погляды == З’яўляецца паслядоўным праціўнікам пашырэння [[НАТА]] на ўсход. У артыкулах і выступах паслядоўна папярэджвае аб небяспеках, якія, на яго думку, пагражаюць [[Расія|Расіі]]. Выступаў супраць [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання ва Украіну]]<ref>{{Cite news|title=«Национал-патриот» генерал Ивашов выступил против войны с Украиной|url=https://www.svoboda.org/a/natsional-patriot-general-ivashov-vystupil-protiv-voyny-s-ukrainoy/31689732.html|website=[[Радио Свобода]]|date=2022-02-06|accessdate=2022-02-06|archivedate=2022-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220226063840/https://www.svoboda.org/a/natsional-patriot-general-ivashov-vystupil-protiv-voyny-s-ukrainoy/31689732.html}}</ref><ref>[https://www.rosbalt.ru/blogs/2022/02/07/1943091.html Когда генералы запрещают воевать] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220226120806/https://www.rosbalt.ru/blogs/2022/02/07/1943091.html |date=26 лютага 2022 }} // Росбалт, 7 февраля 2022</ref>. == Працы == * ''Леонид Ивашов.'' Маршал Язов (роковой август 91-го) (1992) * ''Леонид Ивашов''. Россия и мир в новом тысячелетии. Геополитические проблемы (2000) * ''Л. Г. Ивашов.'' Россия или Московия? Геополитическое измерение национальной безопасности России — М.: Эксмо, 2002. — 416 с. — (История XXI века). — 4100 экз. — ISBN 5-699-01230-3. * ''Леонид Ивашов.'' Хоронить не спешите Россию — М.: Яуза, Эксмо, 2003. — 288 с. — (Путь России). — 4000 экз. — ISBN 5-87849-137-0. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.kadet.ru/Ivashov/Biografiya.htm О Леониде Григорьевиче Ивашове] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Івашоў Леанід Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі (РФ)]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Прафесары МДІМА]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]] aw22honbx8zz33ikstt0f2o4091weun Форт-Мур 0 706394 5143398 4738173 2026-05-19T10:02:57Z DBatura 73587 5143398 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Форт-Мур''' ({{lang-en|Fort Moore}}), першапачаткова '''Форт-Бэнінг''' ({{lang-en|Fort Benning}}) — адна з найбуйнейшых ваенных баз на тэрыторыі [[ЗША]]. == Апісанне == Структурна ўваходзіць у склад [[Армія ЗША|амерыканскай арміі]], дзейнічае ў інтарэсах камандавання арміі, камандавання сіл спецыяльных аперацый і камандавання падрыхтоўкі кадраў і асваення ваенных дактрын. Размяшчаецца на тэрыторыі двух Штатаў — [[Джорджыя|Джорджыі]] і [[Алабама|Алабамы]], часткай сваіх уладанняў перасякаючы мяжу Штатаў. Асноўная частка базы (93 %) знаходзіцца ў Джорджыі, а на тэрыторыі Алабамы — 7 %. Агульная плошча базы дасягае 182000 акраў, гэта значыць прыкладна 737 кв. км. Акрамя палігонаў, казармаў, навучальных карпусоў і адміністрацыйных будынкаў у Форт-Муру выдзелена месца пад жылыя дамы для сем’яў вайскоўцаў і вольнанаёмнага грамадзянскага персаналу. У асноўным для абслугі вылучаюцца малапавярховыя шматкватэрныя таун-хаўсы, а для сем’яў афіцэраў і старэйшых уорэнт-афіцэраў — асобныя дамы ў адзін—два паверхі. == Гісторыя == База Форт-Бэнінг была заснаван ў кастрычніку 1918 года і названая ў гонар брыгаднага генерала Генры Бэнінга, ураджэнца Джорджыі, які служыў на баку канфедэратаў падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны ў ЗША]]. Першапачаткова задачай цэнтра была базавая падрыхтоўка пяхотных часцей, якія адпраўляліся на франты [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Пасля заканчэння вайны будаўніцтва базы было спынена, Форт-Бэнінг быў закансерваваны на нявызначаны тэрмін, пакуль камандаванне не знойдзе яму новага прымянення. Новую задачу для цэнтра знайшлі ў 1934 годзе — у ім размясцілі пяхотную школу пад камандаваннем генерала [[Джордж Маршал|Джорджа Маршала]]. Часам росквіту Форт-Бэнінгу стала [[Другая сусветная вайна]]. У гэты час база рыхтавала падраздзяленні пяхотнікаў, артылерыстаў, танкістаў і парашутыстаў-дэсантнікаў для ўсіх [[тэатр ваенных дзеянняў|тэатраў ваенных дзеянняў]]. У гэты ж час Форт-Бэнінг займаў самую вялікую тэрыторыю ў сваёй гісторыі — 797,8 кв. км. У канцы 1940 — х-пачатку 1950-х гадоў на базе праходзілі падрыхтоўку першыя падраздзяленні, выдзеленыя ЗША для еўрапейскіх кантынгентаў у рамках [[НАТА]]. У пачатку 1960-х магчымасці Форт-Бэнінга выкарыстоўвала [[ЦРУ]] для навучання сваіх агентаў мінна-выбуховай справе і дыверсіям. Падчас [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]] цэнтр, акрамя пяхоты, дэсантнікаў і рэйнджараў з «зялёнымі берэтамі», навучаў і спецыяльныя падраздзяленням кіналагічнай службы — сабак трэніравалі для выяўлення засад праціўніка. Потым іх адпраўлялі ў В’етнам, дзе яны, пасля акліматызацыі, выкарыстоўваліся ў палявых часцях. У сярэдзіне 1980-х у Форт-Бэнінг перавялі Інстытут Заходняга паўшар’я па ўзаемадзеянні ў сферы бяспекі (былая Школа Амерык — United States Army School of the Americas — пераназваная пасля скандалу з залішняй і паказной жорсткасцю ў дзеяннях яе выпускнікоў у [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]]). == Сучасны стан == Станам на 2012 год база носіць афіцыйную назву «The United States Army Maneuver Center of Excellence» — Цэнтр навучання і ўдасканалення баявых навыкаў арміі ЗША. Паводле афіцыйнага сайту базы, цэнтр штогод рыхтуе каля 96 тысяч вайскоўцаў па 85 спецыяльнасцях. Кожны салдат танкавых і пяхотных падраздзяленняў арміі ЗША пачынае сваю службу з навучання на гэтай базе. Акрамя таго, у Форт-Бэнінгу праводзяцца трэніроўкі і вучэнні для паветрана-дэсантных сіл і [[Сілы спецыяльнага прызначэння арміі ЗША|сіл спецыяльных аперацый]]. З пачатку свайго існавання база носіць найменне «Home of Infantry» — «Дом пяхоты», што з’явілася адлюстраваннем статусу галоўнага трэніровачнага цэнтра пяхоты. Пасля скарачэння і рэфармавання ваенных навучальных баз згодна з рашэннем сенацкай камісіі 2005 года, Форт-Бенінг стаў таксама і «Домам танкавых войскаў» (Home of Armor). Да таго — з 1940 па 2005 — «Домам танкавых войскаў» была база [[Форт-Нокс]]. У адміністрацыйна-тэрытарыяльным плане база складаецца з чатырох тэрыторый: «Галоўны пункт» (Main Post), «Холм Кэлі» (Kelley Hill), «Пяшчаны пагорак» (Sand Hill), і «Царква яднання» або «Царква гармоніі» (Harmony Church). Станам на 2012 год у Форт-Бэнінгу размяшчаліся: * [[Пяхотная школа Арміі ЗША|Пяхотная школа Арміі ЗША (The U. S. Army Infantry School)]] * [[Танкавая школа Арміі ЗША|Танкавая школа Арміі ЗША (the U. S. Army Armor School)]] * Парашутна-дэсантная школа Арміі ЗША (the U. S. Army Airborne School, навучае парашутыстаў для арміі, КМП, ВПС і флоту) * Навучальныя курсы для сіл спецыяльных аперацый арміі ЗША, Воінскі Універсітэт (Warrior University), навукова-даследчы інстытут арміі ЗША, унтэр-афіцэрская Акадэмія * Навучальнае падраздзяленне [[Корпус марской пяхоты ЗША|Корпуса марской пяхоты ЗША]] (навучае танкавыя экіпажы для КМП, а таксама спецыялістаў па тактычнай разведцы, па лагістыцы або па інжынернай службе) * Інстытут Заходняга паўшар’я па ўзаемадзеянні ў сферы бяспекі (навучальны ваенны і грамадзянскі персанал з краін Паўднёвай і Цэнтральнай Амерыкі ў мэтах ваеннага або ваенна-прамысловага супрацоўніцтва, а таксама ў разведвальных і контрразведніцкіх мэтах згодна геапалітычным інтарэсам ЗША) * Дапаможныя падраздзяленні і падраздзяленні забеспячэння. == У культуры == * На тэрыторыі Форт-Мура здымаўся вядомы фільм «[[Зялёныя берэты (фільм)|Зялёныя берэты]]» (1968) з акцёрам [[Джон Уэйн|Джонам Уэйнам]] у галоўнай ролі. Пабудаваныя для фільма дэкарацыі в’етнамскай вёскі былі настолькі рэалістычныя, што вайскоўцы не сталі іх разбіраць пасля завяршэння здымак, — іх сталі выкарыстоўваць для падрыхтоўкі войскаў, якія адпраўляліся ў В’етнам. * У фільме «[[Мы былі салдатамі]]» (2002) з [[Мел Гібсан|Мелам Гібсанам]] у галоўнай ролі паказаны віды самой базы — верталётныя ангары і навучальныя лакацыі ў сцэнах падрыхтоўкі амерыканскіх войскаў, а таксама казармы і раён размяшчэння афіцэрскіх дамоў у сцэнах хатняй жыцця палкоўніка і афіцэрскіх жонак. * У фільме «[[Водар жанчыны (фільм, 1992)|Пах жанчыны]]» (1992) з [[Аль Пачына]] ў галоўнай ролі, яго персанаж падпалкоўнік Фрэнк Слэйд падчас палемікі са сваім пляменнікам Рэндзі падчас святочнай вячэры на Дзень падзякі ўдакладняе, што інцыдэнт з жангліраваннем гранатамі, які прывёў да страты ім гледжання з удзелам яго калегі, маёра Вінцэнта Скуайрса, адбыўся менавіта ў Форт-Мур, а не Форт-Ліберці як выказаў здагадку яго суразмоўца. {{зноскі}} == Літаратура == * Conrad, Thomas E. Fort Benning: Home of the Infantry (A Bicentennial Review). // Infantry. — May-June 1975. — Vol. 65 — No. 3. == Спасылкі == * {{cite web |url = http://www.moore.army.mil/ |title = The United States Army Maneuver Center of Excellence |lang = en |description = официальный сайт базы Форт-Мур |archiveurl = https://web.archive.org/web/20231215010315/https://www.moore.army.mil/ |archivedate = 15 снежня 2023 |url-status = dead }} [[Катэгорыя:Ваенныя базы ЗША]] edppuw7fl5j0vbljez1fs9hd6odkg05 5143399 5143398 2026-05-19T10:04:20Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5143399 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Форт-Мур''' ({{lang-en|Fort Moore}}), першапачаткова '''Форт-Бэнінг''' ({{lang-en|Fort Benning}}) — адна з найбуйнейшых ваенных баз на тэрыторыі [[ЗША]]. == Апісанне == Структурна ўваходзіць у склад [[Армія ЗША|амерыканскай арміі]], дзейнічае ў інтарэсах камандавання арміі, камандавання сіл спецыяльных аперацый і камандавання падрыхтоўкі кадраў і асваення ваенных дактрын. Размяшчаецца на тэрыторыі двух Штатаў — [[Джорджыя|Джорджыі]] і [[Алабама|Алабамы]], часткай сваіх уладанняў перасякаючы мяжу Штатаў. Асноўная частка базы (93 %) знаходзіцца ў Джорджыі, а на тэрыторыі Алабамы — 7 %. Агульная плошча базы дасягае 182000 акраў, гэта значыць прыкладна 737 кв. км. Акрамя палігонаў, казармаў, навучальных карпусоў і адміністрацыйных будынкаў у Форт-Муру выдзелена месца пад жылыя дамы для сем’яў вайскоўцаў і вольнанаёмнага грамадзянскага персаналу. У асноўным для абслугі вылучаюцца малапавярховыя шматкватэрныя таун-хаўсы, а для сем’яў афіцэраў і старэйшых уорэнт-афіцэраў — асобныя дамы ў адзін—два паверхі. == Гісторыя == База Форт-Бэнінг была заснаван ў кастрычніку 1918 года і названая ў гонар брыгаднага генерала Генры Бэнінга, ураджэнца Джорджыі, які служыў на баку канфедэратаў падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны ў ЗША]]. Першапачаткова задачай цэнтра была базавая падрыхтоўка пяхотных часцей, якія адпраўляліся на франты [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Пасля заканчэння вайны будаўніцтва базы было спынена, Форт-Бэнінг быў закансерваваны на нявызначаны тэрмін, пакуль камандаванне не знойдзе яму новага прымянення. Новую задачу для цэнтра знайшлі ў 1934 годзе — у ім размясцілі пяхотную школу пад камандаваннем генерала [[Джордж Маршал|Джорджа Маршала]]. Часам росквіту Форт-Бэнінгу стала [[Другая сусветная вайна]]. У гэты час база рыхтавала падраздзяленні пяхотнікаў, артылерыстаў, танкістаў і парашутыстаў-дэсантнікаў для ўсіх [[тэатр ваенных дзеянняў|тэатраў ваенных дзеянняў]]. У гэты ж час Форт-Бэнінг займаў самую вялікую тэрыторыю ў сваёй гісторыі — 797,8 кв. км. У канцы 1940 — х-пачатку 1950-х гадоў на базе праходзілі падрыхтоўку першыя падраздзяленні, выдзеленыя ЗША для еўрапейскіх кантынгентаў у рамках [[НАТА]]. У пачатку 1960-х магчымасці Форт-Бэнінга выкарыстоўвала [[ЦРУ]] для навучання сваіх агентаў мінна-выбуховай справе і дыверсіям. Падчас [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]] цэнтр, акрамя пяхоты, дэсантнікаў і рэйнджараў з «зялёнымі берэтамі», навучаў і спецыяльныя падраздзяленні кіналагічнай службы — сабак трэніравалі для выяўлення засад праціўніка. Потым іх адпраўлялі ў В’етнам, дзе яны, пасля акліматызацыі, выкарыстоўваліся ў палявых часцях. У сярэдзіне 1980-х у Форт-Бэнінг перавялі Інстытут Заходняга паўшар’я па ўзаемадзеянні ў сферы бяспекі (былая Школа Амерык — United States Army School of the Americas — пераназваная пасля скандалу з залішняй і паказной жорсткасцю ў дзеяннях яе выпускнікоў у [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]]). == Сучасны стан == Станам на 2012 год база носіць афіцыйную назву «The United States Army Maneuver Center of Excellence» — Цэнтр навучання і ўдасканалення баявых навыкаў арміі ЗША. Паводле афіцыйнага сайту базы, цэнтр штогод рыхтуе каля 96 тысяч вайскоўцаў па 85 спецыяльнасцях. Кожны салдат танкавых і пяхотных падраздзяленняў арміі ЗША пачынае сваю службу з навучання на гэтай базе. Акрамя таго, у Форт-Бэнінгу праводзяцца трэніроўкі і вучэнні для паветрана-дэсантных сіл і [[Сілы спецыяльнага прызначэння арміі ЗША|сіл спецыяльных аперацый]]. З пачатку свайго існавання база носіць найменне «Home of Infantry» — «Дом пяхоты», што з’явілася адлюстраваннем статусу галоўнага трэніровачнага цэнтра пяхоты. Пасля скарачэння і рэфармавання ваенных навучальных баз згодна з рашэннем сенацкай камісіі 2005 года, Форт-Бенінг стаў таксама і «Домам танкавых войскаў» (Home of Armor). Да таго — з 1940 па 2005 — «Домам танкавых войскаў» была база [[Форт-Нокс]]. У адміністрацыйна-тэрытарыяльным плане база складаецца з чатырох тэрыторый: «Галоўны пункт» (Main Post), «Холм Кэлі» (Kelley Hill), «Пяшчаны пагорак» (Sand Hill), і «Царква яднання» або «Царква гармоніі» (Harmony Church). Станам на 2012 год у Форт-Бэнінгу размяшчаліся: * [[Пяхотная школа Арміі ЗША|Пяхотная школа Арміі ЗША (The U. S. Army Infantry School)]] * [[Танкавая школа Арміі ЗША|Танкавая школа Арміі ЗША (the U. S. Army Armor School)]] * Парашутна-дэсантная школа Арміі ЗША (the U. S. Army Airborne School, навучае парашутыстаў для арміі, КМП, ВПС і флоту) * Навучальныя курсы для сіл спецыяльных аперацый арміі ЗША, Воінскі Універсітэт (Warrior University), навукова-даследчы інстытут арміі ЗША, унтэр-афіцэрская Акадэмія * Навучальнае падраздзяленне [[Корпус марской пяхоты ЗША|Корпуса марской пяхоты ЗША]] (навучае танкавыя экіпажы для КМП, а таксама спецыялістаў па тактычнай разведцы, па лагістыцы або па інжынернай службе) * Інстытут Заходняга паўшар’я па ўзаемадзеянні ў сферы бяспекі (навучальны ваенны і грамадзянскі персанал з краін Паўднёвай і Цэнтральнай Амерыкі ў мэтах ваеннага або ваенна-прамысловага супрацоўніцтва, а таксама ў разведвальных і контрразведніцкіх мэтах згодна геапалітычным інтарэсам ЗША) * Дапаможныя падраздзяленні і падраздзяленні забеспячэння. == У культуры == * На тэрыторыі Форт-Мура здымаўся вядомы фільм «[[Зялёныя берэты (фільм)|Зялёныя берэты]]» (1968) з акцёрам [[Джон Уэйн|Джонам Уэйнам]] у галоўнай ролі. Пабудаваныя для фільма дэкарацыі в’етнамскай вёскі былі настолькі рэалістычныя, што вайскоўцы не сталі іх разбіраць пасля завяршэння здымак, — іх сталі выкарыстоўваць для падрыхтоўкі войскаў, якія адпраўляліся ў В’етнам. * У фільме «[[Мы былі салдатамі]]» (2002) з [[Мел Гібсан|Мелам Гібсанам]] у галоўнай ролі паказаны віды самой базы — верталётныя ангары і навучальныя лакацыі ў сцэнах падрыхтоўкі амерыканскіх войскаў, а таксама казармы і раён размяшчэння афіцэрскіх дамоў у сцэнах хатняй жыцця палкоўніка і афіцэрскіх жонак. * У фільме «[[Водар жанчыны (фільм, 1992)|Пах жанчыны]]» (1992) з [[Аль Пачына]] ў галоўнай ролі, яго персанаж падпалкоўнік Фрэнк Слэйд падчас палемікі са сваім пляменнікам Рэндзі падчас святочнай вячэры на Дзень падзякі ўдакладняе, што інцыдэнт з жангліраваннем гранатамі, які прывёў да страты ім гледжання з удзелам яго калегі, маёра Вінцэнта Скуайрса, адбыўся менавіта ў Форт-Мур, а не Форт-Ліберці як выказаў здагадку яго суразмоўца. {{зноскі}} == Літаратура == * Conrad, Thomas E. Fort Benning: Home of the Infantry (A Bicentennial Review). // Infantry. — May-June 1975. — Vol. 65 — No. 3. == Спасылкі == * {{cite web |url = http://www.moore.army.mil/ |title = The United States Army Maneuver Center of Excellence |lang = en |description = официальный сайт базы Форт-Мур |archiveurl = https://web.archive.org/web/20231215010315/https://www.moore.army.mil/ |archivedate = 15 снежня 2023 |url-status = dead }} [[Катэгорыя:Ваенныя базы ЗША]] cbuv4m7g5pv01h3ajp6j7jfnoiz3m9w Apple Music 0 707984 5143439 4982858 2026-05-19T11:52:01Z Feeleman 163471 афармленне 5143439 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма}} '''«Apple Music»''' — музычны [[стрымінгавы сэрвіс]], прадстаўлены кампаніяй «[[Apple]]» на «{{Не перакладзена 5|Worldwide Developers Conference|WWDC|en|Apple Worldwide Developers Conference}} 2015», якая прадстаўляе доступ да мільёнаў кампазіцый з бібліятэкі «{{Не перакладзена 5|iTunes Store|iTunes Store|en|iTunes Store}}».<ref>{{Cite web|url = http://4pda.ru/2015/06/08/225471/|title = Музыкальный сервис Apple Music действительно представят на WWDC 2015|accessdate = 2015-07-13|archive-date = 2015-06-29|archive-url = https://web.archive.org/web/20150629231111/http://4pda.ru/2015/06/08/225471/|url-status = live}}</ref> == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя сеткавыя рэсурсы]] g21ytwed6s9kr8wivfhnbvhtauexol6 Юліян Талочка 0 710291 5143358 4763506 2026-05-19T07:57:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143358 wikitext text/x-wiki {{шляхціц}} {{цёзкі2|Талочка}} '''Юліян Талочка''' ({{lang-pl|Julian Tołłoczko}}; ? — ?) — дзяржаўны службовец. == Біяграфія == [[Маршалак шляхты Ваўкавыскага павета]] ў 1837—1853 гадах. [[Тытулярны саветнік]]<ref>[[Сяргей Токць]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf Спісы маршалкаў шляхты Гарадзенскай губерні ў XIX ст. (паводле Люцыяна Шчукі).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720011332/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf |date=20 ліпеня 2023 }} // [[Герольд Litherland]].- № 3-4 (3) — Горадня, 2001</ref><ref name="studium">[[Сяргей Токць]] (Варшава/Гродна). [https://studium.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2020/03/Gadawik-nr3-1-ostateczny.pdf Шляхта Гродзенскай губерні на расійскай дзяржаўнай службе ў 30-50-ыя гады ХІХ ст.]</ref>. [[Файл:Vierdamičy, Tałočka. Вердамічы, Талочка (N. Orda, 4.06.1877).jpg|міні|злева|Сядзіба ў Вердамічах. Напалеон Орда, 1877]] У 1817 годзе Юльян Талочка набыў [[Вердамічы]], дзе заклаў парк і ў 1830 годзе пабудаваў [[Сядзіба Талочкаў (Вердамічы)|сядзібу]]. == Сям’я == У шлюбе з Л. [[Ельскія|Ельскай]]<ref>{{Cite web |url=https://svisgaz.by/news/rodina/praekt-sg-da-godu-maloy-radzimy-zdabytae-strachanae-zhy-by-graf-.html |title=Праект «СГ» да Году малой радзімы «Здабытае страчанае». Жыў-быў граф… |access-date=8 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630214354/https://svisgaz.by/news/rodina/praekt-sg-da-godu-maloy-radzimy-zdabytae-strachanae-zhy-by-graf-.html |archivedate=30 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. Меў сына Эдуарда (1840—1912), які ўжо служыў у канцылярыі маршалка шляхты, ці фактычна свайго бацькі, а таксама чатырох дачок<ref name="studium"/>. {{зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Талочка Юліян}} 5ho0gzyy4lh4f4uppyqzex3p2yfct9x Эсьмонскі сельсавет 0 710330 5143330 4631502 2026-05-19T04:30:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143330 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Эсьмонскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бялыніцкі раён]] |Уключае = 19 населеных пунктаў |Сталіца = [[Эсьмоны]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[15 студзеня]] [[1965]] |Скасаванне = [[11 красавіка]] [[1960]],</br>[[22 лютага]] [[2012]] |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 921 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Эсьмо́нскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Эсьмоны]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Бялыніцкага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бялыніцкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 11 красавіка 1960 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Машчаніцкі сельсавет (Бялыніцкі раён)|Машчаніцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. 15 студзеня 1965 года ўтвораны зноў у складзе 25 населеных пунктаў ([[Алешкавічы (Бялыніцкі раён)|Алешкавічы]], [[Буднікі (Бялыніцкі раён)|Буднікі]], [[Будніцкі]], [[Бэлінка]], [[Вушлава]], [[Гордава]], [[Дзевашыцкі]], [[Дзевашычы]], [[Заазер’е (Бялыніцкі раён)|Заазер’е]], [[Калінаўка (Бялыніцкі раён)|Калінаўка]], [[Карманоўка]], [[Кулакоўка]], [[Кунцы (Бялыніцкі раён)|Кунцы]], [[Купленка (Бялыніцкі раён)|Купленка]], [[Майск (Бялыніцкі раён)|Майск]], хутар [[Міхасёўка (хутар)|Міхасёўка]], [[Мокравічы]], [[Падбор’е (Бялыніцкі раён)|Падбор’е]], [[Панізова (Бялыніцкі раён)|Панізова]], [[Рыжкаў (Бялыніцкі раён)|Рыжкаў]], [[Смагілаўка (Бялыніцкі раён)|Смагілаўка]], [[Сцёхава]], [[Хватаўка (Бялыніцкі раён)|Хватаўка]], [[Хутар (Бялыніцкі раён)|Хутар]] і [[Эсьмоны]]), вылучаных з Машчаніцкага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. 20 жніўня 1985 года ў склад Машчаніцкага сельсавета перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Гордава]], [[Кулакоўка]] і пасёлак [[Падбор’е (Бялыніцкі раён)|Падбор’е]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 20 жніўня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 32 (1838).</ref>. 22 лютага 2012 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Машчаніцкага сельсавета<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-32/2012_32_9_48406.pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 22 февраля 2012 г. № 14-10 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210518211833/https://www.pravo.by/pdf/2012-32/2012_32_9_48406.pdf|date=18 мая 2021}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 921 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 96,9 % — [[беларусы]], 2,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 19 населеных пунктаў: [[Алешкавічы (Бялыніцкі раён)|Алешкавічы]], [[Алешкавічы 2]], [[Буднікі (Бялыніцкі раён)|Буднікі]], [[Будніцкі]], [[Бэлінка]], [[Вушлава]], [[Дзевашычы]], [[Заазер’е (Бялыніцкі раён)|Заазер’е]], [[Калінаўка (Бялыніцкі раён)|Калінаўка]], [[Карманоўка]], [[Кунцы (Бялыніцкі раён)|Кунцы]], [[Купленка (Бялыніцкі раён)|Купленка]], [[Майск (Бялыніцкі раён)|Майск]], [[Мокравічы]], [[Рыжкаў (Бялыніцкі раён)|Рыжкаў]], [[Смагілаўка (Бялыніцкі раён)|Смагілаўка]], [[Сцёхава]], [[Хватаўка (Бялыніцкі раён)|Хватаўка]] і [[Эсьмоны]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Бялыніцкі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бялыніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1965 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2012 годзе]] 4if0er00erwt8famxmgqxcq8d5f1ml7 Юрый Барысавіч Сыраід 0 716734 5143400 4377356 2026-05-19T10:06:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143400 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Юрый Барысавіч Сыраід''' ({{ДН|8|9|1945}}, в. Лемяшы, [[Бярдзічаўскі раён]], [[Жытомірская вобласць]], [[Украіна]] — {{ДС|30|4|2013}}, [[Мінск]], [[Рэспубліка Беларусь]]) — беларускі [[матэматык]], педагог. Кандыдат фізіка-матэматычных навук. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Лемяшы Бярдзічаўскага раёну ва Украіне ў 1945 годзе. Скончыў матэматычны факультэт [[БДУ]] (1968). Скончыў аспірантуру ў 1975 годзе. Кандыдат фізіка-матэматычных навук (1975), дацэнт (1980)<ref>[https://scientby.nlb.by/by/documents/170683 Вучоныя Беларусі. Сыраід Юрый Барысавіч, кандыдат фізіка-матэматычных навук]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сярод навуковых інтарэсаў — асімптатычная і якасная тэорыя дыферэнцыяльных ураўненняў<ref>[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-BSU-ar333109698&strq=l_siz=10 Сыроид, Юрий Борисович (кандидат физико-математических наук ; математика ; 1945—2013)]</ref>. Працаваў дацэнтам на кафедры вышэйшай матэматыкі факультэту прыкладной матэматыкі і інфарматыкі [[БДУ]]. Быў трэнерам студэнцкай сборнай па матэматыцы<ref>[https://www.sb.by/articles/matematik-yuriy-syroid-ne-umeet-zhit-po-raschetu.html Математик Юрий Сыроид не умеет жить по расчету]</ref>. == Узнагароды == Ганаровая грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (2005). Прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (2009). == Кнігі і навуковыя працы == * Треугольные и триангулируемые дифференциальные системы : автореферат диссертации кандидата физико-математических наук : 01.01.02 / Сыроид Юрий Борисович. — Минск, 1974. * Дифференциальные уравнения : учебное пособие для студентов факультета прикладной математики и механико-математических факультетов вузов / Ю. С. Богданов, Ю. Б. Сыроид. — Минск, 1983. * Курс дифференциальных уравнений : учебное пособие для студентов математических и физических специальностей высших учебных заведений / Ю. С. Богданов, С. А. Мазаник, Ю. Б. Сыроид. — Минск, 1996. * Математический анализ : учебное пособие для студентов физико-математических специальностей вузов / Ю. С. Богданов, О. А. Кастрица, Ю. Б. Сыроид. — Москва, 2003. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://libcat.bas-net.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001=%22BY-SEK-203693%22&lst_siz=20 Электронный каталог ЦНБ НАН Беларуси]{{Недаступная спасылка}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-08-17}} {{DEFAULTSORT:Сыраід Юрый Барысавіч}} ca109m9dnez4x8x945d3lulvb0sxwtf Эльмар Віктаравіч Аўчыннікаў 0 720057 5143311 4276711 2026-05-19T00:25:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143311 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Аўчыннікаў}} {{вучоны}} '''Эльмар Віктаравіч Аўчыннікаў''' (1929—2018) — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі будаўнічай вытворчасці. Кандыдат тэхнічных навук (1968), прафесар (1988). [[Заслужаны будаўнік БССР]] (1979)<ref name="ОЭВ">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-260654&strq=l_siz=20 Овчинников, Эльмар Викторович (кандидат технических наук ; 1929—2018)] {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] (1953). Быў прафесарам кафедры тэхналогіі будаўнічай вытворчасці [[Будаўнічы факультэт БНТУ|будаўнічага факультэта]] [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]]<ref name="ОЭВ"/>. У 1974—1986 гадах дэкан будаўнічага факультэта [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]]<ref name="ОЭВК">[https://scientby.nlb.by/ru/documents/171713 Овчинников Эльмар Викторович, кандидат технических наук, строительство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220920172547/https://scientby.nlb.by/ru/documents/171713 |date=20 верасня 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы: тэхналогія і механізацыя будаўнічай вытворчасці; тэхналагічнае забеспячэнне рэканструкцыі будынкаў і збудаванняў<ref name="ОЭВК"/>. === Бібліяграфія === * Исследование влияния на производственные процессы в строительстве метеорологического фактора холодного периода года (применительно к климатическим условиям Белорусской ССР) : автореферат диссертации … кандидата технических наук : 487 / Э. В. Овчинников. — Минск, 1969. {{зноскі}} == Літаратура == * Строительный факультет БПИ — БГПА — БНТУ, 1920—2010 : исторический очерк / Э. В. Овчинников, П. И. Лавренко. ― Минск, 2010. * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Аўчыннікаў Эльмар Віктаравіч||338}} * Овчинников Эльмар Викторович // Кто есть кто : доктора наук, профессора, заслуженные деятели науки и лауреаты премий Белорусской политехнической академии. — Минск, 2000. — С. 129—130. * Соболезнования // Весці БНТУ. — Мінск, 2018. — 14 верасня. — В содержании информация о смерти Овчинникова Э. В. == Спасылкі == * [https://vesti.bntu.by/yubiley-pedagoga-i-uchenogo-ev-ovchinnikova Юбилей педагога и ученого Э. В. Овчинникова] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аўчыннікаў Эльмар Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Будаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Будаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя будаўнікі Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БНТУ]] [[Катэгорыя:Дэканы будаўнічага факультэта БНТУ]] tu6copze8cfdzgh0qwh7963tv8krrpm Шэнь Юэ (актрыса) 0 720657 5143174 4762870 2026-05-18T18:20:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143174 wikitext text/x-wiki {{Short description|Кітайская актрыса}} [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Актрысы Кітая]] '''Шэнь Юэ''' ({{lang-zh|沈月}}; нар. [[27 лютага]] [[1997]], Вуган, [[Хунань]], [[Кітай]]) — кітайская актрыса, спявачка і мадэль. Яна вядомая па сваіх ролях у тэлесерыялах «Каханне такое прыгожае» (2017), «[[Сад знічак (тэлесерыял, 2018)|Сад знічак]]» (2018) і «Ты мне вельмі падабаешся» (2020). {{Кінематаграфіст|Імя=Шэнь Юэ|Арыгінал імя={{lang-zh|沈月}}|Выява=|Апісанне выявы=Шэнь Юэ у 2021 годзе|Дата нараджэння=27.2.1997|Месца нараджэння=Вуган, [[Хунань]], [[Кітай]]|Адукацыя=Хунаньскі педагагічны ўніверсітэт|Прафесія={{hlist|[[акцёр|актрыса]]|[[спявак|спявачка]]|[[мадэль (прафесія)|мадэль]]}}|Гады актыўнасці=2017 — наш час|Сайт=https://www.instagram.com/shenyueyeah/?hl=en}} == Дзяцінства і адукацыя == Шэнь Юэ нарадзілася ў мястэчку Вуган (горад Шааянь, правінцыя [[Хунань]], Кітай). У 2014 годзе яна пачала вывучаць журналістыку і камунікацыі ў Хунаньскам педагагічным універсітэце. Яна таксама нейкі час была стажорам на Хунаньскам спадарожнікавым тэлебачанні. На другім курсе [[каледж]]а яе сябар-фатограф выклаў у сетку яе фатаграфію, якая прыцягнула ўвагу яе будучага агенцтва.<ref>{{cite web|url=http://ent.qq.com/a/20171124/014291.htm?_da0.8454788043507515|title=zh:沈月：《小美好》演完后 我好像真变成了陈小希|date=2017-11-24|work=Tencent|language=zh|accessdate=27 верасня 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180208004554/http://ent.qq.com/a/20171124/014291.htm?_da0.8454788043507515|archivedate=8 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> Потым Шэнь была абраная для ўдзелу ў рэаліці-шоу ''Summer Sweetie'', якое транслявалася з дапамогай Hunan Broadcasting System, а пазней стала стажорам у шоу ''Happy Camp''.<ref>{{cite web|url=http://slide.ent.sina.com.cn/z/v/slide_4_704_289043.html#p=1|title=zh:沈月大二湖南台实习旧照曝光 清纯可爱笑容甜美|date=2018-11-07|website=Sina|language=zh}}</ref> == Кар’ера == === Пачатак акцёрскай дзейнасці === Шэнь Юэ дэбютавала ў якасці актрысы ў кітайскім тэлесерыяле «Восеньскае ўраджайнае паўстанне» у 2017 годзе, пасля чаго стала актрысай другога плана ў [[Навукова-фантастычны фільм|навукова-фантастычным]] [[Камедыя|камедыйным]] серыяле «Толькі наперад, Абу!». У тым жа годзе Шэнь атрымала галоўную ролю ва ўніверсітэцкай [[Рамантычны фільм|рамантычнай драме]] «Каханне такое прыгожае», заснаванай на [[раман]]е Чжаа Гангана «Да нашай маленькай прыгажуні», які быў выпушчаны на Tencent Video 9 лістапада 2017 года. Пасля гэтага праекта папулярнасць актрысы пачала расці.<ref>{{cite web|url=http://ent.163.com/17/1109/11/D2Q141N7000380EO.html|title=zh:《致我们单纯的小美好》开播 女主沈月狂吸粉|date=2017-11-09|website=Netease|language=zh}}</ref> === 2018—наш час: рост папулярнасці === У 2018 годзе Шэнь Юэ выканала ролю Дон Шаньцай, галоўную жаночую ролю ў тэлесерыяле «[[Сад знічак (тэлесерыял, 2018)|Сад знічак]]», рымейку тайваньскага серыяла 2001 года.<ref>{{cite news|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/meet-the-new-shancai-and-f4-in-the-2018-meteor-garden-tv-reboot|title=Meet the new F4 and Shancai in the 2018 Meteor Garden TV reboot|date=2017-11-10|work=The Straits Times|first=Yip Wai|last=Yee|access-date=27 верасня 2022|archive-date=26 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626082731/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/meet-the-new-shancai-and-f4-in-the-2018-meteor-garden-tv-reboot|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ent.163.com/17/1109/18/D2QPA6CU000380EN.html|title=新版《流星花园》亮相 "杉菜"沈月不惧与大S比|date=2017-11-09|website=Netease|language=zh}}</ref> Драма стала хітом сярод гледачоў паўднёва-азіятскага рэгіёна і стала першым праектам, які прынёс актрысе славу па-за межамі яе краіны.<ref>{{cite web|url=http://ent.163.com/18/0809/20/DOPVNK3900038FO9.html|title=zh:《流星花园》海外热播好评不断 沈月王鹤棣戏里戏外受关注|date=2018-08-10|website=Netease|language=zh}}</ref> Пазней Шэнь узяла ўдзел у шоу з музычным выступам, ''Phanta City'', разам з яе калегамі па серыяле: Дыланам Ванам, Дарэнам Чэнам, Конарам Лонам ды Цэзарам Ву. Тады ж яна таксама з’явілася на шоу ''The Inn 2'' разам з калегай па «Саду знічак» Дыланам Ванам.<ref>{{Cite web|url=http://ent.ifeng.com/a/20181102/43131263_0.shtml|title=zh:《亲爱的·客栈2》沈月加盟欢乐多 齐心应对停水危机|date=2018-11-02|website=ifeng|language=zh}}</ref> У 2019 годзе яна выступіла на штогадовым вясновым фестывалі CCTV Gala, выканаўшы скетч «Office's Story (办公室的故事)» разам з іншымі артыстамі.<ref>{{cite web|url=https://ent.sina.cn/zy/2019-02-05/detail-ihqfskcp3135853.d.html?cre=tianyi&mod=wpage&loc=14&r=32&rfunc=21&tj=none&tr=32|title=zh:沈月上班族装扮亮相春晚 脚踩“恨天高”成亮点|date=2018-02-05|website=Sina|language=zh}}</ref> Шэнь Юэ з Чэн Дулінь таксама атрымалі ролі ў тэлесерыяле «Іншая я», заснаваным на фільме «Роднасная душа» (2016).<ref>{{cite web|url=http://news.mtime.com/2018/05/07/1580349.html|title=zh:陈都灵沈月出演剧版《七月与安生》|date=2018-05-07|website=Mtime|language=zh|accessdate=27 верасня 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191123024939/http://news.mtime.com/2018/05/07/1580349.html|archivedate=23 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref> У 2020 годзе Шэнь Юэ знялася ў рамантычнай камедыі «Ты мне вельмі падабаешся» разам з Джэры Янам. У 2021 годзе Шэнь Юэ разам з Джасперам Лю знялася ў рамантычнай камедыйнай драме «Карысць майго таленту», якая з’яўляецца рымейкам карэйскай драмы 2018 года «Уборка з запалам».<ref>{{cite web|url=https://www.sohu.com/a/398955315_114780|title=刘以豪新剧《我亲爱的小洁癖》开机 携手沈月演绎都市励志爱情喜剧|date=2020-06-01|website=Sohu|language=zh}}</ref> Актрыса дэбютавала на вялікім экране ў фільме «Майстар Ін’ян», які выйшаў у лютым 2021 года.<ref>{{cite web|url=http://news.mtime.com/2020/08/07/1603431.html|title=陈坤&周迅奇幻新片《侍神令》曝预告|date=2020-08-07|website=Mtime|language=zh|accessdate=27 верасня 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927130121/http://news.mtime.com/2020/08/07/1603431.html|archivedate=27 верасня 2020|url-status=dead}}</ref> У жніўні Шэнь Юэ атрымала ролю ў падлеткавай камедыі «Будзь сабою», дзе яна сыграла ўпартую дзяўчыну-свавольніцу. {{зноскі}} 6649ez5vyo9gn99tmbcnmu8u167g1an Каравай 0 726539 5143289 4989342 2026-05-18T22:12:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143289 wikitext text/x-wiki {{страва}} {{значэнні|Каравай (значэнні)}} [[Файл:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-3.jpg|міні|злева|Беларускі каравай]] '''Каравай''' — вялікі круглы пышны хлеб з упрыгожваннямі з цеста. Звычайна яго пякуць на [[вяселле]] ці іншыя ўрачыстасці і святы, выконвае святочна-рытуальныя функцыі. Вясельны каравай сімвалізуе багацце, дабрабыт будачай сям’і, атаясамліваецца з маладымі, іх доляй і шчасцем. == Традыцыі і абрады == У беларусаў выпяканне вясельнага каравая ўяўляла сабой асобны ўрачысты абрад, які суправаджаўся адмысловымі песнямі і рытуальнымі дзеяннямі. Паводле этнаграфічных запісаў [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіды Радчанкі]], зробленых у [[Гомельскі павет|Гомельскім павеце]] ў 1880-х гадах, каравай традыцыйна пяклі ўвечары напярэдадні вянчання. Гэты працэс быў святочным і збіраў шмат гасцей, якія выконвалі «каравайныя» песні. Напрыклад, падчас пасадкі цеста ў печ жанчыны спявалі: {{цытата|Кучаравы печ мяце, / Пузаты качае, / А багаты саджае, / Няхай яму Бог памагае.{{арыгінальны тэкст|ru-old|Кучравый печь метè, / Пузатый качае, / А богатый саджае, / Нехай ему Богъ помогае.}}}}{{sfn|Радчанка|1888|с=XXXV}} Разам з тым, этнограф адзначала, што пад канец XIX стагоддзя гэты звычай сярод простых сялян паступова пачаў знікаць. Выпяканне ўласнага каравая патрабавала вялікіх выдаткаў на пачастунак для шматлікіх гасцей, таму бяднейшыя сем'і часцей проста куплялі ў горадзе гатовы хлеб, падобны да каравая, і нікога на абрад выпякання не клікалі (хоць моладзь усё адно збіралася каля хаты і гуляла ўсю ноч){{sfn|Радчанка|1888|с=XXXV}}. Кульмінацыяй вяселля лічылася дзяльба каравая, якая адбывалася пад канец урачыстасці (звычайна ўвечары). Каравай ламалі або рэзалі на кавалкі і раздавалі ўсім прысутным: спачатку самым блізкім сваякам і хросным бацькам, потым суседзям, а затым і астатнім гасцям. Па кавалачку абавязкова давалі бацькам жаніха і нявесты{{sfn|Радчанка|1888|с=XXXIX}}. Падчас раздачы госці павінны былі адорваць маладых: яны клалі грошы на спецыяльную талерку або невялікае блюда. Гэтае дзеянне таксама суправаджалася рытуальнымі спевамі і жартамі{{sfn|Радчанка|1888|с=XXXVIII}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вяселле]] [[Катэгорыя:Хлебабулачныя вырабы]] [[Катэгорыя:Славянская абрадавая ежа і напоі]] [[Катэгорыя:Абрадавая выпечка]] otemuoq01xwyktlw5ri6qavxz8f6hb8 5143290 5143289 2026-05-18T22:13:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Традыцыі і абрады */ 5143290 wikitext text/x-wiki {{страва}} {{значэнні|Каравай (значэнні)}} [[Файл:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-3.jpg|міні|злева|Беларускі каравай]] '''Каравай''' — вялікі круглы пышны хлеб з упрыгожваннямі з цеста. Звычайна яго пякуць на [[вяселле]] ці іншыя ўрачыстасці і святы, выконвае святочна-рытуальныя функцыі. Вясельны каравай сімвалізуе багацце, дабрабыт будачай сям’і, атаясамліваецца з маладымі, іх доляй і шчасцем. == Традыцыі і абрады == У беларусаў выпяканне вясельнага каравая ўяўляла сабой асобны ўрачысты абрад, які суправаджаўся адмысловымі песнямі і рытуальнымі дзеяннямі. Паводле этнаграфічных запісаў [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіды Радчанкі]], зробленых у [[Гомельскі павет|Гомельскім павеце]] ў 1880-х гадах, каравай традыцыйна пяклі ўвечары напярэдадні вянчання. Гэты працэс быў святочным і збіраў шмат гасцей, якія выконвалі «каравайныя» песні. Напрыклад, падчас пасадкі цеста ў печ жанчыны спявалі: {{цытата|Кучаравы печ мяце, / Пузаты качае, / А багаты саджае, / Няхай яму Бог памагае.{{арыгінальны тэкст|ru|Кучравый печь метè, / Пузатый качае, / А богатый саджае, / Нехай ему Богъ помогае.}}}}{{sfn|Радчанка|1888|с=XXXV}} Разам з тым, этнограф адзначала, што пад канец XIX стагоддзя гэты звычай сярод простых сялян паступова пачаў знікаць. Выпяканне ўласнага каравая патрабавала вялікіх выдаткаў на пачастунак для шматлікіх гасцей, таму бяднейшыя сем'і часцей проста куплялі ў горадзе гатовы хлеб, падобны да каравая, і нікога на абрад выпякання не клікалі (хоць моладзь усё адно збіралася каля хаты і гуляла ўсю ноч){{sfn|Радчанка|1888|с=XXXV}}. Кульмінацыяй вяселля лічылася дзяльба каравая, якая адбывалася пад канец урачыстасці (звычайна ўвечары). Каравай ламалі або рэзалі на кавалкі і раздавалі ўсім прысутным: спачатку самым блізкім сваякам і хросным бацькам, потым суседзям, а затым і астатнім гасцям. Па кавалачку абавязкова давалі бацькам жаніха і нявесты{{sfn|Радчанка|1888|с=XXXIX}}. Падчас раздачы госці павінны былі адорваць маладых: яны клалі грошы на спецыяльную талерку або невялікае блюда. Гэтае дзеянне таксама суправаджалася рытуальнымі спевамі і жартамі{{sfn|Радчанка|1888|с=XXXVIII}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вяселле]] [[Катэгорыя:Хлебабулачныя вырабы]] [[Катэгорыя:Славянская абрадавая ежа і напоі]] [[Катэгорыя:Абрадавая выпечка]] q2br2qkcswvu1bs7bgrwhpy9s9iovay Электронная публікацыя 0 728336 5143308 5010596 2026-05-18T23:54:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143308 wikitext text/x-wiki '''Электронная публікацыя''' (таксама званая '''публікацыяй''', '''лічбавай публікацыяй''' або '''інтэрнэт-публікацыяй''') уключае ў сябе лічбавую публікацыю [[Электронную кнігу|электронных кніг]], [[Інтэрнэт-часопіс|лічбавых часопісаў]] і распрацоўку [[электронная бібліятэка|лічбавых бібліятэк]] і каталогаў.<ref>{{Cite book|last=Smith|first=Stephanie A.|url=https://books.google.com/books?id=DIc4DwAAQBAJ&dq=Electronic+publishing+(also+referred+to+as+publishing,+digital+publishing,+or+online+publishing)+includes+the+digital+publication+of+e-books,+digital+magazines&pg=PT82|title=Careers in Media and Communication|date=2018-03-09|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-5443-2078-6|language=en}}</ref> Яна таксама ўключае рэдагаванне [[Кніга|кніг]] і [[Часопіс|часопісаў]], якія будуць размешчаны на экране ([[Камп’ютар|камп’ютара]], [[Электронны чытальнік|электроннага чытальніка]], [[планшэтны камп'ютар|планшэта]] ці [[Смартфон|смартфона]]).<ref>{{Cite news|url=https://www.marsdd.com/mars-library/e-publishing/|title=E-publishing|work=MaRS|access-date=July 13, 2018|archive-date=July 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713170148/https://www.marsdd.com/mars-library/e-publishing/|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.marsdd.com/mars-library/e-publishing/ |accessdate=23 снежня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180713170148/https://www.marsdd.com/mars-library/e-publishing/ |archivedate=13 ліпеня 2018 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.marsdd.com/mars-library/e-publishing/ |accessdate=23 снежня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180713170148/https://www.marsdd.com/mars-library/e-publishing/ |archivedate=13 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref> == Падрабязней == Электронныя публікацыі сталі звычайнай справай у [[Навуковая літаратура|навуковых публікацыях]], дзе сцвярджалася, што [[Рэцэнзаванне|рэцэнзаваныя экспертамі]] [[навуковы часопіс|навуковыя часопісы]] знаходзяцца ў працэсе замены электроннымі публікацыямі. Таксама становіцца звычайным распаўсюджванне [[Кніга|кніг]], [[Часопіс|часопісаў]] і [[Газета|газет]] сярод спажыўцоў праз [[планшэтны камп'ютар|планшэтныя прылады для чытання]], праз рынак, які штогод расце мільёнамі,<ref>{{cite news|first=Julianne|last=Pepitone|url=https://money.cnn.com/2011/04/19/technology/tablet_forecasts/index.htm|title=Tablet sales may hit $75&nbsp;billion by 2015|publisher=[[CNN]]|date=April 19, 2011|access-date=23 снежня 2022|archive-date=29 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629094229/http://money.cnn.com/2011/04/19/technology/tablet_forecasts/index.htm|url-status=dead}}</ref> створаны інтэрнэт-прадаўцамі, такімі як кнігарня Apple iTunes, кнігарня Amazon для [[Amazon Kindle|Kindle]] і Кнігарня [[Google Play]]. Даследаванні рынку паказвалі, што да канца 2015 года палова ўсіх тыражоў часопісаў і газет павінна была перайсці да лічбавай дастаўцы<ref>Rebecca McPheters, [http://adage.com/article/mediaworks/viewpoint-magazines-newspapers-build-apps/232085/ Magazines and Newspapers Need to Build Better Apps], ''Advertising Age'', January 13, 2012.</ref> і што да 2015 года палова ўсяго чытання ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]] будзе ажыццяўляцца без паперы.<ref>Dale Maunu and Norbert Hildebrand, [https://web.archive.org/web/20130101152545/http://www.insightmedia.info/reports/2010ebr_details.php The e-Book Reader and Tablet Market Report], ''Insight Media'', October 2010. As reported by Richard Hart, [https://web.archive.org/web/20131214032458/http://abclocal.go.com/kgo/video?id=7803210 E-books look to be hit over holiday season], ''ABC 7 News'', November 21, 2010.</ref> Нягледзячы на тое, што распаўсюджванне праз [[Інтэрнэт]] (таксама вядомае як інтэрнэт-публікацыя або вэб-публікацыя ў выглядзе вэб-сайта) у наш час цесна асацыюецца з электронным выданнем. Існуе мноства па-за сеткавых электронных выданняў, такіх як энцыклапедыі на [[CD]] і [[DVD]], а таксама тэхнічныя і даведачныя выданні, якія нацэлены на карыстальнікаў мабільнай сувязі і іншых, хто не маюць надзейнага і высакахуткаснага доступу да сеткі. Электронныя публікацыі таксама выкарыстоўваюцца ў галіне падрыхтоўкі да тэстаў у развітых краінах і тых, што развіваюцца, для навучання студэнтаў (такім чынам часткова замяняючы звычайныя падручнікі) — таму што гэта дазваляе спалучаць змест і аналітыку на карысць студэнтаў. Выкарыстанне электронных выданняў для падручнікаў можа стаць больш распаўсюджаным з [[Apple Books]] ад [[Apple|Apple Inc.]] і перамовамі Apple з трыма найбуйнейшымі пастаўшчыкамі падручнікаў у ЗША.<ref>Yinka Adegoke, [https://web.archive.org/web/20120123053645/http://news.yahoo.com/apple-rolls-digital-textbook-ibooks-2-154118088.html Apple jumps into digital textbooks fray], ''Yahoo News'', January 19, 2012.</ref> Электроннае выданне становіцца ўсё больш папулярным у творах [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]]. Электронныя выдавецтвы здольныя хутка рэагаваць на зменлівы попыт рынку, таму што кампаніям не трэба заказваць друкаваныя кнігі і дастаўляць іх. Электроннае выданне таксама робіць даступным больш шырокі асартымент кніг, у тым ліку кніг, якія пакупнікі не знойдуць у стандартных рознічных крамах з-за недастатковага попыту на традыцыйныя «тыражы». Электронная публікацыя дазваляе новым аўтарам выпускаць кнігі, якія наўрад ці будуць прыбытковымі для традыцыйных выдаўцоў. У той час як тэрмін «электронная публікацыя» у асноўным выкарыстоўваецца ў 2010-х гадах для абазначэння інтэрнэт- і вэб-выдаўцоў, гэты тэрмін даўно выкарыстоўваецца для апісання развіцця новых формаў вытворчасці, распаўсюджвання і ўзаемадзеяння з карыстальнікамі праз камп’ютарную вытворчасць тэксту і іншыя [[інтэрактыўныя медыя]].<ref>{{Cite web|title=Electronic Publication - an overview {{!}} ScienceDirect Topics|url=https://www.sciencedirect.com/topics/computer-science/electronic-publication|website=www.sciencedirect.com}}</ref> == Прыклады == === Электронныя версіі традыцыйных медыя === * CD-ROM * Электронныя кнігі * Электронныя журналы * Інтэрнэт-[[Часопіс|часопісы]] * Інтэрнэт-[[Газета|газеты]] * Анлайн-[[каталог]] * Анлайн-[[брашура]] * Інтэрнэт-[[Інфармацыйны бюлетэнь|рассылка]] * Анлайн-[[прэзентацыя]] * Інтэрнэт-[[Улётка (брашура)|флаер]] * Анлайн-[[меню]] * Інтэрнэт-памфлет * [[Portable Document Format|PDF]] === Новыя медыя === * [[Блог|Блогі]] * [[праграмнае забеспячэнне сумеснай працы|Праграмнае забеспячэнне для сумеснай працы]] * [[Праграма для лічбавай публікацыі|Праграмы для лічбавай публікацыі]] * [[Палепшаная публікацыя|Палепшаныя публікацыі]] * [[Абмен файламі]] * [[мабільны дадатак|Мабільныя праграмы]] * [[Падкастынг|Падкасты]] == Бізнес-мадэлі == * [[Лічбавае распаўсюджванне]] * [[інтэрнет-рэклама|Інтэрнэт-рэклама]] * [[адкрыты доступ|Адкрыты доступ (публікацыя)]] * [[Плата за прагляд]] * [[Друк па запыце]] * [[Самвыдат]] * [[Падпіскі]] * Несубсідыйная публікацыя == Гл. таксама == * [[Электронны чытальнік]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{#invoke:sidebar|sidebar |navbar = none |width = auto |pretitle = Бібліятэчныя рэсурсы аб<br />'''Электронных публікацыях''' |contentclass = plainlist |bodystyle = text-align:left; |heading1 = |content1 = ---- * [https://ftl.toolforge.org/cgi-bin/ftl?st=wp&su=electronic+publishing Рэсурсы ў вашай бібліятэцы] * [https://ftl.toolforge.org/cgi-bin/ftl?st=wp&su=electronic+publishing&library=0CHOOSE0 Рэсурсы ў іншых бібліятэках] }} * {{Dmoz|Business/Publishing_and_Printing/Publishing/Electronic|Electronic publishing}} * [http://www.w3.org/dpub/ W3C Digital Publishing Activity] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выдавецкая справа]] [[Катэгорыя:Выдавецкая тэрміналогія]] [[Катэгорыя:Электронная камерцыя]] ogne7285hawgzhg120wvacfyavddntd Кодзі Сміт-Мак-Фі 0 729598 5143385 4313696 2026-05-19T09:42:50Z Feeleman 163471 выдалена [[Катэгорыя:Акцёры агучвання]]; дададзена [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Аўстраліі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5143385 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Кодзі Сміт-Мак-Фі''' ({{lang-en|Kodi Smit-McPhee}}; нар. {{ДН|13|6|1996}}) — аўстралійскі [[акцёр]]. Уладальнік прэміі «[[Залаты глобус]]» (2022). Ён найбольш вядомы па ролях Хлопчыка ў фільме «Дарога», Оўэна ў фільме «Упусці мяне. Сага», Нормана Бэбкока ў мультфільме «Паранорман, ці Як прыручыць зомбі», Аляксандра ў фільме «Планета малпаў: Рэвалюцыя» і Пітэра Гордана ў фільме «Улада сабакі». {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — Кінастужка}} {{DEFAULTSORT:Сміт-Мак-Фі Кодзі}} [[Катэгорыя:Акцёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] erh0o5rsip6jav4tl1wqx45zhv3msq4 Эфіопа-эрытрэйскі пагранічны канфлікт 0 731205 5143332 4970274 2026-05-19T05:11:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143332 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =Эфіопа-эрытрэйскі пагранічны канфлікт |частка = |выява = Eritrea Ethiopia Map.png |памер = |загаловак = Эфіопія і Эрытрэя |дата = [[6 мая]] [[1998]] — [[9 ліпеня]] [[2018]] |месца = эфіопа-эрытрэйскае памежжа |прычына = |вынік = [[Мірны дагавор паміж Эфіопіяй і Эрытрэяй|Асмэрскае пагадненне]] |змены = |праціўнік1 = [[File:Flag of Ethiopia (1996–2009).svg|22px]] / [[File:Flag of Ethiopia.svg|22px]] [[Эфіопія]] |праціўнік2 = {{Сцяг|Эрытрэя}} [[Эрытрэя]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} {{Эфіопа-эрытрэйскі канфлікт}} '''Эфіопа-эрытрэйскі пагранічны канфлікт''' — ваеннае, палітычнае і дыпламатычнае супрацьстаянне паміж [[Эфіопія]]й і [[Эрытрэя]]й, выкліканае спрэчкай вакол дэмаркацыі агульнай мяжы. У канцы 1990-х гадоў канфлікт выліўся ў [[Эфіопа-эрытрэйская вайна|двухгадовую вайну]], а затым працягваўся апасродкавана. У падзеі так ці інакш былі ўцягнуты апазіцыйныя гропоўкі варагуючых краін і часткова [[Самалі]] і [[Судан]]. == Перадгісторыя == У [[XX ст.]] пры імператары [[Хайле Селасіе I]] Эрытрэя стала правінцыяй [[Эфіопская імперыя|Эфіопіі]] (раней, да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай]], яна належала італьянцам). Трыццаць гадоў тут вялася [[Вайна за незалежнасць Эрытрэі|вайна за незалежнасць]]. Канфлікт скончыўся пагадненнем сепаратыстаў з уладамі<ref>{{cite web|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576168_2/Eritrea.html |title=Eritrea |access-date=2006-08-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kwbsdJIT?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576168_2/Eritrea.html |archive-date=2009-10-31 }}</ref>, па якім у красавіку [[1993]] г. адбыўся {{нп3|Рэферэндум аб незалежнасці Эрытрэі (1993)|рэферэндум|ru|Референдум о независимости Эритреи (1993)}}, дзе больш за 99,8 % эрытрэйцаў прагаласавалі за аддзяленне ад Эфіопіі. У маі адбылося афіцыйнае абвяшчэнне новай дзяржавы<ref name="исм"/>. У першыя гады свайго існавання маладая краіна пабудавалі добрасуседскія адносіны з Адыс-Абебай<ref name="исм"/>, але нечакана пачаліся істотныя ўскладненні<ref name="Канавалаў">''Коновалов И. П.'' Войны Африканского Рога. — Пушкино: Центр стратегической конъюнктуры, 2014—192 с. ISBN 978-5-906233-77-6. * [https://litresp.ru/chitat/ru/%D0%91/barabanov-mihail-sergeevich/chuzhie-vojni/8 Война между Эфиопией и Эритреей]</ref>. == Пагранічнае пытанне == Паміж краінамі пачаліся тэрытарыяльныя спрэчкі, у тым ліку вакол горада Заламбеса, раёнаў Проб (Ыроб), Бада і так званага «трохвугольніка Ірга» — міжрэччы {{нп3|Тэкэзэ||am|ተከዜ}} і {{нп3|Мэрэба|Мэрэб|ru|Мэрэб}} (Гаша)<ref name="аан">''Полковник О. Елгазин.'' [http://factmil.com/publ/strana/oon/osnovnye_itogi_missii_oon_v_ehfiopii_i_ehritree_2010/145-1-0-371 Основные итоги миссии ООН в Эфиопии и Эритрее (2010)] // Зарубежное военное обозрение : журнал. — 2010. — №10. — С.22-30</ref>. Неўзабаве пасля абвяшчэння незалежнасці эрытрэйскія картографы выдалі карту краіны, дзе дзяржаўная граніца некалькі адрознівалася ад адміністрацыйнай, прынятай пры манархіі. Эрытрэйцы спаслаліся на старыя пагадненні паміж [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Каралеўствам Італія]] і Эфіопскай імперыяй<ref name="пискунова">''Наталья Пискунова.'' Две стороны одного конфликта : Эфиопия и Эритрея в противостоянии 1998—2000 годов // Космополис : журнал. — № 1(15). — Весна 2006. — с. 148—154.</ref>. У лістападзе [[1997]] г., пасля ліпеньскага здарэння ў раёне Ады-Муруг, сфарміравана двухбаковая камісія па {{нп3|дэмаркацыя|дэмаркацыі|ru|демаркация}} і ўдакладненні мяжы. Яна рэгулярна праводзіла пасяджэнні па чарзе ў сталіцах абедзвюх дзяржаў — [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] і [[Асмэра|Асмэры]]<ref name="Жирохов">''Михаил Жирохов.'' [http://www.airwar.ru/history/locwar/africa/eritrea/eritrea.html Война в воздухе на Африканском Роге] // Уголок неба : авиационная энциклопедия. — 2004 .</ref>. Спецыялісты звярнуліся да італа-эфіопскіх дагавароў. Вакол іх узніклі складанасці, звязаныя з тлумачэннем тэкстаў дакументаў<ref>{{cite book |last=Mussie |first=Tesfagiorgis G. |year=2010 |chapter=Eritrean colonial boundaries |title=Eritrea |series=Africa in Focus |edition=illustrated |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-231-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=f0R7iHoaykoC&lpg=PP1&pg=PA53#v=onepage&q&f=false 53–54]}}</ref> і легітымнасці каланіяльных пагадненняў у сучасным [[міжнароднае права|міжнародным праве]]<ref>{{cite book|last=Shapland |first=Greg |year= 1997 |title=Rivers of discord: international water disputes in the Middle East |publisher=C. Hurst & Co|isbn=1-85065-214-7 |page= [https://books.google.com/books?id=VDKJV-916UoC&lpg=PP1&pg=PA71#v=onepage&q&f=false 71]}}</ref><ref>{{cite book |last=Degefu |first=Gebre Tsadik |year=2003 |title=The Nile: Historical, Legal and Developmental Perspectives |edition=illustrated |publisher=Trafford Publishing |isbn=1-4120-0056-4 |pages=[https://books.google.com/books?id=aK9Vjj5i4NUC&lpg=PP1&pg=PA94#v=onepage&q&f=false 94–99]}}</ref>. Падчас правядзення дэмаркацыі высветліліся і іншыя спрэчныя моманты: многія населеныя пункты нават не мелі выразнага геаграфічнага месцазнаходжання. Так, напрыклад, пасёлак {{нп3|Бадмэ||ti|ባድመ}} на старых картах адсутнічаў, а яго з’яўленне датуецца 1960-я гадамі. У розных крыніцах населены пункт праходзіць пад рознымі назвамі. Аналагічная блытаніна адбылася з Бурэ і Заламбесай<ref name="пискунова"/>. == Вайна 1998—2000 гг. == У маі [[1998]] г. успыхнуў [[узброены канфлікт]], які на доўгія дваццаць гадоў ўскладніў адносіны паміж дзвюма дзяржавамі. Непасрэднай падставай для пачатку вайны стала ўзброенае сутыкненне ў раёне Бадмэ. У сувязі з інцыдэнтам Эрытрэя ўварвалася ў Эфіопію (пазней камісія ў [[Гаага|Гаазе]] кваліфікавала гэта як парушэнне нормаў міжнароднага права). У маі [[2000]] г. эфіопы пачалі [[Майска-чэрвеньскае наступленне (2000)|буйнамаштабнае наступленне]]. Былі адбіты спрэчныя раёны, войскі блізка падышлі да сталічнай Асмэры. Да пачатку чэрвеня частка эрытрэйскай тэрыторыі была акупавана праціўнікам<ref name="исм">Р.Н. Исмагилова [https://www.inafran.ru/sites/default/files/page_file/efiopiya-eritreya_-dolgiy_put_k_miru.pdf Эфиопия и Эритрея – долгий путь к миру] // Центр изучения стран Северной Африки и Африканского Рога Института Африки РАН.</ref>. Бакі спынілі баявыя дзеянні і дамовіліся аб усёабдымным мірным пагадненні<ref name="Horn_peace_BBC">{{Cite news |date=2000-12-11 |title=Horn peace deal: Full text |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1066401.stm |access-date=2021-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101132512/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1066401.stm |archive-date=1 November 2019 |url-status=bot: unknown }}</ref>. У снежні бакі канфлікту сустрэліся ў [[Алжыр (горад)|Алжыры]] для падпісання канчатковай дамовы. У дакуменце краіны абяцалі вырашыць тэрытарыяльную спрэчку праз міжнародны суд<ref name="Horn_peace_BBC"/>. Пагадненнем прапісавалася стварэнне трох камісій, якія бы дапамаглі ўрэгуліраваць усе спрэчкі паміж дзяржавамі. Так, на падставе дагавора, пачалі сваю дзейнасць камісія па ўстанаўленні мяжы (для дэмаркацыі граніцы), камісія па прэтэнзіях (для ацэнкі патрабаванняў аб кампенсацыі шкоды, нанесенай вайной), а таксама незалежны і бесстаронні орган, прызначаны [[Генеральны сакратар ААН|Генеральным сакратаром ААН]] для расследавання пачатку канфлікту<ref name="UN_Peacemaker_PDF">{{Cite web |date=December 13, 2000 |title=Agreement between the Government of the State of Eritrea and the Government of the Federal Democratic Republic of Ethiopia |url=https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/ER%20ET_001212_AgreementEritreaEthiopia.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928124709/https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/ER%20ET_001212_AgreementEritreaEthiopia.pdf |archive-date=September 28, 2022 |website=UN Peacemaker|language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Greppi |first=Edoardo |title=The 2000 Algiers Agreements |date=2021 |url=https://doi.org/10.1007/978-94-6265-439-6_4 |work=The 1998–2000 Eritrea-Ethiopia War and Its Aftermath in International Legal Perspective: From the 2000 Algiers Agreements to the 2018 Peace Agreement |pages=67–88 |editor-last=de Guttry |editor-first=Andrea |place=The Hague |publisher=T.M.C. Asser Press |language=en |doi=10.1007/978-94-6265-439-6_4 |isbn=978-94-6265-439-6 |last2=Poli |first2=Ludovica |editor2-last=Post |editor2-first=Harry H. G. |editor3-last=Venturini |editor3-first=Gabriella}}</ref>. == Урэгуляванне == З канцом вайны напружанасць захоўвалася, на мяжы заставаліся войскі абедзвюх дзяржаў, час ад часу адбываліся ўзброеныя сутыкненні<ref name="исм"/>. Канфлікт з фазы адкрытага супрацьстаяння перайшоў у закрыты. Бакі перанеслі акцэнт з хуткага ўрэгулявання на доўгатэрміновае рэгуляванне. Выкананне пытання аб заканчэнні тэрытарыяльнай спрэчкі зацягвалася<ref name="пискунова"/>. Міжнародны [[арбітраж]] абавязаў дзяржавы падзяліць спрэчную тэрыторыю прыкладна пароўну, але пасёлак Бадмэ, сімвал вайны, пакінуць за эрытрэйцамі<ref name=BBC-EEBC>Zane, Damian. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/2914559.stm Ethiopia regrets Badme ruling], [[BBC]], 3 April 2003.</ref>. У памежжы пачала работу [[Місія ААН у Эфіопіі і Эрытрэі|місія ААН]]. Узаемаадносіны ў Эфіопіі і Эрытрэі з міратворцамі развіваліся досыць складана. Гэта было абумоўлена ў тым ліку і спрошчаным падыходам мясцовых лідараў да пытанняў знаходжання на сваёй тэрыторыі замежных войск і да кантактаў з прадстаўнікамі падраздзяленняў «блакітных касак». Так, бакі неаднаразова рабілі спробы ўмешвацца ў справы місіі і навязваць ёй свае рэкамендацыі па выкананню мандата. Даходзіла да таго, што Эфіопія звярталася да [[СБ ААН]] з патрабаваннем зрушыць з пасады камандуючага сіламі ААН генерала П. Камаэрта за арганізацыю паездкі замежных журналістаў у пагранічны раён<ref name="аан"/>. Адначасна, у рамках мірнага дагавора 2000 г., створана Эрытрэйска-эфіопская памежная камісія (ЭЭПК) па вызначэнні межаў, абмене палоннымі, вяртанні перамешчаных асоб і кампенсацыі шкоды ад ваенных дзеянняў. У сакавіка [[2003]] г. ЭЭПК на пасяджэнні ў [[Лондан]]е прыняла пастанову, у якім адпрэчыла спробы Эфіопіі змяніць лінію, жадаючы забраць Бадмэ, які бакі дамовіліся аддаць эрытрэйцам. Па сутнасці, эфіопскі ўрад адмовіўся выканаць Алжырскі дагавор<ref name="исм"/>. Эфіопія настойвала на правядзенні памежнай лініі з улікам цэласнасці народнасцяў, якія пражывалі на спрэчных тэрыторыях, а таксама з улікам асаблівасцяў рэльефу мясцовасці. Пры гэтым вялікая частка аргументаў яе кіраўніцтва была заснавана менавіта на прынцыпе дзяржаўнай прыналежнасці тэрыторый да пачатку канфлікту 1998 года<ref name="аан"/>. У выніку ў 2003—2005 гг. склалася тупіковая сітуацыя. Эрытрэя нават пагражала аднавіць вайну, калі місія ААН і мірны працэс праваляцца<ref name="пискунова"/>. У [[2018]] годзе ў Эфіопіі, па выніках выбараў, адбылася змена ўлады: партыя [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў|РДФЭН]] была адхілена ад кіравання краінай, а ўрад узначаліў [[Абій Ахмед Алі]]<ref>{{Cite web |last=Allo |first=Awol |date=June 7, 2018 |title=Ethiopia offers an olive branch to Eritrea |url=https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/ethiopia-offers-olive-branch-eritrea-180607104544523.html |access-date=June 28, 2018 |website=[[Al Jazeera]]}}</ref>. У ліпені новы прэм’ер-міністр Эфіопіі сустрэўся з прэзідэнтам Эрытрэі [[Ісаяс Афеворкі|Ісаясам Афеворкі]]. Палітыкі дамовіліся аб аднаўленні [[дыпламатычныя адносіны|дыпламатычных адносін]] паміж краінамі, пачатку супрацоўніцтва ў сферы палітыкі, эканомікі, культуры і бяспекі. Падпісанне дэкларацыі азначыла заканчэнне стану вайны паміж дзвюма дзяржавамі<ref name="исм"/>. Спрэчныя тэрыторыі, а менавіта Бадмэ, пераходзілі эрытрэйцам. == Памежныя сутыкненні == * 1 студзеня [[2010]] г. на мяжы ля Заламбесы адбылося ўзброенае сутыкненне<ref name="t">{{Cite web |url=http://tvnz.co.nz/world-news/eritrea-says-10-ethiopian-troop-killed-3323600 |title=Eritrea says 10 Ethiopian troop killed |access-date=3 лютага 2023 |archive-date=6 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121006220035/http://tvnz.co.nz/world-news/eritrea-says-10-ethiopian-troop-killed-3323600 |url-status=dead }}</ref>. * У чэрвені [[2016]] г. адбылася буйная сутычка эфіопскіх і эрытрэйскіх вайскоўцаў у {{нп3|Царона|Цароне|en|Tserona Subregion}}<ref name="voa">{{cite web|url=http://www.voanews.com/content/latest-ethiopia-eritrea-clash-culmination-of-long-festering-tensions/3380322.html|title=Latest Ethiopia-Eritrea Clash is Culmination of Long-festering Tensions|access-date=2016-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809081347/http://www.voanews.com/content/latest-ethiopia-eritrea-clash-culmination-of-long-festering-tensions/3380322.html|archive-date=2016-08-09|url-status=dead}}</ref>. == Апасродкаваны канфлікт == У канцы 1990-х, на фоне вайны з Эрытрэяй, эфіопскі ўрад аднавіў адносіны з рэжымам [[Амар аль-Башыр|Амара аль-Башыра]] ў [[Судан]]е. У той перыяд яго ўрад садзейнічаў баевікам «{{нп3|Эрытрэйскі ісламскі джыхад|Эрытрэйскага ісламскага джыхада|en|Eritrean Islamic Jihad}}». Арганізацыя праводзіла напады на судана-эрытрэйскай граніцы, а таксама аказвала падтрымку розным эрытрэйскім апазіцыйным арганізацыям<ref name="BBC-1999-07-23">{{Cite web |title=BBC NEWS &#124; Special Report &#124; 1999 &#124; 07/99 &#124; Battle in the Horn &#124; The Somali connection |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/07/99/battle_in_the_horn/399898.stm |access-date=2021-12-30 |website=news.bbc.co.uk}}</ref><ref>Angel Rabasa, ''et al.'', [https://www.rand.org/pubs/monographs/2006/RAND_MG430.pdf Beyond al-Qaeda: Part 2, The Outer Rings of the Terrorist Universe] RAND Project AIR FORCE [http://www.rand.org RAND Corporation] pp. 82-85 online pp. 44-47 hardcopy</ref>. Тым часам Эрытрэя пачала падтрымліваць «[[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]»<ref name = HRW1>[http://hrw.org/reports/2008/ethiopia0608/9.htm#_Toc200167135 Collective Punishment: War Crimes and Crimes against Humanity in the Ogaden area of Ethiopia’s Somali Region], ''[[Human Rights Watch]]'', June 2008</ref> і «[[Фронт вызвалення Арома]]»<ref name="HRW-2001">{{Cite web |title=Human Rights Watch World Report 2001: Ethiopia - Human Rights Developments |url=https://www.hrw.org/legacy/wr2k1/africa/ethiopia.html |access-date=2021-12-30 |website=www.hrw.org}}</ref>. Апошняя змагалася за незалежнасць [[Аромія|Ароміі]] ад Эфіопіі і грунтавалася ў раёнах [[Самалі]], кантраляваных прыхільнікамі забітага прэзідэнта краіны {{нп3|Махамед Фарах Айдыд|Махамеда Фараха Айдыда|en|Mohamed Farrah Aidid}}<ref>{{Cite web |title=UN & Conflict Monitor, Summer 1999: Africa E-S |url=https://www.bradford.ac.uk/acad/confres/monitor/mntr4_africa2.html |website=www.bradford.ac.uk |access-date=8 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108190430/https://www.bradford.ac.uk/acad/confres/monitor/mntr4_africa2.html |archive-date=8 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. У адказ Эфіопія падтрымала апалчэнні, якія выступалі супраць Айдыда<ref name="BBC-1999-07-23"/>. У 2000-я гады бакі прынялі ўдзел у афарскім канфлікце, дзе падтрымлівалі розныя групоўкі баевікоў, выкарыстоўваючы іх для нападаў на варожую тэрыторыю<ref name=Sin>{{cite web|url=https://wikileaks.org/gifiles/docs/50/5045329_eritrea-hosts-regional-rebels-.html|title=Eritrea hosts regional rebels|work=Wikileaks|date=5 December 2007|access-date=28 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028210907/https://wikileaks.org/gifiles/docs/50/5045329_eritrea-hosts-regional-rebels-.html|archive-date=28 October 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name=SPDM>{{cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article47958|title=Exiled Eritrean rebel groups plan joint military attack against regime|work=Sudan Tribune|date=7 September 2013|df=dmy-all|access-date=3 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20141112154256/http://www.sudantribune.com/spip.php?article47958|archive-date=12 лістапада 2014|url-status=dead}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Джыбуційска-эрытрэйскі памежны канфлікт]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Наталья Пискунова.'' Две стороны одного конфликта : Эфиопия и Эритрея в противостоянии 1998—2000 годов // Космополис : журнал. — № 1(15). — Весна 2006. — с. 148—154. * ''Полковник О. Елгазин.'' [http://factmil.com/publ/strana/oon/osnovnye_itogi_missii_oon_v_ehfiopii_i_ehritree_2010/145-1-0-371 Основные итоги миссии ООН в Эфиопии и Эритрее (2010)] // Зарубежное военное обозрение : журнал. — 2010. — №10. — С.22-30. * ''Исмагилова Р.Н.'' [https://www.inafran.ru/sites/default/files/page_file/efiopiya-eritreya_-dolgiy_put_k_miru.pdf Эфиопия и Эритрея – долгий путь к миру] // Центр изучения стран Северной Африки и Африканского Рога Института Африки РАН. {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Эфіопа-эрытрэйскі пагранічны канфлікт| ]] [[Катэгорыя:Памежныя канфлікты]] 1hnwv2gb4qe6ayj5dduqf8zgnze6m3s Элізабет Аер 0 732956 5143312 4678563 2026-05-19T00:35:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143312 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аер (значэнні)}} {{Архітэктар}} '''Элізабет Аер''' ({{Lang-en|Elizabeth Ayer}}; [[13 кастрычніка]] [[1897]] — [[4 жніўня]] [[1987]]) — адна з найвялікшых [[архітэктар]]аў [[Сіэтл]]а, якая аддала прафесійнай працы больш за 50 гадоў. Яна была першай жанчынай, якая скончыла прафесійную праграму навучання па архітэктуры ў [[Вашынгтонскі ўніверсітэт|Вашынгтонскім універсітэце]], і першай жанчынай, якая была зарэгістраваная як архітэктар у [[Вашынгтон (штат)|штаце Вашынгтон]]. == Жыццё і кар’ера == Элізабет Аер нарадзілася ў 1897 годзе ў [[Алімпія (Вашынгтон)|Алімпіі]], [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]]. У 1916 годзе яна паступіла ў [[Вашынгтонскі ўніверсітэт]], дзе ў 1921 годзе скончыла бакалаўрскі курс па архітэктуры. У 1919 годзе, яшчэ будучы студэнткай, пачала працаваць у {{нп3|Эндру Вілатсен|Эндру Вілатсена||Andrew Willatsen}}. У наступным годзе яна пачала доўгатэрміновае супрацоўніцтва з архітэктарам з [[Сіэтл]]а [[Эдвін Айві|Эдвінам Айві]]. У 1922—1923 гадах працавала ў [[Нью-Ёрк]]у, але праз год зноў вярнулася да супрацоўніцтва з Айві ў Сіэтле. У канцы 1920-х гадоў Элізабет Аер ужо была вядомая як «калега» Айві. На працягу 1920-30-х гадоў яна адыгрывала ключавую ролю ў распрацоўцы і ўвасабленні ў жыццё прыватных маёнткаў Айві. Прыкладна ў 1930 годзе Аер зарэгістравалася як архітэктар у [[Вашынгтон (штат)|штаце Вашынгтон]]. У 1940 годзе Эдвін Айві загінуў у аўтакатастрофе. Элізабет Аер узяла кіраванне фірмай на сябе і яшчэ з адным работнікам, Раландам Лемпінгам працягнула працаваць. У 1942 годзе яны часова спынілі працу з-за [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], на працягу якой Аер працавала ў інжынерным корпусе [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Пасля 1945 года яна аднавіла архітэктурную практыку. У 1950 годзе назва фірмы была зменена на «Аер & Лемпінг». Элізабет Аер выйшла на пенсію ў 1970 годзе пасля 50-ці гадоў прафесійнай кар’еры. Яна пераехала ў Лэйсі, [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]], дзе дапамагала камісіі па планаванні да 1980 года. Элізабет Аер памерла ў Лэйсі ў 1987 годзе. {{зноскі}} == Літаратура == * Roberts, S. Sian, and Shaughnessy, Mary, "Elizabeth Ayer, " in «Shaping Seattle Architecture: A Historical Guide to the Architects» (ed. Jeffrey Karl Ochsner), University of Washington Press, Seattle and London 1994, pages 210—215. == Спасылкі == * [http://www.historylink.org/File/1721 Ayer, Elizabeth (1897—1987), Architect — HistoryLink.org] * [http://pcad.lib.washington.edu/person/2607/ PCAD — Elizabeth Ayer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150917153716/http://pcad.lib.washington.edu/person/2607/ |date=17 верасня 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-02-25}} {{DEFAULTSORT:Аер Элізабет}} [[Катэгорыя:Архітэктары ЗША]] [[Катэгорыя:Архітэктары Сіэтла]] 4mkbiank6mmoqbsuvh9c0z25iy0yy2q Эдуард Карлавіч Брант 0 733363 5143076 4355630 2026-05-18T14:18:22Z Pabojnia 135280 афармленне 5143076 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Брант}} {{Вучоны}} '''Эдуард Карлавіч Брант''' ({{ДН|||1839}}—{{ДС|||1891}}) — педагог, прафесар [[заалогія|заалогіі]] і параўнальнай [[анатомія|анатоміі]] ў [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|Ваенна-медыцынскай акадэміі]]. Прэзідэнт [[Рускае энтамалагічнае таварыства|Рускага энтамалагічнага таварыства]] (1880—1889). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Санкт-Пецярбург]]у 15 (27) лютага 1839 года. З 1849 па 1856 гады вучыўся ў Галоўным нямецкім вучылішчы Святога Пятра ([[Петрышуле]]) і скончыў у ім класічны гімназічны клас з пахвальным лістом. У [[1857]] годзе паступіў у {{нп3|Імператарская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічную акадэмію|ru|Императорская медико-хирургическая академия}}, скончыў яе ў [[1862]] годзе, атрымаўшы званне лекара. У акадэміі займаўся пераважна [[заалогія]]й і параўнальнай [[анатомія]]й пад кіраўніцтвам свайго дзядзькі [[Ф. Ф. Брант]]а. Наведваў таксама яго прыватныя лекцыі па параўнальнай анатоміі, якія чыталіся ім у Акадэміі навук па жаданні студэнтаў [[Імператарскі Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]. Таксама ён слухаў універсітэцкія лекцыі [[Сцяпан Сямёнавіч Кутарга|С. С. Кутаргі]] па [[палеанталогія|палеанталогіі]] і [[Леў Сямёнавіч Цанкоўскі|Л. С. Цанкоўскага]] па споравых раслінах, займаючыся ў кабінеце апошняга вывучэннем [[грыбы|грыбоў]], водарасцяў і ягеляў. Пры дапамозе акадэміка {{нп3|Франц Іванавіч Рупрэхт|Ф. І. Рупрэхта|ru|Рупрехт, Франц Иванович}} вывучаў [[флора|флору]] [[Санкт-Пецярбургская губерня|Санкт-Пецярбургскай губерні]], здзяйсняў [[батаніка|батанічныя]] экскурсіі з кансерватарам Акадэміі навук Мейнсгаўзенам. Цікавячыся яшчэ з дзяцінства [[энтамалогія]]й, будучы студэнтам, ён часта наведваў [[Рускае энтамалагічнае таварыства]] для вывучэння насякомых. У [[1865]] годзе Э. К. Брандт быў удастоены ступені [[Доктар філасофіі|доктара медыцыны]], а ў 1876 годзе — магістра заалогіі. У сваёй першай замежнай паездцы, у 1866 годзе, ён займаўся параўнальнай анатоміяй у {{нп3|Шарль Эміль Бланшар|Эміля Бланшара|ru|Бланшар, Шарль Эмиль}} і {{нп3|Анры Мільн-Эдвардс|Мільн-Эдвардса|ru|Мильн-Эдвардс, Анри}} ў [[Парыж]]ы і ў [[Рычард Оўэн|Оўэна]] ў [[Лондан]]е, а таксама самастойна — у {{нп3|Сен-Ва-ла-Уг||ru|Сен-Ва-ла-Уг}}, каля [[Шэрбур-Актэвіль|Шэрбура]], параўнальна-анатамічнымі даследаваннямі розных класаў [[Беспазваночныя|беспазваночных жывёл]]. У [[1889]] годзе атрымаў званне акадэміка. З 1889 года выкладаў [[прыродазнаўства]] на Жаночых педагагічных курсах. За параўнальна-анатамічныя даследаванні нервовай сістэмы насякомых быў узнагароджаны [[Парыжская акадэмія навук|Парыжскай акадэміяй навук]] прэміяй Тора. Памёр у [[Санкт-Пецярбург]]у 17(29) лістапада 1891 года. Пахаваны на Смаленскіх праваслаўных могілках, магіла страчана. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брант Эдуард Карлавіч}} 1jg7q3n92bigc5dj45z9vosbxy32hjh Наталля Георгіеўна Гундарава 0 739166 5143325 5142918 2026-05-19T03:25:49Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5143325 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Наталля Георгіеўна Гундарава''' ({{lang-ru|Ната́лья Гео́ргиевна Гу́ндарева}}; {{ДН|28|8|1948}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|15|5|2005}}, {{МС|Масква||}}) — савецкая і расійская актрыса тэатра і кіно. Адна з самых папулярных актрыс расійскага кінематографа 1970—1990 гадоў. Народная артыстка РСФСР (1986). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1984), Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя братоў Васільевых (1980), Прэміі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі (2003), прэміі Мэрыі Масквы (1994), прэміі Ленінскага камсамола (1978). Дэпутат Дзяржаўнай Думы I склікання (1994—1996). Вядучая актрыса [[Маскоўскі акадэмічны тэатр імя Уладзіміра Маякоўскага|Маскоўскага тэатра імя Маякоўскага]] (1972—2001). За сваю значную ўплывовасць на мастацкую і кадравую палітыку тэатра была празвана «Гаспадыняй чырвонага дома». Найбольш вядомыя ролі сыграла ў такіх фільмах, як «Труфальдзіна з Бергама», «[[Асенні марафон]]», «Адзінокім даецца інтэрнат», «Вас чакае грамадзянка Ніканорава», «Гаспадыня дзіцячага дома», «[[Салодкая жанчына (фільм)|Салодкая жанчына]]», «Аднойчы праз дваццаць гадоў» і іншых. == Фільмаграфія == * (1976) «[[Салодкая жанчына (фільм)|Салодкая жанчына]]» — Ганна Аляксандраўна Дабрахотава * (1979) «[[Асенні марафон]]» — Ніна Еўлампіеўна, жонка Бузыкіна {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} 1t450dyewtj82bhdo0780v648no8n8c Character.ai 0 747359 5143095 5113459 2026-05-18T14:32:44Z Pabojnia 135280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 5143095 wikitext text/x-wiki {{Сайт|URL={{URL|https://character.ai}}}} '''Character.ai''' (ад {{Lang-en|character}} — ''персанаж'', ''асоба'') — [[чат-бот]] з [[Генератыўны штучны інтэлект|генератыўным штучным інтэлектам]], створаны Ноамам Шазірам і Даніэлем Дэ Фрэйтасам — былымі працаўнікамі [[Google]] і распрацоўшчыкамі мадэлі [[LaMDA]]. [[Вэб-праграма]] можа генераваць тэкставыя адказы, падобныя да чалавечага пісьма, і ўдзельнічаць у кантэкснай гутарцы. Бэта-мадэль была выкладзена ў [[Інтэрнэт|сеціва]] ў публічны доступ ў верасні 2022 года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/10/07/characterai-google-lamda/|title=‘Chat’ with Musk, Trump or Xi: Ex-Googlers want to give the public AI|author=Tiku|first=Nitasha|website=The Washington Post|date=October 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221011175207/https://www.washingtonpost.com/technology/2022/10/07/characterai-google-lamda/|archive-date=October 11, 2022|access-date=November 6, 2022|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.spokesman.com/stories/2022/oct/09/chat-with-musk-trump-or-xi-ex-googlers-want-to-giv/|title='Chat' with Musk, Trump or Xi: Ex-Googlers want to give the public AI {{!}} The Spokesman-Review|website=www.spokesman.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109152744/https://www.spokesman.com/stories/2022/oct/09/chat-with-musk-trump-or-xi-ex-googlers-want-to-giv/|archive-date=2022-11-09|access-date=2022-11-09|url-status=live}}</ref>. Праз Character.ai карыстальнікі могуць ствараць «персанажаў» з пэўнымі «асобамі», усталёўваць пэўныя параметры, а затым публікаваць іх для доступу іншых карыстальнікаў. Персанажы могуць быць як арыгінальнымі, так і заснаванымі на канкрэтных выдуманых асобах і рэальных людзях. Некаторыя персанажы створаны з пэўнымі мэтамі, такімі як дапамога ў творчасці або вядзенне тэкставай ролевай гульні<ref name=":1"/><ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/artificial-intelligence-elon-musk-twitter-epstein-biden-ye-chatbot-2022-11|title=An Elon Musk chatbot tells Insider he wants to buy CNN, reinstate Trump on Twitter, and 'show people how the sausage gets made'|author=Marshall|first=Gunnell|website=Business Insider|date=November 6, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221108074156/https://www.businessinsider.com/artificial-intelligence-elon-musk-twitter-epstein-biden-ye-chatbot-2022-11|archive-date=November 8, 2022|access-date=November 8, 2022|url-status=live}}</ref>. Карыстальнікі могуць не толькі размаўляць з адным персанажам, але і арганізоўваць групавыя чаты з некалькімі з іх, якія могуць размаўляць як з карыстальнікам, так і адзін з адным. == Прынцып генеравання паведамленняў == Калі персанаж дасылае свой адказ, карыстальнікі могуць ацаніць яго, выкарыстоўваючы шкалу ад 1 да 4 зорак. Акрамя гэтага, у карыстальнікаў ёсць магчымасць зазначыць прычыны, па якіх яны выбралі пэўную колькасць зорак, выбраўшы варыянты з прапанаваных дадаткам. Гэта дзеянне ў першую чаргу ўплывае на адзнаку персанажа, аднак таксама спрыяе навучанню алгарытму паводзін у цэлым. Падчас узаемадзеяння з персанажам карыстальнік таксама можа націснуць на стрэлку направа, каб штучны інтэлект згенераваў альтэрнатыўны адказ. Пасля гэтага можна прагледзець усе варыянты згенераваных паведамленняў, перамыкаючыся стрэлкай налева<ref>{{Cite web|url=https://book.character.ai/character-book/training-a-character|title=Training a Character|author=Character.ai|archive-url=https://web.archive.org/web/20230513231541/https://book.character.ai/character-book/training-a-character|archive-date=2023-05-13|access-date=2023-05-05|url-status=live}}</ref>. Праграма Character.ai, створаная на аснове перадавых мадэлей глыбокага навучання і пашыраных моўных мадэлей, у цяперашні час знаходзіцца ў стадыі бэта-тэставання і ўдасканальваецца. 5 лістапада 2022 года памяць, якая выдзяляецца на захоўванне размоў з карыстальнікам, была павялічана ўдвая ў параўнанні з папярэдняй, каб [[ШІ]] мог «запамінаць» больш раннія паведамленні<ref>{{Cite news|title=@xpearhead posted: Conversation Memory DOUBLED!|lang=en|website=Character.AI|url=https://beta.character.ai/post?post=M9cf7wQ1S4mdsb4wdStXYrxU-hqU8SChH4diCenUF0s|accessdate=2023-02-13}}</ref>. «Асобы» персанажаў фарміруюцца карыстальнікам на аснове апісання, складзенага з пункту гледжання персанажа, яго прывітальнага паведамлення і шэрагу зададзеных карыстальнікам прыкладаў зносін, што ў далейшым удасканальваецца выстаўленнем адзнак падчас гутаркі і мадыфікацыі зададзеных параметраў з мэтай больш дакладнай адпаведнасці стылю і характару паведамленняў, якія жадае карыстальнік<ref>{{Cite web|lang=en-AU|url=https://www.kotaku.com.au/2023/01/how-talking-to-an-ai-video-game-character-made-me-cry/|title=How Talking to an AI Video Game Character Made Me Cry|website=Kotaku Australia|date=2023-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109045144/https://www.kotaku.com.au/2023/01/how-talking-to-an-ai-video-game-character-made-me-cry/|archive-date=2023-01-09|access-date=2023-01-09|url-status=live}}</ref>. Стваральнікамі Character.ai не заахвочваецца стварэнне падчас працы з вэб-дадаткам «кантэнту парнаграфічнага характару», што выяўляецца ў аўтаматычным накладанні ценявой блакіроўкі на персанажаў, пры стварэнні якіх была ўжыта адпаведная лексіка. Такая палітыка выклікала негатыўную рэакцыю з боку карыстальнікаў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://piunikaweb.com/2023/04/14/character-ai-petition-to-add-nsfw-toggle-amasses-nearly-5000-signatures/|title=Character.AI petition to add NSFW toggle amasses nearly 5,000 signatures|author=Madaan|first=Riya|website=PiunikaWeb|date=2023-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415201558/https://piunikaweb.com/2023/04/14/character-ai-petition-to-add-nsfw-toggle-amasses-nearly-5000-signatures/|archive-date=2023-04-15|access-date=2023-04-16|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Выкарыстанне штучнага інтэлекту]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Апрацоўка натуральнай мовы]] [[Катэгорыя:Чат-боты]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў 2022 годзе]] 5po4u33m4a8jjzh3x0wdee6s158458t Эмі Карл 0 749252 5143315 5029760 2026-05-19T01:23:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143315 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Мастак}} '''Эмі Карл''' (нарадзілася ў 1980 г.) — амерыканская мастачка, біямастачка і футурыст, чыя праца засяроджваецца на ўзаемасувязі паміж тэхналогіямі і чалавецтвам, у прыватнасці, на тым, як тэхналогіі і біятэхналогіі ўплываюць на здароўе, чалавецтва, грамадства, эвалюцыю і будучыню. <ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/av/world-51709597|title='How I create art with human cells'|website=BBC News}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=i_CKDwAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PP1&dq=art%20science%20collaborations%20claudia%20schnugg&pg=PP1#v=onepage&q=amy%20karle&f=false|title=Creating ArtScience Collaboration: Bringing Value to Organizations|author=Schnugg|first=Claudia|date=28 February 2019|publisher=Springer}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://americanartsincubator.org/artist/amy-karle/|title=American Arts Incubator Exchange Artist Amy Karle|author=U.S. Department of State|website=American Arts Incubator, initiative of the U.S. Department of State's Bureau of Educational and Cultural Affairs developed in partnership with ZERO1}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://design-milk.com/futurist-amy-karle-unlocks-the-potential-of-humanitys-future/|title=Futurist Amy Karle Unlocks the Potential of Humanity's Future|author=Han|first=Gregory|website=Design Milk|date=6 April 2020|access-date=23 August 2023}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://brill.com/display/book/9789004447592/BP000006.xml|title=Religion and the Digital Arts|author=Elwell|first=J. Sage|website=Religion and the Digital Arts|date=3 December 2020|pages=1–109|publisher=Brill}}</ref> Карл спалучае навуку і тэхналогію з мастацтвам і вядомая тым, што ў сваіх працах выкарыстоўвае жывую тканіну.<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/av/world-51709597|title='How I create art with human cells'|website=BBC News|access-date=2023-09-25}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=_gsOEAAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA84&dq=%22Amy+Karle%22&pg=PA83&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|аўтар=Sage Elwell|загаловак=Religion and the Digital Arts|год=2020-12-07|выдавецтва=BRILL|старонак=115|isbn=978-90-04-44759-2}}</ref> Карл працавала дыпламатам-мастаком у Бюро па пытаннях адукацыі і культуры Дзяржаўнага дэпартамента Злучаных Штатаў, дзе яна праводзіла семінары, прысвечаныя пашырэнню правоў і магчымасцяў жанчын у сферы STEAM.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://pl.usembassy.gov/incubator_eng/|title=American Artist and Copernicus Science Center Launch First Arts Incubator Program in Poland|first=U. S. Mission|last=Poland|website=U.S. Embassy & Consulate in Poland|date=2018-05-02|access-date=2023-09-25}}</ref> У 2019 годзе яна была названая адной з 100 жанчын Бі<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-50042279|title=BBC 100 Women 2019: Who is on the list this year?|website=BBC News|date=2019-10-15|access-date=2023-09-25}}</ref> == Адукацыя == Карл з’яўляецца выпускніцай Школы мастацтваў і дызайну пры Універсітэце Альфрэда і [[Карнельскі ўніверсітэт|Карнельскім універсітэце]], дзе яна атрымала ступень мастацтва і дызайну і філасофіі. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://americanartsincubator.org/artist/amy-karle/|title=Amy Karle {{!}} American Arts Incubator|access-date=2022-02-15}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://blog.alfred.edu/expandedmedia/alumni-selected-for-ars-electronica-art-global-gallery/|title=Alumni selected for Ars Electronica .ART Global Gallery – Expanded Media|website=[[Alfred University]]|date=12 September 2020|access-date=2022-02-15}}</ref> == Асабістае жыццё == Карл нарадзілася ў Нью-Ёрку ў 1980 годзе і вырас у Эндикоте, штат Нью-Ёрк . Яе маці была біяхімікам, а бацька — фармацэўтам, і Карл сказала, што яна «вырасла ў лабараторыі і ў аптэцы». <ref name="3dprint">{{Cite web|lang=en-US|url=https://3dprint.com/195256/spotlight-amy-karle/|title=3D Printing Spotlight On: Amy Karle, Award Winning BioArtist|author=Mendoza|first=Hannah Rose|website=3DPrint.com {{!}} The Voice of 3D Printing / Additive Manufacturing|date=2017-11-27|access-date=2021-03-06}}</ref> Карла нарадзілася з рэдкім захворваннем, прыроджанай аплазіяй скуры, з адсутнасцю вялікага ўчастка скуры на скуры галавы, а таксама без костак у чэрапе. У дзяцінстве яна перанесла серыю эксперыментальных хірургічных умяшанняў. Скура была адноўлена з дапамогай аперацыі па пашырэнні тканін, якая ў той час лічылася небяспечнай і эксперыментальнай. <ref name=":9">{{Cite web|lang=en|url=https://www.fahrenheitmagazine.com/en/modern-art/Visual/regenerate-the-human-body-with-art-the-bioartistic-proposal-of-amy-karle|title=Regenerating the human body with art: Amy Karle's bio-artistic proposal|website=[[Fahrenheit (magazine)|Fahrenheit Magazine]]|date=2021-02-05|access-date=2021-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230531163901/https://fahrenheitmagazine.com/en/modern-art/Visual/regenerate-the-human-body-with-art-the-bioartistic-proposal-of-amy-karle|archivedate=31 мая 2023|url-status=dead}}</ref> <ref name="3dprint"/> Гэты вопыт паўплываў на яе працу і жаданне вылечыць і палепшыць чалавечае цела і стан чалавека. <ref name="bbc.com">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/av/world-51709597|title='How I create art with human cells'|website=[[BBC News]]}}</ref> Гэты ранні вопыт таксама натхніў яе зацікавіцца сувязямі паміж біялогіяй, медыцынай і мастацтвам.<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/av/world-51709597|title='How I create art with human cells'|website=BBC News|access-date=2023-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://metalmagazine.eu/en/post/interview/amy-karle|title=Amy Karle {{!}} Metal Magazine|website=metalmagazine.eu|access-date=2023-09-25|archive-date=31 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531163902/https://metalmagazine.eu/en/post/interview/amy-karle|url-status=dead}}</ref> == Праца == Карл паказвала сваю працу ў шматлікіх музеях па ўсім свеце, у тым ліку ў [[Ars Electronica]],<ref>{{cite web|url=https://archive.aec.at/media/assets/acf18ed26b28936919344f3434573608.pdf|title=Exhibitions|website=[[Ars Electronica]]|access-date=19 August 2023|page=44}}</ref> у [[Цэнтры Пампіду]],<ref name="La Fabrique Du Vivant" /> Фестывалі міжнароднай электроннай мовы FILE, [[Музее мастацтва Морі]],<ref>{{Cite web|language=English|url=https://www.stirworld.com/see-features-the-future-through-art-at-Музее мастацтва Морі-tokyo|title=The future through art at Музее мастацтва Морі, Tokyo|website=stirworld.com|access-date=2023-09-19}}</ref> [[Музеі сучаснага мастацтва]],<ref name="Taiwan" /><ref name="Taiwan2" /> Новай Біенале Рыа,<ref name=":0">{{Cite web|language=es|url=https://designboom.es/arte/arte-y-tecnologia-se-combinan-para-la-primer-bienal-nova-rio-en-brasil-12-09-2023/|title=arte y tecnología se combinan para la primer bienal nova río en brasil|first=fernanda carranza I.|last=designboom|website=designboom {{!}} revista de arquitectura y diseño|date=2023-09-12|access-date=2023-09-19}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|language=English|url=https://www.stirworld.com/reflect-Новай Біенале Рыа-of-art-and-technology|title=Новай Біенале Рыа of Art and Technology|website=stirworld.com|access-date=2023-09-19}}{{Недаступная спасылка}}</ref> у [[Смітсонскай установе]]<ref name="Smithsonian" /><ref name="HP Collaborates" /><ref name="designmilk2" /> і [[Трыенале ды Мілана]].<ref name=":22">{{cite web|language=en-gb|url=https://www.domusweb.it/en/architecture/2022/07/13/the-unknown-the-new-frontier-of-living.html|title=The unknown: the new frontier of living|website=www.domusweb.it|access-date=2023-08-12}}</ref><ref name=":232">{{cite web|language=en|url=https://artfacts.net/artist/amy-karle/663785/biography|title=Amy Karle {{!}} Artist|last=ArtFacts|website=ArtFacts|access-date=2023-08-12}}</ref> [[Файл:Regenerative_Reliquary_by_Amy_Karle_2016_01.jpg|alt=''Regenerative Reliquary'' artwork by Amy Karle (2016); [[BioArt]] sculpture.into bone.|міні| ''Regenerative Reliquary'' by Amy Karle (2016) — гэта скульптура [[BioArt]], якая ўяўляе сабой канструяваны ўручную каркас для культуры клетак у косці.]] Карл даследуе і вывучае ўплыў тэхналогій на ўдасканаленне цела праз свае творы мастацтва. <ref name=":10">{{Cite book|title=Atlas of Data Bodies 1: Body images in art, design and science in the age of digital media.Imagining Life: Amy Karle's Artistic Research Practice|date=2022|url=https://www.transcript-verlag.de/978-3-8376-6178-1/atlas-der-datenkoerper-1/}}</ref> <ref name=":3"/> «Рэгенератыўная Рэліквія» (2016) представляе сабой 3D-друкаваную біядрукаваную рашотку у форме скелета чалавечай рукі. Гэтая біязнікальная рашотка засевана чалавечымі мезэнхімальнымі ствалавымі клеткамі ад жывога даўца, якія вырастаюць у косць, пакуль асновная форма гідрогелю рассыпаецца з часам. Праца выкарыстоўвае перадавыя науковыя і тэхналагічныя метады для даследавання пытанняў аб магчымых медыцынскіх прыстасаваннях, мяжах стварэння з жывымі матэрыяламі, і наступствах аздароўлення і паляпшэння цела праз біятэхналогіі. Гэта БіяМастацкая праца лічыцца першым мастацкім творам, які аб’ядноўвае вылічальныя, біялагічныя і фізічныя элементы. У час яе стварэння яна была лічана найбольшай вядомай 3D-друкаванай рашоткай для культуры клетак. <ref name=":6">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.popsci.com/lab-grown-bones-on-display/|title=An Artist Is Growing A Skeleton Human Hand In A Lab|author=Callaghan|first=Meaghan Lee|website=Popular Science|date=2016-10-12|access-date=2023-08-12}}</ref> <ref name="arstechnica.com">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/science/2016/05/an-artist-is-growing-a-hand-out-of-human-stem-cells/|title=An artist is prototyping a hand grown out of human stem cells|website=[[Ars Technica]]|date=24 May 2016}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.fastcompany.com/3060592/this-artist-is-biohacking-the-body-to-3-d-print-fantastical-human-bones|title=This Artist Is Biohacking The Body To 3D-Print Fantastical Human Bones|author=Pangburn|first=D. J.|website=Fast Company|date=2016-07-06|access-date=2021-03-31}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.3ders.org/articles/20160525-artist-amy-karle-is-growing-a-human-hand-with-3d-printed-scaffolds-and-stem-cells.html|title=Artist Amy Karle is growing a human hand with 3D printed scaffolds and stem cells|website=3ders.org|access-date=10 December 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://fahrenheitmagazine.com/en/modern-art/Visual/Consciousness-in-physical-and-mental-changes-in-roy-ascott%27s-bioart|title=Awareness in physical and mental changes in the bioart of Roy Ascott|website=Fahrenheit Magazine|date=2021-02-17|access-date=2023-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231004180655/https://fahrenheitmagazine.com/en/modern-art/Visual/Consciousness-in-physical-and-mental-changes-in-roy-ascott%27s-bioart|archivedate=4 кастрычніка 2023|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.3dnatives.com/es/mano-humana-3d-celulas-madre-27052016/|title=Mano humana creada con impresión 3D y celulas madre|website=3dnatives.com|date=27 May 2016}}</ref> <ref name="arstechnica.com" /> Ён выстаўляўся на міжнародных выставах. <ref name="archive.aec.at">{{Cite web|url=https://archive.aec.at/print/showmode/250/|title=Ars Electronica Archiv|website=Archive.aec.at|access-date=10 December 2021|archive-date=16 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616200503/https://archive.aec.at/print/showmode/250/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://mp.weixin.qq.com/s?__biz=MzA5MDkzNTk0NQ==&mid=2650509437&idx=1&sn=48a5b93cddd0dcf13e762298fa46a601&chksm=880b379bbf7cbe8d3582af341524eca8c94a9a3948db8514410aef67ddfb184c40dfeec9a818#rd|title=新浪当代艺术丨【干货】第二届北京媒体艺术双年展（BMAB）论坛 [The 2nd Beijing Media Art Biennale (BMAB) Forum]|author=Sina Contemporary Art|website=Weixin Official Accounts Platform (Contemporary Art Channel)|date=8 Sep 2018|access-date=2021-03-31}}</ref> <ref name=":13">{{Cite web|url=https://www.paris-art.com/tokujin-yoshioka-neri-oxman-centre-pompidou-paris-la-fabrique-du-vivant/|title=Design: Expo "La Fabrique du vivant", le biodesign au Centre Pompidou|website=Paris-art.com|date=17 March 2019}}</ref> <ref name=":24">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.clotmag.com/biomedia/exhibition-la-fabrique-du-vivant-at-centre-pompidou-paris|title=Exhibition Insight: 'La fabrique du Vivant', Centre Pompidou Paris|author=|website=CLOT magazine|date=18 February 2019|access-date=2021-03-31}}</ref> <ref name=":23">{{Cite web|lang=en|url=https://artfacts.net/artist/amy-karle/663785/biography|title=Amy Karle {{!}} Artist|author=ArtFacts|website=ArtFacts|access-date=2023-08-12}}</ref> [[Файл:Amy Karle with her artwork The Heart of Evolution?, 2019.jpg|міні|Эмі Карл са сваёй працай « сэрца эвалюцыі?», 2019]] «Сэрца Эволюцыі?» (2019) — гэта біямеханічная скульптура, якая мае форму «біення» дызайну чалавечага сэрца, надрукаванага з дапамогай 3D-друку ў біясумяшчальных матэрыялах. Праца прапаноўвае перапрацаваную васкулярную сістэму з магчымасцю змяншыць наступствы пры блакаванні і паляпшыць функцыянальнасць сэрца. «Сэрца Эволюцыі?» падкрэслівае магчымасць праектавання і вытворчасці замянных органаў, адначасова стаўлячы пытанне пра тое, як такія змены моглі б уздзейнічаць на чалавецтва, грамадства і эволюцыю чалавека. Першы раз яна была прадстаўленая ў Японіі (у Музеі мастацтва Морі, Токіа), дзе гістарычна існавала вялікае незгода адносна трансплантацыі органаў, асабліва сэрдцаў.<ref name=":4" /><ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://press.hp.com/us/en/blogs/2020/hp-collaborates-with-amy-karle--leading-3d-printing-artist--and-.html|title=HP Collaborates with Amy Karle, Leading 3D Printing Artist and Futurist|website=press.hp.com|access-date=2023-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ja|url=https://www.mori.art.museum/jp/exhibitions/future_art/|title=未来と芸術展：AI、ロボット、都市、生命――人は明日どう生きるのか|website=www.mori.art.museum|access-date=2023-09-25}}</ref> [[Файл:Biofeedback Art, Amy Karle 2011 (Durational Performance Art).jpg|міні|Мастацтва біялагічнай зваротнай сувязі, Эмі Карл, 2011 (мастацтва перформансу на працягу доўгага часу)]] Карл стварыла шэраг мастацкіх твораў і перформансаў з выкарыстаннем біялагічнай зваротнай сувязі і нервовай зваротнай сувязі, у тым ліку: <ref name=":30" /> Праца 2011 года, ''Biofeedback Art'', была працяглым перформансам, у якім цела Карл было падключана да працэсара выявы Сандзіна, які выяўляў змены, якія адбываюцца падчас медытацыі. перыяды 5-8 гадзін. Падчас працэсу ствараўся відэаарт у выглядзе праекцый. <ref>{{Cite web|url=http://www.digiart21.org/art/birth|title=Birth|website=Durationalperformance.biofeedback.art|access-date=10 December 2021}}</ref> <ref name=":10"/> <ref>{{Cite web|url=https://www.artda.cn/xinmeitidangan-c-11918.html|title=未来媒体艺术 艺术档案 (Controversy and Challenges: Future Metaverse Art)|author=Zhang Haitao|website=www.artda.cn|access-date=2022-01-08}}</ref> У 2015 годзе ''Brainsongs'' падключыў яе мазгавую дзейнасць праз нейрагарнітуру ЭЭГ да музычных інструментаў у лічбавым інтэрфейсе для вываду музыкі. <ref>{{Cite book|title=Atlas of Data Bodies: Body images in art, design and science in the age of digital media.}}</ref> У тым жа годзе ''ў Resonation'' была ўключана нейрагарнітура ЭЭГ, падлучаная да пласціны Хладні для генерацыі біясігналаў у візуальныя і гукавыя сігналы. Яе ''выступленне ў саляных шахтах'' у 2018 годзе было праведзена ў [[Саляная шахта ў Бохні|саляных шахтах Бохні]] і [[Саляная шахта ў Вялічцы|саляных шахтах Вялічка]] з дапамогай нейрагарнітуры ЭЭГ для пераўтварэння яе мазгавых хваль у лічбавую музыку і візуалізацыі, якія пазней былі выкарыстаны ў фільме для планетарыя, які яна зняла. <ref>{{Cite web|url=https://americanartsincubator.org/what-is-life-in-the-bio-tech-era-creating-a-more-resilient-future-2/|title=What is Life in the Bio-Tech Era? Creating a More Resilient Future|author=Karle|first=Amy|website=Americanartsincubator.org|access-date=10 December 2021}}</ref> <ref name="ReferenceB">{{Cite web|url=https://pl.usembassy.gov/arts-incubator-program-successfully-concludes-with-exhibition-at-copernicus-science-center/|title=Arts Incubator Program Successfully Concludes with Exhibition at Copernicus Science Center|website=Pl.usembassy.gov|date=21 May 2018|access-date=10 December 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://artemperor.tw/focus/4617|title=台北當代藝術館《蓋婭：基因、演算、智能設計與自動機 幻我；它境》14位國內外藝術家展現藝術與科技的碰撞展演，腦洞大開新體驗 首件展覽衍生性NFT作品2月19日上線發行|website=非池中藝術網|access-date=2023-09-22}}</ref> [[Файл:Internal Collection by Artist Amy Karle garments based on anatomy exhibited at at FILE 2017 Electronic Language International Festival São Paulo Brazil.png|міні|Унутраная калекцыя адзення мастачкі Эмі Карл, заснаваная на анатоміі]] ''Internal Collection'' (2016-17) — гэта серыя адзення, заснаваная на анатоміі чалавека. Выраб складаецца з 3D-сканавання цела, аўтаматызаванага праектавання, лазернай рэзкі і метадаў ручнога шыцця для стварэння прадстаўленняў унутраных сістэм арганізма. <ref>{{Cite web|url=https://www.stirworld.com/see-features-the-future-through-art-at-mori-art-museum-tokyo|title=The future through art at Mori Art Museum, Tokyo|author=Nair|first=Shraddha|website=StirWorld.com|date=December 21, 2019|access-date=22 July 2021|archive-date=19 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230919054146/https://www.stirworld.com/see-features-the-future-through-art-at-mori-art-museum-tokyo|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://file.org.br/file_sp_2017/amy-karle/|title=FILE FESTIVAL|website=file.org.br|access-date=2023-06-21}}</ref> <ref name=":27">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHVdEAAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA95&dq=%22amy%20karle%22&pg=PA94#v=onepage&q=%22amy%20karle%22&f=false|title=Sztuka biometryczna w perspektywie filozofii post- i transhumanizmu: w stronę estetyki postafektywnej}}</ref> ''Cyborg Fashion'' (2022—2023) — гэта калекцыя лічбавага мастацтва і моды, у якой Карл уяўляе «біямоду ў пост-натуральным свеце, калі целы і істоты змяняюцца біятэхналогіямі». <ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.the-influential.com/2023/03/robot-couture-is-tech-fashion-having.html|title=The Influential: Robot Couture – Is Tech Fashion Having a Moment?|access-date=2023-06-22}}</ref> <ref name=":7" /> <ref name=":29">{{Cite web|url=https://www.theartblog.org/2023/07/a-short-walk-through-the-uncanny-valley-of-a-i-art/|title=A Short Walk Through the Uncanny Valley of A.I. Art|author=Campbell|first=Clayton|website=Artblog|access-date=22 July 2023}}</ref> ''The Body and Technology: A Conversational Metamorphosis'' (2017) — гэта калекцыя 2D-прац Эмі Карл, зробленых уручную з выкарыстаннем штучнай нейронавай сеткі, машыннага навучання і [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] . У гэтай працы Карл аб’яднаў штучны інтэлект у ахове здароўя з генератыўным дызайнам, каб распрацаваць сістэму для выкарыстання штучнага інтэлекту ў дыягностыцы захворванняў, з генератыўнай САПР для распрацоўкі запасных частак і 3D-біядрукам для стварэння імплантаў. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://radioideaxme.com/2021/02/17/amy-karle-bioartist-invites-exponential-technologist-to-collaborate/|title=Amy Karle BioArtist|website=ideaxme|access-date=2021-03-30}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://art.art/blog/ars-electronica-x-art-domains-the-digital-launch-you-dont-want-to-miss/|title=Ars Electronica X .art Domains - the Digital Launch You Don't Want to Miss|website=.ART|date=2020-09-09|access-date=2021-03-31}}</ref> ''Morphologies of Resurrection'' (2020) — гэта серыя з 6 скульптур, створаных у рамках рэзідэнцыі Смітсанаўскага інстытута. <ref>{{Cite web|url=https://unrealexhibition.com/en/artists/morphologies-of-resurrection|title=Morphologies of Resurrection {{!}} Unreal — Science Gallery Rotterdam|website=unrealexhibition.com|access-date=2021-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230919054149/https://unrealexhibition.com/en/artists/morphologies-of-resurrection|archivedate=19 верасня 2023|url-status=dead}}</ref> Працэс Карла даследаваў магчымасці рэканструктыўных тэхналогій і будучую эвалюцыю праз біятэхналагічныя дасягненні. <ref>{{Cite web|url=https://www.si.edu/openaccess/remix|title=Open Access Remix|website=Smithsonian Institution|access-date=10 December 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.si.edu/openaccess/updates/21st-century-diffusion|title=21st-Century Diffusion with Smithsonian Open Access|website=Smithsonian Institution|access-date=10 December 2021}}</ref> Творы мастацтва ўяўляюць сабой новыя эвалюцыйныя формы, заснаваныя на вымерлых відах для вывучэння «гіпатэтычнай эвалюцыі праз тэхналагічную рэгенерацыю», надрукаваныя ў 3D на біясумяшчальным матэрыяле. <ref name="design-milk.com">{{Cite web|url=https://design-milk.com/futurist-amy-karle-unlocks-the-potential-of-humanitys-future/|title=Futurist Amy Karle Unlocks the Potential of Humanity's Future|website=Design-milk.com|date=6 April 2020|access-date=10 December 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://gfxspeak.com/2020/02/28/smithsonian-collaborate-distribute/|title=Khronos and Smithsonian collaborate to distribute content|website=Gfxspeak.com|date=28 February 2020|access-date=10 December 2021}}</ref> Яны былі выстаўлены ў [[Смітсанаўскі інстытут|Смітсанаўскім інстытуце]] . <ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonian-institution/smithsonian-releases-28-million-images-public-domain-180974263/|title=Smithsonian Releases 2.8 Million Images Into Public Domain|website=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian Magazine]]|access-date=10 December 2021}}</ref> ==== Лічбавае мастацтва ==== [[Файл:Artist Talk by Amy Karle "Diagramming Bionic Futures - Creating the Material, Revealing the Spiritual" at FILE Electronic Language International Festival 2017 São Paulo Brazil.png|міні]] Большасць работ Карл — гэта лічбавыя тэхналогіі і лічбавыя працэсы. Карл таксама працавала ў галіне дэцэнтралізаваных вылічэнняў і [[Блокчэйн|блокчейна]] для біялогіі і генетыкі і быў раннім адаптарам тэхналогіі NFT . <ref>{{Cite web|url=https://mp.weixin.qq.com/s/cxnHs0MEyTMc92y_wZV_xg|title=艾厂× aai {{!}} 生成式和自治的艺术：对版权法有什么影响?(Generative and Autonomous Art: How Does It Affect Copyright Law?) by Ai Chang × aai}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://mp.weixin.qq.com/s/gfJtaYNEHWqfPY30pgCOhw|title=西方生物艺术简史（1933-2018）——新伦理艺术运动（下) A Brief History of Western Bio-Art (1933-2018) - The New Ethical Art Movement (Part 2)|author=Zhang Haitao|website=Art Archives Network|access-date=2019-08-01}}</ref> Карл заявіла: «Я разглядаю дэцэнтралізацыю як сродак пераадолення фізічных абмежаванняў таго, чым можа быць мастацтва — і наша жыццё». <ref name="Yahoo! Finance">{{Cite web|url=https://finance.yahoo.com/finance/news/ngrapht-keevo-partners-artist-amy-211600656.html|title=NgraphT by Keevo Partners with Artist Amy Karle to Drop First NFT Art Collection|publisher=Yahoo! Finance|access-date=18 February 2022}}</ref> ''Калекцыя чэрапаў'' (2021—2022 гг.) — гэта серыя твораў мастацтва NFT ад Карл, якія «ўяўляюць сабой разважанні аб тым, як мы можам пераўтварыць фізічнае ў лічбавае пасля смерці». <ref>{{Cite web|url=https://fs1.tv/subnettalk-amy-karle/|title=SubnetTALK {{!}} Amy Karle - FS1|website=FS1|date=13 January 2022}}</ref> === Штучны інтэлект (AI) === Карл была адной з першых біяэтыкаў і публічных выступоўцаў на стыку штучнага інтэлекту і біялогіі, а таксама ў авангардзе мастакоў, якія выкарыстоўваюць штучны інтэлект, будучы першым біямастаком, які выкарыстаў штучны інтэлект. </link> <ref name=":31">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8xdEEAAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PT83&dq=%22amy%20karle%22&pg=PT82#v=onepage&q=%22amy%20karle%22&f=false|title=L'intelligence artificielle. Les enjeux politiques de l'amélioration des capacités humaines|date=2020-03-31|language=fr}}</ref> <ref name=":32">{{Cite web|lang=fr|url=https://www.liberation.fr/voyage-au-coeur-de-lIA/2018/11/27/voyage-au-coeur-de-l-ia-derniers-jours-en-kiosque_1693349/|title=Voyage au cœur de l'IA: derniers jours en kiosque|website=Libération|access-date=2023-08-12}}</ref> Карл інтэгравала штучны інтэлект, штучныя нейронавыя сеткі, машыннае навучанне і генератыўны 3D-дызайн і распрацоўку ў сваю практыку для творчых мэтаў і вывучэння іх наступстваў для аховы здароўя і будучыні. <ref name=":29"/> Яе гібрыдныя творы штучнага інтэлекту і бія-AI дэманстраваліся на музейных выставах, у тым ліку: ''Штучны інтэлект: штучны інтэлект / The Other I'' Ars Electronica Лінц, Аўстрыя, <ref name="archive.aec.at"/> ''La Fabrique Du Vivant'' [[Цэнтр Пампіду|Center Pompidou]], Парыж, Францыя <ref name=":13"/> ''і Будучыня і мастацтва: як чалавецтва будзе жыць заўтра'' Музей мастацтва Моры, Токіо, Японія. <ref name=":16">{{Cite web|url=https://www.mori.art.museum/en/exhibitions/future_art/index.html|title=Future and the Arts: AI, Robotics, Cities, Life - How Humanity Will Live Tomorrow|website=Mori.art.museum}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.amykarle.com/liberation-a-new-special-issue-ai-at-the-heart-of-the-human/|title=A new special issue: AI, at the heart of the human|author=Joffrin|first=Laurent|website=LIBERATION|date=2018-11-28|access-date=2023-06-22}}</ref> <ref name=":31" /> <ref name=":32" /> == Узнагароды і ўзнагароды == [[Файл:20191017 BBC 100 Women 2019 img23 Artist Amy Karle.jpg|міні]] * Сусветны стыпендыят Зальцбурга <ref>{{Cite web|url=https://www.salzburgglobal.org/index.php?id=949&userID=35333&eventID=8344|title=People- Salzburg Global Seminar|website=[[Salzburg Global Seminar]]|access-date=10 December 2021|archive-date=26 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126042126/https://www.salzburgglobal.org/index.php?id=949&userID=35333&eventID=8344|url-status=dead}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.salzburgglobal.org/news/latest-news/article/amy-karle-its-really-important-that-we-choose-and-focus-on-the-future-we-want-to-achieve|title=Amy Karle - "It's Really Important That We Choose and Focus on the Future We Want to Achieve"|website=[[Salzburg Global Seminar]]|access-date=10 December 2021}}</ref> * Удзельнік аналітычнага цэнтра Future Innovators Summit (Аўстрыя, 2017) <ref>{{Cite web|url=https://ars.electronica.art/aeblog/en/?s=future+innovators+summit|title=Search Results for "future innovators summit" – Ars Electronica Blog|website=Ars.electronica.art|access-date=10 December 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://ars.electronica.art/aeblog/en/?s=amy+karle|title=Search Results for "amy karle" – Ars Electronica Blog|website=Ars.electronica.art|access-date=10 December 2021}}</ref> і Death-Life (Токіо, 2018) <ref name="aeti.jp">{{Cite web|url=http://aeti.jp/en/|title=Ars Electronica Tokyo Initiative's Media|website=[[Ars Electronica]] Tokyo|access-date=10 December 2021|archive-date=19 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230919054147/https://aeti.jp/en/|url-status=dead}}</ref> * Смітсанаўскі інстытут Вашынгтон, акруга Калумбія ЗША <ref name="designmilk">{{Cite web|lang=en|url=https://design-milk.com/futurist-amy-karle-unlocks-the-potential-of-humanitys-future/|title=Futurist Amy Karle Unlocks the Potential of Humanity's Future|website=Design Milk|date=2020-04-06|access-date=2021-03-06}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.smithsonianmag.com/blogs/national-museum-of-natural-history/2018/08/10/elegy-hatcher-triceratops/|title=An Elegy for Hatcher the Triceratops|author=Fox|first=Alex|website=Smithsonian Magazine|date=2018-08-10|access-date=2021-03-06}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.si.edu/openaccess/remix|title=Open Access Remix|author=|website=|publisher=The Smithsonian Institution's National Museum of American History|access-date=2021-03-31}}</ref> * Centrum Nauki Kopernik (Цэнтр навукі Каперніка) Рэзідэнцыя мастака ў Варшаве, Польшча <ref name="aminc_artist">{{Cite web|lang=en-US|url=http://americanartsincubator.org/artist/amy-karle/|title=Amy Karle artist biography|website=American Arts Incubator|date=2018|access-date=2021-03-06}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://americanartsincubator.org/exchange/poland/|title=American Arts Incubator exchange: Poland|website=American Arts Incubator|date=2018|access-date=2021-03-31}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://americanartsincubator.org/no-word-for-empowerment-in-polish/|title=No Word for "Empowerment" in Polish?!|author=Karle|first=Amy|website=American Arts Incubator|date=2018-05-10|access-date=2021-03-06}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://pl.usembassy.gov/artsincubator/|title=Award-Winning American Artist and Polish Colleagues to Present Arts Incubator Exhibition at Copernicus Science Center on May 11|website=U.S. Embassy & Consulate in Poland|date=2018-05-11|access-date=2021-03-31}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://pl.usembassy.gov/arts-incubator-program-successfully-concludes-with-exhibition-at-copernicus-science-center/|title=Arts Incubator Program Successfully Concludes with Exhibition at Copernicus Science Center|website=U.S. Embassy & Consulate in Poland|date=2018-05-21|access-date=2021-03-31}}</ref> * Мастак Autodesk у рэзідэнцыі Сан-Францыска, Каліфорнія, ЗША <ref name="arstechnica.com"/> <ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/en/article/pgq4qy/artist-grows-human-hand-autodesk-laboratory|title=An Artist Is Growing a Real Human Hand|website=Vice.com|access-date=10 December 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://noraomurchu.com/files/uploads/Science_Art_Economics_%20Assemblages_of_Care.pdf|title=Science, Art, Economics & Assemblages of Care|author=Nora O Murchú|website=Noraomurchu.com|access-date=10 December 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://all3dp.com/1/40-influential-women-3d-printing/|title=40 Most Influential Women in 3D Printing|website=All3DP|date=2017-09-13|access-date=2021-03-30}}</ref> * 100 жанчын (BBC) (2019) <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-50042279|title=BBC 100 Women 2019: Who is on the list this year?|website=[[BBC]]|date=16 October 2019|access-date=10 December 2021}}</ref> == Крыніцы == {{Reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-09-25}} {{DEFAULTSORT:Карл Эмі}} [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Карнельскага ўніверсітэта]] 9bpnxh6vt8xpdd7l2ulg2n4uwq33bwa Шыіцкі паўмесяц 0 750985 5143157 4842860 2026-05-18T17:59:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143157 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} [[Файл:Schiitischer Halbmond.jpg|thumb|300px|Шыіцкі паўмесяц. Лічбы паказваюць працэнт шыітаў у насельніцтве.]] '''Шыіцкі паўмесяц''' — рэгіён [[Блізкі Усход|Блізкага Ўсходу]], які ўмоўна мае падабенства паўмесяца, дзе большасць насельніцтва складаюць [[шыіты]] або дзе існуе моцная шыіцкая меншасць сярод насельніцтва. У апошнія гады гэты тэрмін стаў абазначаць тэрыторыі, якія знаходзяцца пад уплывам або кантролем [[Іран]]а, паколькі Іран імкнуўся аб’яднаць усіх мусульман-шыітаў пад адным сцягам. З іншага боку, гэтая канцэпцыя паказвае рост палітычнай вагі шыітаў на Блізкім Усходзе.<ref name=":0" /> Прастора шыіцкага паўмесяца ўключае [[Ліван]], [[Сірыя|Сірыю]], [[Бахрэйн]], [[Ірак]], Іран, [[Азербайджан]], [[Емен]] і заходні [[Афганістан]].<ref>{{ref-de}} {{cite news |url=http://www.dw.de/die-hisbollah-in-der-arabischen-misstrauensfalle/a-2105961-1 |title=Die Hisbollah in der arabischen Misstrauensfalle |work=[[Deutsche Welle]] |date=23 ліпеня 2006}}</ref> Акрамя [[Шыіты-дванадзясятнікі|шыітаў-дванадзясятнікаў]], гэты тэрмін таксама ўключае [[Ісмаілізм|ісмаілітаў]], [[Зайдзізм|зайдзітаў]], сірыйскіх [[Алавізм|алавітаў]] і [[Алевізм|алевітаў]] у [[Турцыя|Турцыі]] (не блытаць апошніх дваіх).<ref name=":0">{{ref-en}} {{Cite book|title=Islamic Revolution Studies quarterly scientific research Journal, vol. 10, summer 2013, No 33}}</ref> == Геапалітычны кантэкст == {{Quote box |quote = Калі ўзяць Ірак, узначальваны шыітамі і які знаходзіцца ў асаблівых адносінах з Іранам, а затым паглядзіце на адносіны з Сірыяй і хезбалійскім Ліванам, тады ў нас з'яўляецца такі новы паўмесяц, які стаў бы вельмі дэстабілізуючым для краін Персідскага заліва і па сутнасці для ўсяго рэгіёну. {{oq|en|If it was a Shia-led Iraq that had a special relationship with Iran, and you look at that relationship with Syria and with Hezbollah-Lebanon, then we have this new crescent that appears that would be very destabilising for the Gulf countries and actually for the whole region.}} |source = [[Абдала II|Абдала Ⅱ]], ''[[Hardball with Chris Matthews|Hardball]]'', ''[[NBC News]]''.<ref name=hardball>{{cite AV media |url=http://www.nbcnews.com/id/6679774/ns/msnbc-hardball_with_chris_matthews/t/king-abdullah-ii-jordan/#.UcV3GZymV9s |title=Hardball with Chris Matthews:King Abdullah II of Jordan |work=NBC News |date=7 снежня 2008 |time=02:06}}</ref> |align = right |width = 25% |quoted = 1 }} Тэрмін быў уведзены ў 2004 годзе каралём [[Іарданія|Іарданіі]] [[Абдала II|Абдалам Ⅱ]] у той час, калі Іран нібыта ўмешваўся ў справы Ірака напярэдадні [[Парламенцкія выбары ў Іраку (2005)|парламенцкіх выбараў у студзені 2005 года]].<ref name=hardball /> Гэта адбывалася ў кантэксце пагрозы байкоту выбараў [[Сунізм|сунітамі]] ў Іраку, які пазней быў рэалізаваны, што патэнцыйна прывяло да стварэння ўрада, дзе дамінуюць шыіты, і здагадкі, што шыіцкі Ірак можа трапіць пад уплыў шыіцкага Ірана. Прапанова заключалася ў тым, што агульная рэлігія дае добры патэнцыял для супрацоўніцтва паміж Іранам, Іракам, Сірыяй, дзе дамінуюць алавіты, і палітычна магутным шыіцкім апалчэннем [[Хезбала]] ў Ліване; акрамя таго, меркавалася, што гэтыя краіны будуць даверанымі асобамі Ірана ў рэгіянальнай гульні за ўладу.<ref name=wpthrt>{{ref-en}} {{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A43980-2004Dec7.html |title=Iraq, Jordan See Threat To Election From Iran |newspaper=[[The Washington Post]] |date=8 снежня 2004}}</ref> З тых часоў гэты тэрмін ахапіў іншыя шыіцкія раёны Блізкага Ўсходу. Краіны, дзе мусульмане-шыіты складаюць дамінуючую большасць, — гэта Іран і Ірак. Шыіты таксама складаюць значную большасць у Азербайджане, аднак па канстытуцыі гэта [[свецкая дзяржава]].<ref>{{ref-en}} {{cite web |url=http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf |title=Religion |work=Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan |date=1992 |page=2}}</ref> У выпадку апошняга тых, хто насамрэч з’яўляюцца практыкуючымі прыхільнікамі, нашмат ніжэйшыя,<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/ |title=Azerbaijan |work=[[CIA Factbook]] |date=9 May 2023 |access-date=18 кастрычніка 2023 |archive-date=27 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127171042/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/ |url-status=dead }}</ref> з-за чаго іх не заўсёды залічваюць да «паўмесяца».<ref name=g2k>{{ref-en}} {{cite web |url=http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/Shia_Crescent_sm.jpg |title=Emerging Shia "Crescent" of Power in the Core of the Middle East |work=[[Gulf/2000 Project]] |date=2009}}</ref> Шыіты таксама складаюць большасць грамадзян у Бахрэйне, аднак урад у асноўным суніцкі.<ref name=g2k /> Вялікія шыіцкія меншасці існуюць таксама ў Ліване, [[Кувейт|Кувейце]], Емене, [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], Турцыі, Афганістане, [[Пакістан]]е, [[Індыя|Індыі]] і ў меншай ступені ў [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]. Усе апошнія пералічаныя краіны, за выключэннем Лівана, дзе слабая структура цэнтральнага ўрада дазволіла Хезбале ўцягнуць краіну ў [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскую грамадзянскую вайну]],<ref>{{ref-en}} {{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/uk-syria-crisis-region-analysis-idUKBRE9550TO20130606 |title=Analysis - Hezbollah's Syria victory risks wider Sunni-Shi'ite conflict |work=[[Reuters]] |date=6 June 2013 |access-date=18 кастрычніка 2023 |archive-date=5 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905033626/https://uk.reuters.com/article/uk-syria-crisis-region-analysis-idUKBRE9550TO20130606 |url-status=dead }}</ref> звычайна не лічацца часткай «паўмесяца». [[Алі Хаменеі|Аятала Хамэнэі]], вярхоўны лідар Ісламскай Рэспублікі Іран, у сваёй прамове 5 чэрвеня 2005 г., у гадавіну смерці [[Рухала Мусаві Хамейні|аяталы Хамэйні]], назваў праект «Шыіцкі паўмесяц» доказам палітыкі рэлігійнага расколу.<ref>{{ref-en}} {{Cite web|title=Twenty-sixth anniversary of the death of Imam Khomeini|url=https://khamenei.ir}}</ref> На 29-й Міжнароднай канферэнцыі ісламскага адзінства ў Тэгеране 27 снежня 2015 г. прэзідэнт Ірана [[Хасан Рухані]] заклікаў мусульманскія краіны аб’яднацца і імкнуцца палепшыць імідж ісламу ў грамадстве, дадаўшы, што ''«Няма ні шыіцкага, ні суніцкага паўмесяца. У нас ёсць ісламскі месяц. Мы, мусульмане, знаходзімся ў свеце, дзе мы павінны быць адзінымі»''.<ref>{{ref-en}} {{Cite web|url=https://www.euronews.com/2015/12/27/iran-s-rouhani-urges-muslim-countries-to-unite|title=Iran's Rouhani urges Muslim countries to unite|date=December 27, 2015|website=euronews}}</ref> [[Ноам Хомскі]], прафесар амерыканскага ўніверсітэта і лінгвіст, у сваёй кнізе «План на будучыню, акупацыі, інтэрвенцыі, імперыя і ўстойлівае развіццё» ({{lang-en|A Plan for the Future, Occupations, Interventions, Empire, and Sustainability}}) сцвярджае, што большая частка энергетычных запасаў Блізкага Ўсходу знаходзіцца ў так званым «шыіцкім паўмесяцы», а ўплыў Ірана ў рэгіёне кідае выклік намаганням ЗША па кантролі над энергетычнымі рэсурсамі Блізкага Ўсходу. Згодна з ім жа, кашмарам Вашынгтона з’яўляецца тое, што шыіцкая кааліцыя возьме пад кантроль найважнейшыя сусветныя запасы нафты ў абыход Злучаных Штатаў.<ref>{{Cite book|title=A Plan for the Future, Occupations, Interventions, Empire, and Sustainability, Noam Chomsky}}</ref> У студзені 2016 года давераная асоба [[Кронпрынц|наследнага прынца]] Саудаўскай Аравіі [[Мухамед ібн Салман Аль Сауд|Мухамеда ібн Салмана]] заявіла, што [[арабскі свет]] сутыкнуўся з ''«шыіцкай поўняй»'', а не проста з шыіцкім паўмесяцам, у выніку пашырэння дзейнасці падтрымоўваных Іранам шыіцкіх апалчэнцаў у такіх краінах, як Ірак, Сірыя і Емен.<ref>{{ref-en}} {{cite news|title=Muhammad bin Salman gambles on intervention abroad and radical economic change at home. But forget about democracy|url=https://www.economist.com/news/briefing/21685467-muhammad-bin-salman-gambles-intervention-abroad-and-radical-economic-change-home|access-date=14 January 2016|newspaper=[[The Economist]]|date=9 January 2016}}</ref> У снежні 2017 года Махамад Алі Джафары, галоўнакамандуючы [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпусам вартавых Ісламскай рэвалюцыі (КВІР)]], заявіў, што ''«сёння ў ісламскіх краінах створаныя ўзброеныя ячэйкі супраціву, а ў іншых краінах створаныя невялікія сеткі супраціву, і мы ўбачым іх уплыў у будучыні»''. Паводле яго слоў, да ''«антытэрарыстычнай»'' барацьбы ў Сірыі далучыліся вялікія сілы добраахвотнікаў.<ref>{{ref-en}} {{Cite web|url=https://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/238788|title=Iran: We have established 'resistance cells' across Middle East - Middle East|website=Israel National News}}</ref> Джафары таксама раней казаў аб неабходнасці для рэжыму стварыць [[Ісламісцкі шыізм|шыіцкі ісламісцкі]] блок, лаяльны Ірану.<ref>{{ref-en}} {{Cite book |last=Kazemzadeh |first=Masoud |title=Iran's Foreign Policy: Elite Factionalism, Ideology, the Nuclear Weapons Program, and the United States |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-367-49545-9 |location=52 Vanderbilt Avenue, New York, NY 10017 |pages=75–77 |chapter=5:The sources of the Middle East's crises and American grand strategy}}</ref> У 2014 годзе камандуючы [[Кодс|сіламі «Кодс»]] [[Касем Сулеймані]] выклаў стратэгію Алі Хамейні па звяржэнні арабскіх урадаў з дапамогай ваенных мяцяжоў, якія праводзяцца падтрымоўванымі Іранам баевікамі-[[Хамейнізм|хамейністамі]]. Тлумачачы, што мэтай Ірана было заняць ''«70 адсоткаў сусветнай нафты»'', Сулеймані заявіў:<ref>{{ref-en}} {{Cite book |last=Kazemzadeh |first=Masoud |title=Iran's Foreign Policy: Elite Factionalism, Ideology, the Nuclear Weapons Program, and the United States |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-367-49545-9 |location=52 Vanderbilt Avenue, New York, NY 10017 |pages=78 |chapter=5:The sources of the Middle East's crises and American grand strategy}}</ref> <blockquote>Адраджэнне шыізму пад кіраўніцтвам Ірана стварае палярнасць і моц для Ірана, якая мае палітычнае вымярэнне, а таксама вымярэнне бяспекі і эканамічнае вымярэнне… Мы ведаем, што ў трох краінах — Іране, Саудаўскай Аравіі і Іраку — утрымліваецца больш за ўсё нафты ў свеце. [Саудаўская] Аравія займае першае месца, Іран і Ірак — другое і трэцяе, і што прыкладна 70 адсоткаў сусветнай нафты знаходзіцца там, дзе жывуць шыіты, або каля 80 адсоткаў — там, дзе жывуць шыіты. Іракская нафта знаходзіцца ў гэтым калідоры паміж [[Басра]]й і [[Багдад]]ам; Кувейтам і [Саудаўскай] Аравіяй, 80 працэнтаў нафты якой знаходзіцца ў населеных шыітамі месцах, такіх як [[Дамам]] [і] [[Эль-Катыф|Катыф]], і гэта таксама відавочна для Ірана. Палітычнае лідарства шыізму ў геаметрычнай прагрэсіі ўзмацняе этнічную моц Ірана.</blockquote> == Дэмаграфічныя пераўтварэнні і шыізацыя == У 2017 годзе ці пазней Хусейн Ібрагім Кутрыб, дацэнт геамарфалогіі ў [[Цэнтр даследаванняў і ісламазнаўства імя караля Фейсала|Цэнтры даследаванняў і ісламазнаўства імя караля Фейсала]], напісаў артыкул аб дэмаграфічных зменах, якія адбыліся ў ''«карыснай Сірыі»'' ў выніку грамадзянскай вайны ў Сірыі.<ref name = "useful syria">''Hussain Ibrahim Qutrib'' [https://kfcris.com/pdf/5e43a7813784133606d70cc8b52d433b5909a9623e8c2.pdf “Useful Syria” and Demographic Changes in Syria] // King Faisal Center for Research and Islamic Studies </ref> У прыватнасці, Кутрыб вызначыў ''«карысную Сірыю»'' падобна таму, як прэзідэнт Сірыі Башар Асад вызначыў гэты тэрмін у пачатку 2016 года, уключаючы, напрыклад, сірыйскія горад [[Дамаск]], [[Мухафаза|мухафазы]] [[Дамаск (мухафаза)|Дамаск]], [[Хомс (мухафаза)|Хомс]], [[Хама (мухафаза)|Хама]], [[Латакія (мухафаза)|Латакія]] і [[Тартус (мухафаза)|Тартус]].<ref name = "useful syria"/> Кутрыб адзначыў, што на канец 2011 года ў гэтых шасці мухафазах пражывала 46 % ад агульнай колькасці [[насельніцтва Сірыі]] — гэта значыць 9,8 мільёна чалавек з агульнай колькасці насельніцтва Сірыі, якая складала на той момант амаль 21,4 мільёна чалавек.<ref name = "useful syria"/> Кутрыб паказвае, што ў канцы 2011 года дэмаграфічны склад ''«карыснай Сірыі»'' складаў 69 % сунітаў, 21 % алавітаў (якія з’яўляюцца адгалінаваннем шыіцкага ісламу), 1 % шыітаў, 1 % [[Друзы|друзаў]], 2 % ісмаілітаў і 6 % [[Хрысціянства|хрысціян]].<ref name = "useful syria"/> Да 2016 года насельніцтва «карыснай Сірыі» скарацілася з 9,8 млн да 7,6 млн, але яе дэмаграфія таксама значна змянілася за мінулыя пяць гадоў — у 2016 годзе «карысная Сірыя» складала ўсяго 52 % сунітаў, 24 % алавітаў, 13 % шыітаў, 1 % друзаў, 3 % ісмаілітаў і 7 % хрысціян. Галоўным змяненнем стаў выбухны рост шыіцкага насельніцтва ў «карыснай Сірыі» ў перыяд з 2011 па 2016 год.<ref name = "useful syria"/> Дэмаграфічныя пераўтварэнні ў мухафазах Дамаск і Хомс у перыяд з 2011 па 2016 год былі асабліва прыкметныя: у першай махафазе сунітаў зменшылася з 87 % у 2011 годзе да 54 % у 2016 годзе, а ў другой за той жа час — з 64 % да 21 % адпаведна.<ref name = "useful syria"/> Гэтая дэмаграфічная трансфармацыя была апісана Кутрыбам як «шыізацыя».<ref name = "useful syria"/> {{зноскі}} == Знешнія спасылкі == * {{ref-en}} [http://www.project-syndicate.org/commentary/broening1 The Myth of the Shia Crescent], ''[[Project Syndicate]]'' (травень 2008) * {{ref-en}} [http://www.mafhoum.com/press9/282S26.htm When the Shia Rise], ''[[Foreign Affairs]]'' (ліпень/жнівень 2006) * {{ref-en}} [https://www.facebook.com/theshiacrescent Shia Crescent on Facebook] (даследаванне з погляду шыітаў, 2014 г.) {{ізаляваны артыкул|date=2023-10-18}} [[Катэгорыя:Сярэдні Усход]] [[Катэгорыя:Шыізм]] [[Катэгорыя:Рэгіёны Азіі]] n65rtkurozap1wv10ot1y1k8tjpij0h Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5143125 5142416 2026-05-18T15:51:51Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5143125 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Яўсевій Кесарыйскі|2026-05-18T07:10:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Станіслаў Цывінскі|2026-05-16T10:54:26Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Музей Пія-Клімента|2026-05-15T20:33:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Цэнтральны музей Узброеных сіл|2026-05-15T18:57:04Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Ян Адамус|2026-05-13T12:54:58Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Стэфан Эрэнкройц|2026-05-13T11:14:25Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Анатоль Давыдавіч Зімон|2026-05-13T07:41:17Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Настасся Уладзіславаўна Панкратава|2026-05-11T08:06:48Z|Дэно}} {{Новы артыкул|Васіл Калараў|2026-05-09T14:44:53Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Базыль Сегень|2026-05-09T06:54:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Паўліна Керсноўская|2026-05-08T17:50:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іасафат (Жарскі)|2026-05-08T15:44:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Анатоль Леанідавіч Адамішын|2026-05-07T19:18:16Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Эрвін Кашмідэр|2026-05-04T07:39:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Марсель Карнэ|2026-05-04T05:48:14Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Вераніка Карвялене|2026-05-01T12:59:18Z|M.L.Bot}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> n0s1azhlgx6y9vtah8bzlhakxmj7d2m Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы 100 753274 5143123 5142696 2026-05-18T15:51:31Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5143123 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Нікамедыя|2026-05-18T06:56:54Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дняпроўскі завулак (Мінск)|2026-05-17T09:04:15Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Дняпроўскі праезд (Мінск)|2026-05-15T12:04:38Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Дняпроўская вуліца (Мінск)|2026-05-12T08:25:23Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Мавінга|2026-05-10T03:05:30Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Стары горад (Аль-Ула)|2026-05-09T22:41:18Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Вуліца Лазарава (Мінск)|2026-05-09T09:46:35Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вахравар|2026-05-08T13:16:32Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Аль-Ула|2026-05-06T23:41:46Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Грэна|2026-05-05T12:01:58Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Фобарг|2026-05-05T11:55:09Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Свенбарг|2026-05-05T11:50:33Z|Rymchonak}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ih9x3dtwwcjdb5nli9w5x2qtzcxjc7i Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5143120 5142694 2026-05-18T15:50:44Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5143120 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Уладзімір Пятровіч Заманскі|2026-05-17T17:40:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Дняпроўскі завулак (Мінск)|2026-05-17T09:04:15Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Гета ў Гарадку (Маладзечанскі раён)|2026-05-17T07:28:13Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Валянцін Куран|2026-05-17T05:38:23Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Літаратурная Беларусь|2026-05-16T20:42:21Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Станіслаў Цывінскі|2026-05-16T10:54:26Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Свята-Георгіеўская царква (Каменюкі)|2026-05-16T10:00:21Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст|2026-05-16T07:21:24Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Эдуард Сцяпанавіч Каляда|2026-05-16T07:07:06Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Максім Салікаў|2026-05-16T06:35:39Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Эдуард Аляксандравіч Яраш|2026-05-16T06:13:29Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Іван Пятровіч Вярцелка|2026-05-15T19:14:40Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Гета ў Езярышчы|2026-05-15T18:44:44Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Дняпроўскі праезд (Мінск)|2026-05-15T12:04:38Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Іванавіч Санталаў|2026-05-15T08:56:25Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксей Фокін|2026-05-15T07:51:01Z|Паўлюк Шапецька}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ki6msgo4d827i3ukqlkmmxx47ox5ozm Юнчжэн 0 755204 5143359 4792937 2026-05-19T08:12:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143359 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Айсіньгёро Іньчжэнь''' ([[дэвіз уладарства]] {{Кітайская|雍正|雍正|Yōngzhèng}} — Юнчжэн — гарманічнае і справядлівае; уласнае імя '''Іньчжэнь''' {{Кітайская|胤禛|胤禛|Yìnzhēn|}}; [[13 снежня]] [[1678]] — [[8 кастрычніка]] [[1735]]) — пяты маньчжурскі ўладар імперыі [[Імперыя Цын|Цын]] (1722—1735). Заняў сталец у саракачатырохгадовым узросце пры крайнім здзіўленні іншых {{нп3|Сыны імператара Кансі|сыноў|ru|Сыновья императора Канси}} ранейшага імператара, бо бацька яго адкрыта ненавідзіў. Ёсць легенда, што адзін з еўнухаў Іньчжэня падрабіў завяшчанне бацькі, злучыў іерогліфы «дзесяць» і «чатыры», такім чынам аказалася, што імперыя завяшчана не чатырнаццатаму сыну {{нп3|Юньці|Іньці|ru|Юньти}}, а чацвёртаму, то-бок Іньчжэню. Супрацьдзеянне радні новы багдахан душыў сілай, і на трынаццаць гадоў стаў фактычна самаўладным кіраўніком імперыі. Кіруючы краінай ён абыходзіў Савет князёў-рэгентаў і саноўнікаў, што абумовіла напружанасць у адносінах з маньчжурскімі князямі імператарскай крыві і ўсім родам [[Айсінь Гёро]]. == Біяграфія == === Навядзенне парадку ў краіне === [[Файл:'The_Unfortunates'_(detail),_ink_and_color_on_paper_by_Chou_Ch'en_(Zhou_Chen),_1516,_Honolulu_Academy_of_Arts.jpg|міні|250px|Прадстаўнік адной з «нізкіх прафесій»]] Іньчжэнь атрымаў у спадчыну ад [[Кансі|Сюанье]] цэнтралізаваную імперыю, моцную армію, адладжаны бюракратычны апарат, адраджэнне эканомікі, поўны скарб, адносны спакой унутры краіны, узмацнелы саюз заваёўнікаў з кітайскімі {{нп3|шэньшы||ru|Шэньши}} і землеўладальнікамі, а таксама другую зацяжную вайну з [[Джунгарскае ханства|Джунгарскім ханствам]]. Аднак пры у гэтай адносна добрай сітуацыі намецілася і небяспечная тэндэнцыя — у пачатку XVIII стагоддзя ў ніжэйшых і сярэдніх слаях «сцяжнага» саслоўя пачаўся працэс разбэшчвання, маньчжурскія салдаты ўсё часцей кідалі занятак земляробствам і вялі паразітычны лад жыцця, задавальняючыся жалаваннем і падачкамі скарбу. Радавыя і малодшыя афіцэры ўсё больш аказваліся ў пазыкавай кабале ў буйных землеўладальнікаў, купцоў і ліхвяроў. Каб спыніць разарэнне ваеннага саслоўя, урад Іньчжэня з 1729 года пайшоў на выкуп прададзеных і закладзеных «сцяжных зямель» за кошт скарбу з наступным перапродажам іх ранейшым уладальнікам. Аднак мала хто з іх змог або захацеў скарыстацца такой магчымасцю. Каб яшчэ больш умацаваць маньчжурскую ўладу і ўніфікаваць падданых імперыі, Іньчжэнь спрабаваў зраўняць у правах дзве катэгорыі насельніцтва — «добрапрыстойны народ» (гэта значыць «чатыры саслоўі» — сяляне, чыноўнікі, рамеснікі і гандляры) і частку «подлага люду», якая адносілася да катэгорыі «нізкіх прафесій». Гэта былі акцёры, цырульнікі, прастытуткі, ніжэйшыя служыцелі прысутных месцаў, {{нп3|даньцзя||ru|Даньцзя}}, а таксама малалікія сацыяльныя групы «адхіленых». Указам 1723 года ім дазвалялася жыць разам з «добрапрыстойным народам», радніцца з ім праз шлюбы і ўдзельнічаць у іспытах на званне {{нп3|шэньшы||ru|Шэньши}}. Тым не менш гэты ўказ не даў чаканых вынікаў, і дыскрымінацыя «нізкіх прафесій» і кастаў захавалася. === Палітыка ідэалогіі і веравызнанняў === Іньчжэнь, як і [[Кансі|Сюанье]], надаваў вялікае значэнне духоўнаму заняволенню кітайцаў, робячы ўпор на «прамыванне мазгоў» і «чыстку думак». Асаблівую ўвагу ён надаваў сістэме «сельскіх гутарак», якую ўсяляк умацоўваў. Да адказных за правядзенне «сельскіх гутарак» былі прыстаўлены па тры-чатыры памочнікі, якія штомесяц змянялі адзін аднаго. Усе сельскія і гарадскія жыхары кожныя два тыдні былі абавязаныя з’яўляцца ў сваю групу на «сумоўе», што строга кантралявалася ўладамі. У 1724 Іньчжэнь выдаў шматслоўныя ўказы, каб умацаваць і пашырыць ролю «свяшчэннага указа» Сюанье 1670 года супраць іншадумцаў. У 1725—1729 гадах адзін за адным адбыліся тры судовыя працэсы над навукоўцамі і літаратарамі. Найбольш крывавай была «справа» ўжо памерлага літаратуразнаўца і медыка [[Люй Люлян]]а, у чыіх працах знайшлі антыманьчжурскія выказванні. Яго труп быў выкапаны з магілы і рассечаны на часткі, а вучні і члены яго сям’і пакараныя. Для сачэння за чыноўнікамі, {{нп3|шэньшы||ru|Шэньши}} і простымі людзьмі была створана разгалінаваная сетка таемных агентаў. Імкнучыся ўзмацніць уплыў [[канфуцыянства]] як ідэалагічнай асновы маньчжурскага ўладарства, Іньчжэнь перайшоў да барацьбы з [[хрысціянства]]м. Пачаліся арышты каталіцкіх місіянераў, ім была забароненая пропаведзь, а ў 1724 годзе адбылося іх выгнанне з Кітая. Гэта быў адзін з важных актаў палітыкі далейшай ізаляцыі краіны ад знешняга свету. Усяго пры Іньчжэне было закрыта больш за 300 хрысціянскіх цэркваў. === Палітыка нацыянальных меншасцей === Па меры выхаду краіны з пасляваеннай разрухі і ўмацавання маньчжурскага рэжыму, Іньчжэнь актывізаваў пачатую яшчэ пры [[Кансі|Сюанье]] палітыку поўнага падпарадкавання некітайскіх народнасцяў бюракратычнаму апарату імперыі. Замена ўскоснага кіравання прамым, захоп зямель абарыгенаў чыноўнікамі, землеўладальнікамі і асабліва кітайскімі перасяленцамі, увядзенне разаральных падаткаў і чынавенскае самавольства паставілі карэннае насельніцтва — [[мяа]], [[Чжуаны|чжуан]], {{нп3|Яа (народ)|яа|ru|Яо (народ)}}, {{нп3|Дун (народ)|дун|ru|Дун (народ)}}, {{нп3|Лі (народ)|лі|ru|Ли (народ)}} — у вельмі цяжкае становішча. З дапамогай сваіх узброеных дружын кітайскія землеўладальнікі і ліхвяры гвалтоўна скуплялі іх землі, адбіралі іх сілай, забіралі мясцовае насельніцтва ў кабалу. Мясцовае насельніцтва падвяргася гвалтоўнай [[Кітаізацыя|кітаізацыі]] і [[Маньчжурызацыя|маньчжурызацыі]]. Бяспраўе, адвольна завышаныя падаткі, гвалт з боку ўладаў і перасяленцаў рэзка абвастрылі сацыяльны і нацыянальны прыгнёт. У раёнах, населеных [[мяа]] і іншымі народнасцямі, цынскія чыноўнікі паводзілі сябе як заваёўнікі. === Знешняя палітыка === [[Файл:Carte_la_plus_generale_et_qui_comprend_la_Chine,_la_Tartarie_Chinoise,_et_le_Thibet_(1734).jpg|міні|250px|Французская карта «Кітая і кітайскай {{нп3|Тартарыя|Тартарыі|ru|Тартария}}» ў эру Юнчжэн]] Пры Іньчжэне былі завершаны чарговыя меры па ўмацаванні паўночных межаў Цынскай імперыі. У сувязі з паступовым засяленнем зямель на поўнач ад [[Вярбовы палісад|Вярбовага палісаду]], у 1726 годзе была ўтворана новая правінцыя — [[Гірын]]. Для абароны гэтых зямель ад мангольскіх качэўнікаў ў пачатку XVIII стагоддзя была створана новая ўмацаваная лінія, якая атрымала назву «Мяжа вярбовых тычын». Для ўстанаўлення мяжы паміж [[Манголія|Халхай]], якая ўвайшла ў склад Цынскай імперыі, і Расійскай імперыяй, у Пекін было адпраўлена пасольства {{нп3|Сава Лукіч Рагузінскі-Уладзіславіч|С. Рагузінскага|ru|Рагузинский-Владиславич, Савва Лукич}}. Пасля цяжкіх перамоў у 1728 годзе быў заключаны [[Кяхцінскі дагавор (1727)|Кяхцінскі дагавор]]. У 1731 годзе ў Маскву і ў 1732 годзе ў Пецярбург прыбылі кітайскія пасольствы ад Іньчжэня. Расія была першай еўрапейскай дзяржавай, якую наведалі кітайскія паслы. Палітыка Іньчжэня ў Манголіі была накіравана на ўзмацненне кантролю над ханамі і князямі. Фактычна, багдахан у Пекіне дзейнічаў як вялікі хан Манголіі. Узмацненне феадальнай раздробненасці Халхі ўмацоўвала ўладу багдахана. === 2-і Цынскі паход у Тыбет === Іньчжэнь узмацняў свой кантроль над [[Тыбет]]ам, хоць у 1723—1727 гадах ажыццявіў адвод цынскіх войск з [[Лхаса|Лхасы]]. З яго завяршэннем у Тыбеце пачалася міжусобіца. Для падаўлення паўстання Іньчжэнь накіраваў у другі паход у Тыбет 15 тысяч салдат з [[Сычуань|Сычуані]], [[Шэньсі]] і [[Юньнань|Юньнані]]. Да іх прыходу спадчынны арыстакрат Паланай са сваёй дзевяцітысячнай арміяй ужо стабілізаваў сітуацыю. Ва ўзнагароду за гэта ён у 1728 годзе атрымаў княскі тытул і права кіравання ўсёй краінай. Для трывалага кантролю над Тыбетам Іньчжэнь пакінуў у Лхасе двух цынскіх міністраў-рэзідэнтаў і тысячны гарнізон. === Заваяванне Цынхая === Паўстанне 1722 года ў саюзным з маньчжурамі княстве ў раёне [[Кукунор]]а паслужыла Іньчжэню падставай для заваявання ў 1724 годзе ўсяго [[Цынхай|Цынхая]]. Супраць размешчанага тут [[Айраты|айрацкага]] аймака Хашоут былі кінуты войскі пад камандаваннем Нянь Гэн’яа і Юэ Чжунцы. Хашоуты былі разгромлены, страцілі 80 тысяч забітымі і некалькі дзясяткаў тысяч палоннымі. Цынскія войскі захапілі каласальную колькасць галоў жывёлы і іншых трафеяў. Тэрыторыя [[Цынхай|Цынхая]] была далучана да [[Імперыя Цын|Цынскай імперыі]], а астатнія хашоуты падзелены на некалькі аймакаў і падпарадкаваны намесніку ў [[Сінін]]е. Тым самым значна аслаблена [[Джунгарскае ханства]], якое страціла адзін з чатырох аймакаў. === Вайна з Джунгарскім ханствам === У 1729 годзе аднавілася вайна паміж Цынскай імперыяй і Джунгарскім ханствам. Цынскае камандаванне імкнулася захапіць аймак Джунгар, сцягнуўшы да раёна [[Ілі-Казахская аўтаномная акруга|Ілі]] буйныя сілы пад камандаваннем Фуэрданя і іншых военачальнікаў. Тут айраты разбілі адну з наступаючых цынскіх калон блізу горада [[Хоўд|Кобда]]. У 1731 годзе ўдарныя сілы джунгарскага ўладара {{нп3|Галдан-Цэрэн|Галдан-Цэрэна|ru|Галдан-Цэрэн}} пачалі вялікі паход у Халху. У шэрагу бітваў яны разбілі маньчжурскія войскі і конніцу халхаскіх князёў. Для адбіцця гэтага націску Іньчжэнь сабраў велізарныя сілы. У 1733 годзе ў вырашальнай бітве на берагах ракі Архон блізу храма {{нп3|Эрдэні-Дзу||ru|Эрдэни-Дзу}} айрацкая армія пацярпела паражэнне і пачала адступленне. У барацьбе з Джунгарскім ханствам цынскі ўрад разлічваў на дапамогу Расійскай імперыі, у тым ліку на выкарыстанне супраць [[Айраты|айратаў]] конніцы {{нп3|Калмыцкае ханства|калмыцкага хана|ru|Калмыцкое ханство}} Аюкі, які качаваў у [[Паволжа|Паволжы]]. Аднак кітайскія пасольствы 1713—1714 і 1731—1732 гадоў у Расію не ўцягнулі Пецярбург у айрата-кітайскую вайну. Гэтая вайна нанесла вялікія страты цынскаму скарбу. У 1734 годзе Іньчжэнь вымушаны прыняць прапанову {{нп3|Галдан-Цэрэн|Галдан-Цэрэна|ru|Галдан-Цэрэн}} і пачаць мірныя перамовы, якія зацягнуліся на некалькі гадоў. === Абсалютызацыя імператарскай улады === Прыход да ўлады сумніўным шляхам і стан варожасці з імператарскім родам вымушалі Іньчжэня ствараць апарат кіравання, незалежны ад маньчжурскай арыстакратыі. У 1730 годзе, пад зручнай прычынай больш аператыўнага кіраўніцтва ваеннымі дзеяннямі супраць джунгараў, быў створаны ваенны штаб (''Цзіньцзіфан'') — часовая ваенна-адміністрацыйная ўстанова. Пасля 1732 года яна было пераўтворана ў ваенны савет (''Цзюньцзічу'') — вышэйшы дзяржаўны орган, які быў непасрэдна пры імператары і не падпарадкоўваўся Савету князёў-рэгентаў і саноўнікаў. Сканцэнтраваўшы ў сваіх руках усе асноўныя ваенныя і грамадзянскія справы кіравання, ваенны савет ператварыўся ва ўрад, цалкам залежны ад імператара і ўзначалены ім. Скінуўшы з сябе кантроль маньчжурскай арыстакратыі, імператарская ўлада стала ў поўнай меры абсалютнай. Іньчжэнь паступова здымаў абмежаванні на заняццё кітайцамі адказных пастоў у верхнім эшалоне ўлады. Ужо з 1719 года пасады намеснікаў і ваенных губернатараў у стратэгічна важных правінцыях [[Шаньсі]] і [[Шэньсі]] было дазволена займаць кітайскім ваенным, прылічаным да «сцяжных» войскаў, а з 1732 года на гэтыя пасады маглі прызначацца манголы і «нясцяжныя» кітайцы. Такая палітыка яшчэ больш узмацніла нянавісць маньчжурскай арыстакратыі да Іньчжэня. Іньчжэнь памёр у 1735 годзе пры дзіўных абставінах; ёсць версія, што быў атручаны. Спадкаваў яму чацвёрты сын — [[Цяньлун|Хунлі]], які кіраваў пад дэвізам «Цяньлун». == Сям’я == * Бацька: імператар [[Кансі|Сюанье]] * маці: Імператрыца Сяагунжэнь, Удовая імператрыца Жэньшоу === Жонкі === # '''Імператрыца Сяацзінсянь''' (孝敬憲皇后), дачка Фіяньгу з роду Уланара # '''Імператрыца Сяашэнсянь''' (孝聖憲皇后), дачка Лінчу з роду Нюхулу # Высакародная жонка імператара Дуншу, дачка Нянь Сяліна — генерал-губернатара [[Хугуан]]а # Высакародная жонка імператара Чуньі з роду Гэн # Жонка Цзі з роду Лі # Жонка Цянь з роду Лю # Наложніца Мау з роду Сун # Каштоўная спадарыня У === Сыны === # Хунхуэй (弘暉)，вялікі князь Дуань # Хунъюнь (弘昀), памёр маладым # Хуншы (弘時) # [[Цяньлун|Хунлі]] (弘曆), стаў імператарам # Хунчжоу (弘晝), вялікі князь Хэ # Хунпань (弘昐), памёр маладым # Хунчжань (弘瞻), удзельны князь Го # Фухэ (福宜), памёр маладым # Фухуэй (福惠), вялікі князь Хуай # Фупэй (福沛), памёр маладым {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БіЭ|Юн-чжен|[[Веселовский, Николай Иванович|Веселовский Н. И.]]}} * ''Непомнин О. Е.'' [http://www.vostlit.ru/KartNotSerial/kart126.htm История Китая: Эпоха Цин. XVII — начало XX века] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080303041016/http://www.vostlit.ru/KartNotSerial/kart126.htm |date=3 сакавіка 2008 }}. — М.: Восточная литература, 2005. — ISBN 5-02-018400-4 {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Імператары дынастыі Цын]] 7zw57yr68vstfmajtlnyrrff0tzqb3a Юрыдычны факультэт БрДУ імя А. С. Пушкіна 0 767561 5143376 4790552 2026-05-19T08:57:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143376 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Юрыдычны факультэт | арыгінал = | вну = [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = 1996 | закрыты = | дэкан = Марыя Уладзіміраўна Варакуліна | размяшчэнне = {{BLR}}, 224016, г. Брэст, [[бульвар Касманаўтаў (Брэст)|бульвар Касманаўтаў]], 21 | адрас = | каардынаты = | сайт = [https://www.brsu.by/faculty-of-law] }} '''Юрыдычны факультэт''' [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна]] быў створаны ў 1996 годзе. На факультэце вядзецца падрыхтоўка спецыялістаў па спецыяльнасці першай ступені вышэйшай адукацыі: 6-05-0421-01 «Правазнаўства» і 6-05-0412-02 «Бізнес-адміністраванне». На другой ступені вышэйшай адукацыі (магістратура) падрыхтоўка ажыццяўляецца па спецыяльнасцях 7-06-0421-01 «Юрыспрудэнцыя» і 7-06-0311-01 «Эканоміка». == Кафедры == * Грамадзянска-прававых дысцыплін * Тэорыі і гісторыі дзяржавы і права * Філасофіі і эканомікі == Спасылкі == * [https://www.brsu.by/faculty-of-law Юрыдычны факультэт БрДУ імя А. С. Пушкіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240626133655/https://www.brsu.by/faculty-of-law |date=26 чэрвеня 2024 }}. {{БрДУ імя А.С. Пушкіна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Юрыдычны факультэт БрДУ імя А. С. Пушкіна}} [[Катэгорыя:1996 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1996 годзе]] [[Катэгорыя:Факультэты БрДУ імя А. С. Пушкіна]] [[Катэгорыя:Юрыдычныя факультэты|БрДУ імя А. С. Пушкіна]] 832sdrt09oxwk2taeytm0crr774yial Шыйкавая гніль цыбулі 0 771055 5143143 4819628 2026-05-18T17:14:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143143 wikitext text/x-wiki [[Файл:Botrytis_allii_5365841_SMPT.jpg|міні|250px|Пашкоджаная [[цыбуля рэпчатая]]]] [[Файл:Botrytis_allii_a2_(1).jpg|міні|250px|Цыбуліна з гніллю]] [[Файл:Botryis_allii_a1.jpg|міні|250px|Пашкоджаная цыбуліна]] [[Файл:Botrytis_allii_(2).jpg|міні|250px|Заражэнне спорамі {{bt-bellat|Ботрытыс цыбульны{{!}}ботрысам цыбульным|Botrytis allii}} і {{bt-bellat||Botrytis aclada}} на мёртвым пяры цыбулі]] '''Шыйкавая гніль цыбулі'''<ref name="ЭПБ">{{Крыніцы/ЭПБ|5|Шыйкавая гніль цыбулі}}. — С. 401—402</ref> — грыбковае захворванне, якое пашкоджвае [[Цыбуля рэпчатая|рэпчатую цыбулю]], [[часнок]] і [[Цыбуля-парэй|цыбулю-парэй]]<ref name=":0">Selim&nbsp;Kryczyński, Zbigniew&nbsp;Weber (red.), ''Fitopatologia'', t. 2. ''Choroby roślin uprawnych'', Poznań: Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2011, s. 377, 378, ISBN&nbsp;978-83-09-01077-7</ref>. Выклікаецца 7 відамі [[Аскаміцэты|аскаміцэтаў]]<ref name="alliumnet">{{Cite web|url=http://www.alliumnet.com/images/Onion%20Botrytis%20Diagnostic%20Guide%20-%20PHP%20Nov%202007.pdf|title=Detection and Identification of Botrytis Species Associated with Neck Rot, Scape Blight, and Umbel Blight of Onion}}</ref>. Найбольш значныя: {{bt-bellat||Botrytis aclada}}, {{bt-bellat|ботрытыс цыбульны|Botrytis allii}}, {{bt-bellat||Ciborinia allii}}<ref name=":0" /> і {{bt-bellat||Botryotinia squamosa}}<ref>Gerard&nbsp;Meudec,&nbsp;Jean-Yves&nbsp;Prat,&nbsp;Denis&nbsp;Retournard:&nbsp;''Choroby i szkodniki warzyw''.&nbsp;Warszawa&#x3A;&nbsp;Oficyna Wydawnicza «Delta W-Z». ISBN&nbsp;83-7175-543-0</ref>. == Узнікненне і шкоднасць == Шыйкавая гніль — адна з самых распаўсюджаных і шкодных хвароб цыбулі. Сустракаецца ва ўсіх раёнах вырошчвання рэпчатай цыбулі, часнаку і цыбулі-парэй, але найбольшы эканамічны ўрон наносіць у рэгіёнах з умераным кліматам. Доўгатэрміновае дажджлівае надвор’е, спрыяльнае для [[Патаген|хваробатворных мікраарганізмаў,]] можа выклікаць страты ўраджаю на некалькі дзясяткаў працэнтаў. Гэта таксама выклікае вялікія страты на насенных плантацыях цыбулі<ref name=":0" />. == Сімптомы == Заражэнне раслін звычайна адбываецца на сельскагаспадарчых палях. На рэпчатай цыбулі з’яўляюцца светлыя расплывістыя плямы, а адміраючыя пёры накрывае шэры споравы налёт<ref name="alliumnet"/>. Аднак часта сімптомы захворвання выяўляюцца толькі ў перыяд захоўвання [[Цыбуліна|цыбулін]]. Яны пачынаюць гніць, іх лускавінкі становяцца карычневымі і мяккімі, а на паверхні з’яўляецца шэры, пылісты налёт [[Споры|спор]] і чорныя [[Склероцый|склероцыі]]. На насенных плантацыях моцнае заражэнне прыводзіць да гібелі ўсіх суквеццяў. Часам заражэнне частковае, насенне ўтвараецца, але яно заражанае і непрыдатнае для пасева<ref name=":0" />. У сховішчах хвароба хутка развіваецца і распаўсюджваецца, прыводзячы да поўнага загнівання цыбулін<ref name="ogrodek">{{Cite web|url=http://www.e-ogrodek.pl/choroby_roslin/szara-plesn-cebuli-zgnilizna-szyjki-cebuli-3144.html|title=Szara pleśń cebuli, zgnilizna szyjki cebuli|url-status=dead}}</ref>. == Эпідэміялогія == Узбуджальнікі хваробы зімуюць у выглядзе [[Міцэлій|міцэлія]] і склероцыяў на раслінных рэштках, што засталіся ў глебе пасля ўборкі ўраджаю. Яны могуць выжываць у глебе некалькі гадоў. У гэты час яны вырабляюць канідыяльныя споры, якія заражаюць маладыя высаджаныя цыбуліны або праросткі з пасяўнога насення. Яны пранікаюць у асноўным праз механічныя пашкоджанні або праз праколы і ранкі, нанесеныя насякомымі, што харчуюцца цыбулінамі і расадай. Усходы, прарослыя з заражанага насення, заражаюцца з самага пачатку росту<ref name=":0" />. Развіццю ўзбуджальнікаў спрыяе працяглае дажджлівае надвор’е. Для {{bt-bellat||Botrytis aclada}} і'' {{bt-bellat|Ботрытыс цыбульны{{!}}ботрытыса цыбульнага|Botrytis allii}} аптымальная тэмпература — 20&nbsp;°C, для {{bt-bellat||Ciborinia alni}} — 15 °C<ref name=":0" />. == Меры прафілактыкі і барацьбы == Важнейшым спосабам абароны з’яўляецца абмежаванне крыніц інфекцыі шляхам [[Севазварот|чаргавання раслін]] кожныя 3-4 гады, пасеву здаровага насення, пасадцы незаражаных цыбулін і выдаленні раслінных рэшткаў. Сабраныя цыбуліны трэба сушыць па-за апрацоўванага поля. Усе цыбуліны з сімптомамі заражэння неабходна выдаліць, паколькі яны стануць крыніцай інфекцыі для здаровых цыбулін у сховішчы. Насаджэнні хімічна абараняюць апырскваннем [[Фунгіцыды|фунгіцыдамі]]<ref name=":0" />. Даказана, што асноўнай крыніцай ўзбуджальніка з’яўляецца заражанае насенне. У 1973 годзе было выяўлена, што 71 % наяўнага ў продажы насеннага матэрыялу было заражана, і інфекцыя захоўвалася больш за тры гады ў захоўваным насенні<ref>Maude, R. B.; Presly, A. H. (1977). «Neck rot (Botrytis allii) of bulb onions». Annals of Applied Biology. 86 (2): 163—180.</ref>. Камерцыйна даступнае ў цяперашні час насенне апрацоўваецца пратручваннем. За 3 дні да ўборкі плантацыю апырскваюць прэпаратам Амістар 250 SC, які значна зніжае загніванне лука ў сховішчы<ref name="ogrodek"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-08-13}} [[Катэгорыя:Грыбковыя захворванні раслін]] [[Катэгорыя:Захворванні цыбулі]] nxpabe0a11qrwyzzahm3rq7pb2ee9eh Джэніфер Конелі 0 778953 5143039 4889649 2026-05-18T12:05:37Z Feeleman 163471 5143039 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Конелі}} {{Кінематаграфіст}} '''Джэніфер Лін Конелі''' ({{lang-en|Jennifer Lynn Connelly}}; нар. {{ДН|12|12|1970}}, Кейра, Нью-Ёрк, [[ЗША]]) — амерыканская актрыса. У кіно здымаецца з дзяцінства, але вядомасці дабілася з выхадам фільмаў «Цёмны горад» (1998), «Рэквіем па мары» (2000), «[[Гульні розуму]]» (2001), за апошні з якіх яна атрымала ўзнагароды «[[Оскар]]», [[BAFTA]] і «[[Залаты глобус]]» у катэгорыі «Найлепшая актрыса другога плана», а таксама намінацыю на [[прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША|прэмію Амерыканскай Гільдыі кінаакцёраў]] у катэгорыі «Найлепшая актрыса». Яна таксама вядома сваімі ролямі ў карцінах пад назвамі «[[Халк (фільм)|Халк]]» (2003), «Дом з пяску і туману» (2003), «[[Крывавы дыямент]]» (2006), «Як малыя дзеці» (2006), «Дзень, калі Зямля спынілася» (2008), «Абяцаць — не значыць ажаніцца» (2009) і «Топ Ган: Мэверык» (2022). З 2005 года актрыса з’яўляецца паслом у галіне правоў чалавека ў арганізацыі Amnesty International. На працягу ўсёй кар’еры ўключалася рознымі часопісамі, у тым ліку People, Time, Vanity Fair і Esquire, у спіс самых прыгожых жанчын планеты. == Крыніцы == {{Крыніцы}}{{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Конелі Джэніфер}} 2017hf1nwu9vt3awdmowt5fcpmtzv6i 5143040 5143039 2026-05-18T12:07:59Z Feeleman 163471 +[[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]]; +[[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]]; +[[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5143040 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Конелі}} {{Кінематаграфіст}} '''Джэніфер Лін Конелі''' ({{lang-en|Jennifer Lynn Connelly}}; нар. {{ДН|12|12|1970}}, Кейра, Нью-Ёрк, [[ЗША]]) — амерыканская актрыса. У кіно здымаецца з дзяцінства, але вядомасці дабілася з выхадам фільмаў «Цёмны горад» (1998), «Рэквіем па мары» (2000), «[[Гульні розуму]]» (2001), за апошні з якіх яна атрымала ўзнагароды «[[Оскар]]», [[BAFTA]] і «[[Залаты глобус]]» у катэгорыі «Найлепшая актрыса другога плана», а таксама намінацыю на [[прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША|прэмію Амерыканскай Гільдыі кінаакцёраў]] у катэгорыі «Найлепшая актрыса». Яна таксама вядома сваімі ролямі ў карцінах пад назвамі «[[Халк (фільм)|Халк]]» (2003), «Дом з пяску і туману» (2003), «[[Крывавы дыямент]]» (2006), «Як малыя дзеці» (2006), «Дзень, калі Зямля спынілася» (2008), «Абяцаць — не значыць ажаніцца» (2009) і «Топ Ган: Мэверык» (2022). З 2005 года актрыса з’яўляецца паслом у галіне правоў чалавека ў арганізацыі Amnesty International. На працягу ўсёй кар’еры ўключалася рознымі часопісамі, у тым ліку People, Time, Vanity Fair і Esquire, у спіс самых прыгожых жанчын планеты. == Крыніцы == {{Крыніцы}}{{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Конелі Джэніфер}} [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] r133alc4q6s2aaig74y6sojyp4ax52h Эдвард Артуравіч Горват 0 783733 5143211 5096872 2026-05-18T19:19:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143211 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эдвард Артуравіч Горват''' ({{ДН|||1866}} — {{ДС|||1935}}) — буйны прадпрымальнік у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], уладальнік Нараўлянскага маёнтка дваран [[род Горватаў|Горватаў]]. == Біяграфія == Сын [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). Скончыў у 1889 годзе Рыжскае політэхнічнае вучылішча са ступенню агранома. У 1890 годзе стаў членам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]. У 1897—1901 гады быў дэпутатам дваранства Мазырскага, у 1901—1917 гады — Рэчыцкага павета Мінскай губерні. У 1903 годзе атрымаў у спадчыну нараўлянскі маёнтак. Яшчэ пры жыцці бацькі Эдвард Горват у 1890-я гады правёў новыя будаўнічыя мерапрыемствы па ўпрыгожванні [[Нараўлянская сядзіба|палаца]] ў [[Нароўля|Нароўлі]], а асабліва маштабныя пераўтварэнні ў маёнтку праводзіліся ў 1902—1914 гады. Гісторык Андрэй Раюк адзначае, што менавіта Эдвард Горват канчаткова ператварыў маёнтак Нароўля з былой феадальнай латыфундыі ў значны капіталістычны індустрыяльны цэнтр Мінскай губерні. У 1913 годзе непадалёк палаца ён пабудаваў [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку]] (выраблялі [[мармелад]], карамель, [[пасціла|пасцілу]], [[павідла]], [[джэм]] і сочыва), а ў 1914 годзе ў Расійскай імперыі была зарэгістравана гандлёвая марка «Горват». Абсталяванне для фабрыкі было набыта ў [[Варшава|Варшаве]], [[Кіеў|Кіеве]], [[Масква|Маскве]], дастаўлена ў Нароўлю па рацэ і ўстаноўлена ў новых будынках. На прадпрыемствах Горвата працавалі як мясцовыя наёмныя работнікі, так і замежныя спецыялісты ([[немцы]]). Паводле Мечыслава Ялавецкага, Эдвард Горват належаў да найбліжэйшых супрацоўнікаў кіраўніка МТСГ [[Эдвард Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]]. У канцы 1917 года ў сувязі з рэвалюцыйнымі падзеямі кандытарская вытворчасць была спынена, затым уладанні Горватаў нацыяналізаваны савецкай уладай без кампенсацыі. == Сям’я == [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|left|thumb|Аляксандра Горват, Эдвард Горват, Станіслаў Ваньковіч на балконе палаца ў Нароўлі падчас вяселля, 1916 год.]] Жонка — Ядвіга Аляксандраўна Аскерка — была дачкой [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аляксандра Уладзіслававіча Аскеркі]], кіраўніка паўстання 1863 года. Іх дзеці — Данііл-Аляксандр Горват памёр у маладым узросце ў горадзе Хельсінкі, дачка — Аляксандра Горват была замужам за Станіславам Станіслававічам Ваньковічам (малодшым). == Літаратура == * ''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nezabyvaemye-avtografy-zhizni/ Незабываемые автографы жизни]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 4 кастрычніка 2025. — № 40. — С. 8. * ''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/pamyat-o-predkah-zhivet-dolshe-nas/?ysclid=mgdhxmicg2195580080 Память о предках живет дольше нас]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 20 верасня 2025. — № 38. — С. 10. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки: сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск: РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * {{артыкул | аўтар = [[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]. | загаловак = «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства | арыгінал = | спасылка = https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf | мова = | адказны = Бел. гос. пед. універсітэт им. М. Танка ; редкол. В. В. Тугай (отв. ред.) [и др.]. | аўтар выдання = | выданне = Европа : актуальные проблемы этнокультуры : материалы VIII Междунар. науч.-теорет. конф., г. Минск, 22 декабря 2014 г. | тып = | месца = {{Мн.}} | выдавецтва = Минский государственный ПТК полиграфии | год = 2015 | выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 190—191 | isbn = | issn = }} * ''Jałowiecki, M.'' U Edwarda Woyniłłowicza / M. Jałowiecki // Wiadomości. — Londyn, 1958. — № 18. — S. 2. {{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Горват Эдвард Артуравіч}} [[Катэгорыя:Горваты|Эдвард Артуравіч]] p0oxuahu6xm0rv6tlokampy6eq5iah3 Міястэнічны сіндром Ламберта — Ітана 0 789906 5143097 5013657 2026-05-18T14:33:38Z Pabojnia 135280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 5143097 wikitext text/x-wiki {{Хвароба}} '''Сіндром Ламберта-Ітана''' ('''Міястэнічны сіндром Ламберта — Ітана''', '''МСЛІ,''' '''LEMS''') — гэта рэдкае аутаімунные захворванне, звязанае з парушэннем нервова-мышачнай перадачы, з прычыны выпрацоўкі антыцелаў да патэнцыял-залежных кальцыевых каналаў<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=В.В. Пономарев|загаловак=Аутоиммунные заболевания в неврологии|выдавецтва=Беларуская навука|год=2010|старонкі=205-209|старонак=259|isbn=978-985-08-1134-9|isbn2=}}</ref>. Захворванне характарызуецца слабасцю ягадзічных і сцегнавых цягліц, птозам, дызартрыяй, парушэннем зроку і перыферычнымі парэстэзіямі. Каля 60 % пацыентаў з LEMS маюць злаякаснае анкалагічнае захворванне (у прыватнасці драбнацэлявы [[рак лёгкага]]), таму і разглядаецца ў асноўным як паранеапластычны сіндром. Захворванне падрабязна было вывучана ў 1965 годзе Эдвардам '''Ламбертам''' і Лі '''Ітанам.''' == Эпідэміялогія == Дадзенае захворванне сустракаецца толькі ў 3—4 чалавек на 1 мільён насельніцтва. У 67 % выпадкаў захворванне прадстаўлена пухліннай формай, аднак, сустракаецца і аутаімунная форма МСЛІ, якая часта асацыюецца з іншымі аутаімуннымі захворваннямі ([[цукровы дыябет]], рэўматоідны артрыт, сістэмная чырвоная ваўчанка і інш.)<ref>{{Cite web|url=https://sibac.info/conf/medicine/i/82187|title=МИАСТЕНИЧЕСКИЙ СИНДРОМ ЛАМБЕРТА-ИТОНА: РЕДКОЕ АУТОИММУННОЕ ЗАБОЛЕВАНИЕ, АССОЦИИРУЮЩЕЕСЯ С РАКОМ {{!}} sibac.info|publisher=sibac.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826122234/https://sibac.info/conf/medicine/i/82187|archive-date=2019-08-26|access-date=2019-08-26}}</ref>. == Патагенез == У аснове патагенезу захворвання ляжыць выпрацоўка аўтаантыцелаў, трыгерам якіх часцей з’яўляецца пухлінны працэс у арганізме. Даказана, што драбнацэлявы рак лёгкага мае антыгены падобныя па структуры з халінергічнымі тэрміналамі нейронаў. З прычыны перакрыжаваных імуналагічных рэакцый выпрацоўваецца шырокі спектр антыцелаў да патэнцыйна залежных кальцыевых каналаў, лакалізаваных ў прэсінаптычнай мембране [[сінапс]]а. Аўтаантыцелы парушаюць механізм вызвалення ацэтылхаліну ў сінаптычную шчыліну, што прыводзіць да блакады правядзення імпульсу. У літаратуры адзначаны выпадкі выпрацоўкі антыцелаў да бялку сінаптатагмін-1, які адказвае за экзацытоз кальцыевых рэцэптараў, і прэсінаптычнай мускарынавым (M1) ацэтылхалінавым рэцэптарам, якія ўзмацняюць халінергічную перадачу<ref name=":0"/>. == Клінічная карціна == Захворваннем часцей пакутуюць мужчыны старэйшыя за 45 гадоў. Асноўнымі сімптомамі захворвання з’яўляюцца слабасць і падвышаная стамляльнасць цягліц праксімальных аддзелаў канечнасцяў і тулава, якія прыводзяць да своеасаблівай «качынай хадзе». Пазней можа далучыцца слабасць у дыстальных аддзелах канечнасцяў, а таксама ў ступнях. Тыповым сімптомамі для дадзенага захворвання з’яўляюцца сенсарная полінеўрапатыя і прагрэсавальная вегетатыўная дысфункцыя. Праявы сэнсарнай полінеўрапатыі наступныя: болі ў нагах, гіпатрафія цягліц канечнасцяў, зніжэнне рэфлексаў, парэстэзіі, гіпестэзіі. Да вегетатыўных парушэнняў адносяцца зніжэнне салівацыі і потаадлучэння, якія прыводзяць да сухасці слізістых абалонак рота, вачэй і скуры, паслабленне эрэктыльнай функцыі. == Дыягностыка == Дыягностыка захворвання ўключае ў сябе наступныя этапы: * Аналіз клінічнай карціны; * Фізікальны агляд; * Абследаванні на выключэнні пухліннага працэсу любой лакалізацыі; * Сералагічны аналіз крыві на наяўнасць антыцелаў да патэнцыйна залежных кальцыевых каналаў; * Электраміяграфія. == Дыферэнцыяльная дыягностыка == Дыферэнцыяльную дыягностыку праводзяць з наступнымі захворваннямі: * Міястэнія Гравіс; * Хвароба Шегрэна; * Паліміёзіт; * Міяпатыі эндакрыннага або метабалічнага генезу. == Лячэнне == Найбольш паспяховым лячэннем дадзенага захворвання з’яўляецца ранні пачатак лячэння анкапаталогіі. Прызначаюць хіміятэрапію і імунасупрэсары (метатрэксат). Пасля выключэння ракавага працэсу прызначаюць сімптаматычнае лячэнне. Найбольш эфектыўным сродкам лячэння халінергічных парушэнняў з’яўляецца гуанідын, аднак, дадзены прэпарат мае мноства пабочных эфектаў<ref name=":0"/>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-07-09}} s70lj0343z9aqdnzie2cknbjpba8hwt Эдуард Эдуардавіч Жакевіч 0 790883 5143236 5023021 2026-05-18T20:42:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143236 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{цёзкі2|Жакевіч}} '''Эдуард Эдуардавіч Жакевіч''' (нар. {{ДН|10|12|1940}}, [[Мінск]]) — беларускі [[мастак-графік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 10 снежня 1940 года ў [[Мінск]]у<ref>Жакевіч Эдуард Эдуардавіч // Беларуская кніжная графіка : [Альбом / Аўт. уступ. арт. і склад. [[М. І. Ганчароў|М.І.Ганчароў]]. — Мн. : Беларусь, 1987. — 223 с. — Загал. і ч. тэксту парал.: бел., рус., англ., фр., ням., ісп. — Бібліягр.: с. 223. — 4500 экз. — 9 р.</ref>. З 1945 года жыў і вучыўся ў [[Смаргонь|Смаргоні]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.shliah.by/news/obshhestvo/news42857.html?PAGEN_2=1314|title=Каляндар юбілейных дат на 2025 год|website=www.shliah.by|access-date=2025-08-13|url-status=dead}}</ref>. У 1972 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]]<ref name=":1">{{Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|BY-SEK-256346}}</ref>. Выкладаў у [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут|Беларускім дзяржаўным тэатральна-мастацкім інстытуце]]. Член [[Беларускі саюз дызайнераў|Беларускага саюза дызайнераў]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Працуе ў галіне [[графічны дызайн|графічнага дызайну]]<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Жакевіч Эдуард Эдуардавіч // Беларуская кніжная графіка : [Альбом / Аўт. уступ. арт. і склад. [[М. І. Ганчароў|М.І.Ганчароў]]. — Мн. : Беларусь, 1987. — 223 с. — Загал. і ч. тэксту парал.: бел., рус., англ., фр., ням., ісп. — Бібліягр.: с. 223. — 4500 экз. — 9 р. * Жакевіч Эдуард Эдуардавіч // Беларуская кніжная графіка 1960―1990-х гадоў / [[М. Р. Баразна]] ; [мастак М. Р. Баразна]. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2001. — 207 с. : іл. ; 22 см. — Рэзюмэ на англійскай мове. — Бібліяграфія: с. 195―197. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 985-11-0201-6</nowiki> {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жакевіч Эдуард Эдуардавіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза дызайнераў]] rtubr5rizq48lelqlimorvnqh09uzky Шклоўскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей 0 791333 5143069 5129451 2026-05-18T14:01:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143069 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Шклоўскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей |арыгінал = |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = Магілёўская вобласць |CoordScale = |профіль = комплексны |заснаваны = 27 чэрвеня 1990 |дата адкрыцця = |падпарадкаваны = аддзел культуры [[Шклоўскі райвыканкам|Шклоўскага райвыканкама]] |месцазнаходжанне= 213010, [[Магілёўская вобласць]], г. [[Шклоў]], вул. Савецкая, 46 |наведвальнікі = |фонд = 1016 (2001)<ref name=":0">{{Крыніцы/Музеі Беларусі|Шклоўскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей}}</ref> |агульная плошча = 226,3 м²<ref name=":0" /> |выставачная плошча= 170 м²<ref name=":0" /> |плошча запаснікаў = 25,2 м²<ref name=":0" /> |дырэктар = |тэлефон = +375 2239 99905, +375 2239 93200<ref name=":2"/> |адкрыты = 9:00-18:00, штодня<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=http://shklov.museum.by/|title=Учреждение культуры «Шкловский районный историко-краеведческий музей»|website=Учреждение культуры «Шкловский районный историко-краеведческий музей»|access-date=2025-08-23|archive-date=3 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503070955/http://shklov.museum.by/|url-status=dead}}</ref> |спасылка = |Commons = }} '''Шклоўскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей''' — комплексны гісторыка-краязнаўчы музей у горадзе [[Шклоў|Шклове]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Размешчаны па адрасе [[Савецкая вуліца (Шклоў)|вуліца Савецкая]], 69<ref name=":2" />. Музей адкрыты для наведвальнікаў штодня, праводзяцца [[Экскурсія|экскурсіі]] па пастаяннай экспазіцыі<ref name=":2" />. Музей падпарадкаваны аддзелу культуры [[Шклоўскі райвыканкам|Шклоўскага райвыканкама]]<ref name=":0" />. У склад раённага гісторыка-краязнаўчага музея ўваходзяць два філіялы: [[Дом-музей Пятра Алейнікава]] ў вёсцы Крывель і музей працоўнай і баявой славы «Сельгастэхніка» ў Шклове<ref name=":2" />. [[Катэгорыя:Музеі Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Гісторыка-краязнаўчыя музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Шклова]] == Гісторыя == Музей Заснаваны [[27 чэрвеня]] [[1990]] года паводле рашэння № 6 [[Шклоўскі райвыканкам|Шклоўскага райвыканкама]]<ref name=":0" />. Станам на [[2001]] год асноўны фонд музея налічваў 1016 прадметаў. Агульная плошча будынка складала 226,3 м², з іх 170 м² займала экспазіцыйна-выставачная, а 25,2 м² — плошча пад захаванне фондаў<ref name=":0" />. Афіцыйнае адкрыццё адбылося толькі [[1 верасня]] [[2007]] года<ref name=":2" />. == Экспазіцыя музея == Пастаянная экспазіцыя «Шклоўшчына з найстаражытнейшых часоў да сучаснасці» мае 7 раздзелаў: * «Найстаражытнейшая гісторыя Шклоўшчыны» * «Сярэднявечная гісторыя горада». У раздзеле адлюстраваныя адметнасці, якія меў [[Шклоў]], на працягу сваёй гісторыі ён тройчы змяняў месцазнаходжанне, на кожным этапе свайго развіцця меў. * «Эпоха [[Сямён Гаўрылавіч Зорыч|Зорыча]] ў Шклове» * «Шклоўскае мястэчка ў XIX стагоддзі» * «Шклоўшчына ў перыяд войнаў і ліхалеццяў пачатку XX стагоддзя» * «[[Вялікая Айчынная вайна]]» зала пасляваеннай і сучаснай гісторыі Шклоўшчыны. У экспазіцыі прадстаўлена матэрыяльная культура і гаспадарчая дзейнасць насельніцтва Шклоўшчыны. Выкарыстоўваюцца такія музейныя формы, як [[Макет|макеты]], [[Дыярама|дыярамы]], [[Інсаляцыя|інсталяцыі]]. Экспазіцыйныя раздзелы суправаджаюцца падрабязнымі дакументамі і [[Фотаздымак|фотаздымкамі]], асабістымі рэчамі і іншымі прадметамі. Найстаражытнейшы і ўнікальны экспанат — зуб [[Мамант|маманта]] (150 тыс. гадоў). Больш за 200 каштоўных прадметаў упрыгожваюць раздзел сярэднявечнай гісторыі. Сярод іх — [[Нацельны крыж|нацельны крыжык]] XI ст., [[Медальён (упрыгажэнне)|медальён]] XII ст., [[Манета|манеты]] XII—XIII стст., [[Упрыгажэнне|упрыгажэнні]] XI—XII стст., [[Кераміка|керамічныя вырабы]] XIV—XVII стст. Асобна вылучаецца калекцыя [[Бязмен|бязменаў]], глінянага [[Посуд|посуду]], прадметаў працы і «мяккай этнаграфіі». У вітрынах і на подыумах можна ўбачыць сімвалы [[Савецкі час|савецкай эпохі]], на стэндах — фотаздымкі вядомых землякоў: [[Герой Сацыялістычнай Працы|герояў Сацыялістычнай працы]], артыстаў, палітычных дзеячаў, паэтаў і пісьменнікаў, педагогаў, вайскоўцаў і вучоных. Завяршаюць экспазіцыю матэрыялы па найноўшай гісторыі Шклова<ref name=":2" />. == Фонды музея == Фонды складаюцца з 15 калекцый. Кожная з іх уключае як тыпавыя, так і ўнікальныя прадметы. Найбольш значная — [[Археалогія|археалагічная]] калекцыя<ref name=":2" />. Сярод унікальных экспанатаў: зуб маманта (150—120 тыс. гадоў да н. э.), [[фібула]] (Х ст.), [[Падвеска (упрыгажэнне)|падвеска]]-[[амулет]] у выглядзе коніка (XI—XII стст.), літы [[нацельны крыж]] (XII ст.), [[энкалпіён]] (XII—XIII стст.), [[гаршковая кафля]] з клеймам герба [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]] «Дзіўны звер» (XVI ст.), медальён са святымі (XVII ст.) і іншыя<ref name=":2" />. Ёсць вялікая калекцыі [[Баністыка|баністыкі]], [[Нумізматыка|нумізматыкі]], [[Фалерыстыка|фалерыстыкі]]. Сабрана калекцыя дакументаў 1918 г., надрукаваных на паперы фабрыкі «[[Спартак (папяровая фабрыка)|Спартак]]» у тыпаграфіі [[КЛАЗ|КЛАЗа]]<ref name=":2" />. Таксама прадстаўлена вялікая калекцыя фотадакументаў: [[Фотаздымак|фотаздымкі]] з салона Снытко (канец XIX — пачатак XX стст.), а таксама фота з асабістага архіва кінаакцёра [[Пётр Мартынавіч Алейнікаў|П. М. Алейнікава]]<ref name=":2" />. == Навуковая і астветніцкая дзейнасць == Музей даследуе гісторыю Шклоўшчыны ад старажытных часоў (археалогія) да сучаснасці. Асаблівая ўвага надаецца перыяду [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Археалагічныя калекцыі, якія налічваюць тысячы адзінак, дазваляюць рэканструяваць замкавую культуру Шклова XVI—XVII стст., ганчарную вытворчасць з эпохі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] і пазней<ref name=":2" />. Даследуюцца старонкі гісторыі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскай]] культуры Шклова XVIII—XIX стст., падзеі [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], савецкі перыяд. Дзякуючы пошукаваму атраду «Мемарыял» па-новаму вывучаюцца падзеі [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ([[Дняпроўскі рубеж|Дняпроўскі рубеж 1941 г.]], [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыя]], [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскі рух]])<ref name=":2" />. Музей займаецца даследаваннем матэрыяльнай і духоўнай культуры рэгіёна, арганізуе і выдае матэрыялы [[Навуковая канферэнцыя|навукова-практычных канферэнцый]] і семінараў, а таксама ўдзельнічае ў міжнародных і абласных сустрэчах<ref name=":2" />. Традыцыйна ў музеі праводзяцца раённыя краязнаўчыя чытанні імя [[Міхаіл Фёдаравіч Ільюшэнка|М. Ф. Ільюшэнкі]], [[Семінар|семінары]] і [[Практыкум|практыкумы]]<ref name=":2" />. Праводзяцца інтэрактыўныя музейныя заняткі для дзяцей: «Па слядах маманта», «Масленіца», «Светлае свята Калядаў», «Вітаем у музеі!», «У свеце грошай», «Эпоха Зорыча ў Шклове», «Сем шклоўскіх цудаў» і іншыя. Штогод для школьнікаў праводзяцца тэматычныя інтэлектуальныя гульні «Разумнікі і разумніцы: шклоўскі варыянт»<ref name=":2" />. Штогод [[12 ліпеня]] у філіяле «Дом-музей П. Алейнікава» ў в. Крывель адзначаецца свята святых Пятра і Паўла<ref name=":2" />. На базе музея дзейнічаюць: Беларускае добраахвотнае грамадскае аб’яднанне па ахове гісторыка-культурнай спадчыны Шклоўшчыны; пошукавы атрад «Мемарыял»; навукова-творчае аб’яднанне «Ведай і любі свой край»<ref name=":2" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Музеі Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Гісторыка-краязнаўчыя музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Шклова]] == Літаратура == * {{Крыніцы/Музеі Беларусі|Шклоўскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Гісторыка-краязнаўчыя музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Шклова]] [[Катэгорыя:1990 год у Беларусі]] swddhfo9rryelxydmu98jowch4sjnb8 Шымон Сакагучы 0 793182 5143148 5103839 2026-05-18T17:29:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143148 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Шымон Сакагучы''' ({{lang-ja|坂口志文}}; {{ВД-Прэамбула|references=0}}) — японскі імунолаг. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 2025 года за фундаментальнае адкрыццё гена [[Foxp3]]. == Біяграфія == У 1976 годзе скончыў [[Кіёцкі ўніверсітэт]], у 1982 годзе абараніў дысертацыю. Ва ўніверсітэце Айці ў Нагоі займаўся пошукамі Т-супрэсіўных клетак. У 1980-х гадах вылучыў Т-клеткі і ўвёў іх эксперыментальным мышам без тымусу, што дазволіла зразумець ролю Т-клетак. Працаваў таксама даследчыкам ва Універсітэце Джонса Хопкінса ў 1983—1987 гадах і ў Стэнфардскім універсітэце ў 1987—1995 гадах. У 1995 годзе стаў кіраўніком дэпартамента імунапаталогіі ў Такійскім сталічным інстытуце геранталогіі. У 1995 годзе ім быў знойдзены бялок з Т-лейкацытаў. З 2011 года працуе ў Кіёцкім універсітэце. Адзін з кіраўнікоў фірмы RegCell, якая займаецца Т-клеткамі. У 2025 годзе атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне. == Узнагароды == * [[Прэмія Крафарда]] (2017)<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.crafoordprize.se/prizesawarded/polyarthritis.4.2f692b3510dbfce339680009422.html|title=Polyarthritis - Crafoordprize|publisher=www.crafoordprize.se|archive-url=https://web.archive.org/web/20180423033946/http://www.crafoordprize.se/prizesawarded/polyarthritis.4.2f692b3510dbfce339680009422.html|archive-date=2018-04-23|access-date=2017-10-01|url-status=live}}</ref> сумесна з [[Фрэд Рамсдэл|Фрэдам Рамсдэлам]] і [[Аляксандр Рудзенскі|Аляксандрам Рудзенскім]]. * Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне (2025) == Сям’я == * Жонка Норыка Сакагуці, таксама імунолаг. == Сачыненні == * [https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/430394/Strazhi_immunnoy_sistemy Вартавыя імуннай сістэмы] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://www.isniweb.org/congress/profile/shimon-sakaguchi/ Інфармацыя з сайта Міжнароднага саюза імунолагаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251007042609/https://www.isniweb.org/congress/profile/shimon-sakaguchi/ |date=7 кастрычніка 2025 }} * [http://www.ifrec.osaka-u.ac.jp/en/laboratory/experimentalimmunology/principal.htm Osaka University Immunology Frontier Research Center] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160524160026/http://www.ifrec.osaka-u.ac.jp/en/laboratory/experimentalimmunology/principal.htm |date=24 мая 2016 }} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сакагучы Шымон}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта]] 7lfp9ofsiyjup0e0oox1wwa4u9foqv7 Пратэсты ў Малдове (2022–2023) 0 793817 5143151 5050028 2026-05-18T17:45:10Z ~2026-29898-06 168348 5143151 wikitext text/x-wiki {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Пратэсты ў Малдове (2022—2023) | месца = {{Сцягафікацыя|Малдова}} | выява = [[Выява:Protest organizat de Partidul ȘOR, la Președinția Republicii Moldova - 2 octombrie 2022.png|300пкс]] | дата = [[18 верасня]] [[2022]] года — [[19 чэрвеня]] [[2023]] года | прычыны = Рост цэн на прыродны газ і інфляцыя | мэты = Адстаўка прэзідэнта [[Мая Санду|Маі Санду]],<br>Адстаўка ўрада,<br>Роспуск парламента,<br>Датэрміновыя выбары,<br>Змена курсу Рэспублікі Малдова на паляпшэнне адносін з [[Расія]]й | вынік = Адстаўка ўрада [[Наталля Гаўрыліца|Наталлі Гаўрыліцы]],<br>Прызначэнне [[Дарын Рэчан|Дарына Рэчана]] новым прэм’ер-міністрам 16 лютага 2023 года,<br>Афіцыйнае змяненне дзяржаўнай мовы Малдовы з румынскай на малдаўскую 23 сакавіка 2023 года,<br>Завочнае асуджэнне [[Ілан Шор|Ілана Шора]] на 15 гадоў пазбаўлення волі па абвінавачанні ў хабарніцтве 13 красавіка 2023 года,<br>Перамога Яўгеніі Гуцул ад партыі «[[Шор (партыя)|Шор]]» на выбарах башкана Гагаузіі ў 2023 годзе,<br>З’яўленне Партыі Адраджэння як прашораўскага адколу ПСРМ,<br>Забарона [[Шор (партыя)|партыі Шор]] 19 чэрвеня 2023 года. | метады = [[Мітынг|Дэманстрацыі]],<br>[[Пратэст]]ы | бок1 = [[File:Logo of the ȘOR Party.png|20px]] [[Шор (партыя)|Партыя «Шор»]]<br>[[Файл:Logo of the Party of Communists of the Republic of Moldova.svg|20px]] [[ПКРМ]]<br>[[Файл:Logo of the Party of Socialists of the Republic of Moldova.svg|20px]] [[ПСРМ]] | бок2 = {{Сцяг Малдовы}} [[Мая Санду]] }} 18 верасня 2022 года ў сталіцы [[Малдова|Малдовы]], [[Кішынёў|Кішынёве]], пачаліся пратэсты з патрабаваннем адстаўкі празаходняга ўрада краіны<ref>{{Cite web|url=https://ziare.com/proteste-chisinau/proteste-chisinau-manifestantii-cer-demisia-maiei-sandu-1766470|title=Proteste violente la Chișinău. Manifestanții au cerut demisia Maiei Sandu|website=Ziare.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.digi24.ro/stiri/externe/moldova/protestele-mai-lungi-de-4-ore-si-blocarea-drumurilor-publice-interzise-in-rep-moldova-dupa-o-luna-de-manifestatii-antiguvernamentale-2117523|title=Protestele mai lungi de 4 ore și blocarea drumurilor publice, interzise în Rep. Moldova după o lună de manifestații antiguvernamentale|website=www.digi24.ro}}</ref> на фоне росту цэн на прыродны газ і [[Інфляцыя|інфляцыі]], часткова выкліканых [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайной ва Украіне]] . Арганізатарам пратэстаў выступіла прарасійская [[Шор (партыя)|партыя «ШОР»]]. Падчас пратэстаў журналісты выявілі, што партыя прапаноўвала некаторым пратэстоўцам грашовыя выплаты за ўдзел у мітынгах. Партыя «ШОР» таксама прапаноўвала ўсім удзельнікам пратэсту бясплатны праезд да сталіцы<ref name="автоссылка12">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://newsmaker.md/rus/novosti/shor-priznal-chto-daet-protestuyuschim-dengi-na-proezd-i-na-edu-pleval-ya-na-vashu-prokuraturu/|title=Шор признал, что дает протестующим деньги «на проезд и на еду»: «Плевал я на вашу прокуратуру»|author=Ольга Гнаткова|website=NewsMaker|date=2022-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425203358/https://newsmaker.md/rus/novosti/shor-priznal-chto-daet-protestuyuschim-dengi-na-proezd-i-na-edu-pleval-ya-na-vashu-prokuraturu/|archive-date=2023-04-25|access-date=2023-04-25|url-status=live}}</ref><ref name=":02" /> на сродкі, прадастаўленыя [[Ілан Шор|Іланам Шорам]], алігархам і лідарам партыі «ШОР», які ўцёк з краіны праз абвінавачванні ў карупцыі<ref name=":32" />. == Храналогія == === 2022 год === ==== Верасень ==== * 18 верасня каля 20 000 чалавек прынялі ўдзел у акцыі пратэсту ў Кішынёве, патрабуючы адстаўкі празаходняга ўрада. ==== Кастрычнік ==== * 13 кастрычніка ўлады Рэспублікі Малдова прынялі рашэнне забараніць правядзенне сходаў, якія блакуюць поласы руху, транспартныя артэрыі або пад’ездныя шляхі да дзяржаўных устаноў на працягу тыдня, дазволіўшы гэта толькі ў выхадныя дні максімум на чатыры гадзіны. * 14 кастрычніка ў цэнтры [[Сталіца|сталіцы]] прайшла шматлікая акцыя пратэсту супраць мер, прынятых уладамі, у выніку якой былі затрыманыя 4 чалавекі. * 18 кастрычніка расійскі «Нацыянальна-вызваленчы рух» распачаў у [[Гагаузія|Гагаузіі]] кампанію з мэтай «прызнання незаконным [[Распад СССР|распаду Савецкага Саюза]] і аднаўлення межаў былога [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]] ў адпаведнасці з вынікамі Другой сусветнай вайны». * 26 кастрычніка 2022 года [[Міністэрства фінансаў ЗША]] ўвяло санкцыі супраць [[Ілан Шор|Ілана Шора]] і [[Уладзімір Георгіевіч Плахатнюк|Уладзіміра Плахатнюка]] за іх сувязі з расійскім урадам<ref>{{Cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy1049|title=Treasury Targets Corruption and the Kremlin's Malign Influence Operations in Moldova|website=U.S. Department of the Treasury|archive-url=https://web.archive.org/web/20221107083608/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy1049|archive-date=7 November 2022|access-date=7 November 2022|url-status=live}}</ref>. ==== Лістапад ==== * 6 лістапада больш за 50 000 прыхільнікаў партыі «ШОР» прынялі ўдзел у пратэсце ў сталіцы Кішынёве, зноў патрабуючы адстаўкі празаходняга ўрада і правядзення датэрміновых выбараў. * 8 лістапада ўрад Рэспублікі Малдова абвясціў, што звярнуўся ў Канстытуцыйны суд з просьбай ініцыяваць працэдуру забароны малдаўскай партыі «ШОР» у сувязі з меркаваным прасоўваннем ёй замежных інтарэсаў і нападам на нацыянальны суверэнітэт і незалежнасць<ref>{{Cite web|lang=ro-RO|url=https://p.dw.com/p/4JCka|title=Ministrul Justiției declanșează mecanismul de interzicere a partidului "Șor"|first=Vitalie|last=Călugăreanu|website=[[Deutsche Welle]]|date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215030547/https://www.dw.com/ro/ministrul-justi%C8%9Biei-declan%C8%99eaz%C4%83-mecanismul-de-interzicere-a-partidului-%C8%99or/a-63682592|archive-date=15 February 2023|access-date=2022-11-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://eadaily.com/ru/news/2022/11/08/posledniy-akkord-oppozicii-minyust-moldavii-iniciiroval-zapret-partii-shor|title=Последний аккорд оппозиции: Минюст Молдавии инициировал запрет партии "Шор"|website=EurAsia Daily|date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109030332/https://eadaily.com/ru/news/2022/11/08/posledniy-akkord-oppozicii-minyust-moldavii-iniciiroval-zapret-partii-shor|archive-date=9 November 2022|access-date=2022-11-09|url-status=live}}</ref>. * 13 лістапада тысячы антыўрадавых пратэстоўцаў вярнуліся на вуліцы Кішынёва. ==== Снежань ==== * 7 снежня [[Ілан Шор]] звярнуўся да прэзідэнта [[Мая Санду|Маі Санду]] з просьбай вылучыць яго кандыдатуру на пасаду [[прэм’ер-міністр Малдовы|прэм’ер-міністра Малдовы]]<ref>{{Cite web|url=https://stiri.md/article/politica/ilan-sor-se-vrea-prim-ministru-al-r-moldova|title=Ilan Șor se vrea prim-ministru al R. Moldova|website=stiri.md|archive-url=https://web.archive.org/web/20221211091711/https://stiri.md/article/politica/ilan-sor-se-vrea-prim-ministru-al-r-moldova|archive-date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://replicamedia.md/ro/article/4MnkpOkww/video-fugarul-ilan-sor-face-apel-presedintei-sandu-sa-demita-guvernul-sa-fie-numit-prim-ministru-si-isi-inainteaza-propriul-business-plan-de-salvare-a-moldovei-de-saracie.html|title=VIDEO/ Fugarul Ilan Șor face apel președintei Sandu să demită Guvernul, să fie numit prim-ministru și își înaintează propriul business plan de "salvare a Moldovei de sărăcie"|website=Replica Media|archive-url=https://web.archive.org/web/20221211091711/https://replicamedia.md/ro/article/4MnkpOkww/video-fugarul-ilan-sor-face-apel-presedintei-sandu-sa-demita-guvernul-sa-fie-numit-prim-ministru-si-isi-inainteaza-propriul-business-plan-de-salvare-a-moldovei-de-saracie.html|archive-date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|url-status=live}}</ref>. * 11 снежня ў Кішынёве адбылася новая антыўрадавая акцыя пратэсту, ініцыяваная Партыяй будаўніцтва дома ў Еўропе (PACE)<ref>[https://moldova1.md/p/891/duminica-cu-protest-la-chisinau-simpatizantii-pace-au-pichetat-sediul-ambasadei-sua-delegatiei-ue-si-pas Duminică cu protest, la Chișinău. Simpatizanții PACE au pichetat sediul Ambasadei SUA, Delegației UE și PAS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230115235141/https://moldova1.md/p/891/duminica-cu-protest-la-chisinau-simpatizantii-pace-au-pichetat-sediul-ambasadei-sua-delegatiei-ue-si-pas|date=15 January 2023}}.</ref>. * 15 снежня расследаванне «Orheileaks» выявіла сувязі паміж пратэстоўцамі партыі «ШОР» і ўніянісцкім актывістам Уладам Білецкім. Апошні адмаўляў сваю сувязь з пратэстоўцамі. * 18 снежня Партыя сацыялістаў Рэспублікі Малдова (ПСРМ) арганізавала пратэст ва [[Унгень|Унгенах]]<ref>[https://agora.md/stiri/111360/psrm-organizeaza-proteste-la-ungheni-deputati-si-activisti-la-fata-locului PSRM organizează proteste la Ungheni: Deputați și activiști, la fața locului] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230215030552/https://agora.md/stiri/111360/psrm-organizeaza-proteste-la-ungheni-deputati-si-activisti-la-fata-locului|date=15 February 2023}}.</ref>. * 19 снежня вяшчанне шасці малдаўскіх тэлеканалаў, звязаных з Іланам Шорам (Prime TV, RTR Moldova, Accent TV, NTV Moldova, TV6 і Orhei TV), было часова прыпынена па абвінавачванні ў прарасійскай прапагандзе і распаўсюджванні ілжывай інфармацыі пра вайну паміж Расіяй і Украінай<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.ro/articole/sase-televiziuni-interzise-temporar-in-republica-moldova-pentru-transmiterea-de-i|title=Șase televiziuni interzise temporar, în Republica Moldova, pentru transmiterea de informații incorecte despre războiul din Ucraina|website=euronews.ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213143438/https://www.euronews.ro/articole/sase-televiziuni-interzise-temporar-in-republica-moldova-pentru-transmiterea-de-i|archive-date=13 February 2023|access-date=13 February 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.libertatea.ro/stiri/6-posturi-de-televiziune-din-republica-moldova-au-ramas-fara-licenta-de-emisie-pe-peioada-starii-de-urgenta-4383391|title=Șase posturi TV din Republica Moldova, acuzate de legături cu oligarhi cercetați penal, au rămas fără licență de emisie|first=Andrei|last=Stan|website=Libertatea|date=16 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229214753/https://www.libertatea.ro/stiri/6-posturi-de-televiziune-din-republica-moldova-au-ramas-fara-licenta-de-emisie-pe-peioada-starii-de-urgenta-4383391|archive-date=29 December 2022|access-date=14 February 2023|url-status=live}}</ref>. Каналы працягнулі вяшчанне на іншых платформах. === 2023 год === ==== Студзень ==== * 25 студзеня некалькі журналістаў прыпыненых тэлеканалаў на чале з Аляксеем Лунгу правялі акцыю пратэсту ў [[Бухарэст|Бухарэсце]], патрабуючы ўмяшання румынскіх уладаў для перамоваў з уладамі Малдовы аб аднаўленні дзеяння ліцэнзій на вяшчанне прыпыненых каналаў. На наступны дзень, 26 студзеня, журналісты правялі акцыю пратэсту каля будынка [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]] ў [[Страсбур]]ы. У той жа дзень расійскія дэпутаты Леанід Калашнікаў і Святлана Журава папярэдзілі, што намеры Малдовы [[Рух за аб'яднанне Румыніі і Малдовы|аб’яднацца з Румыніяй]], а затым уступіць у [[НАТА]], прывядуць да яе знішчэння<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnews.ro/stiri-international-26038500-chisinaul-amenintat-din-nou-regimul-moscova-repetarea-scenariului-ucrainean-romania-cea-mai-inapoiata-tara-din-nato.htm|title=Chișinăul, amenințat din nou de regimul de la Moscova cu "repetarea scenariului ucrainean"/ "România, cea mai înapoiată țară din NATO"|website=www.hotnews.ro}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.intellinews.com/russian-lawmakers-warn-moldova-s-nato-aspirations-may-lead-to-its-destruction-267920/|title=Russian lawmakers warn Moldova's Nato aspirations may lead to its destruction|date=25 January 2023}}</ref>. * 26 студзеня сотні пенсіянераў з ліку прыхільнікаў партыі «ШОР» правялі ў чацвер акцыю пратэсту каля прэзідэнцкага палаца, патрабуючы адстаўкі Маі Санду<ref>{{Cite web|url=https://www.infotag.md/populis-ru/304380/|title=(VIDEO) PROTEST AL VÂRSTNICILOR ÎN CENTRUL CHIȘINĂULUI, CARE AU CERUT DEMISIA PREȘEDINTELUI|website=Infotag.md|date=26 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127061059/https://www.infotag.md/populis-ru/304380/|archive-date=27 January 2023|access-date=27 January 2023|url-status=live}}</ref>. ==== Люты ==== * 2 лютага міністр замежных спраў Расіі [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргей Лаўроў]] заявіў, што Малдова можа напаткаць лёс Украіны (г.зн.падвергнуцца нападу з боку Расіі), калі прэзідэнт Малдовы Мая Санду, якая мае румынскае грамадзянства, захоча [[Рух за аб'яднанне Румыніі і Малдовы|аб’яднання Малдовы з Румыніяй]] і ўступлення ў НАТА<ref>{{Cite web|url=https://www.g4media.ro/lavrov-propagandistul-sef-al-rusiei-lanseaza-noi-amenintari-la-adresa-moldovei-occidentul-vrea-sa-transforme-republica-moldova-in-urmatoare-ucraina-despre-maia-sandu-are-cetatenie-romana-si-este.html|title=Lavrov, propagandistul-șef al Rusiei, lansează noi amenințări la adresa Moldovei: Occidentul vrea să transforme Republica Moldova în următoare Ucraină / Despre Maia Sandu: Are cetățenie română și este pregătită să se unească cu România|date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230205132420/https://www.g4media.ro/lavrov-propagandistul-sef-al-rusiei-lanseaza-noi-amenintari-la-adresa-moldovei-occidentul-vrea-sa-transforme-republica-moldova-in-urmatoare-ucraina-despre-maia-sandu-are-cetatenie-romana-si-este.html|archive-date=5 February 2023|access-date=13 February 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/stiri/international/serghei-lavrov-spune-ca-occidentul-vrea-sa-transforme-moldova-in-viitoarea-ucraina-maia-sandu-este-dispusa-la-orice.html|title=Lavrov: Occidentul vrea să transforme Moldova în "viitoarea Ucraină", iar Maia Sandu este "nerăbdătoare să intre în NATO"|website=Stirileprotv.ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20230205184601/https://stirileprotv.ro/stiri/international/serghei-lavrov-spune-ca-occidentul-vrea-sa-transforme-moldova-in-viitoarea-ucraina-maia-sandu-este-dispusa-la-orice.html|archive-date=5 February 2023|access-date=13 February 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.romaniajournal.ro/politics/lavrov-threatens-again-the-republic-of-moldova-it-could-become-the-next-ukraine/|title=Lavrov threatens again the Republic of Moldova: It could become the next Ukraine|date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230205132418/https://www.romaniajournal.ro/politics/lavrov-threatens-again-the-republic-of-moldova-it-could-become-the-next-ukraine/|archive-date=5 February 2023|access-date=13 February 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.novinite.com/articles/218696/Lavrov%3A+Moldova+could+be+the+next+Ukraine|title=Lavrov: Moldova could be the next Ukraine|website=www.novinite.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230205132419/https://www.novinite.com/articles/218696/Lavrov%3A+Moldova+could+be+the+next+Ukraine|archive-date=5 February 2023|access-date=13 February 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://spotmedia.ro/stiri/eveniment/rusia-ameninta-moldova-va-deveni-urmatoarea-ucraina-maia-sandu-este-dispusa-la-orice|title=Rusia amenință Moldova: Va deveni următoarea Ucraină. Maia Sandu este dispusă la orice! UPDATE Replică de la Chișinău|date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230205132422/https://spotmedia.ro/stiri/eveniment/rusia-ameninta-moldova-va-deveni-urmatoarea-ucraina-maia-sandu-este-dispusa-la-orice|archive-date=5 February 2023|access-date=13 February 2023|url-status=live}}</ref>. <!--* Pe 9 februarie, președintele ucrainean [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Volodimir Zelenski]] a declarat în [[Еўрапейскі парламент|Parlamentul European]] că serviciile secrete ucrainene au descoperit un plan de răsturnare a actualei conduceri moldovenești și înlocuirea acesteia cu una pro-rusă. El a mai declarat că aceste planuri au fost transmise guvernului Republicii Moldova.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ro/zelenski-rusia-vrea-s%C4%83-distrug%C4%83-republica-moldova/a-64654973|title=Zelenski: "Rusia vrea să distrugă Republica Moldova" &#124; DW &#124; 09.02.2023|website=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213123545/https://www.dw.com/ro/zelenski-rusia-vrea-s%C4%83-distrug%C4%83-republica-moldova/a-64654973|archive-date=13 February 2023|access-date=13 February 2023|url-status=live}}</ref> Rusia a negat orice acuzație.<ref>{{Cite web|url=https://mariustuca.ro/article-64972.html|title=Kremlin: "nu există niciun plan de destabilizare a Republicii Moldova"|website=mariustuca.ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215030551/https://mariustuca.ro/article-64972.html|archive-date=15 February 2023|access-date=14 February 2023|url-status=live}}</ref> * Pe 10 februarie, guvernul Republicii Moldova și-a dat demisia din cauza crizei în desfășurare. * Pe 13 februarie, Maia Sandu a anunțat un plan violent al Rusiei, cu atacuri teroriste și luări de ostatici, pentru a răsturna guvernului condus de [[Партыя «Дзеянне і салідарнасць»|PAS]].<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnews.ro/stiri-esential-26079544-video-maia-sandu-anunta-plan-violent-rusiei-atacuri-luari-ostatici-pentru-subminarea-republicii-moldovei-care-strategia-moscovei.htm|title=VIDEO Maia Sandu anunță un plan violent al Rusiei, cu atacuri și luări de ostatici, pentru subminarea Republicii Moldovei / Care ar fi strategia Moscovei|website=www.hotnews.ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213123543/https://www.hotnews.ro/stiri-esential-26079544-video-maia-sandu-anunta-plan-violent-rusiei-atacuri-luari-ostatici-pentru-subminarea-republicii-moldovei-care-strategia-moscovei.htm|archive-date=13 February 2023|access-date=13 February 2023|url-status=live}}</ref> Irina Vlah, guvernatorul Găgăuziei, a pretins că «Maia Sandu caută scuze pentru a transforma Moldova într-un [[stat polițienesc]]».<ref>{{Cite web|url=https://timpul.md/articol/irina-vlah-o-ataca-dur-pe-maia-sandu.html|title=Irina Vlah o atacă dur pe Maia Sandu|website=Timpul.md|date=13 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215030554/https://timpul.md/articol/irina-vlah-o-ataca-dur-pe-maia-sandu.html|archive-date=15 February 2023|access-date=14 February 2023|url-status=live}}</ref> * Pe 16 februarie, un nou guvern condus de [[Дарын Рэчан|Dorin Recean]] a depus jurământul. Noul premier a declarat că neutralitatea Moldovei nu va proteja țara de vreo agresiune militară.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ro/premierul-dorin-recean-la-%C3%AEnvestire-neutralitatea-nu-ne-ap%C4%83r%C4%83-%C3%AEn-caz-de-agresiune/a-64731567|title=Premierul Dorin Recean la învestire: "Neutralitatea nu ne apără în caz de agresiune"|website=DW.COM|date=February 16, 2023}}</ref> * Pe 19 februarie, sute de protestatari<ref>{{Cite web|url=https://ziare.com/republica-moldova/republica-moldova-chisina-proteste-pro-rusi-partidul-sor-1789821|title=Au început protestele prorușilor din Partidul Șor, la Chișinău. Mii de oameni au fost aduși cu autobuzele din toată țara pentru a destabiliza guvernul|website=Ziare.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stiripesurse.ro/scene-incredibile-la-chisinau-mii-de-sustinatori-ai-rusiei-au-iesit-in-strada-si-protesteaza-video_2798835.html|title=Scene incredibile la Chișinău: mii de susținători ai Rusiei au ieșit în stradă și protestează/ Video|website=Stiri pe surse}}</ref> [[Русафілія|pro-ruși]] au luat parte la un protest din capitala Chișinău, încă odată cerând demisia guvernului pro-occidental.<ref>{{Cite web|url=https://www.mediafax.ro/externe/proteste-masive-la-chisinau-putin-forteaza-o-lovitura-de-stat-impotriva-maiei-sandu-21622771|title=Proteste la Chișinău. Putin forțează o lovitură de stat împotriva Maiei Sandu|website=Mediafax.ro}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://moldova.europalibera.org/a/protest-antiguvernamental-la-chișinău/32278188.html|title=Protest antiguvernamental la Chișinău|first=Alexandru|last=Bordian|date=19 February 2023}}</ref> În ciuda faptului că Marina Tauber, liderul protestelor, a negat orice legătură cu autoritățile ruse, unii protestatari au cerut intervenția militară a Rusiei în Moldova și aderarea sa la Rusia. Politicianul ucrainean Mihailo Podolyak a pretins că Rusia încearcă să organizeze o [[Дзяржаўны пераварот|lovitură de stat]] în Moldova.<ref>{{Cite web|url=https://ziare.com/oficial/inalt-oficial-ucraina-rusia-vrea-sa-preia-puterea-moldova-1789810|title=Înalt oficial din Ucraina despre o presupusă lovitură de stat la Chișinău: "Rusia vrea să preia puterea în Republica Moldova" nu "cu tancuri", ci cu "bandiți"|website=Ziare.com}}</ref> Numeroși alți oameni au organizat un contraprotest, mărșăluind cu steaguri ale [[Сцяг Румыніі|României]] și NATO.<ref>{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/stiri/international/protest-organizat-de-fortele-pro-ruse-la-chisinau-opt-autobuze-au-adus-manifestanti-din-balti-video.html|title="Marele" miting al pro-rușilor de la Chișinău s-a încheiat după doar o oră și jumătate, cu lansarea unor porumbei|website=Stirileprotv.ro}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nordnews.md/la-chisinau-s-a-organizat-un-contraprotest-oamenii-au-venit-cu-drapele-ale-romaniei-si-nato/|title=La Chișinău s-a organizat un contraprotest. Oamenii au venit cu drapele ale României și NATO|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219163922/https://nordnews.md/la-chisinau-s-a-organizat-un-contraprotest-oamenii-au-venit-cu-drapele-ale-romaniei-si-nato/|archive-date=2023-02-19|access-date=2023-03-18}}</ref> În aceeași zi, premierul Moldovei [[Дарын Рэчан|Dorin Recean]] a cerut să se pună capăt prezenței militare ruse în Transnistria și o reunificare pașnică a Moldovei și Transnistriei. [[Дзмітрый Сяргеевіч Пяскоў|Dmitri Peskov]], secretarul de presă al președinelui rus [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Vladimir Putin]], a pretins că actuala conducere a Moldovei provoacă o isterie [[Русафобія|anti-Rusia]].<ref>{{Cite web|url=https://moldova.europalibera.org/a/peskov-răspunde-la-declarațiile-lui-recean-despre-demilitarizarea-transnistriei-/32279428.html|title=Peskov răspunde la declarațiile lui Recean despre demilitarizarea Transnistriei|website=moldova.europalibera.org}}</ref> Deputatul rus Serghei Mironov, liderul partidului [[Doar o Rusie — Pentru Adevăr]], care are o relații apropiate cu [[Партыя сацыялістаў Рэспублікі Малдова|socialiștii din Moldova]], a amenințat cu un atac militar al Rusiei dacă Moldova intră în Transnistria;<ref>{{Cite web|url=https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/noul-premier-al-republicii-moldova-cere-demilitarizarea-transnistriei-si-evacuarea-trupelor-rusesti-din-regiune-2257037|title=Noul premier al Republicii Moldova cere "demilitarizarea Transnistriei" și evacuarea trupelor rusești din regiune|website=www.digi24.ro}}</ref> de asemena a pretins că aderarea Transnistriei la Moldova este un [[Вялікая Румынія|vis]] al naționaliștilor româno-moldoveni.<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnews.ro/stiri-international-26091752-deputat-rus-ameninta-republica-moldova-extinderea-operatiunii-speciale-timp-sustine-ucraina-vrea-ocupe-depozitele-armament-din-cobasna.htm|title=Un deputat rus amenință Republica Moldova cu extinderea "operațiunii speciale", în timp ce susține că Ucraina vrea să "ocupe" depozitele cu armament din Cobasna|website=www.hotnews.ro}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.profit.ro/povesti-cu-profit/vecini/deputatul-serghei-mironov-liderul-partidului-pro-kremlin-rusia-justa-ameninta-chisinaul-cu-invazia-operatiunea-militara-speciala-ar-putea-fi-extinsa-si-in-moldova-replica-de-peste-prut-21023143|title=Un deputat rus, lider de partid pro-Kremlin, amenință Republica Moldova cu invazia. Replica Chișinăului|website=Profit.ro}}</ref> * Pe 21 februarie, președintele rus [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Vladimir Putin]] a revocat decretul care a susținut suveranitatea Moldovei în rezolvarea conflictului Transnistrean.<ref>{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/02/22/Russia-s-Putin-cancels-decree-underpinning-Moldova-sovereignty-in-separatist-conflict|title=Russia's Putin cancels decree underpinning Moldova sovereignty in separatist conflict|website=Al Arabiya English|date=22 February 2023}}</ref> În aceeași zi, premierul [[Дарын Рэчан|Dorin Recean]] a declarat că Rusia a încercat să preia [[Міжнародны аэрапорт Кішынёў|Aeroportul Chișinău]] sub controlul său, pentru a aduce diversioniști ruși și pro-ruși să răstoarne guvernul Republicii Moldova.<ref>{{Cite web|url=https://suspilne.media/392831-premer-moldovi-pidtverdiv-slova-zelenskogo-pro-plani-rf-zahopiti-aeroport-kisineva-dla-perekidanna-vijskovih/|title=Прем'єр Молдови визнав загрозу російської атаки на Кишинів|website=Суспільне}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/stiri/international/premierul-dorin-recean-rusia-a-incercat-sa-preia-aeroportul-chisinau-exista-mai-multe-scenarii-de-destabilizare-a-moldovei.html|title=Premierul Dorin Recean: Rusia a încercat să preia Aeroportul Chișinău. Există mai multe scenarii de destabilizare a Moldovei|website=Stirileprotv.ro}}</ref> * Pe 27 februarie, Wizz Air a anunțat că suspendă toate zborurile din și dinspre [[Міжнародны аэрапорт Кішынёў|Aeroportul Chișinău]], din cauza îngrijorilor cu privire la securitate legate de creșterea tensiunilor cu Rusia. Majoritatea rutelor au fost relocate la Aeroportul Iași din România.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/wizz-air-suspends-flights-to-moldova-over-security-concerns/a-64837335|title=Wizz Air suspends flights to Moldova over security concerns – DW – 02/28/2023|website=[[Deutsche Welle]]}}</ref>--> ==== Сакавік ==== * 2 сакавіка Парламент Рэспублікі Малдова прагаласаваў за змяненне дзяржаўнай мовы з [[Малдаўская мова|малдаўскай]] на румынскую. Гэтая ідэя была падтрымана кіроўнай партыяй «[[Партыя «Дзеянне і салідарнасць»|Дзеянне і салідарнасць]]» і падвергнулася рэзкай крытыцы з боку [[Блок камуністаў і сацыялістаў|Блока камуністаў і сацыялістаў]]<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnews.ro/stiri-esential-26117106-video-imbranceli-scandal-parlamentul-chisinau-limba-moldoveneasca-dispare-din-toate-legile-republicii-moldova.htm|title=VIDEO Îmbrânceli și scandal în Parlamentul de la Chișinău / "Limba moldovenească" dispare din toate legile Republicii Moldova|website=www.hotnews.ro}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://moldova.europalibera.org/a/decizie-cu-sc%C3%A2ntei-limba-moldoveneasc%C4%83-va-fi-%C3%AEnlocuit%C4%83-cu-limba-rom%C3%A2n%C4%83-%C3%AEn-legisla%C8%9Bie-/32296458.html|title=Decizie cu scântei: "limba moldovenească" va fi înlocuită cu "limba română" în legislație|date=March 2, 2023}}</ref>. Гэтае рашэнне таксама падтрымала [[Акадэмія навук Малдовы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.zdg.md/stiri/stiri-sociale/ar-pune-capat-infinitelor-discutii-inutile-asm-sustine-initiativa-deputatilor-pas-pentru-substituirea-in-textul-legilor-r-moldova-a-sintagmei-limba-moldoveneasca/|title="Ar pune capăt infinitelor discuții inutile". AȘM susține inițiativa deputaților PAS pentru substituirea în textul legilor R. Moldova a sintagmei "limba moldovenească" cu sintagma "limba română"|date=28 February 2023}}</ref>. У той жа дзень Парламент Рэспублікі Малдова прыняў рэзалюцыю, у якой асудзіў [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскае ўварванне ва Украіну 2022 года]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mediafax.ro/politic/parlamentul-republicii-moldova-condamna-invazia-militara-rusa-in-ucraina-21658714|title=Parlamentul Republicii Moldova condamnă invazia militară rusă în Ucraina|website=Mediafax.ro}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://romanialibera.ro/la-zi/parlamentul-republicii-moldova-condamna-invazia-rusa-in-ucraina/|title=Parlamentul Republicii Moldova condamnă invazia rusă în Ucraina|website=România Liberă}}</ref>. [[Марыя Захарава|Марыя Захаравa]], прэс-сакратар МЗС Расіі, заклікала Малдову адмовіцца ад «[[Русафобія|русафобскай]] рыторыкі»<ref>{{Cite web|url=https://www.mediafax.ro/externe/reactia-moscovei-dupa-ce-parlamentul-republicii-moldova-a-condamnat-invazia-rusa-in-ucraina-tentative-de-a-intensifica-in-mod-artificial-tensiunile-21658855|title=Reacția Moscovei după ce Parlamentul Republicii Moldova a condamnat invazia rusă în Ucraina: "tentative de a intensifica în mod artificial tensiunile"|website=Mediafax.ro}}</ref>. * 6 сакавіка [[Блок камуністаў і сацыялістаў]] арганізаваў пратэст перад будынкам Канстытуцыйнага суда Рэспублікі Малдова супраць змены назвы дзяржаўнай мовы з [[Малдаўская мова|малдаўскай]] на румынскую. Кіраўніцтва ПДС меркавала, што іх падтрымлівае Расія. Таксама адбыўся контрпратэст у падтрымку румынскай мовы. * 26 сакавіка дзясяткі людзей выйшлі на акцыю пратэсту ля помніка [[Стэфан Вялікі|Штэфану Вялікаму]] ў Кішынёве, заклікаючы да [[Рух за аб'яднанне Румыніі і Малдовы|аб’яднання Малдовы і Румыніі]]. Некаторыя людзі таксама арганізавалі антыўніянісцкі контрпратэст<ref>{{Cite web|url=https://tv8.md/ro/2023/26/03/video-protest-in-centrul-capitalei-zeci-de-cetateni-s-au-adunat-pentru-a-cere-unirea-cu-romania/225583|title=/VIDEO/ Protest în centrul Capitalei: Zeci de cetățeni s-au adunat pentru a cere unirea cu România|website=tv8.md}}</ref>. ==== Красавік ==== * 13 красавіка Шор быў завочна асуджаны да 15 гадоў пазбаўлення волі за крадзеж мільярда долараў<ref>{{Cite web|url=https://www.barrons.com/news/moldova-court-gives-fugitive-oligarch-15-year-jail-term-f715f6f|title=Moldova Court Gives Fugitive Oligarch 15-year Jail Term|first=AFP-Agence France|last=Presse|website=www.barrons.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2023-04-13/moldovan-opposition-leader-gets-15-years-for-huge-bank-theft|title=Moldovan Opposition Leader Gets 15 Years for Huge Bank Theft|date=April 13, 2023}}</ref>. * 27 красавіка прама перад будынкам Інфармацыйныга цэнтра НАТА ў Кішынёве група людзей на чале з дэпутатамі Аляксандрам Несцяроўскім (нядаўна выйшаў з Сацыялістычнай партыі і пачаў супрацоўніцтва з партыяй «Шор»)<ref>{{Cite web|url=https://agora.md/2023/03/15/psrm-pierde-un-deputat-alexandr-nesterovschi-trece-din-echipa-socialistilor-in-cea-condusa-de-sor-dar-ramane-deputat-independent|title=PSRM pierde un deputat. Alexandr Nesterovschi trece din echipa socialiștilor, în cea condusă de Șor, dar rămâne deputat independent|website=AGORA|date=15 March 2023}}</ref> і Ірынай Лазаван растаптала сцяг НАТА. Яны сарвалі гэты сцяг і аблілі яго чырвонай фарбай, што сімвалізавала кроў<ref>{{Cite web|url=https://moldova1.md/p/8552|title=Led by two defectors, the NATO flag was trampled by a group of people|website=moldova1.md|date=27 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsmaker.md/ro/video-steagul-nato-calcat-in-picioare-de-deputatii-alexandr-nesterovschi-si-irina-lozovan/|title=(VIDEO) Steagul NATO, călcat în picioare de deputații Alexandr Nesterovschi și Irina Lozovan|first=Malvina|last=Cojocari|date=27 April 2023}}</ref>. * 27 красавіка Парламент Рэспублікі Малдова прагаласаваў за зняцце Ілана Шора з пасады дэпутата. Яго месца заняў Уладзімір Віцюк. ==== Май ==== [[Файл:Игорь_Додон_на_Дне_Победы.jpg|злева|міні|Былы прэзідэнт Рэспублікі Малдова [[Ігар Дадон]] (з ордэнам Святога Георгія) з членамі [[Шор (партыя)|партыі Шор]] на прарасійскім мітынгу [[Дзень Перамогі|9 мая 2023 года]]]] * 1 мая намеснік старшыні партыі «Шор» Марына Таўбер была арыштавана ў [[Міжнародны аэрапорт Кішынёў|аэрапорце Кішынёва]] па абвінавачванні ў карупцыі пры спробе ўцякчы з краіны ў [[Ізраіль]]<ref>{{Cite web|url=https://news.am/eng/news/757583.html|title=Moldova opposition party vice-chair detained at Chisinau airport|website=[[News.am]]|access-date=1 May 2023}}</ref>. * 9 мая кіроўная партыя PAS ушанавала памяць ахвяр [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў мемарыяльным комплексе «Этэрнітаця» ў Кішынёве, у той час як прарасійская [[Шор (партыя)|партыя Шор]] і [[Блок камуністаў і сацыялістаў]] адзначылі разам з некалькімі расійскімі дыпламатамі і паслом Расіі ў Малдове святкавалі «Перамогу Савецкага Саюза над фашызмам»<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ro/ziua-p%C4%83cii-%C8%99i-dezbin%C4%83rii-na%C8%9Bionale-%C3%AEn-moldova/a-65561259|title=Ziua păcii și dezbinării naționale în Moldova|website=dw.com|date=May 9, 2023}}</ref>. Прарасійскія дэманстранты прайшлі маршам з [[Георгіеўская стужка|георгіеўскай стужкай,]] [[Сімвал Z|сімвалам Z]] і выявамі [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]]<ref>{{Cite web|url=https://newsmaker.md/ro/panglici-interzise-stalin-baloane-si-nostalgie-sovietica-9-mai-la-chisinau-fotoreportaj/|title=Panglici interzise, Stalin, baloane și nostalgie sovietică. 9 mai la Chișinău - FOTOREPORTAJ|first=Mihaela|last=Conovali|date=9 May 2023}}</ref>. {{-}} * 14 мая Яўгенія Гуцул з партыі «Шор» перамагла на выбарах башкана Гагаузіі, здабыўшы перамогу над Рыгорам Узунам з [[Партыя сацыялістаў Рэспублікі Малдова|ПСРМ]]. Яе перадвыбарчая кампанія была заснавана на папулізме (адным з яе абяцанняў было будаўніцтва [[аэрапорт]]а ў [[Камрат|Камраце]]) <ref>{{Cite web|url=https://primul.md/ilan-sor-vom-construi-un-aeroport-in-gagauzia-pe-care-l-am-planificat-la-chisinau/|title=Ilan Șor: Vom construi un aeroport în Găgăuzia, pe care l-am planificat la Chișinău|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515073044/https://primul.md/ilan-sor-vom-construi-un-aeroport-in-gagauzia-pe-care-l-am-planificat-la-chisinau/|archive-date=2023-05-15|access-date=2023-06-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://stiri.md/article/politica/sor-promite-sa-construiasca-un-aeroport-in-gagauzia-daca-gutul-va-castiga-alegerile|title=Șor va construi un aeroport în Găgăuzia, dacă Guțul va câștiga alegerile|website=stiri.md}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://realitatea.md/video-sor-promite-ca-va-construi-un-aeroport-in-gagauzia-cum-ar-putea-arata-obiectivul/|title=VIDEO Șor promite că va construi un aeroport în Găgăuzia. Cum ar putea arăta obiectivul|date=5 May 2023}}</ref> і абяцанні больш цесных адносін з Расіяй<ref>{{Cite web|url=https://adevarul.ro/stiri-externe/republica-moldova/cine-este-evghenia-gutul-castigatoarea-2266881.html|title=Cine este Evghenia Guțul, câștigătoarea scrutinului pentru funcția de bașcan al Găgăuziei, potrivit datelor preliminare|website=adevarul.ro|date=15 May 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.g4media.ro/bascan-in-gagauzia-candiata-pro-rusa-din-partidul-sor-evghenia-gutul-castiga-turul-doi-al-alegerilor-conform-datelor-preliminare.html|title=Bașcan în Găgăuzia: Candidata pro-rusă din partidul Șor, Evghenia Guțul, câștigă turul doi al alegerilor, conform datelor preliminare|website=G4Media.ro|date=15 May 2023}}</ref>. [[Марыя Захарава]], прэс-сакратарка МЗС Расіі, заявіла, што перамога Гуцул сведчыць, што [[Гагаузы|гагаузскі народ]] выступае супраць спроб Маі Санду румынізаваць і дэрусіфікаваць [[Гагаузія|Гагаузію]]<ref>{{Cite web|url=https://www.digi24.ro/stiri/externe/ministerul-rus-de-externe-o-ataca-pe-maia-sandu-vrea-sa-romanizeze-gagauzia-promoveaza-interesele-altei-tari-2351879|title=Ministerul rus de Externe o atacă pe Maia Sandu: Vrea să românizeze Găgăuzia. Promovează interesele altei țări|website=www.digi24.ro|date=17 May 2023}}</ref>. * 21 мая ўрад Малдовы арганізаваў у Кішынёве масавы праеўрапейскі мітынг, у якім, паводле некаторых звестак, прынялі ўдзел больш за 75 000 чалавек (паводле звестак [[Deutsche Welle|«Deutsche Welle»,]] у ім прынялі ўдзел больш за 100 000 чалавек)<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ro/miting-pro-european-cu-aproape-o-sut%C4%83-de-mii-de-oameni-la-chi%C8%99in%C4%83u/a-65691231|title=Miting pro-european cu o sută de mii de oameni la Chișinău – DW – 21.05.2023|website=[[Deutsche Welle]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.romaniajournal.ro/amp/politics/big-pro-european-rally-in-chisinau-maia-sandu-our-country-project-is-to-join-eu-by-2030-roberta-metsolas-message-moldova-is-europe/|title=Big pro-European rally in Chisinau. Maia Sandu: Our country project is to join EU by 2030. Roberta Metsola's message: Moldova is Europe - the Romania Journal}}</ref>. Сярод удзельнікаў былі [[Прэзідэнт Малдовы|прэзідэнт Рэспублікі Малдова]] [[Мая Санду]], мэр Кішынёва [[Іон Чэбан]], прэзідэнт Еўрапарламента [[Раберта Мецола]]<ref>{{Cite web|url=https://www.digi24.ro/stiri/externe/metsola-mesaj-in-romana-la-chisinau-europa-este-republica-moldova-republica-moldova-este-europa-moldova-nu-este-singura-2356297|title=Metsola, mesaj în română la Chișinău: Europa este Republica Moldova. Republica Moldova este Europa. Moldova nu este singură|date=21 May 2023}}</ref>, румынскі дэпутат Еўрапарламента Зігфрыд Мурэшан і пасол Румыніі ў Малдове Крысціян Леон Цуркану<ref>{{Cite web|url=https://www.g4media.ro/imagine-cu-multimile-de-cetateni-adunati-la-mitingul-pro-european-din-chisinau-sunt-peste-75-000-de-manifestanti-si-oamenii-continua-sa-vina-maia-sandu-spunem-ferm-ca-moldovenii-au-ales-calea-euro.html|title=Imagini impresionante la Chișinău: Peste 75.000 de moldoveni adunați la mitingul pro-Europa convocat de Maia Sandu|date=21 May 2023}}</ref>. Праеўрапейскія мітынгі былі таксама арганізаваны малдаўскай дыяспарай у [[Брэшыя|Брэшыі]], [[Падуя|Падуі]], [[Венецыя|Венецыі]]<ref>{{Cite web|url=http://m.stiri.tvr.ro/cetatenii-moldoveni-din-tara-si-diaspora-asteptati-sa-participe-astazi-la-adunarea-moldova-europeana-mitingul-apolitic-convocat-de-pre-edinta-maia-sandu_931504.html|title=Miting de amploare la Chișinău. Roberta Metsola: Moldova nu este singură. Maia Sandu: Suntem europeni. Locul nostru este în UE. Nu mai vrem să fim sub șantajul Kremlinului|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521154702/http://m.stiri.tvr.ro/cetatenii-moldoveni-din-tara-si-diaspora-asteptati-sa-participe-astazi-la-adunarea-moldova-europeana-mitingul-apolitic-convocat-de-pre-edinta-maia-sandu_931504.html|archive-date=2023-05-21|access-date=2023-06-19}}</ref>, [[Лондан]]е, [[Рыга|Рызе]]<ref>{{Cite web|url=https://anticoruptie.md/ro/stiri/diaspora-moldovei-din-mai-multe-tari-se-solidarizeaza-cu-participantii-la-adunarea-nationala-moldova-europeana|title=Diaspora Moldovei din mai multe țări se solidarizează cu participanții la Adunarea Națională "Moldova Europeană"}}</ref>, [[Бухарэст|Бухарэсце]], [[Ясы|Яссах]], [[Брусель|Бруселі]], [[Вільня|Вільніюсе]], [[Рым]]е, [[Прага|Празе]], [[Мілан]]е, [[Вена|Вене]], [[Страсбур]]ы<ref>{{Cite web|url=https://unica.md/monden/solidaritate-si-in-diaspora-dansuri-muzica-si-mii-de-kilometri-parcursi-cum-a-fost-sarbatorita-moldova-europeana-in-afara-tarii/|title=Solidaritate și în diasporă! Dansuri, muzică și mii de kilometri parcurși! Cum a fost sărbătorită "Moldova Europeană" în afara țării|date=21 May 2023}}</ref>, [[Парыж]]ы, [[Талін]]е, [[Берлін]]е, [[Дублін]]е, [[Мадрыд]]зе і [[Стакгольм]]е. У той жа дзень партыя «Шор» арганізавала контрпратэсты ў [[Камрат|Камраце]], [[Бэлць|Бельцах]] і [[Архей (горад)|Аргееве]], галоўнай мэтай якіх было правядзенне рэферэндуму для вызначэння будучыні знешняй палітыкі Малдовы. Партыя «Шор» заявіла, што ў контрпратэстах прынялі ўдзел больш за 60 000 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnews.ro/stiri-international-26280357-video-nu-vazut-cel-mai-mare-miting-pro-din-moldova-actuala-guvernare-trebuie-mai-demonstreze-niste-pasi-concreti-corespondenta-chisinau.htm|title=VIDEO Ce nu s-a văzut la TV la cel mai mare miting pro-UE din Moldova: "Actuala guvernare trebuie să mai demonstreze niște pași concreți"- corespondență de la Chișinău}}</ref>. * 22 мая 2023 года былыя дэпутаты ПСРМ Аляксандр Несцяроўскі, Ірына Лазаван, Васіле Боля і Аляксандр Сухадольскі далучыліся да партыі «Адраджэнне» на чале з Сяргеем Мішыным<ref>{{Cite web|url=https://www.publika.md/psrm-slabeste-deputatii-vasile-bolea-alexandr-suhodolschi-irina-lozovan-si-alexandr-nesterovschi-au-aderat-la-partidul-renastere-_3136983.html|title=PSRM slăbește. Deputații Vasile Bolea, Alexandr Suhodolschi, Irina Lozovan și Alexandr Nesterovschi au aderat la Partidul Renaștere &#124; PUBLIKA .MD - AICI SUNT ȘTIRILE|date=22 May 2023}}</ref>. Боля заявіў, што партыя прасоўвае каштоўнасці [[Праваслаўная царква|ўсходняга праваслаўя]], традыцыяналізму, малдаўскага нацыяналізму і хоча стаць найбуйнейшай левай сілай у Малдове<ref>{{Cite web|url=https://realitatea.md/bolea-nesterovschi-lozovan-si-suhodulschi-isi-propun-ca-partidul-renasterea-sa-fie-principala-forta-de-stanga/|title=Bolea, Nesterovschi, Lozovan și Suhodulschi își propun ca Partidul "Renașterea" să fie principala forță de stânga|date=22 May 2023}}</ref>. Партыя таксама хоча, каб [[руская мова]] стала адной з дзяржаўных моў Рэспублікі Малдова<ref>{{Cite web|url=https://realitatea.md/bolea-nesterovschi-lozovan-si-suhodulschi-isi-propun-ca-partidul-renasterea-sa-fie-principala-forta-de-stanga/|title=Bolea, Nesterovschi, Lozovan și Suhodulschi își propun ca Partidul "Renașterea" să fie principala forță de stânga|date=22 May 2023}}</ref>. У цяперашні час яна лічыцца партыяй-сатэлітам партыі «Шор»<ref>{{Cite web|url=https://moldova1.md/p/9998/socialistilor-vasile-bolea-si-alexandr-suhodolski-au-aderat-la-partidul-renastere--aliat-al-partidului-sor-|title=Socialiștii Vasile Bolea și Alexandr Suhodolski au aderat la Partidul "Renaștere", aliat al Partidului "Șor"|date=22 May 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsmaker.md/ro/socialistii-se-reinventeaza-dupa-discutiile-cu-ilan-sor-deputatii-vasile-bolea-si-alexandr-suhodolskii-au-aderat-la-partidul-renasterea/|title=Socialiștii se reinventează după discuțiile cu Ilan Șor? Deputații Vasile Bolea și Alexandr Suhodolskii au aderat la Partidul "Renașterea"|date=22 May 2023}}</ref>. * 31 мая [[Еўрапейскі Саюз]] увёў санкцыі супраць [[Уладзімір Георгіевіч Плахатнюк|Уладзіміра Плахатнюка]], [[Ілан Шор|Ілана Шора]] і Марыны Таўбер за іх сувязі з расійскім урадам. ==== Чэрвень ==== * 3 чэрвеня ў Кішынёве акбыўся прарасійскі мітынг, арганізаваны партыямі «Адраджэнне», «[[Шор (партыя)|Шор]]» і [[Блок камуністаў і сацыялістаў|Блокам камуністаў і сацыялістаў]]. Пратэст быў накіраваны супраць рашэння ўрада Рэспублікі Малдова замяніць [[Дзень Перамогі]] Днём памяці і прымірэння, прысвечаным загінулым у Другой сусветнай вайне. * 19 чэрвеня [[Шор (партыя)|партыя Шор]] была абвешчана па-за законам і забаронена пасля канчатковага рашэння [[Канстытуцыйны суд Малдовы|Канстытуцыйнага суда Рэспублікі Малдова]]. == Рэакцыя == * {{Сцяг|Расія}}: 10 сакавіка 2023 года [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|міністр замежных спраў Расіі]] [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргей Лаўроў]] абвінаваціў Захад у двайных стандартах, бо той падтрымлівае [[Пратэсты ў Грузіі (2023)|антыўрадавыя пратэсты ў Грузіі]], але асуджае іх у Рэспубліцы Малдова<ref>{{Cite web|url=https://www.digi24.ro/stiri/externe/serghei-lavrov-e-nemultumit-ca-protestele-din-republica-moldova-sunt-condamnate-de-occident-2278505|title=Serghei Lavrov e nemulțumit că protestele din Republica Moldova sunt condamnate de Occident|website=www.digi24.ro|date=March 10, 2023}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-20}} [[Катэгорыя:Гісторыя Малдовы]] f5msxqqyev7mvhzwuiaoy73gq912nlo Эльга Папова 0 798206 5143310 5080182 2026-05-19T00:21:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143310 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Эльга Папова''', поўнае імя '''Вольга Юр’еўна Папова'''<ref>{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-PLRB-ar10668692&strq=l_siz=20|title=Папова, Эльга (мастак)|website=unicat.nlb.by|access-date=2026-01-09}}</ref> — беларуская [[мастачка]], [[ілюстратар]]ка, [[паэт]]эса і [[пісьменніца]].<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.novaya.by/2017/10/17/pisatelnica-i-xudozhnica-elga-popova-volshebstvo-ono-povsyudu/|title=Писательница и художница Эльга Попова: «Волшебство – оно повсюду» {{!}} Новополоцк {{!}} Новости Новополоцка {{!}} Новополоцк сегодня|date=2017-10-17|access-date=2026-01-09}}</ref> == Біяграфія == Нарадзілася на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://flibusta.su/author/4299-elga-yurevna-popova/|title=Эльга Юрьевна Попова|website=Flibusta|access-date=2026-01-09}}</ref>. Трохгадовай з сям’ёй пераехала ў Беларусь, жыла і вучылася ў Мінску<ref name=":1" />. Атрымала адукацыю ветэрынарнага ўрача, пасля кароткага часу працы па спецыяльнасці занялася маляваннем і літаратурнай творчасцю.<ref name=":2">{{Cite web|url=http://pishivstol.ru/journal/skazochnyiy-mir-elgi-popovoy/|title=Сказочный мир Эльги Поповой / Альбом / Журнал {{!}} СТОЛ|website=pishivstol.ru|access-date=2026-01-09}}</ref><ref name=":0" /> Жыла і працавала на хутары ў [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref name=":0" />, станам на 2024 год — у [[Батумі]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/elha-papova-pravjala-majstar-klas-pa-iljustracyi-dlja-dzjacej-u-varsave/|title=Эльга Папова правяла майстар-клас па ілюстрацыі для дзяцей у Варшаве|last=Ales|website=Рацыя|date=2024-11-18|access-date=2026-01-09}}</ref>. Акрамя мастацкай і літаратурнай творчасці, праводзіць майстар-класы па ілюстрацыі для дзяцей і творчыя чытанні для дарослых (напрыклад, у межах фестывалю «Pradmova» ў Варшаве ў 2024 годзе<ref name=":3" />). == Творчасць і стыль == Стварае ў тэхніцы [[Алейны жывапіс|алейнага]] і [[Акрылавы жывапіс|акрылавага]] [[жывапіс]]у<ref name=":0" />. Мастацкі стыль характарызуецца казачнасцю, лёгкасцю, святлом і дабрадушнасцю<ref name=":2" />. Сярод аўтараў, якія натхняюць на творчасць, мастачка называе [[Мікалай Канстанцінавіч Рэрых|Мікалая Рэрыха]], [[Мікалоюс Чурлёніс|Мікалоюса Чурлёніса]] і [[Жазефіна Уол|Жазефіну Уол]]<ref name=":2" />. Асноўная ідэя твораў — «чараўніцтва — яно паўсюль», а задача мастака дапамагчы дарослым заўважыць цуды ў паўсядзённасці, як гэта робяць дзеці.<ref name=":0" /><ref name=":4">{{Cite web|lang=ru|url=https://gorod214.by/new/8953|title=Теплые сказки для холодных дней. В Новополоцке приглашают на волшебную выставку художницы Эльги Поповой {{!}} Новости Полоцка и Новополоцка на GOROD214.by|last=spkp|website=gorod214.by|access-date=2026-01-09}}</ref> Частыя вобразы ў яе творах — коні, каты, неба і казачныя істоты.<ref name=":2" />{{sfn|Зылевич|2021|}} Даследчыкі адзначаюць яе творы як удалы ўзор «аўтарскай кнігі», дзе тэкст і ілюстрацыя не супрацьстаяць адно другому, а ствараюць сінкрэтычны мастацкі прадукт{{sfn|Зылевич|2021|}}. У некаторых выданнях вершы літаральна ўплецены ў ілюстрацыі дэкаратыўным шрыфтам.{{sfn|Зылевич|2021|}} Апроч уласных кніг і перакідных календароў (на 2015—2018 гады), ілюструе творы іншых аўтараў, у тым ліку «Янка з Вялікага Княства» Аляксея Нарэйкі, «Казкі сінявокай зямлі», «Вялікая і Малая Мядзведзіцы», «Добрыя справы», «Аўтамабіль Пеця і яго сябры» Таццяны Дамаронак. == Бібліяграфія == Аўтарка тэкстаў і ілюстратарка кніг для дзяцей і «не вельмі дарослых дарослых»<ref name=":1" />{{sfn|Зылевич|2021|}}. * «Чараўніцтва — яно паўсюль» (2015) — зборнік вершаў, дзе ілюстрацыя дамінуе, а тэкст выступае як дадатковы элемент мастацкага вобраза<ref>[https://natbook.org.by/assets/files/archive/2015/knigi/Knizhny_letapis_2015_10.pdf Кніжны летапіс 2015. — № 10 (8512-9460)]{{Недаступная спасылка}} — Мінск, 2015.</ref> * «Мае казкі» (2017) — выданне з вялікай колькасцю аўтарскіх ілюстрацый. * «Пра барашку Небарашку» (2018) * «Снежны Понь» (2021) — казка пра істоту, якая нарадзілася з сумёту і трапіла ў вір незвычайных прыгод<ref>[https://iodb.ru/uploads/2025/12/Rek.-annot.-spisok-o-loshadyah-broshyura.pdf Лучшие истории о лошадях : рекомендательный аннотированный список] / составитель Т. Н. Шпак; редактор С. А. Бурдинская. — Иркутск : Издание Иркутской областной детской библиотеки им. Марка Сергеева, 2025. — 28 с.</ref> * «Мора ў горадзе» (2024) — кніга, над якой аўтарка працавала некалькі гадоў; адзін з сумесных праектаў з [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|Аляксандрам Ждановічам (Маляванычам)]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/elha-papova-sustrecy-u-belastoku/|title=Эльга Папова: сустрэчы ў Беластоку|last=Ales|website=Рацыя|date=2024-11-27|access-date=2026-01-09}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2025/11/09/stali-vyadomyya-peramozhczy-premii-czyotki-za-2023-i-2024-gady.html|title=Сталі вядомыя пераможцы прэміі Цёткі за 2023 і 2024 гады|website=Беларускі ПЭН|date=2025-11-09|access-date=2026-01-09}}</ref> == Прызнанне == * У 2017 годзе аповесць «Мора ў горадзе, або „Сышло ў адпачынак. Цалую, Мора“» стала пераможцам расійскага конкурсу «ЧуДетство!» і адзначана спецыяльным прызам партала {{Не перакладзена 5|ГодЛитературы.рф|3=ru|4=ГодЛитературы.РФ}}<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://godliteratury.ru/articles/2017/08/31/pobednyy-syuzhet|title=Победный сюжет|website=Год Литературы|access-date=2026-01-09}}</ref> * У 2024 годзе лаўрэатка [[Прэмія Цёткі|Прэміі Цёткі]] ў літаратурнай намінацыі з кнігай «Мора ў горадзе» «за лёгкі і нязмушаны аповед пра мора, якое заўжды з табой».<ref name=":6" /> == Выставы == Удзельнічае ў выставах з 2014 года<ref name=":0" />, творы экспанаваліся ў [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі Беларусі]]<ref name=":2" />, [[Галерэя Ў|галерэі сучаснага мастацтва «Ў»]] (Мінск)<ref name=":2" />, Цэнтры рамёстваў і традыцыйнай культуры Наваполацка<ref name=":4" />, Полацкай бібліятэцы імя Уладзіміра Маякоўскага<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|ref=Зылевич|спасылка=https://journals.tsu.ru//book/&journal_page=archive&id=2136&article_id=48294|аўтар=Дина Зылевич|загаловак=Авторская книга в современном репертуаре белорусских изданий|год=2021|выданне=Текст. Книга. Книгоиздание|нумар=26|старонкі=143–163|doi=10.17223/23062061/26/9}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Попова Эльга}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] qqte1znu1gyplt61fvtksn4lrf9y8qi Silva rerum 0 802397 5143200 5125231 2026-05-18T18:55:40Z Нявідны 166654 5143200 wikitext text/x-wiki [[Файл:Silva rerum.JPG|міні|250px|Silva rerum сям’і Красоўскіх з [[Драгічын]]скай зямлі ([[1763]]), напісаная на польскай і лацінскай мовах]] '''Сільва рэрум''' ({{lang-la|Silva rerum}} — ''«лес рэчаў»'') — адна з самых арыгінальных пісьмовых і кніжных традыцый [[шляхта|шляхты]] даўняй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Гэта былі аб’ёмныя хатнія кнігі запісаў (рукапісныя зборнікі), якія захоўваліся і вяліся пакаленнямі шляхецкіх (а радзей [[Мяшчане|мяшчанскіх]]) сем’яў з [[XVI стагоддзе|XVI]] па [[XVIII стагоддзе]]. У сучаснай польскай літаратуразнаўчай тэрміналогіі іх часта рэтраспектыўна называюць ''sylwy''. Лічыцца, што паходжанне самой назвы і традыцыі ўзыходзіць да аднайменнага зборніка «Silvae» рымскага паэта [[Публій Папіній Стацый|Публія Папінія Стацыя]] (45 — 96 гг. н.э.). Гэтыя кнігі запісаў можна алегарычна ахарактарызаваць як «папяровыя базы дадзеных» або аддаленых продкаў сённяшніх асабістых блогаў і форумаў у сацыяльных сетках. У адным томе ўладальнік запісваў літаральна ўсё, што лічыў карысным або вартым захавання для нашчадкаў. У такіх запісах не было ніякай урадавай ці царкоўнай цэнзуры і жорсткага парадку — панаваў творчы хаос і поўная свабода самавыяўлення. == Змест і структура == Тыповы шляхецкі зборнік ''silva rerum'' уяўляў сабой стракатую сумесь розных жанраў і дакументаў. У яго маглі ўключацца: * '''Публічныя дакументы:''' копіі каралеўскіх [[Прывілей|прывілеяў]], юрыдычных актаў, прамовы з [[Сойм Рэчы Паспалітай|соймаў]] і павятовых [[Соймік|соймікаў]]. * '''Літаратурныя творы:''' вершы, святочныя песні, [[Фацэцыя|фацэцыі]], палітычныя памфлеты, а таксама вострыя [[Эпіграма|эпіграмы]] супраць суседзяў або палітычных праціўнікаў. * '''Практычныя парады:''' кулінарныя рэцэпты, рэцэпты лекаў (напрыклад, ад зубнога болю), сельскагаспадарчыя і медыцынскія парады. * '''Сямейныя хронікі:''' даты нараджэння, хросту, смерці, вяселля і пахавання, а таксама іншыя важныя падзеі з жыцця роду. * '''Цікавыя факты:''' [[анекдот]]ы, прароцтвы і апісанні дзіўных прыродных з’яў. Для сучасных гісторыкаў і літаратуразнаўцаў ''silva rerum'' — гэта неацэнная гістарычная крыніца інфармацыі пра ментальнасць эпохі [[сарматызм]]у. Гэтыя кнігі раскрываюць паўсядзённае жыццё шляхты знутры — не толькі афіцыйныя аспекты, але і тое, што хвалявала, забаўляла і палохала тыповых прадстаўнікоў палітычнага класа, чым была напоўнена іх штодзённасць. Многія творы вядомых [[Барока|барочных]] паэтаў (напрыклад, [[Ян Анджэй Морштын|Яна Анджэя Морштына]] або [[Даніэл Набароўскі|Даніэля Набароўскага]]) захаваліся да нашых дзён толькі таму, што хтосьці калісьці перапісаў іх у сваю хатнюю кнігу. Вядзенне ''silva rerum'' яскрава сведчыла пра высокую літаратурную і кніжную культуру тагачаснага грамадства — шляхціч выступаў не толькі як пасіўны чытач, але і як актыўны стваральнік, які самастойна адбіраў, рэдагаваў і архіваваў веды для наступных пакаленняў. == Традыцыя «Сільва рэрум» у Вялікім Княстве Літоўскім == У Вялікім Княстве Літоўскім традыцыя стварэння «лесу рэчаў» набыла сваю спецыфіку, абумоўленую складанай моўнай і канфесійнай сітуацыяй. Як адзначае даследчык [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|М. Нікалаеў]], у ВКЛ існаванне шматнацыянальнай дзяржавы з дамінаваннем польскай мовы і паланізаванай культуры вярхоў грамадства зусім не азначала поўнай нацыянальнай самаасіміляцыі мясцовага насельніцтва. Палітычная эліта Вялікага Княства Літоўскага была шматмоўнай і двухканфесійнай, што наўпрост адлюстравалася ў іх хатніх кнігах{{sfn|Нікалаеў|2009|с=277}}. Нягледзячы на тое, што пераважная большасць адукаванай шляхты ВКЛ — як каталікоў, так і праваслаўных — свабодна карысталася польскай і [[Лацінская мова|лацінскай]] мовамі, яны часта змяшчалі ў свае ''silva rerum'' тэксты на «рускай» ([[Старабеларуская мова|старабеларускай]]) мове. Зборнікі рознага зместу, якія вяліся паралельна з часамі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], набылі ў ВКЛ менавіта гэтую форму і часта раскрывалі асобу ўладальніка лепш за любыя афіцыйныя дакументы. У сярэдзіне XVII стагоддзя прыкладам такога шматмоўнага падыходу стаў зборнік [[Сымон Полацкі|Сымона Полацкага]], куды былі ўпісаны тэксты на старабеларускай, царкоўнаславянскай, польскай і лацінскай мовах{{sfn|Нікалаеў|2009|с=277}}. Традыцыя рукапісных кніжных зборнікаў абумовіла з’яўленне і выдатных гарадскіх хронік у ВКЛ. У апошнія гады існавання дзяржавы са шматлікіх запісаў розных аўтараў і перапісчыкаў былі сфарміраваны такія гістарычныя і літаратурныя помнікі, як «Віцебская хроніка» Панцырнага і Аверкі, «Магілёўская хроніка» Сурты і Трубніцкага, а таксама вядомая «Слуцкая хроніка»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=277}}. Цікавасць да літаратуры і фіксацыі падзей выяўлялася ва ўніверсітэцкіх выкананнях і прыватных маёнтках. Напрыклад, надзвычай папулярнымі былі зборнікі эпісталярыяў (каля 151 пісьма рознага зместу) і кнігі з прывілеямі каралёў і вялікіх князёў. Першая ў іх па ўпамінанні і важнасці стаяла «прывілей Сапегаў» — вялізны дакумент на 1400 старонак, у якім былі сабраны правы і дараванні роду [[Сапегі|Сапегаў]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=277}}. Да жанру ''silva rerum'' напрамую адносяцца знакамітыя дзённікі [[Ян Хрызастом Пасак|Яна Хрызастома Пасака]], кніга запісаў [[Стэфан Мядэкша|Стэфана Мядэкшы]] (сакратара караля [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і земскага суддзі з [[Коўна]]), а таксама ўнікальныя зборнікі ўніяцкага ксяндза Бенядыкта Хмялеўскага з рагацінскага дэканата і кніга «Новыя Афіны» Алаіза Фялінскага. Як адзначае гісторык М. Нікалаеў, такія хатнія кніжкі часта з’яўляліся адзінай бібліятэкай і галоўным інтэлектуальным багаццем для беднай і сярэдняй шляхты, якія перадаваліся ў спадчыну разам з маёнткам{{sfn|Нікалаеў|2009|с=278}}. Для праваслаўнага духавенства форму ''silva rerum'' прынялі зборнікі накшталт «Ростовского Димитрия митрополита записки» і іншыя рэлігійныя хронікі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=278}}. Асобным і надзвычай цікавым прыкладам ужывання жанру ''silva rerum'' у палітычных мэтах стала кніга шляхціца з навагрудскага павета К. Несялоўскага. Яго зборнік быў цалкам прысвечаны не ўласным успамінам, а змяшчаў выключна сабраныя гаспадаром тэксты з жорсткай крытыкай і палітычнымі нападамі супраць магутнага роду Радзівілаў і асабіста [[Дамінік Мікалай Радзівіл|Дамініка Радзівіла]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=278}}. Гэта сведчыла пра тое, што хатнія хронікі выкарыстоўваліся як своеасаблівая зброя ў мясцовых магнацкіх канфліктах. == У сучаснай культуры == У нашы дні гістарычныя кнігі ''silva rerum'' часам служаць узорам стылізацыі для сучасных літаратурных або навуковых твораў. Напрыклад, шырокую вядомасць атрымаў чатырохтомны эпічны [[раман]] літоўскай пісьменніцы [[Крысціна Сабаляўскайце|Крысціны Сабаляўскайце]] «''Silva rerum''» (2008—2016). Твор, які быў перакладзены на беларускую мову [[Сяргей Шупа|Сяргеем Шупам]] у 2025 годзе<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33570129.html|author=[[Сяргей Дубавец]]|title=Пажыць у ХVII стагодзьдзі. Кнігі для беларускага мэнтальнага здароўя|website=Радыё Свабода|date=2025-10-26|access-date=2026-05-18|archive-date=2025-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20251031173207/https://www.svaboda.org/a/33570129.html}}</ref>, асвятляе драматычныя падзеі з жыцця некалькіх пакаленняў тыповай шляхецкай сям’і Нарвойшаў з Вялікага Княства Літоўскага на працягу паўтара стагоддзя — з часоў спусташальнага «[[Шведскі патоп|Патопу]]» 1650-х гадоў да канчатковых [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]]. Таксама традыцыйная лацінская назва часта выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай акадэмічнай навуцы для абазначэння зборнікаў розных матэрыялаў. Так, зборнік навуковых артыкулаў, выдадзены ў гонар 70-годдзя выбітнага беларускага кнігазнаўца і гісторыка [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка|Георгія Якаўлевіча Галенчанкі]], атрымаў назву ''«Silva rerum nova»'' (Вільня — Мінск, 2009). == Гл. таксама == * [[Дыярыуш]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Крысьціна Сабаляўскайце. Silva rerum / Пер. з літ. [[Сяргей Шупа|Сяргея Шупы]]. — Прага: Вясна, 2025. — ISBN 978-80-909134-8-6 — 292 с. * Крысьціна Сабаляўскайце. Silva rerum II. — Прага: Вясна, 2025. — ISBN 978-80-909134-9-3 — 300 с. * Крысьціна Сабаляўскайце. Silva rerum III. — Прага: Вясна, 2025. — ISBN 978-80-909750-0-2 — 326 с. * Крысьціна Сабаляўскайце. Silva rerum IV. — Прага: Вясна, 2025. — ISBN 978-80-909750-1-9 — 404 с. * Silva rerum nova: Штудыі ў гонар 70-годдзя Георгія Якаўлевіча Галенчанкі / Уклад.: А. Дзярновіч, А. Семянчук; Рэдкалегія: А. Дзярновіч (сакратар). — Вільня — Мінск: AIDAI — ATHENAEUM, 2009. — 312 с. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} [[Катэгорыя:Культура Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Сарматызм]] [[Катэгорыя:Літаратурныя жанры]] [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] 8gydveq2ljucankynxuev1m0izr8fps Шон Ленан 0 804448 5143101 5114909 2026-05-18T14:52:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143101 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | гады актыўнасці = 1987–present | інструмент = {{hlist|Vocals|guitar|bass|piano|drums|synthesizer|[[omnichord]]}} }} {{Nihongo|'''Шон Таро Она Ленан'''|小野太郎|Ono Tarō|нар. 9 кастрычніка 1975}} — брытанскі і амерыканскі музыкант<ref name="instagram1">{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/BPfGpmVBR82/?hl=en|title=Escaping to the fatherland for awhile until the dust settles from the inauguration. Feeling luckier than ever to be a British citizen. Good…|author=Lennon, Sean [@sean_ono_lennon]|date=2017-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130050753/https://www.instagram.com/p/BPfGpmVBR82/?hl=en|archive-date=30 лістапада 2024|access-date=2020-04-13|url-status=bot: unknown}}</ref>. Ён сын артыстаў [[Джон Ленан|Джона Ленана]] і [[Ёка Она]]. На працягу сваёй кар'еры Ленан быў членам гуртоў [[Cibo Matto]], The Ghost of a Saber Tooth Tiger, Claypool Lennon Delirium і гурта яго бацькоў [[Plastic Ono Band]]. Ленан выпусціў тры сольныя альбомы: Into the Sun (1998), Friendly Fire (2006) і Asterisms (2024). [[Файл:Sean_Lennon.jpg|міні|Ленан на мерапрыемстве «Свабодны Тыбет» у 1998 годзе]] [[Файл:Seanlennon4-29-07.jpg|міні|Выступ Ленана ў 2007 годзе]] == Дыскаграфія == === Сольныя рэлізы === ==== Студыйныя альбомы ==== {| class="wikitable" |+ ! rowspan="1" |Назва ! rowspan="1" |Рэліз |- !''Into the Sun'' | * 8 мая 1998 г. |- !''Friendly Fire'' | * 2 кастрычніка 2006 г. |- !''Asterisms'' | * 16 лютага 2024 г.<ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/sean-ono-lennon-asterisms-interview-1234968259/|title=How Sean Lennon Defied the Stars to Make His Next Album|author=Ehrlich|first=Brenna|website=Rollingstobe.com|date=February 16, 2024}}</ref> |} ==== Міні-альбомы ==== * ''Half Horse, Half Musician'' (1999) === З Cibo Matto === * ''Super Relax'' (1997) * ''Stereo Type A'' (1999) === З the Ghost of a Saber Tooth Tiger === * ''Acoustic Sessions'' (2010) * ''La Carotte Bleue'' (2011) * ''Midnight Sun'' (2014) === З [[Ёка Она]]/Plastic Ono Band === * ''Rising'' (1995) * ''Blueprint for a Sunrise'' (2001) * ''Don't Stop Me! EP'' (2009) * ''Between My Head and the Sky'' (2009) * ''The Flaming Lips 2011 EP: The Flaming Lips with Yoko Ono/Plastic Ono Band'' (2011) * ''Take Me to the Land of Hell'' (2013) === З Mystical Weapons === * ''Mystical Weapons'' (2012) * ''Crotesque'' (2013) === З the Claypool Lennon Delirium === * ''Monolith of Phobos'' (2016) * ''Lime and Limpid Green'' (2017) * ''South of Reality'' (2019) === Музыка да фільмаў === * ''Smile for the Camera'' (2005) * ''The Stranger''<ref name="Stranger blog">{{Cite news|accesdate=Ursula Liang}}</ref> (2008) * ''Rosencrantz and Guildenstern Are Undead'' (2008) * ''Tea Fight'' (2008) * ''Alter Egos'' (2012) * ''Ava's Possessions'' (2015) === Прадзюсар === * Soulfly – ''Primitive'' (2000) * ''Valentine Original Soundtrack'' (2001) * ''Five Children and It Soundtrack'' (2004) * Esthero – ''Wikked Lil' Grrrls'' (2005) * Irina Lăzăreanu – ''Some Place Along the Way'' (2007) * [[Ёка Она]]/Plastic Ono Band – ''Between My Head and the Sky'' (2009) * The Ghost of a Saber Tooth Tiger — ''Acoustic Sessions'' (2010) * The Ghost of a Saber Tooth Tiger — ''Midnight Sun'' (2010) * The Ghost of a Saber Tooth Tiger — ''La Carotte Bleue'' (2011) * Kemp & Eden – ''Blackhole Lace'' (2012)[[Файл:Sean_lennon_candid_2006.jpg|справа|міні|Lennon in 2006]] * Plastic Ono Band — ''Take Me to the Land of Hell'' (2013) * Fat White Family — ''Songs for Our Mothers'' (2016) * [[Лана Дэль Рэй]] – ''Lust for Life'' (2017) * The Moonlandingz — ''Interplanetary Class Classics'' (2017) * Black Lips — ''Satan's Graffiti or God's Art?'' (2017) * Insecure Men — ''Insecure Men'' (2018)<ref>{{cite news|newspaper=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/music/2018/feb/22/insecure-men-insecure-men-review-fat-white-family-saul-ademczewski|title=Insecure Men: Insecure Men review – slacker supergroup find redemption in pop|author=Petridis, Alexis|date=22 February 2018|access-date=2018-03-27}}</ref><ref name="allmusic_InsecureMen"> {{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/insecure-men-mw0003140608|title=Insecure Men|author=Monger|first=Timothy|website=[[AllMusic]]|date=February 2018|access-date=2017-12-08}}</ref> * Temples — Paraphernalia (2020)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://vanyaland.com/2020/09/03/temples-gallop-in-hot-forward-motion-on-new-single-paraphernalia/|title=Temples gallop in hot forward motion on new single 'Paraphernalia'|website=Vanyaland|date=2020-09-03|access-date=2020-10-06}}</ref> * Glüme – ''Main Character'' (2023) * Temples — ''Exotico'' (2023) * The Lemon Twigs — A Dream Is All We Know (2024) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.seanonolennon.com/menu.htm Афіцыйны сайт] * {{Imdb імя|0005141|Sean Lennon}} * [https://web.archive.org/web/20050914055817/http://newyorkmetro.com/nymetro/arts/music/features/2733/ «Шон Ленан»], ''часопіс «Нью-Ёрк»'', 18 мая 1998 г. * [http://www.ilikemusic.com/interviews/Sean_Lennon_interview_friendly_fire-3006 Інтэрв'ю] для I Like Music, 2006 * [https://web.archive.org/web/20090602132645/http://www.videostatic.com/vs/2006/week40/index.html#entry-13223555 Інтэрв'ю з рэжысёрам Мікеле Чыветай] пра ''фільм «Friendly Fire»'' {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Capitol Records]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1975 годзе]] dzpyxa83pctvqg75niw9kxum1f07mrl Юзаф Лясоцкі 0 804789 5143337 5116632 2026-05-19T06:27:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143337 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Юзэф Адам Фелікс Браніслаў Ласоцкі''' герба [[Даленга (герб)|Даленга]] ({{lang-pl|Józef Adam Feliks Lasocki}}; {{ВД-Прэамбула}}) — прафесійны ваенны, камандзір 2-й Літоўска Беларускай дывізіяй, генерал-маёр аўстра-венгерскай і Польскай арміі. == Біяграфія == Ён быў сынам Браніслава, землеўладальніка і ўдзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], і Феліцыі Валоўскай. Палініі бацькі, ён быў спадчынным бельгійскім графам, дабіўся пацвярджэння свайго тытула ў Аўстрыі 8 красавіка 1888 года. Атрымліваў адукацыю ў сярэдніх школах у [[Цярнопаль|Тарнопалі]] і [[Жэшаў|Жэшуве]] (1879). У 1878—1879 гадах ён скончыў два семестры на юрыдычным факультэце Ягелонскага ўніверсітэта і адзін семестр на філасофскім факультэце [[Жэнева|Жэнеўскага]] ўніверсітэта, пасля чаго перапыніў вучобу і прайшоў адзін год добраахвотнай вайсковай службы ў 1-м Галіцкім уланскім палку ў Кракаве. У 1880—1882 гадах вучыўся ў кадэцкай школе. З 1882 года служыў у аўстрыйскай арміі. Скончыў школу афіцэраў кавалерыі і служыў прафесійным афіцэрам у аўстрыйскай кавалерыі да 1913 года ў 1-м уланскім палку ў Кракаве. У 1911 годзе яму было прысвоена званне падпалкоўніка. 1 верасня 1913 года ён прыняў камандаванне палком уланаў № 2 у Тарнове. Камандаваў гэтым жа палком на рускім фронце [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны.]] З 1 лістапада 1914 года яму было прысвоена званне [[палкоўнік]]а, з 29-е месцам у рангу. У сакавіку 1917 года ён прыняў камандаванне 24-й пяхотнай брыгадай і ўзначальваў яе да 20 жніўня таго ж года. Затым ён стаў камандзірам 131-й стралковай брыгады, а пазней — 107-й стралковай брыгады. 30 мая 1918 года яму было прысвоена званне [[генерал-маёр]]а. 7 студзеня 1919 года ён быў прыняты ў Польскую армію і прызначаны намеснікам камандуючага Генеральнай акругі «Лодзь». У сакавіку 1919 года ён не прыняў камандаванне [[2 кавалерысцкая брыгада|2-й кавалерыйскай брыгадай]], але затым прыняў Занёманскай групай, [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-Беларускай дывізіяй]] (з 21 кастрычніка 1919 года) і 8-й пяхотнай дывізіяй (з лістапада 1919 года). З 25 лютага 1920 года ён быў у распараджэнні галоўнакамандуючага. У жніўні 1920 года ён быў прызначаны камандуючым [[Grupa "Dolnej Wisły"|групы «Ніжняя Вісла»]]. 17 жніўня ён прыбыў са сваім штабам у Ланцк . З-за заканчэння баёў у сектары групы камандаванне не прыняў . 9 верасня 1920 года яго зноў перадалі ў распараджэнне Галоўнакамандуючага, у рамках чаго яму было даручана правесці праверку (перлюстрацыю) табароў Дзеючай арміі Украінскай Народнай Рэспублікі . 1 красавіка 1921 года ён выйшаў у адстаўку ў званні генерал-лейтэнанта. 26 кастрычніка 1923 года прэзідэнт Рэспублікі Польшча [[Станіслаў Вайцяхоўскі]] зацвердзіў яго ў званні дзеючага дывізійнага генерала са старшынством у генеральскім корпусе па стане на 1 чэрвеня 1919 года . Пасля выхаду ў адстаўку ён пасяліўся ў Кракаве, дзе і памёр 8 чэрвеня 1931 года . Ён быў жанаты з баранесай Марыяй Тэрэзай з Рамашканаў, з якой у яго было чацвёра дзяцей: * [[Stefan Lasocki (wojskowy)|Стэфан Якуб Юзаф Леон]] (1897—1944), дыпламаваны капітан Войска Польскага, узнагароджаны Крыжам Харобрых (двойчы), забіты ў канцэнтрацыйным лагеры Штутгоф <ref>{{Cite web|url=https://stutthof.org/archiwum/poszukiwanie-wiezniow/|title=graf Lasocki von Lasocino|website=Muzeum Stutthof w Sztutowie}}</ref> , * Ян Казімеж (1899—1936), капітан і сертыфікаваны пілот Войска Польскага, * Тэрэза (1905—1974), псеўданім ''Тэль'', салдатка [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], жонка прафесара Караля Эштрэйхера . * Эва (1908—1992). == Ордэны і ўзнагароды == * Двойчы [[Крыж Храбрых|Крыж Харобрых]] * Кавалер ордэна Леапольда з мячамі і баявымі ўзнагародамі * [[Ордэн Жалезнай кароны|Кавалер Ордэна Жалезнай Кароны]] 3-й ступені з мячамі і баявымі ўзнагародамі * Крыж ваенных заслуг з мячамі і баявымі ўзнагародамі * Медаль «За заслугі» на стужцы мірнага часу (1906 г.) * Знак за ваенную службу, 3-й клас (1904) * Юбілейны памятны медаль Узброеных Сіл і Жандармерыі * Ваенны юбілейны крыж * Памятны крыж мабілізацыі 1912—1913 гг. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Generale und Obersten (k. u. k. Heer). Wien: K. K. Hof und Staatsdruckerei, 1918-03-09. (niem.). * Generale und Obersten (k. u. k. Heer). Wien: K. K. Hof und Staatsdruckerei, 1918-09-24. (niem.). * [http://www.ormianie.pl/files/drzewa_gen/romaszkan1/images/12300.jpg Fotografia z żoną] * Tadeusz Kryska-Karski i Stanisław Żurakowski, ''Generałowie Polski Niepodległej'', Editions Spotkania, Warszawa 1991, wyd. II uzup. i poprawione * H.P. Kosk, ''Generalicja polska'', t. 1, Oficyna Wydawnicza «Ajaks», Pruszków 1998 * PiotrP. Stawecki PiotrP., Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918—1939, Warszawa: Bellona, 1994, ISBN 83-11-08262-6, OCLC 830050159 . * Jan Rydel: W służbie cesarza i króla: generałowie i admirałowie narodowości polskiej w siłach zbrojnych Austro-Węgier w latach 1868—1918. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2001. ISBN 83-7188-235-1. * Andrzej Suchcitz, ''Generałowie wojny polsko-sowieckiej 1919—1920. Mały słownik biograficzny'', Ośrodek Badań Historii Wojskowej Muzeum Wojska w Białymstoku, Białystok 1993 * {{Cite web|url=http://mazowsze.hist.pl/36/Hacked_By_Ali_ShadowDz/781/1997/26854/|title=Jadwiga Siedlecka "Generał Józef Lasocki - syn bieżuńskiej ziemi"|website=mazowsze.hist.pl|access-date=24 сакавіка 2026|archive-date=21 сакавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321002602/http://mazowsze.hist.pl/36/Hacked_By_Ali_ShadowDz/781/1997/26854/|url-status=dead}} * Dariusz Matelski, ''Karol Estreicher jr 1906—1984 -biografia wielkiego Polaka'', t. I (''do 1939 roku''), Kraków 2016, s. 177, 179, 326, 377 oraz zdj. nr 66, 90, 111, 291. {{DEFAULTSORT:Лясоцкі Юзаф}} kphynk0eqjfpvgmniubf7mn3sbupqlk Удзельнік:Feeleman 2 805093 5143434 5141484 2026-05-19T11:35:19Z Feeleman 163471 афармленне 5143434 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop}} {{Userbox wikidays|1|02|2026}} {{Userbox/Удзельнік з Мінска}} {{Userbox1 |id = 30 |id-s = 16 |info = <center>Гэты ўдзельнік стварыў ужо [https://xtools.wmcloud.org/pages/be.wikipedia.org/Feeleman 30&nbsp;артыкулаў]</center> |info-c = white |info-s = 8 |border-c = black }} {{Userbox/Аўтадаглядчык|username=DzBar}} {{userbox|id=[[Выява:Беларускі_арнамент._Фрагмент_дэкору_посцілкі.png|border|50px]]|info=Гэты ўдзельнік — [[Беларусы|беларус]].}} {{Userboxbottom}} {{#babel:be|ru-3|en-2|uk-1}} == Погляды == {| |{{Userbox1/Супраць be-x-old}} |} p0sggwafko0k96x9anx46rpqshzfwku Хэдэр Грэм 0 805105 5143347 5139995 2026-05-19T07:03:30Z Feeleman 163471 афармленне 5143347 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грэм}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1984 — наш час }} '''Хэдэр Джоан Грэм''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Heather Joan Graham''; нар. [[29 студзеня|29]] [[Студзень|студзеня]] [[1970]], [[Мілуокі]], [[Вісконсін]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]]. Сярод яе ўзнагарод — дзве намінацыі на [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША|прэмію Гільдыі кінаакцёраў]], [[Выбар крытыкаў (кінапрэмія)|прэмію «Выбар крытыкаў»]] і [[Незалежны дух|прэмію «Незалежны дух»]]<ref>{{cite news |author=<!-- Not stated --> |date=2019-01-29 |title=Birthdays |work=[[The Modesto Bee]] |page=2A |agency=[[The Associated Press]] |quote=Actress Heather Graham is 49.}}</ref><ref>{{Cite web |title=Heather Graham |url=https://www.tvguide.com/celebrities/heather-graham/3000385448/ |access-date=15 жніўня, 2023 |website=[[TV Guide]] |archive-date=15 жніўня, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815202345/https://www.tvguide.com/celebrities/heather-graham/3000385448/ |url-status=live }}</ref>. Пасля з’яўлення ў тэлевізійных рэкламных роліках яе першая галоўная роля ў поўнаметражным фільме была ў падлеткавай камедыі «{{Не перакладзена 5|License to Drive}}» (1988)<ref>{{cite web|title=About Heather Graham|url=https://movies.yahoo.com/person/heather-graham/biography.html|website=Yahoo!|access-date=2 снежня, 2012|archive-date=15 сакавіка, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315025923/https://movies.yahoo.com/person/heather-graham/biography.html|url-status=dead|lang=en}}</ref>, пасля чаго яна знялася ў фільме «{{Не перакладзена 5|Drugstore Cowboy}}» (1989), які быў высока ацэнены крытыкамі.<ref>{{cite web|title=Drugstore Cowboy |website=[[Rotten Tomatoes]]|url=https://www.rottentomatoes.com/m/drugstore_cowboy|access-date=8 жніўня, 2021|archive-date=8 жніўня, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808135342/https://www.rottentomatoes.com/m/drugstore_cowboy|url-status=live}}</ref> Затым яна выконвала ролі другога плана ў тэлесерыяле «[[Твін Пікс]]» (1991), а таксама ў фільмах «{{Не перакладзена 5|Six Degrees of Separation (фільм, 1993)|Six Degrees of Separation|4=Six Degrees of Separation (film)}}» (1993) і «{{Не перакладзена 5|Swingers (фільм, 1996)|Swingers|4=Swingers (1996 film)}}» (1996). Яна атрымала прызнанне крытыкаў за ролю «Rollergirl» у фільме «{{Не перакладзена 5|Boogie Nights}}» (1997)<ref name=":0">{{cite web|title=Heather's Commitment |website=Daily News of Los Angeles|url=http://infoweb.newsbank.com/iw-search/we/InfoWeb?p_action=doc&p_topdoc=1&p_docnum=1&p_sort=YMD_date:D&p_product=NewsBank&p_text_direct-0=document_id=(%200EAEE705995C065F%20)&p_docid=0EAEE705995C065F&p_theme=aggdocs&p_queryname=0EAEE705995C065F&f_openurl=yes&p_nbid=S50B5AENMTM1NDQ2NzM0NS4yNzMzODM6MToxMDoxMjguMTIuMC4w&&p_multi=LANB|access-date=2 снежня, 2012|archive-date=|archive-url=|url-status=live|lang=en|author=Strauss, Bob}}</ref>. Гэта прывяло да атрымання значных роляў у камедыйных фільмах «{{Не перакладзена 5|Bowfinger}}» і «{{Не перакладзена 5|Austin Powers: The Spy Who Shagged Me (фільм, 1999)|Austin Powers: The Spy Who Shagged Me|4=Austin Powers: The Spy Who Shagged Me}}» (абодва — 1999). == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |1984 |{{Не перакладзена 5|Mrs. Soffel}} |- |1987 |{{Не перакладзена 5|Student Exchange}} |- | rowspan="2" |1988 |{{Не перакладзена 5|License to Drive}} |- |''[[Твін Пікс]]'' |- |1989 |{{Не перакладзена 5|Drugstore Cowboy}} |- |1990 |{{Не перакладзена 5|I Love You to Death}} |- | rowspan="2" |1991 |{{Не перакладзена 5|Guilty as Charged (фільм, 1991)|Guilty as Charged|4=Guilty as Charged (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Shout (фільм, 1991)|Shout|4=Shout (film)}} |- | rowspan="2" |1992 |{{Не перакладзена 5|Твін Пікс: Агонь, ідзі са мной}} |- |{{Не перакладзена 5|Diggstown}} |- | rowspan="3" |1993 |{{Не перакладзена 5|The Ballad of Little Jo}} |- |{{Не перакладзена 5|Even Cowgirls Get the Blues (фільм, 1993)|Even Cowgirls Get the Blues|4=Even Cowgirls Get the Blues (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Six Degrees of Separation (фільм, 1993)|Six Degrees of Separation|4=Six Degrees of Separation (film)}} |- | rowspan="2" |1994 |{{Не перакладзена 5|Mrs. Parker and the Vicious Circle}} |- |{{Не перакладзена 5|Don't Do It (фільм, 1994)|Don't Do It|4=Don't Do It (film)}} |- | rowspan="2" |1995 |''Desert Winds'' |- |''Terrified'' |- | rowspan="2" |1996 |{{Не перакладзена 5|Swingers (фільм, 1996)|Swingers|4=Swingers (1996 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Entertaining Angels: The Dorothy Day Story}} |- | rowspan="5" |1997 |{{Не перакладзена 5|Nowhere (фільм, 1997)|Nowhere|4=Nowhere (1997 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Two Girls and a Guy}} |- |{{Не перакладзена 5|Boogie Nights}} |- |{{Не перакладзена 5|Kiss & Tell (фільм, 1997)|Kiss & Tell|4=Kiss & Tell (1997 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Крык 2 (фільм, 1997)|Крык 2|4=Scream 2}} |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Lost in Space (фільм, 1998)|Lost in Space|4=Lost in Space (film)}} |- | rowspan="2" |1999 |{{Не перакладзена 5|Austin Powers: The Spy Who Shagged Me (фільм, 1999)|Austin Powers: The Spy Who Shagged Me|4=Austin Powers: The Spy Who Shagged Me}} |- |{{Не перакладзена 5|Bowfinger}} |- |2000 |{{Не перакладзена 5|Committed (фільм, 2000)|Committed|4=Committed (2000 film)}} |- | rowspan="3" |2001 |{{Не перакладзена 5|Say It Isn't So (фільм, 2001)|Say It Isn't So|4=Say It Isn't So (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Sidewalks of New York (фільм, 2001)|Sidewalks of New York|4=Sidewalks of New York (2001 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|From Hell (фільм, 2001)|From Hell|4=From Hell (film)}} |- | rowspan="2" |2002 |{{Не перакладзена 5|Killing Me Softly (фільм, 2002)|Killing Me Softly|4=Killing Me Softly (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|The Guru (фільм, 2002)|The Guru|4=The Guru (2002 film)}} |- | rowspan="2" |2003 |{{Не перакладзена 5|Anger Management (фільм, 2003)|Anger Management|4=Anger Management (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Hope Springs (фільм, 2003)|Hope Springs|4=Hope Springs (2003 film)}} |- |2004 |{{Не перакладзена 5|Blessed (фільм, 2004)|Blessed|4=Blessed (2004 film)}} |- | rowspan="2" |2005 |{{Не перакладзена 5|Мэры (фільм, 2005)|Мэры|4=Mary (2005 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Cake (фільм, 2005)|Cake|4=Cake (2005 film)}} |- | rowspan="4" |2006 |{{Не перакладзена 5|The Oh in Ohio}} |- |{{Не перакладзена 5|Бобі (фільм, 2006)|Бобі|4=Bobby (2006 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Gray Matters (фільм, 2006)|Gray Matters|4=Gray Matters (2006 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Broken (фільм, 2006)|Broken|4=Broken (2006 film)}} |- | rowspan="2" |2007 |{{Не перакладзена 5|Adrift in Manhattan}} |- |''Have Dreams, Will Travel'' |- | rowspan="3" |2008 |{{Не перакладзена 5|Alien Love Triangle}} |- |{{Не перакладзена 5|Miss Conception}} |- |{{Не перакладзена 5|Baby on Board (фільм, 2009)|Baby on Board|4=Baby on Board (film)}} |- | rowspan="3" |2009 |{{Не перакладзена 5|ExTerminators (фільм, 2009)|ExTerminators|4=ExTerminators (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|The Hangover}} |- |{{Не перакладзена 5|Boogie Woogie (фільм, 2009)|Boogie Woogie|4=Boogie Woogie (film)}} |- |2010 |{{Не перакладзена 5|Father of Invention}} |- | rowspan="4" |2011 |{{Не перакладзена 5|The Flying Machine (фільм, 2011)|The Flying Machine|4=The Flying Machine (film)}} |- |''Son of Morning'' |- |{{Не перакладзена 5|5 Days of War}} |- |{{Не перакладзена 5|Judy Moody and the Not Bummer Summer}} |- | rowspan="2" |2012 |{{Не перакладзена 5|About Cherry}} |- |{{Не перакладзена 5|At Any Price}} |- | rowspan="3" |2013 |{{Не перакладзена 5|The Hangover Part III}} |- |{{Не перакладзена 5|Compulsion (фільм, 2013)|Compulsion|4=Compulsion (2013 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Horns (фільм, 2013)|Horns|4=Horns (film)}} |- | rowspan="2" |2014 |{{Не перакладзена 5|Goodbye to All That (фільм, 2014)|Goodbye to All Tha|4=Goodbye to All That (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Behaving Badly (фільм, 2014)|Behaving Badly|4=Behaving Badly (film)}} |- | rowspan="2" |2016 |{{Не перакладзена 5|Norm of the North}} |- |{{Не перакладзена 5|My Dead Boyfriend}} |- | rowspan="2" |2017 |{{Не перакладзена 5|Wetlands (фільм, 2017)|Wetlands|4=Wetlands (2017 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Last Rampage}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Half Magic (фільм, 2018)|Half Magic|4=Half Magic (film)}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|The Rest of Us (фільм, 2019)|The Rest of Us|4=The Rest of Us (film)}} |- | rowspan="3" |2020 |{{Не перакладзена 5|Desperados (фільм, 2020)|Desperados|4=Desperados (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Love, Guaranteed}} |- |{{Не перакладзена 5|Wander (фільм, 2020)|Wander|4=Wander (film)}} |- |2021 |{{Не перакладзена 5|The Last Son}} |- | rowspan="5" |2023 |{{Не перакладзена 5|On a Wing and a Prayer (фільм, 2023)|On a Wing and a Prayer|4=On a Wing and a Prayer (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Suitable Flesh}} |- |{{Не перакладзена 5|Аракул (фільм, 2023)|Аракул|4=Oracle (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|The Other Zoey}} |- |{{Не перакладзена 5|Best. Christmas. Ever!}} |- | rowspan="2" |2024 |{{Не перакладзена 5|Chosen Family (фільм, 2024)|Chosen Family|4=Chosen Family (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Place of Bones}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Gunslingers (фільм, 2025)|Gunslingers|4=Gunslingers (2025 film)}} |- |2026 |{{Не перакладзена 5|They Will Kill You}} |- |TBA |{{Не перакладзена 5|The Young People}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- | rowspan="2" |1987 |{{Не перакладзена 5|Growing Pains}} |- |{{Не перакладзена 5|Student Exchange}} |- |1991 |''[[Твін Пікс]]'' |- |1992 |{{Не перакладзена 5|O Pioneers! (фільм, 1992)|O Pioneers!|4=O Pioneers! (film)}} |- |1995 |{{Не перакладзена 5|Fallen Angels (тэлесерыял)|Fallen Angels}} |- | rowspan="2" |1996 |{{Не перакладзена 5|The Outer Limits (тэлесерыял)|The Outer Limits|4=The Outer Limits (1995 TV series)}} |- |''Bullet Hearts'' |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Fantasy Island (тэлесерыял)|Fantasy Island|4=Fantasy Island (1998 TV series)}} |- |1999 |{{Не перакладзена 5|Saturday Night Live}} |- |2002 |{{Не перакладзена 5|Секс у вялікім горадзе (тэлесерыял)|Секс у вялікім горадзе|4=Sex and the City}} |- |2004 |{{Не перакладзена 5|Arrested Development}} |- |2004–2005 |''[[Клініка (тэлесерыял)|Клініка]]'' |- |2006 |{{Не перакладзена 5|Emily's Reasons Why Not}} |- | rowspan="2" |2011 |''Little in Common'' |- |{{Не перакладзена 5|Portlandia}} |- | rowspan="3" |2014 |{{Не перакладзена 5|Flowers in the Attic (фільм, 2014)|Flowers in the Attic|4=Flowers in the Attic (2014 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Petals on the Wind (фільм, 2014)|Petals on the Wind|4=Petals on the Wind (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Californication (тэлесерыял)|Californication|4=Californication (TV series)}} |- | rowspan="2" |2015 |{{Не перакладзена 5|If There Be Thorns (фільм, 2015)|If There Be Thorns|4=If There Be Thorns (film)}} |- |''Studio City'' |- |2016–2017 |{{Не перакладзена 5|Flaked}} |- |2016–2018 |{{Не перакладзена 5|Angie Tribeca}} |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Law &amp; Order True Crime}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Bliss (тэлесерыял)|Bliss|4=Bliss (2018 TV series)}} |- |2018–2019 |{{Не перакладзена 5|Get Shorty (тэлесерыял)|Get Shorty|4=Get Shorty (TV series)}} |- |2019 |''The Hypnotist's Love Story'' |- |2020 |{{Не перакладзена 5|The Stand|4=The Stand (2020 miniseries)}} |- |2023 |{{Не перакладзена 5|Extrapolations (тэлесерыял)|Extrapolations|4=Extrapolations (TV series)}} |- |TBA |{{Не перакладзена 5|Carrie|Carrie|4=Carrie (miniseries)}} |} === Відэагульні === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2004 | {{Не перакладзена 5|EverQuest II}} |- | 2015 | {{Не перакладзена 5|Call of Duty: Black Ops III}} |} === Музычныя відэакліпы === {| class="wikitable" !Год ! Назва |- | 1999 | «{{Не перакладзена 5|American Woman (песня)|American Woman|4=American Woman}}» |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0001287|name=Хэдэр Грэм}} * {{Rotten Tomatoes person|heather_graham|Хэдэр Грэм|name=Хэдэр Грэм}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грэм Хэдэр}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлепрадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы агучвання Вялікабрытаніі]] ih7w8coluhppx9wmmfzvxpjlycokl5t Хэдэр Лэнгенкэмп 0 805199 5143342 5142671 2026-05-19T06:58:19Z Feeleman 163471 афармленне 5143342 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1983 — наш час }} '''Хэдэр Элізабет Лэнгенкэмп''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Heather Elizabeth Langenkamp''; нар. [[17 ліпеня|17]] [[Ліпень|ліпеня]] [[1964]], [[Талса]], [[Аклахома]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]], [[кінарэжысёр]]ка, [[Прадпрымальнік|прадпрымальніца]] і [[Вядучы|радыёвядучая]]. Адна з ключавых постацей у жанры [[Фільм жахаў|жахаў]] і найбольш вядомая выкананнем ролі знаходлівай гераіні {{Не перакладзена 5|Нэнсі Томпсан|4=Nancy Thompson (A Nightmare on Elm Street)}} у серыі фільмаў «[[Кашмар на вуліцы Вязаў (фільм, 1984)|Кашмар на вуліцы Вязаў]]».<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/heather_langenkamp|title=Heather Langenkamp Movies & TV Shows List|date=|access-date=1 красавіка, 2026|url-status=live}}</ref> == Біяграфія == Нарадзілася ў горадзе Талса, штат Аклахома. Сваю акцёрскую дзейнасць Лэнгенкэмп пачала з удзелу ў эпізадычных ролях у драматычных фільмах [[Фрэнсіс Форд Копала|Фрэнсіса Форда Копалы]] «{{Не перакладзена 5|The Outsiders (фільм, 1983)|The Outsiders|4=The Outsiders (film)}}» (1983) і «{{Не перакладзена 5|Rumble Fish}}» (1983). Падчас навучання ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]] яна выканала ролю цяжарнай падлеткі ў драме «{{Не перакладзена 5|Nickel Mountain (фільм, 1984)|Nickel Mountain|4=Nickel Mountain}}» (1984), пасля чаго атрымала прарыўную ролю Нэнсі ў фільме жахаў [[Уэс Крэйвен|Уэса Крэйвена]] «[[Кашмар на вуліцы Вязаў (фільм, 1984)|Кашмар на вуліцы Вязаў]]» (1984).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://somepigproductions.com/|title=Page, Heather Langenkamp Official.|access-date=1 красавіка, 2026}}</ref> == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- | rowspan="2" |1983 |{{Не перакладзена 5|The Outsiders (фільм, 1983)|The Outsiders|4=The Outsiders (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Rumble Fish}} |- | rowspan="2" |1984 |{{Не перакладзена 5|Nickel Mountain (фільм, 1984)|Nickel Mountain|4=Nickel Mountain}} |- |[[Кашмар на вуліцы Вязаў (фільм, 1984)|Кашмар на вуліцы Вязаў]] |- |1987 |{{Не перакладзена 5|A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors}} |- |1989 |{{Не перакладзена 5|Shocker (фільм, 1989)|Shocker|4=Shocker (film)}} |- |1994 |{{Не перакладзена 5|Wes Craven's New Nightmare}} |- |1995 |{{Не перакладзена 5|The Demolitionist}} |- |1999 |{{Не перакладзена 5|Fugitive Mind}} |- |2010 |{{Не перакладзена 5|Never Sleep Again: The Elm Street Legacy}} |- |2011 |{{Не перакладзена 5|I Am Nancy}} |- |2012 |{{Не перакладзена 5|The Butterfly Room (фільм, 2012)|The Butterfly Room|4=The Butterfly Room}} |- |2013 |{{Не перакладзена 5|Star Trek Into Darkness}} |- |2016 |{{Не перакладзена 5|Home (фільм, 2016)|4=Home (2016 American film)}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Hellraiser: Judgment}} |- | rowspan="2" |2019 |''Portal'' |- |''Washed Away'' |- |2020 |''Cottonmouth'' |- |2021 |{{Не перакладзена 5|My Little Pony: A New Generation}} |- | rowspan="2" |2024 |{{Не перакладзена 5|Little Bites (фільм, 2024)|Little Bites|4=Little Bites}} |- |''Plea'' |- |2025 |{{Не перакладзена 5|The Life of Chuck}} |- | rowspan="2" |TBA | style="background:#FFFFCC;" |''Last Chance Motel'' {{Dagger}} |- | style="background:#FFFFCC;" |''Dirt'' {{Dagger}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |1984 |{{Не перакладзена 5|Passions (фільм, 1984)|Passions|4=Passions (1984 film)}} |- |1985 |''Suburban Beat'' |- | rowspan="3" |1986 |{{Не перакладзена 5|CBS Schoolbreak Special}} |- |{{Не перакладзена 5|ABC Afterschool Special}} |- |{{Не перакладзена 5|Heart of the City (тэлесерыял)|Heart of the City|4=Heart of the City (TV series)}} |- | rowspan="2" |1987 |{{Не перакладзена 5|The New Adventures of Beans Baxter (тэлесерыял)|The New Adventures of Beans Baxter|4=The New Adventures of Beans Baxter}} |- |{{Не перакладзена 5|Hotel (тэсерыял)|Hotel|4=Hotel (American TV series)}} |- |1988 |''Circus of the Stars #13'' |- | rowspan="2" |1988-1990 |{{Не перакладзена 5|Growing Pains}} |- |{{Не перакладзена 5|Just the Ten of Us}} |- |1990 |''ABC TGIF'' |- |1994 |{{Не перакладзена 5|Tonya and Nancy: The Inside Story}} |- |1997 |{{Не перакладзена 5|Perversions of Science}} |- |1999 |''Partners'' |- |2000 |{{Не перакладзена 5|18 Wheels of Justice}} |- |2002 |{{Не перакладзена 5|JAG (тэлесерыял)|JAG|4=JAG (TV series)}} |- |2014 |{{Не перакладзена 5|American Horror Story: Freak Show}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|The Bay (серыял)|The Bay|4=The Bay (web series)}} |- |2016-2020 |''The Bet'' |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Truth or Dare (фільм, 2017)|Truth or Dare|4=Truth or Dare (2017 film)}} |- |2020 |{{Не перакладзена 5|JJ Villard’s Fairy Tales}} |- |2022 |{{Не перакладзена 5|The Midnight Club}} |} === Музычныя відэакліпы === {| class="wikitable" !Год ! Назва |- | 1985 | «{{Не перакладзена 5|Sleeping Bag (песня)|Sleeping Bag|4=Sleeping Bag (song)}}»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TKJymx2KDWo|title=ZZ Top – Sleeping Bag (OFFICIAL MUSIC VIDEO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20260328194709/https://www.youtube.com/watch?si=rdTdp_tqi4i8rIES&v=TKJymx2KDWo&feature=youtu.be|archive-date=28 сакавіка, 2026|access-date=1 красавіка, 2026|url-status=bot: unknown}}</ref> |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|iamnancy.info|lang=en}} * {{Imdb імя|486}} * {{Rotten Tomatoes person|heather_langenkamp|Хэдэр Лэнгенкэмп|name=Хэдэр Лэнгенкэмп}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лэнгенкэмп Хэдэр}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Стэнфарда]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] 8479qz9weoktaoa3ys9wj94kcp7n60w 5143412 5143342 2026-05-19T10:39:30Z Feeleman 163471 афармленне 5143412 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1983 — наш час }} '''Хэдэр Элізабет Лэнгенкэмп''' ({{Lang-en|Heather Elizabeth Langenkamp}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]], [[кінарэжысёр]]ка, [[Прадпрымальнік|прадпрымальніца]] і [[Вядучы|радыёвядучая]]. Адна з ключавых постацей у жанры [[Фільм жахаў|жахаў]] і найбольш вядомая выкананнем ролі знаходлівай гераіні {{Не перакладзена 5|Нэнсі Томпсан|4=Nancy Thompson (A Nightmare on Elm Street)}} у серыі фільмаў «[[Кашмар на вуліцы Вязаў (фільм, 1984)|Кашмар на вуліцы Вязаў]]».<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/heather_langenkamp|title=Heather Langenkamp Movies & TV Shows List|date=|access-date=1 красавіка, 2026|url-status=live}}</ref> == Біяграфія == Нарадзілася ў горадзе Талса, штат Аклахома. Сваю акцёрскую дзейнасць Лэнгенкэмп пачала з удзелу ў эпізадычных ролях у драматычных фільмах [[Фрэнсіс Форд Копала|Фрэнсіса Форда Копалы]] «{{Не перакладзена 5|The Outsiders (фільм, 1983)|The Outsiders|4=The Outsiders (film)}}» (1983) і «{{Не перакладзена 5|Rumble Fish}}» (1983). Падчас навучання ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]] яна выканала ролю цяжарнай падлеткі ў драме «{{Не перакладзена 5|Nickel Mountain (фільм, 1984)|Nickel Mountain|4=Nickel Mountain}}» (1984), пасля чаго атрымала прарыўную ролю Нэнсі ў фільме жахаў [[Уэс Крэйвен|Уэса Крэйвена]] «[[Кашмар на вуліцы Вязаў (фільм, 1984)|Кашмар на вуліцы Вязаў]]» (1984).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://somepigproductions.com/|title=Page, Heather Langenkamp Official.|access-date=1 красавіка, 2026}}</ref> == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- | rowspan="2" |1983 |{{Не перакладзена 5|The Outsiders (фільм, 1983)|The Outsiders|4=The Outsiders (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Rumble Fish}} |- | rowspan="2" |1984 |{{Не перакладзена 5|Nickel Mountain (фільм, 1984)|Nickel Mountain|4=Nickel Mountain}} |- |[[Кашмар на вуліцы Вязаў (фільм, 1984)|Кашмар на вуліцы Вязаў]] |- |1987 |{{Не перакладзена 5|A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors}} |- |1989 |{{Не перакладзена 5|Shocker (фільм, 1989)|Shocker|4=Shocker (film)}} |- |1994 |{{Не перакладзена 5|Wes Craven's New Nightmare}} |- |1995 |{{Не перакладзена 5|The Demolitionist}} |- |1999 |{{Не перакладзена 5|Fugitive Mind}} |- |2010 |{{Не перакладзена 5|Never Sleep Again: The Elm Street Legacy}} |- |2011 |{{Не перакладзена 5|I Am Nancy}} |- |2012 |{{Не перакладзена 5|The Butterfly Room (фільм, 2012)|The Butterfly Room|4=The Butterfly Room}} |- |2013 |{{Не перакладзена 5|Star Trek Into Darkness}} |- |2016 |{{Не перакладзена 5|Home (фільм, 2016)|4=Home (2016 American film)}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Hellraiser: Judgment}} |- | rowspan="2" |2019 |''Portal'' |- |''Washed Away'' |- |2020 |''Cottonmouth'' |- |2021 |{{Не перакладзена 5|My Little Pony: A New Generation}} |- | rowspan="2" |2024 |{{Не перакладзена 5|Little Bites (фільм, 2024)|Little Bites|4=Little Bites}} |- |''Plea'' |- |2025 |{{Не перакладзена 5|The Life of Chuck}} |- | rowspan="2" |TBA | style="background:#FFFFCC;" |''Last Chance Motel'' {{Dagger}} |- | style="background:#FFFFCC;" |''Dirt'' {{Dagger}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |1984 |{{Не перакладзена 5|Passions (фільм, 1984)|Passions|4=Passions (1984 film)}} |- |1985 |''Suburban Beat'' |- | rowspan="3" |1986 |{{Не перакладзена 5|CBS Schoolbreak Special}} |- |{{Не перакладзена 5|ABC Afterschool Special}} |- |{{Не перакладзена 5|Heart of the City (тэлесерыял)|Heart of the City|4=Heart of the City (TV series)}} |- | rowspan="2" |1987 |{{Не перакладзена 5|The New Adventures of Beans Baxter (тэлесерыял)|The New Adventures of Beans Baxter|4=The New Adventures of Beans Baxter}} |- |{{Не перакладзена 5|Hotel (тэсерыял)|Hotel|4=Hotel (American TV series)}} |- |1988 |''Circus of the Stars #13'' |- | rowspan="2" |1988-1990 |{{Не перакладзена 5|Growing Pains}} |- |{{Не перакладзена 5|Just the Ten of Us}} |- |1990 |''ABC TGIF'' |- |1994 |{{Не перакладзена 5|Tonya and Nancy: The Inside Story}} |- |1997 |{{Не перакладзена 5|Perversions of Science}} |- |1999 |''Partners'' |- |2000 |{{Не перакладзена 5|18 Wheels of Justice}} |- |2002 |{{Не перакладзена 5|JAG (тэлесерыял)|JAG|4=JAG (TV series)}} |- |2014 |{{Не перакладзена 5|American Horror Story: Freak Show}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|The Bay (серыял)|The Bay|4=The Bay (web series)}} |- |2016-2020 |''The Bet'' |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Truth or Dare (фільм, 2017)|Truth or Dare|4=Truth or Dare (2017 film)}} |- |2020 |{{Не перакладзена 5|JJ Villard’s Fairy Tales}} |- |2022 |{{Не перакладзена 5|The Midnight Club}} |} === Музычныя відэакліпы === {| class="wikitable" !Год ! Назва |- | 1985 | «{{Не перакладзена 5|Sleeping Bag (песня)|Sleeping Bag|4=Sleeping Bag (song)}}»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TKJymx2KDWo|title=ZZ Top – Sleeping Bag (OFFICIAL MUSIC VIDEO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20260328194709/https://www.youtube.com/watch?si=rdTdp_tqi4i8rIES&v=TKJymx2KDWo&feature=youtu.be|archive-date=28 сакавіка, 2026|access-date=1 красавіка, 2026|url-status=bot: unknown}}</ref> |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|iamnancy.info|lang=en}} * {{Imdb імя|486}} * {{Rotten Tomatoes person|heather_langenkamp|Хэдэр Лэнгенкэмп|name=Хэдэр Лэнгенкэмп}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лэнгенкэмп Хэдэр}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Стэнфарда]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] 9l0j1mrypj2rd7vhgdbmp0c3nxuzheu 5143416 5143412 2026-05-19T10:45:22Z Feeleman 163471 /* Фільмы */ 5143416 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1983 — наш час }} '''Хэдэр Элізабет Лэнгенкэмп''' ({{Lang-en|Heather Elizabeth Langenkamp}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]], [[кінарэжысёр]]ка, [[Прадпрымальнік|прадпрымальніца]] і [[Вядучы|радыёвядучая]]. Адна з ключавых постацей у жанры [[Фільм жахаў|жахаў]] і найбольш вядомая выкананнем ролі знаходлівай гераіні {{Не перакладзена 5|Нэнсі Томпсан|4=Nancy Thompson (A Nightmare on Elm Street)}} у серыі фільмаў «[[Кашмар на вуліцы Вязаў (фільм, 1984)|Кашмар на вуліцы Вязаў]]».<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/heather_langenkamp|title=Heather Langenkamp Movies & TV Shows List|date=|access-date=1 красавіка, 2026|url-status=live}}</ref> == Біяграфія == Нарадзілася ў горадзе Талса, штат Аклахома. Сваю акцёрскую дзейнасць Лэнгенкэмп пачала з удзелу ў эпізадычных ролях у драматычных фільмах [[Фрэнсіс Форд Копала|Фрэнсіса Форда Копалы]] «{{Не перакладзена 5|The Outsiders (фільм, 1983)|The Outsiders|4=The Outsiders (film)}}» (1983) і «{{Не перакладзена 5|Rumble Fish}}» (1983). Падчас навучання ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]] яна выканала ролю цяжарнай падлеткі ў драме «{{Не перакладзена 5|Nickel Mountain (фільм, 1984)|Nickel Mountain|4=Nickel Mountain}}» (1984), пасля чаго атрымала прарыўную ролю Нэнсі ў фільме жахаў [[Уэс Крэйвен|Уэса Крэйвена]] «[[Кашмар на вуліцы Вязаў (фільм, 1984)|Кашмар на вуліцы Вязаў]]» (1984).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://somepigproductions.com/|title=Page, Heather Langenkamp Official.|access-date=1 красавіка, 2026}}</ref> == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- | rowspan="2" |1983 |{{Не перакладзена 5|The Outsiders (фільм, 1983)|The Outsiders|4=The Outsiders (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Rumble Fish}} |- | rowspan="2" |1984 |{{Не перакладзена 5|Nickel Mountain (фільм, 1984)|Nickel Mountain|4=Nickel Mountain}} |- |[[Кашмар на вуліцы Вязаў (фільм, 1984)|Кашмар на вуліцы Вязаў]] |- |1987 |{{Не перакладзена 5|A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors}} |- |1989 |{{Не перакладзена 5|Shocker (фільм, 1989)|Shocker|4=Shocker (film)}} |- |1994 |{{Не перакладзена 5|Wes Craven's New Nightmare}} |- |1995 |{{Не перакладзена 5|The Demolitionist}} |- |1999 |{{Не перакладзена 5|Fugitive Mind}} |- |2010 |{{Не перакладзена 5|Never Sleep Again: The Elm Street Legacy}} |- |2011 |{{Не перакладзена 5|I Am Nancy}} |- |2012 |{{Не перакладзена 5|The Butterfly Room (фільм, 2012)|The Butterfly Room|4=The Butterfly Room}} |- |2013 |{{Не перакладзена 5|Star Trek Into Darkness}} |- |2016 |{{Не перакладзена 5|Дом (фільм, 2016)|Дом|4=Home (2016 American film)}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Hellraiser: Judgment}} |- | rowspan="2" |2019 |''Portal'' |- |''Washed Away'' |- |2020 |''Cottonmouth'' |- |2021 |{{Не перакладзена 5|My Little Pony: A New Generation}} |- | rowspan="2" |2024 |{{Не перакладзена 5|Little Bites (фільм, 2024)|Little Bites|4=Little Bites}} |- |''Plea'' |- |2025 |{{Не перакладзена 5|The Life of Chuck}} |- | rowspan="2" |TBA | style="background:#FFFFCC;" |''Last Chance Motel'' {{Dagger}} |- | style="background:#FFFFCC;" |''Dirt'' {{Dagger}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |1984 |{{Не перакладзена 5|Passions (фільм, 1984)|Passions|4=Passions (1984 film)}} |- |1985 |''Suburban Beat'' |- | rowspan="3" |1986 |{{Не перакладзена 5|CBS Schoolbreak Special}} |- |{{Не перакладзена 5|ABC Afterschool Special}} |- |{{Не перакладзена 5|Heart of the City (тэлесерыял)|Heart of the City|4=Heart of the City (TV series)}} |- | rowspan="2" |1987 |{{Не перакладзена 5|The New Adventures of Beans Baxter (тэлесерыял)|The New Adventures of Beans Baxter|4=The New Adventures of Beans Baxter}} |- |{{Не перакладзена 5|Hotel (тэсерыял)|Hotel|4=Hotel (American TV series)}} |- |1988 |''Circus of the Stars #13'' |- | rowspan="2" |1988-1990 |{{Не перакладзена 5|Growing Pains}} |- |{{Не перакладзена 5|Just the Ten of Us}} |- |1990 |''ABC TGIF'' |- |1994 |{{Не перакладзена 5|Tonya and Nancy: The Inside Story}} |- |1997 |{{Не перакладзена 5|Perversions of Science}} |- |1999 |''Partners'' |- |2000 |{{Не перакладзена 5|18 Wheels of Justice}} |- |2002 |{{Не перакладзена 5|JAG (тэлесерыял)|JAG|4=JAG (TV series)}} |- |2014 |{{Не перакладзена 5|American Horror Story: Freak Show}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|The Bay (серыял)|The Bay|4=The Bay (web series)}} |- |2016-2020 |''The Bet'' |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Truth or Dare (фільм, 2017)|Truth or Dare|4=Truth or Dare (2017 film)}} |- |2020 |{{Не перакладзена 5|JJ Villard’s Fairy Tales}} |- |2022 |{{Не перакладзена 5|The Midnight Club}} |} === Музычныя відэакліпы === {| class="wikitable" !Год ! Назва |- | 1985 | «{{Не перакладзена 5|Sleeping Bag (песня)|Sleeping Bag|4=Sleeping Bag (song)}}»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TKJymx2KDWo|title=ZZ Top – Sleeping Bag (OFFICIAL MUSIC VIDEO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20260328194709/https://www.youtube.com/watch?si=rdTdp_tqi4i8rIES&v=TKJymx2KDWo&feature=youtu.be|archive-date=28 сакавіка, 2026|access-date=1 красавіка, 2026|url-status=bot: unknown}}</ref> |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|iamnancy.info|lang=en}} * {{Imdb імя|486}} * {{Rotten Tomatoes person|heather_langenkamp|Хэдэр Лэнгенкэмп|name=Хэдэр Лэнгенкэмп}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лэнгенкэмп Хэдэр}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Стэнфарда]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] tmiqaygr2tqbofqp6m782n1hqzwknp8 Мішэль Кіган 0 805248 5143353 5139981 2026-05-19T07:05:56Z Feeleman 163471 афармленне 5143353 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кіган}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=2007 — наш час }} '''Мішэль Элізабет Кіган''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Michelle Elizabeth Keegan''; нар. [[3 чэрвеня|3]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1987]], [[Стокпарт]], [[Вялікі Манчэстэр]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/michelle_keegan|title=Michelle Keegan Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-02}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольш вядомая ролямі [[:en:Tina McIntyre|Тыны Макінтайр]] у мыльнай оперы {{Не перакладзена 5|ITV1}} «{{Не перакладзена 5|Coronation Street (тэлесерыял)|Coronation Street|4=Coronation Street}}» (2008—2014) і [[:en:Georgie Lane|Джорджы Лэйн]] у ваеннай драме [[BBC]] «{{Не перакладзена 5|Our Girl (тэлесерыял)|Our Girl|4=Our Girl}}» (2016—2020)<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/who-michelle-keegan-girls-new-8788690|title=Michelle Keegan is the star of Our Girl! Here's everything you need to know...|first=James|last=Draper|website=Daily Mirror|date=2016-09-07|access-date=2026-04-02|last2=Lloyd|first2=Peter}}</ref>. Таксама выканала ролі Тыны Мур у біяграфічным серыяле «{{Не перакладзена 5|Tina and Bobby (тэлесерыял)|Tina and Bobby|4=Tina and Bobby}}» (2017), Эрын Крофт у камедыйным серыяле {{Не перакладзена 5|Sky Max|4=Sky Max}} «{{Не перакладзена 5|Brassic (тэлесерыял)|Brassic|4=Brassic}}» (2019—2025), Кейт Торн у гістарычнай драме BBC «{{Не перакладзена 5|Ten Pound Poms (тэлесерыял)|Ten Pound Poms|4=Ten Pound Poms (TV series)}}» (2023—2025) і Маі Бёркет у трылеры [[Netflix]] «{{Не перакладзена 5|Fool Me Once (тэлесерыял)|Fool Me Once|4=Fool Me Once (TV series)}}» (2024).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2882021/|title=Michelle Keegan|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-02}}</ref> == Біяграфія == === Дзяцінства === Кіган нарадзілася ў горадзе [[Стокпарт]] у сям’і [[Майкл Кіган|Майкла Кігана]] і [[Джэкі Тэрнэр]]. Яе бабуля па мацярынскай лініі была родам з [[Гібралтар]]а і выйшла замуж за [[Вялікабрытанія|брытанскага]] салдата, які служыў там<ref>{{cite web|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/546191/coronation-street-star-michelle-keegan-i-can-stand-on-my-head-for-5-minutes|title=Coronation Street star Michelle Keegan: I can stand on my head for 5 minutes|work=Now|date=2013-09-13|access-date=2026-4-2|lang=en}}</ref>. З боку бацькі актрыса мае [[Ірландыя|ірландскае]] паходжанне.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/|title=Michelle Keegan: 'I'm from a long line of strong women!'|website=What' s on TV|access-date=2026-04-02|date=8 January 2019|archive-date=2018-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529153241/https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/}}</ref> == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" |+Тэлебачанне і кіно ! Год ! Назва |- | 2008-2014 | {{Не перакладзена 5|Coronation Street (тэлесерыял)|Coronation Street|4=Coronation Street}} |- | 2008 | {{Не перакладзена 5|Coronation Street: Out of Africa (фільм, 2008)|Coronation Street: Out of Africa|4=Coronation Street: Out of Africa}} |- | 2009 | {{Не перакладзена 5|Red Dwarf: Back to Earth (тэлесерыял)|Red Dwarf: Back to Earth|4=Red Dwarf: Back to Earth}} |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Lemon La Vida Loca (тэлесерыял)|Lemon La Vida Loca|4=Lemon La Vida Loca}} |- | 2015 | {{Не перакладзена 5|Ordinary Lies (тэлесерыял)|Ordinary Lies|4=Ordinary Lies}} |- | 2016-2017 | {{Не перакладзена 5|Drunk History (тэлесерыял)|Drunk History|4=Drunk History (British TV series)}} |- | 2016-2020 | {{Не перакладзена 5|Our Girl (тэлесерыял)|Our Girl|4=Our Girl}} |- | 2016 | {{Не перакладзена 5|Plebs (тэлесерыял)|Plebs|4=Plebs (TV series)}} |- | 2016 | {{Не перакладзена 5|The Crystal Maze|4=The Crystal Maze}} |- | 2017 | {{Не перакладзена 5|Tina and Bobby (тэлесерыял)|Tina and Bobby|4=Tina and Bobby}} |- | 2017 | {{Не перакладзена 5|The Keith & Paddy Picture Show (тэлесерыял)|The Keith & Paddy Picture Show|4=The Keith & Paddy Picture Show}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Who Do You Think You Are? (тэлесерыял)|Who Do You Think You Are?|4=Who Do You Think You Are? (British TV series)}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Strangeways Here We Come (фільм, 2018)|Strangeways Here We Come|4=Strangeways Here We Come (film)}} |- | 2019-2025 | {{Не перакладзена 5|Brassic (тэлесерыял)|Brassic|4=Brassic}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|RuPaul’s Drag Race: UK vs. the World (тэлесерыял)|RuPaul’s Drag Race: UK vs. the World|4=RuPaul’s Drag Race: UK vs. the World}} |- | 2023-2025 | {{Не перакладзена 5|Ten Pound Poms (тэлесерыял)|Ten Pound Poms|4=Ten Pound Poms (TV series)}} |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|Fool Me Once (тэлесерыял)|Fool Me Once|4=Fool Me Once (TV series)}} |- | TBA | {{Не перакладзена 5|The Blame (тэлесерыял)|The Blame|4=The Blame (TV series)}} |} == Тэатральныя сцэны == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2014-2015 | {{Не перакладзена 5|Пітэр Пэн|Пітэр Пэн|4=Peter Pan (play and novel)}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|michelle_keegan|Мішэль Кіган|name=Мішэль Кіган}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кіган Мішэль}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]] {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-03}} [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] lw3in4ztxouv5hq3crbs9egpmtei5yi 5143405 5143353 2026-05-19T10:20:30Z Feeleman 163471 5143405 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кіган}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=2007 — наш час }} '''Мішэль Элізабет Кіган''' ({{Lang-en|Michelle Elizabeth Keegan}}; {{ВД-Прэамбула}})<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/michelle_keegan|title=Michelle Keegan Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-02}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольш вядомая ролямі [[:en:Tina McIntyre|Тыны Макінтайр]] у мыльнай оперы {{Не перакладзена 5|ITV1}} «{{Не перакладзена 5|Coronation Street (тэлесерыял)|Coronation Street|4=Coronation Street}}» (2008—2014) і [[:en:Georgie Lane|Джорджы Лэйн]] у ваеннай драме [[BBC]] «{{Не перакладзена 5|Our Girl (тэлесерыял)|Our Girl|4=Our Girl}}» (2016—2020)<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/who-michelle-keegan-girls-new-8788690|title=Michelle Keegan is the star of Our Girl! Here's everything you need to know...|first=James|last=Draper|website=Daily Mirror|date=2016-09-07|access-date=2026-04-02|last2=Lloyd|first2=Peter}}</ref>. Таксама выканала ролі Тыны Мур у біяграфічным серыяле «{{Не перакладзена 5|Tina and Bobby (тэлесерыял)|Tina and Bobby|4=Tina and Bobby}}» (2017), Эрын Крофт у камедыйным серыяле {{Не перакладзена 5|Sky Max|4=Sky Max}} «{{Не перакладзена 5|Brassic (тэлесерыял)|Brassic|4=Brassic}}» (2019—2025), Кейт Торн у гістарычнай драме BBC «{{Не перакладзена 5|Ten Pound Poms (тэлесерыял)|Ten Pound Poms|4=Ten Pound Poms (TV series)}}» (2023—2025) і Маі Бёркет у трылеры [[Netflix]] «{{Не перакладзена 5|Fool Me Once (тэлесерыял)|Fool Me Once|4=Fool Me Once (TV series)}}» (2024).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2882021/|title=Michelle Keegan|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-02}}</ref> == Біяграфія == === Дзяцінства === Кіган нарадзілася ў горадзе [[Стокпарт]] у сям’і [[Майкл Кіган|Майкла Кігана]] і [[Джэкі Тэрнэр]]. Яе бабуля па мацярынскай лініі была родам з [[Гібралтар]]а і выйшла замуж за [[Вялікабрытанія|брытанскага]] салдата, які служыў там<ref>{{cite web|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/546191/coronation-street-star-michelle-keegan-i-can-stand-on-my-head-for-5-minutes|title=Coronation Street star Michelle Keegan: I can stand on my head for 5 minutes|work=Now|date=2013-09-13|access-date=2026-4-2|lang=en}}</ref>. З боку бацькі актрыса мае [[Ірландыя|ірландскае]] паходжанне.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/|title=Michelle Keegan: 'I'm from a long line of strong women!'|website=What' s on TV|access-date=2026-04-02|date=8 January 2019|archive-date=2018-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529153241/https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/}}</ref> == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" |+Тэлебачанне і кіно ! Год ! Назва |- | 2008-2014 | {{Не перакладзена 5|Coronation Street (тэлесерыял)|Coronation Street|4=Coronation Street}} |- | 2008 | {{Не перакладзена 5|Coronation Street: Out of Africa (фільм, 2008)|Coronation Street: Out of Africa|4=Coronation Street: Out of Africa}} |- | 2009 | {{Не перакладзена 5|Red Dwarf: Back to Earth (тэлесерыял)|Red Dwarf: Back to Earth|4=Red Dwarf: Back to Earth}} |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Lemon La Vida Loca (тэлесерыял)|Lemon La Vida Loca|4=Lemon La Vida Loca}} |- | 2015 | {{Не перакладзена 5|Ordinary Lies (тэлесерыял)|Ordinary Lies|4=Ordinary Lies}} |- | 2016-2017 | {{Не перакладзена 5|Drunk History (тэлесерыял)|Drunk History|4=Drunk History (British TV series)}} |- | 2016-2020 | {{Не перакладзена 5|Our Girl (тэлесерыял)|Our Girl|4=Our Girl}} |- | 2016 | {{Не перакладзена 5|Plebs (тэлесерыял)|Plebs|4=Plebs (TV series)}} |- | 2016 | {{Не перакладзена 5|The Crystal Maze|4=The Crystal Maze}} |- | 2017 | {{Не перакладзена 5|Tina and Bobby (тэлесерыял)|Tina and Bobby|4=Tina and Bobby}} |- | 2017 | {{Не перакладзена 5|The Keith & Paddy Picture Show (тэлесерыял)|The Keith & Paddy Picture Show|4=The Keith & Paddy Picture Show}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Who Do You Think You Are? (тэлесерыял)|Who Do You Think You Are?|4=Who Do You Think You Are? (British TV series)}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Strangeways Here We Come (фільм, 2018)|Strangeways Here We Come|4=Strangeways Here We Come (film)}} |- | 2019-2025 | {{Не перакладзена 5|Brassic (тэлесерыял)|Brassic|4=Brassic}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|RuPaul’s Drag Race: UK vs. the World (тэлесерыял)|RuPaul’s Drag Race: UK vs. the World|4=RuPaul’s Drag Race: UK vs. the World}} |- | 2023-2025 | {{Не перакладзена 5|Ten Pound Poms (тэлесерыял)|Ten Pound Poms|4=Ten Pound Poms (TV series)}} |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|Fool Me Once (тэлесерыял)|Fool Me Once|4=Fool Me Once (TV series)}} |- | TBA | {{Не перакладзена 5|The Blame (тэлесерыял)|The Blame|4=The Blame (TV series)}} |} == Тэатральныя сцэны == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2014-2015 | {{Не перакладзена 5|Пітэр Пэн|Пітэр Пэн|4=Peter Pan (play and novel)}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|michelle_keegan|Мішэль Кіган|name=Мішэль Кіган}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кіган Мішэль}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]] {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-03}} [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] hjxmr841gavnqm344wr5rdxavjwridz Фібі Дынэвар 0 805319 5143352 5139971 2026-05-19T07:05:33Z Feeleman 163471 афармленне 5143352 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=2009 — наш час }} Фібі Гарыет Дынэвар ([[Англійская мова|англ.]]: ''Phoebe Harriet Dynevor''; нар. [[17 красавіка|17]] [[красавік]]а [[1995]], [[Трафард]], [[Вялікі Манчэстэр]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/phoebe_dynevor|title=Phoebe Dynevor Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-03}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]]. Вядомая ролямі ў фільмах «{{Не перакладзена 5|The Colour Room (фільм, 2021)|The Colour Room}}» (2021), «{{Не перакладзена 5|Гульня паводле правіл (фільм, 2023)|Гульня паводле правіл|4=Fair Play (2023 film)}}» (2023) і «{{Не перакладзена 5|Inheritance (фільм, 2025)|Inheritance|4=Inheritance (2025 film)}}» (2025), а таксама ўдзелам у першых двух сезонах гістарычнай драмы «{{Не перакладзена 5|Bridgerton (тэлесерыял)|Bridgerton|4=Bridgerton}}» (2020—2022). У 2024 годзе была намінавана на [[Прэмія BAFTA «Узыходзячая зорка»|прэмію BAFTA «Узыходзячая зорка»]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm3697443/|title=Phoebe Dynevor|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-03}}</ref>. [[Акцёр]]скую кар’еру Дынэвар пачала яшчэ ў падлеткавым узросце, дэбютаваўшы ў школьным [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драматычным]] серыяле [[BBC One]] «''{{нп5|Waterloo Road (тэлесерыял)|Waterloo Road||Waterloo Road (TV series)}}''» (2009—2010). Пасля гэтага яна рэгулярна з’яўлялася ў брытанскіх [[тэлесерыял]]ах, у тым ліку «''{{нп5|Prisoners' Wives (тэлесерыял)|Prisoners' Wives|4=Prisoners' Wives}}''» (2012—2013) і «''{{нп5|Dickensian (тэлесерыял)|Dickensian||Dickensian (TV series)}}''» (2015—2016). Пазней далучылася да акцёрскага складу камедыйна-драматычнага серыяла «''{{нп5|Younger (тэлесерыял)|Younger||Younger (TV series)}}''» (2017—2021), а таксама сыграла адну з цэнтральных роляў у крымінальным серыяле «''{{нп5|Сарваць куш (тэлесерыял)|Сарваць куш||Snatch (TV series)}}''» (2017—2018).<ref name=":0" /> == Біяграфія == === Дзяцінства === Фібі нарадзілася 17 красавіка 1995 года ў [[Трафард]]зе у сям’і сцэнарыста [[Тым Дынэвар|Тыма Дынэвара]] і актрысы [[Салі Дынэвар]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.popsugar.com/celebrity/who-is-phoebe-dynevor-facts-48089266|title=9 Fun Things to Know About Bridgerton's Leading Lady, Phoebe Dynevor|first=Amanda|last=Prahl|website=Popsugar|date=2021-01-06|access-date=2026-04-04}}</ref>. Яе дзядуля і бабуля па бацькоўскай лініі, [[Шырлі Дынэвар|Шырлі]] і [[Джэрар Дынэвар]], таксама працавалі ў тэлевізійнай сферы.<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2021/jan/17/bridgerton-phoebe-dynevor-interview|title=Phoebe Dynevor: 'Bridgerton's come at a moment when people need it'|first=Claire|last=Armitstead|website=The Guardian|date=2021-01-17|access-date=2026-04-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/stage/2023/jan/25/shirley-dynevor-white-obituary|title=Shirley Dynevor-White obituary|first=Tim|last=Dynevor|website=The Guardian|date=2023-01-25|access-date=2026-04-04}}</ref> == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable" !Год ! Назва |- | 2021 | ''{{Не перакладзена 5|The Colour Room (фільм, 2021)|The Colour Room}}'' |- | rowspan="2" | 2023 | {{Не перакладзена 5|Bank of Dave (фільм, 2023)|Bank of Dave|4=Bank of Dave (film)}} |- | {{Не перакладзена 5|Гульня паводле правіл (фільм, 2023)|Гульня паводле правіл|4=Fair Play (2023 film)}} |- | 2024 | ''More Flames''<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2024/film/global/phoebe-dynevor-bella-ramsey-more-flames-adam-mckay-climate-crisis-1235983230/|title=Phoebe Dynevor and Bella Ramsey Star in Nature Crisis Short ‘More Flames’ From Adam McKay’s Yellow Dot Studios and Climate Spring (EXCLUSIVE)|first=Ellise|last=Shafer|website=Variety|date=2024-04-29|access-date=2026-04-03}}</ref> |- | rowspan="2" | 2025 | {{Не перакладзена 5|Inheritance (фільм, 2025)|Inheritance|4=Inheritance (2025 film)}} |- | {{Не перакладзена 5|Anniversary (фільм, 2025)|Anniversary|4=Anniversary (2025 film)}} |- | 2026 |{{Не перакладзена 5|Thrash (фільм, 2026)|Thrash|4=Thrash (film)}} |- | 2027 |{{Не перакладзена 5|Remain (фільм, 2027)|Remain|4=Remain (film)}} |- | rowspan="3" | TBA |{{Не перакладзена 5|Famous (фільм, 2024)|Famous|4=Famous (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Pendulum|4=Pendulum (upcoming film)}} |- |- |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable" !Год ! Назва |- | 2009-2010 | ''{{нп5|Waterloo Road (тэлесерыял)|Waterloo Road||Waterloo Road (TV series)}}'' |- | 2011 | {{Не перакладзена 5|Monroe (тэлесерыял)|Monroe|4=Monroe (TV series)}} |- | 2012-2013 | ''{{нп5|Prisoners' Wives (тэлесерыял)|Prisoners' Wives|4=Prisoners' Wives}}'' |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|The Village (тэлесерыял)|The Village|4=The Village (2013 TV series)}} |- | 2015 | {{Не перакладзена 5|The Musketeers (тэлесерыял)|The Musketeers|4=The Musketeers}} |- | 2015-2016 | ''{{нп5|Dickensian (тэлесерыял)|Dickensian||Dickensian (TV series)}}'' |- | 2017-2018 | ''{{нп5|Сарваць куш (тэлесерыял)|Сарваць куш||Snatch (TV series)}}'' |- | 2017-2021 | ''{{нп5|Younger (тэлесерыял)|Younger||Younger (TV series)}}'' |- | 2020-2022 | {{Не перакладзена 5|Bridgerton (тэлесерыял)|Bridgerton|4=Bridgerton}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Ten Percent (тэлесерыял)|Ten Percent|4=Ten Percent (TV series)}} |} === Музычныя відэакліпы === {| class="wikitable" !Год ! Назва ! Выканаўца ! Альбом ! Зноска |- | 2025 | «{{Не перакладзена 5|Camera (песня)|Camera|4=Camera (song)}}» | [[Эд Шыран]] | {{Не перакладзена 5|Play (альбом)|Play|4=Play (Ed Sheeran album)}} | <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://1027vgs.com/2025/08/25/ed-sheeran-shoots-secret-music-video-in-croatia-with-bridgerton-star-phoebe-dynevor/|title=Ed Sheeran Shoots Secret Music Video in Croatia with Bridgerton Star Phoebe Dynevor|author=Quadri|first=Queen|date=2025-08-52|publisher=[[KVGS|102.7 VGS]]|access-date=2026-04-03}}</ref> |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Cпасылкі == * {{Imdb імя|3697443|name=Фібі Дынэвар}} * {{Rotten Tomatoes person|phoebe_dynevor|Фібі Дынэвар|name=Фібі Дынэвар}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-03}} {{DEFAULTSORT:Дынэвар Фібі}} [[Катэгорыя:Кінаактрысы Англіі]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] dxvki4yosre2kpy9mkue5cah88dn72q 5143406 5143352 2026-05-19T10:21:32Z Feeleman 163471 5143406 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=2009 — наш час }} Фібі Гарыет Дынэвар ({{Lang-en|Phoebe Harriet Dynevor}}; {{ВД-Прэамбула}})<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/phoebe_dynevor|title=Phoebe Dynevor Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-03}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]]. Вядомая ролямі ў фільмах «{{Не перакладзена 5|The Colour Room (фільм, 2021)|The Colour Room}}» (2021), «{{Не перакладзена 5|Гульня паводле правіл (фільм, 2023)|Гульня паводле правіл|4=Fair Play (2023 film)}}» (2023) і «{{Не перакладзена 5|Inheritance (фільм, 2025)|Inheritance|4=Inheritance (2025 film)}}» (2025), а таксама ўдзелам у першых двух сезонах гістарычнай драмы «{{Не перакладзена 5|Bridgerton (тэлесерыял)|Bridgerton|4=Bridgerton}}» (2020—2022). У 2024 годзе была намінавана на [[Прэмія BAFTA «Узыходзячая зорка»|прэмію BAFTA «Узыходзячая зорка»]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm3697443/|title=Phoebe Dynevor|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-03}}</ref>. [[Акцёр]]скую кар’еру Дынэвар пачала яшчэ ў падлеткавым узросце, дэбютаваўшы ў школьным [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драматычным]] серыяле [[BBC One]] «''{{нп5|Waterloo Road (тэлесерыял)|Waterloo Road||Waterloo Road (TV series)}}''» (2009—2010). Пасля гэтага яна рэгулярна з’яўлялася ў брытанскіх [[тэлесерыял]]ах, у тым ліку «''{{нп5|Prisoners' Wives (тэлесерыял)|Prisoners' Wives|4=Prisoners' Wives}}''» (2012—2013) і «''{{нп5|Dickensian (тэлесерыял)|Dickensian||Dickensian (TV series)}}''» (2015—2016). Пазней далучылася да акцёрскага складу камедыйна-драматычнага серыяла «''{{нп5|Younger (тэлесерыял)|Younger||Younger (TV series)}}''» (2017—2021), а таксама сыграла адну з цэнтральных роляў у крымінальным серыяле «''{{нп5|Сарваць куш (тэлесерыял)|Сарваць куш||Snatch (TV series)}}''» (2017—2018).<ref name=":0" /> == Біяграфія == === Дзяцінства === Фібі нарадзілася 17 красавіка 1995 года ў [[Трафард]]зе у сям’і сцэнарыста [[Тым Дынэвар|Тыма Дынэвара]] і актрысы [[Салі Дынэвар]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.popsugar.com/celebrity/who-is-phoebe-dynevor-facts-48089266|title=9 Fun Things to Know About Bridgerton's Leading Lady, Phoebe Dynevor|first=Amanda|last=Prahl|website=Popsugar|date=2021-01-06|access-date=2026-04-04}}</ref>. Яе дзядуля і бабуля па бацькоўскай лініі, [[Шырлі Дынэвар|Шырлі]] і [[Джэрар Дынэвар]], таксама працавалі ў тэлевізійнай сферы.<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2021/jan/17/bridgerton-phoebe-dynevor-interview|title=Phoebe Dynevor: 'Bridgerton's come at a moment when people need it'|first=Claire|last=Armitstead|website=The Guardian|date=2021-01-17|access-date=2026-04-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/stage/2023/jan/25/shirley-dynevor-white-obituary|title=Shirley Dynevor-White obituary|first=Tim|last=Dynevor|website=The Guardian|date=2023-01-25|access-date=2026-04-04}}</ref> == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable" !Год ! Назва |- | 2021 | ''{{Не перакладзена 5|The Colour Room (фільм, 2021)|The Colour Room}}'' |- | rowspan="2" | 2023 | {{Не перакладзена 5|Bank of Dave (фільм, 2023)|Bank of Dave|4=Bank of Dave (film)}} |- | {{Не перакладзена 5|Гульня паводле правіл (фільм, 2023)|Гульня паводле правіл|4=Fair Play (2023 film)}} |- | 2024 | ''More Flames''<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2024/film/global/phoebe-dynevor-bella-ramsey-more-flames-adam-mckay-climate-crisis-1235983230/|title=Phoebe Dynevor and Bella Ramsey Star in Nature Crisis Short ‘More Flames’ From Adam McKay’s Yellow Dot Studios and Climate Spring (EXCLUSIVE)|first=Ellise|last=Shafer|website=Variety|date=2024-04-29|access-date=2026-04-03}}</ref> |- | rowspan="2" | 2025 | {{Не перакладзена 5|Inheritance (фільм, 2025)|Inheritance|4=Inheritance (2025 film)}} |- | {{Не перакладзена 5|Anniversary (фільм, 2025)|Anniversary|4=Anniversary (2025 film)}} |- | 2026 |{{Не перакладзена 5|Thrash (фільм, 2026)|Thrash|4=Thrash (film)}} |- | 2027 |{{Не перакладзена 5|Remain (фільм, 2027)|Remain|4=Remain (film)}} |- | rowspan="3" | TBA |{{Не перакладзена 5|Famous (фільм, 2024)|Famous|4=Famous (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Pendulum|4=Pendulum (upcoming film)}} |- |- |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable" !Год ! Назва |- | 2009-2010 | ''{{нп5|Waterloo Road (тэлесерыял)|Waterloo Road||Waterloo Road (TV series)}}'' |- | 2011 | {{Не перакладзена 5|Monroe (тэлесерыял)|Monroe|4=Monroe (TV series)}} |- | 2012-2013 | ''{{нп5|Prisoners' Wives (тэлесерыял)|Prisoners' Wives|4=Prisoners' Wives}}'' |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|The Village (тэлесерыял)|The Village|4=The Village (2013 TV series)}} |- | 2015 | {{Не перакладзена 5|The Musketeers (тэлесерыял)|The Musketeers|4=The Musketeers}} |- | 2015-2016 | ''{{нп5|Dickensian (тэлесерыял)|Dickensian||Dickensian (TV series)}}'' |- | 2017-2018 | ''{{нп5|Сарваць куш (тэлесерыял)|Сарваць куш||Snatch (TV series)}}'' |- | 2017-2021 | ''{{нп5|Younger (тэлесерыял)|Younger||Younger (TV series)}}'' |- | 2020-2022 | {{Не перакладзена 5|Bridgerton (тэлесерыял)|Bridgerton|4=Bridgerton}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Ten Percent (тэлесерыял)|Ten Percent|4=Ten Percent (TV series)}} |} === Музычныя відэакліпы === {| class="wikitable" !Год ! Назва ! Выканаўца ! Альбом ! Зноска |- | 2025 | «{{Не перакладзена 5|Camera (песня)|Camera|4=Camera (song)}}» | [[Эд Шыран]] | {{Не перакладзена 5|Play (альбом)|Play|4=Play (Ed Sheeran album)}} | <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://1027vgs.com/2025/08/25/ed-sheeran-shoots-secret-music-video-in-croatia-with-bridgerton-star-phoebe-dynevor/|title=Ed Sheeran Shoots Secret Music Video in Croatia with Bridgerton Star Phoebe Dynevor|author=Quadri|first=Queen|date=2025-08-52|publisher=[[KVGS|102.7 VGS]]|access-date=2026-04-03}}</ref> |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Cпасылкі == * {{Imdb імя|3697443|name=Фібі Дынэвар}} * {{Rotten Tomatoes person|phoebe_dynevor|Фібі Дынэвар|name=Фібі Дынэвар}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-03}} {{DEFAULTSORT:Дынэвар Фібі}} [[Катэгорыя:Кінаактрысы Англіі]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] 9u2b7gizsbr73900h9ob1rvu0wwpizs 5143407 5143406 2026-05-19T10:22:04Z Feeleman 163471 афармленне 5143407 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=2009 — наш час }} '''Фібі Гарыет Дынэвар''' ({{Lang-en|Phoebe Harriet Dynevor}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/phoebe_dynevor|title=Phoebe Dynevor Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-03}}</ref>) — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]]. Вядомая ролямі ў фільмах «{{Не перакладзена 5|The Colour Room (фільм, 2021)|The Colour Room}}» (2021), «{{Не перакладзена 5|Гульня паводле правіл (фільм, 2023)|Гульня паводле правіл|4=Fair Play (2023 film)}}» (2023) і «{{Не перакладзена 5|Inheritance (фільм, 2025)|Inheritance|4=Inheritance (2025 film)}}» (2025), а таксама ўдзелам у першых двух сезонах гістарычнай драмы «{{Не перакладзена 5|Bridgerton (тэлесерыял)|Bridgerton|4=Bridgerton}}» (2020—2022). У 2024 годзе была намінавана на [[Прэмія BAFTA «Узыходзячая зорка»|прэмію BAFTA «Узыходзячая зорка»]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm3697443/|title=Phoebe Dynevor|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-03}}</ref>. [[Акцёр]]скую кар’еру Дынэвар пачала яшчэ ў падлеткавым узросце, дэбютаваўшы ў школьным [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драматычным]] серыяле [[BBC One]] «''{{нп5|Waterloo Road (тэлесерыял)|Waterloo Road||Waterloo Road (TV series)}}''» (2009—2010). Пасля гэтага яна рэгулярна з’яўлялася ў брытанскіх [[тэлесерыял]]ах, у тым ліку «''{{нп5|Prisoners' Wives (тэлесерыял)|Prisoners' Wives|4=Prisoners' Wives}}''» (2012—2013) і «''{{нп5|Dickensian (тэлесерыял)|Dickensian||Dickensian (TV series)}}''» (2015—2016). Пазней далучылася да акцёрскага складу камедыйна-драматычнага серыяла «''{{нп5|Younger (тэлесерыял)|Younger||Younger (TV series)}}''» (2017—2021), а таксама сыграла адну з цэнтральных роляў у крымінальным серыяле «''{{нп5|Сарваць куш (тэлесерыял)|Сарваць куш||Snatch (TV series)}}''» (2017—2018).<ref name=":0" /> == Біяграфія == === Дзяцінства === Фібі нарадзілася 17 красавіка 1995 года ў [[Трафард]]зе у сям’і сцэнарыста [[Тым Дынэвар|Тыма Дынэвара]] і актрысы [[Салі Дынэвар]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.popsugar.com/celebrity/who-is-phoebe-dynevor-facts-48089266|title=9 Fun Things to Know About Bridgerton's Leading Lady, Phoebe Dynevor|first=Amanda|last=Prahl|website=Popsugar|date=2021-01-06|access-date=2026-04-04}}</ref>. Яе дзядуля і бабуля па бацькоўскай лініі, [[Шырлі Дынэвар|Шырлі]] і [[Джэрар Дынэвар]], таксама працавалі ў тэлевізійнай сферы.<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2021/jan/17/bridgerton-phoebe-dynevor-interview|title=Phoebe Dynevor: 'Bridgerton's come at a moment when people need it'|first=Claire|last=Armitstead|website=The Guardian|date=2021-01-17|access-date=2026-04-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/stage/2023/jan/25/shirley-dynevor-white-obituary|title=Shirley Dynevor-White obituary|first=Tim|last=Dynevor|website=The Guardian|date=2023-01-25|access-date=2026-04-04}}</ref> == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable" !Год ! Назва |- | 2021 | ''{{Не перакладзена 5|The Colour Room (фільм, 2021)|The Colour Room}}'' |- | rowspan="2" | 2023 | {{Не перакладзена 5|Bank of Dave (фільм, 2023)|Bank of Dave|4=Bank of Dave (film)}} |- | {{Не перакладзена 5|Гульня паводле правіл (фільм, 2023)|Гульня паводле правіл|4=Fair Play (2023 film)}} |- | 2024 | ''More Flames''<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2024/film/global/phoebe-dynevor-bella-ramsey-more-flames-adam-mckay-climate-crisis-1235983230/|title=Phoebe Dynevor and Bella Ramsey Star in Nature Crisis Short ‘More Flames’ From Adam McKay’s Yellow Dot Studios and Climate Spring (EXCLUSIVE)|first=Ellise|last=Shafer|website=Variety|date=2024-04-29|access-date=2026-04-03}}</ref> |- | rowspan="2" | 2025 | {{Не перакладзена 5|Inheritance (фільм, 2025)|Inheritance|4=Inheritance (2025 film)}} |- | {{Не перакладзена 5|Anniversary (фільм, 2025)|Anniversary|4=Anniversary (2025 film)}} |- | 2026 |{{Не перакладзена 5|Thrash (фільм, 2026)|Thrash|4=Thrash (film)}} |- | 2027 |{{Не перакладзена 5|Remain (фільм, 2027)|Remain|4=Remain (film)}} |- | rowspan="3" | TBA |{{Не перакладзена 5|Famous (фільм, 2024)|Famous|4=Famous (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Pendulum|4=Pendulum (upcoming film)}} |- |- |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable" !Год ! Назва |- | 2009-2010 | ''{{нп5|Waterloo Road (тэлесерыял)|Waterloo Road||Waterloo Road (TV series)}}'' |- | 2011 | {{Не перакладзена 5|Monroe (тэлесерыял)|Monroe|4=Monroe (TV series)}} |- | 2012-2013 | ''{{нп5|Prisoners' Wives (тэлесерыял)|Prisoners' Wives|4=Prisoners' Wives}}'' |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|The Village (тэлесерыял)|The Village|4=The Village (2013 TV series)}} |- | 2015 | {{Не перакладзена 5|The Musketeers (тэлесерыял)|The Musketeers|4=The Musketeers}} |- | 2015-2016 | ''{{нп5|Dickensian (тэлесерыял)|Dickensian||Dickensian (TV series)}}'' |- | 2017-2018 | ''{{нп5|Сарваць куш (тэлесерыял)|Сарваць куш||Snatch (TV series)}}'' |- | 2017-2021 | ''{{нп5|Younger (тэлесерыял)|Younger||Younger (TV series)}}'' |- | 2020-2022 | {{Не перакладзена 5|Bridgerton (тэлесерыял)|Bridgerton|4=Bridgerton}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Ten Percent (тэлесерыял)|Ten Percent|4=Ten Percent (TV series)}} |} === Музычныя відэакліпы === {| class="wikitable" !Год ! Назва ! Выканаўца ! Альбом ! Зноска |- | 2025 | «{{Не перакладзена 5|Camera (песня)|Camera|4=Camera (song)}}» | [[Эд Шыран]] | {{Не перакладзена 5|Play (альбом)|Play|4=Play (Ed Sheeran album)}} | <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://1027vgs.com/2025/08/25/ed-sheeran-shoots-secret-music-video-in-croatia-with-bridgerton-star-phoebe-dynevor/|title=Ed Sheeran Shoots Secret Music Video in Croatia with Bridgerton Star Phoebe Dynevor|author=Quadri|first=Queen|date=2025-08-52|publisher=[[KVGS|102.7 VGS]]|access-date=2026-04-03}}</ref> |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Cпасылкі == * {{Imdb імя|3697443|name=Фібі Дынэвар}} * {{Rotten Tomatoes person|phoebe_dynevor|Фібі Дынэвар|name=Фібі Дынэвар}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-03}} {{DEFAULTSORT:Дынэвар Фібі}} [[Катэгорыя:Кінаактрысы Англіі]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] an9ull4anidkw4bf7w5ml6no1orspmf Disney+ 0 805371 5143438 5120773 2026-05-19T11:51:28Z Feeleman 163471 афармленне 5143438 wikitext text/x-wiki {{Сайт}} '''Disney+''' — гэта [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Стрымінгавы сэрвіс|стрымінгавы відэасэрвіс]], які належыць і кіруецца Disney Streaming, падраздзяленнем Disney Entertainment, буйнага бізнес-сегмента [[The Walt Disney Company|кампаніі Walt Disney]].<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/tomnunan/2020/08/05/5-reasons-why-disney-plus-is-breaking-records-while-making-history/|title=5 Reasons Why Disney+ Is Breaking Records While Making History|author=Nunan|first=Tom|website=Forbes|date=August 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806004811/https://www.forbes.com/sites/tomnunan/2020/08/05/5-reasons-why-disney-plus-is-breaking-records-while-making-history/|archive-date=August 6, 2020|access-date=December 12, 2020|url-status=live}}</ref> Сэрвіс у асноўным распаўсюджвае фільмы і тэлешоу, створаныя Walt Disney Studios і Disney Television Studios, з спецыяльнымі раздзеламі для флагманскіх брэндаў Disney: [[The Walt Disney Company|Disney]], [[Pixar]], Marvel, ''[[Зорныя войны|Star Wars]]'', National Geographic, ESPN (толькі ЗША, Лацінская Амерыка, Карыбскі басейн, Аўстралія, Новая Зеландыя і Паўднёвая Афрыка) і [[Hulu]], а таксама дэманструе арыгінальныя і эксклюзіўныя фільмы і тэлешоу. Disney+ з'яўляецца трэцім па колькасці падпісак сэрвісам патокавай перадачы відэа па запыце пасля [[Amazon Prime Video]] і [[Netflix]], маючы 131,6 мільёна платных падпісчыкаў. == Запуск == [[Файл:Disney+_locations.svg|alt=JioHotstar|цэнтр|міні|400x400пкс|{{Легенда|#008888|даступны як Disney+}}{{Легенда|#800080|даступны пад назвай JioHotstar}}{{Легенда|red|запуск пацверджаны}}{{Легенда|#c0c0c0|на дадзены момант сэрвіс недаступны}}]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=а}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для iOS]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Android]] [[Катэгорыя:2019 год у тэлебачанні]] [[Катэгорыя:2019 год у кіно]] 1no12myt8r0eaefrmqnxlkvf73gvreo Наталі Андэрсан 0 805378 5143348 5139994 2026-05-19T07:04:09Z Feeleman 163471 афармленне 5143348 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Андэрсан}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1996 — наш час }} '''Наталі Джэйн Андэрсан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Natalie Jane Anderson''; нар. [[24 кастрычніка|24]] [[кастрычнік]]а [[1981]][[Брэдфард|, Брэдфард]], [[Заходні Ёркшыр]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm1653488/|title=Natalie Anderson|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-04|url-status=live}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]], [[Спявак|спявачка]] і [[Вядучы|тэлевядучая]]. Вядомасць атрымала дзякуючы ролі Стэлы Дэвэнпорт у [[Драма (жанр)|драме]] «{{Не перакладзена 5|The Royal}}» (2005—2008)<ref name=":0" />, а таксама ролі {{Не перакладзена 5|Алісія Галахер|Алісіі Галахер|4=Alicia Gallagher}} у мыльнай оперы «{{Не перакладзена 5|Emmerdale}}» (2010—2015)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.itv.com/emmerdale|title=Emmerdale|website=ITVX|access-date=2026-04-04|url-status=live}}</ref>. У 2009—2010 гадах выступала ў [[лондан]]скай пастаноўцы [[мюзікл]]а «{{Не перакладзена 5|Wicked (мюзікл)|Wicked|4=Wicked (musical)}}». З 2015 года рэгулярна з’яўлялася ў [[Тэлевізійная праграма|тэлепраграмах]] «{{Не перакладзена 5|This Morning (тэлепраграма)|This Morning|4=This Morning (TV programme)}}» і «{{Не перакладзена 5|Loose Women}}». Пазней выканала ролю Лексі Калдэр у мыльнай [[Опера|оперы]] «{{Не перакладзена 5|Hollyoaks}}» (2021—2022) і знялася ў [[Баявік (кінажанр)|баявіку]] «{{Не перакладзена 5|Memory (фільм, 2022)|Memory|4=Memory (2022 film)}}» з [[Ліям Нісан|Ліам Нісан]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.digitalspy.com/soaps/hollyoaks/a37993904/hollyoaks-spoilers-natalie-anderson-lexi/|title=Hollyoaks casts ex-Emmerdale star Natalie Anderson as newcomer Lexi|website=Digital Spy|date=2021-10-18|access-date=2026-04-04}}</ref>. У 2023 годзе сыграла [[камэа]] у серыялах «{{Не перакладзена 5|Happy Valley (тэлесерыял)|Happy Valley|4=Happy Valley (TV series)}}» і «{{Не перакладзена 5|Boiling Point (тэлесерыял)|Boiling Point|4=Boiling Point (2023 TV series)}}», а таксама выступіла на сцэне ў тэатры «[https://www.hulltruck.co.uk/ Hull Truck]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.kinopoisk.ru/showcaptcha?cc=1&form-fb-hint=2.20&mt=FC8722F702674E5A656AEC6D6FA31B4FE21CFF40350276061378B74AB9623295DC584B23F2689806AD939FFD24C02A291DC51388AD9C5DC1BAD6C4A2641C74AECD27A8EACAA722F456C1DEF610D0FB053F0CF857754FA53FFD7E061FAFB10AF76516E4F6D415550EA972CCC15DA7A8DB123A9CD9ACE306AF7432084A4CDD5F09408794F28EFB6DE5BBD5DC8B1E43146C286F787F8A9C411B2834EC8E2ACD25E62CAAD407100F0A6EF6B2A7921F803E4323FEFE42128197975B0BB30FD7D9F3E72F3E1B1918E6EE7D05B9CFECD882471E96AE7FAF6504968148DD878D9FDB639F226C2FE089B250F8353338&retpath=aHR0cHM6Ly93d3cua2lub3BvaXNrLnJ1L25hbWUvMTA5NzczMj8%2C_ceed745ef630344503b79b9f35ac58f7&t=2%252F1775325348%252F5d24b78aa69fc467c063507cd1b317ca&u=8459602945309320538&s=c7c11481e45ad193d4183a1e09466814|title=Яндекс|website=www.kinopoisk.ru|access-date=2026-04-04}}</ref>. У 2024 годзе сыграла Клер Уокер у серыяле «{{Не перакладзена 5|Fool Me Once (тэлесерыял)|Fool Me Once|4=Fool Me Once (TV series)}}», знятым паводле [[раман]]а {{Не перакладзена 5|Харлан Кобэн|Харлана Кобэна|4=Harlan Coben}} для платформы [[Netflix]]. == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 1996 | {{Не перакладзена 5|The Biz (тэлесерыял)|The Biz|4=The Biz (TV series)}} |- | 2001 | {{Не перакладзена 5|Pop Idol}} |- | 2005 | {{Не перакладзена 5|Dalziel and Pascoe (тэлесерыял)|Dalziel and Pascoe|4=Dalziel and Pascoe (TV series)}} |- | 2005 | {{Не перакладзена 5|Holby City}} |- | 2005-2008 | {{Не перакладзена 5|The Royal}} |- | 2006 | {{Не перакладзена 5|Wire In The Blood}} |- | 2009 | ''Freight'' |- | 2010-2015 | {{Не перакладзена 5|Emmerdale}} |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Your Face Sounds Familiar (тэлесерыял)|Your Face Sounds Familiar|4=Your Face Sounds Familiar (British TV series)}} |- | 2015-2025 | {{Не перакладзена 5|Loose Women}} |- | 2015-2025 | {{Не перакладзена 5|This Morning (тэлепраграма)|This Morning|4=This Morning (TV programme)}} |- | 2021-2022 | {{Не перакладзена 5|Hollyoaks}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Memory (фільм, 2022)|Memory|4=Memory (2022 film)}} |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|Fool Me Once (тэлесерыял)|Fool Me Once|4=Fool Me Once (TV series)}} |- | 2025-наш час | {{Не перакладзена 5|Coronation Street}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Андэрсан Наталі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-05}} [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы Англіі]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра Вялікабрытаніі]] o8n6f4ojy6dcrn0ehk83u8gew5e6qow 5143410 5143348 2026-05-19T10:36:34Z Feeleman 163471 афармленне 5143410 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Андэрсан}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1996 — наш час }} '''Наталі Джэйн Андэрсан''' ({{Lang-en|Natalie Jane Anderson}};{{ВД-Прэамбула}}<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm1653488/|title=Natalie Anderson|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-04|url-status=live}}</ref>) — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]], [[Спявак|спявачка]] і [[Вядучы|тэлевядучая]]. Вядомасць атрымала дзякуючы ролі Стэлы Дэвэнпорт у [[Драма (жанр)|драме]] «{{Не перакладзена 5|The Royal}}» (2005—2008)<ref name=":0" />, а таксама ролі {{Не перакладзена 5|Алісія Галахер|Алісіі Галахер|4=Alicia Gallagher}} у мыльнай оперы «{{Не перакладзена 5|Emmerdale}}» (2010—2015)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.itv.com/emmerdale|title=Emmerdale|website=ITVX|access-date=2026-04-04|url-status=live}}</ref>. У 2009—2010 гадах выступала ў [[лондан]]скай пастаноўцы [[мюзікл]]а «{{Не перакладзена 5|Wicked (мюзікл)|Wicked|4=Wicked (musical)}}». З 2015 года рэгулярна з’яўлялася ў [[Тэлевізійная праграма|тэлепраграмах]] «{{Не перакладзена 5|This Morning (тэлепраграма)|This Morning|4=This Morning (TV programme)}}» і «{{Не перакладзена 5|Loose Women}}». Пазней выканала ролю Лексі Калдэр у мыльнай [[Опера|оперы]] «{{Не перакладзена 5|Hollyoaks}}» (2021—2022) і знялася ў [[Баявік (кінажанр)|баявіку]] «{{Не перакладзена 5|Memory (фільм, 2022)|Memory|4=Memory (2022 film)}}» з [[Ліям Нісан|Ліам Нісан]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.digitalspy.com/soaps/hollyoaks/a37993904/hollyoaks-spoilers-natalie-anderson-lexi/|title=Hollyoaks casts ex-Emmerdale star Natalie Anderson as newcomer Lexi|website=Digital Spy|date=2021-10-18|access-date=2026-04-04}}</ref>. У 2023 годзе сыграла [[камэа]] у серыялах «{{Не перакладзена 5|Happy Valley (тэлесерыял)|Happy Valley|4=Happy Valley (TV series)}}» і «{{Не перакладзена 5|Boiling Point (тэлесерыял)|Boiling Point|4=Boiling Point (2023 TV series)}}», а таксама выступіла на сцэне ў тэатры «[https://www.hulltruck.co.uk/ Hull Truck]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.kinopoisk.ru/showcaptcha?cc=1&form-fb-hint=2.20&mt=FC8722F702674E5A656AEC6D6FA31B4FE21CFF40350276061378B74AB9623295DC584B23F2689806AD939FFD24C02A291DC51388AD9C5DC1BAD6C4A2641C74AECD27A8EACAA722F456C1DEF610D0FB053F0CF857754FA53FFD7E061FAFB10AF76516E4F6D415550EA972CCC15DA7A8DB123A9CD9ACE306AF7432084A4CDD5F09408794F28EFB6DE5BBD5DC8B1E43146C286F787F8A9C411B2834EC8E2ACD25E62CAAD407100F0A6EF6B2A7921F803E4323FEFE42128197975B0BB30FD7D9F3E72F3E1B1918E6EE7D05B9CFECD882471E96AE7FAF6504968148DD878D9FDB639F226C2FE089B250F8353338&retpath=aHR0cHM6Ly93d3cua2lub3BvaXNrLnJ1L25hbWUvMTA5NzczMj8%2C_ceed745ef630344503b79b9f35ac58f7&t=2%252F1775325348%252F5d24b78aa69fc467c063507cd1b317ca&u=8459602945309320538&s=c7c11481e45ad193d4183a1e09466814|title=Яндекс|website=www.kinopoisk.ru|access-date=2026-04-04}}</ref>. У 2024 годзе сыграла Клер Уокер у серыяле «{{Не перакладзена 5|Fool Me Once (тэлесерыял)|Fool Me Once|4=Fool Me Once (TV series)}}», знятым паводле [[раман]]а {{Не перакладзена 5|Харлан Кобэн|Харлана Кобэна|4=Harlan Coben}} для платформы [[Netflix]]. == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 1996 | {{Не перакладзена 5|The Biz (тэлесерыял)|The Biz|4=The Biz (TV series)}} |- | 2001 | {{Не перакладзена 5|Pop Idol}} |- | 2005 | {{Не перакладзена 5|Dalziel and Pascoe (тэлесерыял)|Dalziel and Pascoe|4=Dalziel and Pascoe (TV series)}} |- | 2005 | {{Не перакладзена 5|Holby City}} |- | 2005-2008 | {{Не перакладзена 5|The Royal}} |- | 2006 | {{Не перакладзена 5|Wire In The Blood}} |- | 2009 | ''Freight'' |- | 2010-2015 | {{Не перакладзена 5|Emmerdale}} |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Your Face Sounds Familiar (тэлесерыял)|Your Face Sounds Familiar|4=Your Face Sounds Familiar (British TV series)}} |- | 2015-2025 | {{Не перакладзена 5|Loose Women}} |- | 2015-2025 | {{Не перакладзена 5|This Morning (тэлепраграма)|This Morning|4=This Morning (TV programme)}} |- | 2021-2022 | {{Не перакладзена 5|Hollyoaks}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Memory (фільм, 2022)|Memory|4=Memory (2022 film)}} |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|Fool Me Once (тэлесерыял)|Fool Me Once|4=Fool Me Once (TV series)}} |- | 2025-наш час | {{Не перакладзена 5|Coronation Street}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Андэрсан Наталі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-05}} [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы Англіі]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра Вялікабрытаніі]] 7rcbpj8t1c23jz0tqnurtpp69qb2lxj 5143411 5143410 2026-05-19T10:38:46Z Feeleman 163471 афармленне 5143411 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Андэрсан}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1996 — наш час }} '''Наталі Джэйн Андэрсан''' ({{Lang-en|Natalie Jane Anderson}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm1653488/|title=Natalie Anderson|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-04|url-status=live}}</ref>) — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]], [[Спявак|спявачка]] і [[Вядучы|тэлевядучая]]. Вядомасць атрымала дзякуючы ролі Стэлы Дэвэнпорт у [[Драма (жанр)|драме]] «{{Не перакладзена 5|The Royal}}» (2005—2008)<ref name=":0" />, а таксама ролі {{Не перакладзена 5|Алісія Галахер|Алісіі Галахер|4=Alicia Gallagher}} у мыльнай оперы «{{Не перакладзена 5|Emmerdale}}» (2010—2015)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.itv.com/emmerdale|title=Emmerdale|website=ITVX|access-date=2026-04-04|url-status=live}}</ref>. У 2009—2010 гадах выступала ў [[лондан]]скай пастаноўцы [[мюзікл]]а «{{Не перакладзена 5|Wicked (мюзікл)|Wicked|4=Wicked (musical)}}». З 2015 года рэгулярна з’яўлялася ў [[Тэлевізійная праграма|тэлепраграмах]] «{{Не перакладзена 5|This Morning (тэлепраграма)|This Morning|4=This Morning (TV programme)}}» і «{{Не перакладзена 5|Loose Women}}». Пазней выканала ролю Лексі Калдэр у мыльнай [[Опера|оперы]] «{{Не перакладзена 5|Hollyoaks}}» (2021—2022) і знялася ў [[Баявік (кінажанр)|баявіку]] «{{Не перакладзена 5|Memory (фільм, 2022)|Memory|4=Memory (2022 film)}}» з [[Ліям Нісан|Ліам Нісан]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.digitalspy.com/soaps/hollyoaks/a37993904/hollyoaks-spoilers-natalie-anderson-lexi/|title=Hollyoaks casts ex-Emmerdale star Natalie Anderson as newcomer Lexi|website=Digital Spy|date=2021-10-18|access-date=2026-04-04}}</ref>. У 2023 годзе сыграла [[камэа]] у серыялах «{{Не перакладзена 5|Happy Valley (тэлесерыял)|Happy Valley|4=Happy Valley (TV series)}}» і «{{Не перакладзена 5|Boiling Point (тэлесерыял)|Boiling Point|4=Boiling Point (2023 TV series)}}», а таксама выступіла на сцэне ў тэатры «[https://www.hulltruck.co.uk/ Hull Truck]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.kinopoisk.ru/showcaptcha?cc=1&form-fb-hint=2.20&mt=FC8722F702674E5A656AEC6D6FA31B4FE21CFF40350276061378B74AB9623295DC584B23F2689806AD939FFD24C02A291DC51388AD9C5DC1BAD6C4A2641C74AECD27A8EACAA722F456C1DEF610D0FB053F0CF857754FA53FFD7E061FAFB10AF76516E4F6D415550EA972CCC15DA7A8DB123A9CD9ACE306AF7432084A4CDD5F09408794F28EFB6DE5BBD5DC8B1E43146C286F787F8A9C411B2834EC8E2ACD25E62CAAD407100F0A6EF6B2A7921F803E4323FEFE42128197975B0BB30FD7D9F3E72F3E1B1918E6EE7D05B9CFECD882471E96AE7FAF6504968148DD878D9FDB639F226C2FE089B250F8353338&retpath=aHR0cHM6Ly93d3cua2lub3BvaXNrLnJ1L25hbWUvMTA5NzczMj8%2C_ceed745ef630344503b79b9f35ac58f7&t=2%252F1775325348%252F5d24b78aa69fc467c063507cd1b317ca&u=8459602945309320538&s=c7c11481e45ad193d4183a1e09466814|title=Яндекс|website=www.kinopoisk.ru|access-date=2026-04-04}}</ref>. У 2024 годзе сыграла Клер Уокер у серыяле «{{Не перакладзена 5|Fool Me Once (тэлесерыял)|Fool Me Once|4=Fool Me Once (TV series)}}», знятым паводле [[раман]]а {{Не перакладзена 5|Харлан Кобэн|Харлана Кобэна|4=Harlan Coben}} для платформы [[Netflix]]. == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 1996 | {{Не перакладзена 5|The Biz (тэлесерыял)|The Biz|4=The Biz (TV series)}} |- | 2001 | {{Не перакладзена 5|Pop Idol}} |- | 2005 | {{Не перакладзена 5|Dalziel and Pascoe (тэлесерыял)|Dalziel and Pascoe|4=Dalziel and Pascoe (TV series)}} |- | 2005 | {{Не перакладзена 5|Holby City}} |- | 2005-2008 | {{Не перакладзена 5|The Royal}} |- | 2006 | {{Не перакладзена 5|Wire In The Blood}} |- | 2009 | ''Freight'' |- | 2010-2015 | {{Не перакладзена 5|Emmerdale}} |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Your Face Sounds Familiar (тэлесерыял)|Your Face Sounds Familiar|4=Your Face Sounds Familiar (British TV series)}} |- | 2015-2025 | {{Не перакладзена 5|Loose Women}} |- | 2015-2025 | {{Не перакладзена 5|This Morning (тэлепраграма)|This Morning|4=This Morning (TV programme)}} |- | 2021-2022 | {{Не перакладзена 5|Hollyoaks}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Memory (фільм, 2022)|Memory|4=Memory (2022 film)}} |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|Fool Me Once (тэлесерыял)|Fool Me Once|4=Fool Me Once (TV series)}} |- | 2025-наш час | {{Не перакладзена 5|Coronation Street}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Андэрсан Наталі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-05}} [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы Англіі]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра Вялікабрытаніі]] nqqmihzudu8d4tp2uqrg5zvgrqtgz99 Марлі Шэлтан 0 805571 5143354 5139067 2026-05-19T07:06:19Z Feeleman 163471 афармленне 5143354 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шэлтан}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1990 — наш час }} '''Марлі Іў Шэлтан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Marley Eve Shelton''; нар. [[12 красавіка|12]] [[красавік]]а [[1974]], [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0005420/|title=Marley Shelton|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-06}}</ref> — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольш вядомая ролямі Уэндзі Пэфэркорн у [[фільм]]е «{{Не перакладзена 5|The Sandlot}}» (1993), Кліенткі ў «{{Не перакладзена 5|Sin City (фільм, 2005)|Sin City|4=Sin City (film)}}» (2005), [[Урач|доктаркі]] Дакоты Блок у «{{Не перакладзена 5|Grindhouse (фільм, 2007)|Grindhouse|4=Grindhouse (film)}}» (2007), а таксама {{Не перакладзена 5|Джудзі Хікс||4=Judy Hicks}} у дзвюх частках {{Не перакладзена 5|Медыяфраншыза|кінафраншызы|4=Media franchise}} «{{Не перакладзена 5|Крык (фаншыза)|Крык|4=Scream (franchise)}}» (2011—2022)<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2020/09/love-victors-mason-gooding-dylan-minnette-scream-movie-1234574582/|title=Mason Gooding, Dylan Minnette And Mikey Madison Join Ensemble Of New ‘Scream’ Movie; Marley Shelton to Reprise Her Role|first=Justin|last=Kroll|website=Deadline|date=2020-09-10|access-date=2026-04-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.chicagotribune.com/2022/01/13/scream-review-its-smug-bloody-and-fairly-entertaining-neve-campbell-leads-a-better-cast-than-this-latest-sequel-deserves/|title=‘Scream’ review: It’s smug, bloody and fairly entertaining. Neve Campbell leads a better cast than this latest sequel deserves.|website=Chicago Tribune|date=2022-01-13|access-date=2026-04-06}}</ref>. Сярод іншых работ актрысы — ролі ў фільмах «{{Не перакладзена 5|Warriors of Virtue}}» (1997), «{{Не перакладзена 5|Pleasantville (фільм, 1998)|Pleasantville|4=Pleasantville (film)}}» (1998)<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1047234049/weekend/|title=Pleasantville|website=Box Office Mojo|access-date=2026-04-06|lang=en}}</ref>, «{{Не перакладзена 5|The Bachelor (фільм, 1999)|The Bachelor|4=The Bachelor (1999 film)}}» (1999), «{{Не перакладзена 5|Never Been Kissed}}» (1999), «{{Не перакладзена 5|Sugar & Spice}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Valentine (фільм, 2001)|Valentine|4=Valentine (film)}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Bubble Boy (фільм, 2001)|Bubble Boy|4=Bubble Boy (film)}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Uptown Girls}}» (2003), «{{Не перакладзена 5|(Untitled) (фільм, 2009)|(Untitled)|4=(Untitled) (2009 film)}}» (2009) і «{{Не перакладзена 5|Rampage (фільм, 2018)|Rampage|4=Rampage (2018 film)}}» (2018)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/marley_shelton|title=Marley Shelton Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/year/2018/|title=Domestic Box Office For 2018|website=Box Office Mojo|access-date=2026-04-06|lang=en}}</ref>. Акрамя [[Кінамастацтва|кіно]], Шэлтан актыўна працавала і на [[Тэлебачанне|тэлебачанні]]. Яна здымалася ў [[Драма (жанр)|драматычным]] серыяле [[CBS]] «{{Не перакладзена 5|Eleventh Hour (тэлесерыял)|Eleventh Hour|4=Eleventh Hour (American TV series)}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vulture.com/article/matlock-recap-episode-14-game-day.html|title=Matlock Recap: What’s Behind Door No. 2523?|first=Noel|last=Murray|website=Vulture|date=2025-03-06|access-date=2026-04-06}}</ref>, пазней выканала адну з галоўных роляў у [[Кінафантастыка|фантастычнай]] драме {{Не перакладзена 5|Lifetime||4=Lifetime (TV channel)}} «{{Не перакладзена 5|The Lottery (тэлесерыял)|The Lottery|4=The Lottery (TV series)}}», з’явілася ў [[Мюзікл|музычнай]] драме [[NBC]] «{{Не перакладзена 5|Rise (тэлесерыял)|Rise|4=Rise (American TV series)}}», а ў 2022—2023 гадах далучылася да акцёрскага складу серыяла {{Не перакладзена 5|Paramount+}}«{{Не перакладзена 5|1923 (тэлесерыял)|1923|4=1923 (TV series)}}». == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" |Назва |- |1991 |{{Не перакладзена 5|Grand Canyon (фільм, 1991)|Grand Canyon|4=Grand Canyon (1991 film)}} |- |1993 | data-sort-value="Sandlot, The" |{{Не перакладзена 5|The Sandlot}} |- |1994 |{{Не перакладзена 5|Hercules in the Underworld}} |- |1995 |{{Не перакладзена 5|Nixon (фільм, 1995)|Nixon|4=Nixon (film)}} |- | rowspan="2" |1997 |{{Не перакладзена 5|Warriors of Virtue}} |- |{{Не перакладзена 5|Trojan War (фільм, 1997)|Trojan War|4=Trojan War (film)}} |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Pleasantville (фільм, 1998)|Pleasantville|4=Pleasantville (film)}} |- | rowspan="3" |1999 |{{Не перакладзена 5|Never Been Kissed}} |- | data-sort-value="Bachelor, The" |{{Не перакладзена 5|The Bachelor (фільм, 1999)|The Bachelor|4=The Bachelor (1999 film)}} |- |''Protect-O-Man'' |- |2000 |''Lured Innocence'' |- | rowspan="4" |2001 |{{Не перакладзена 5|Sugar & Spice}} |- |{{Не перакладзена 5|Valentine (фільм, 2001)|Valentine|4=Valentine (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Bubble Boy (фільм, 2001)|Bubble Boy|4=Bubble Boy (film)}} |- |''On the Borderline'' |- |2002 |{{Не перакладзена 5|Just a Kiss (фільм, 2002)|Just a Kiss|4=Just a Kiss (film)}} |- | rowspan="4" |2003 |''Moving Alan'' |- |{{Не перакладзена 5|Dallas 362}} |- |{{Не перакладзена 5|Uptown Girls}} |- |{{Не перакладзена 5|Grand Theft Parsons}} |- |2004 | data-sort-value="Old Man and the Studio, The" |''The Old Man and the Studio'' |- | rowspan="2" |2005 |{{Не перакладзена 5|Don't Come Knocking}} |- |{{Не перакладзена 5|Sin City (фільм, 2005)|Sin City|4=Sin City (film)}} |- | rowspan="3" |2006 |{{Не перакладзена 5|American Dreamz}} |- |''Jesus, Mary and Joey'' |- | data-sort-value="Last Kiss, The" |{{Не перакладзена 5|The Last Kiss (фільм, 2006)|The Last Kiss|4=The Last Kiss (2006 film)}} |- | rowspan="3" |2007 |{{Не перакладзена 5|Death Proof}} |- |{{Не перакладзена 5|Planet Terror}} |- | data-sort-value="Fifth Patient, The" |{{Не перакладзена 5|The Fifth Patient}} |- |2008 |{{Не перакладзена 5|W. (фільм, 2008)|W.|4=W. (film)}} |- | rowspan="4" |2009 | data-sort-value="Perfect Getaway, A" |{{Не перакладзена 5|A Perfect Getaway}} |- |{{Не перакладзена 5|Women in Trouble}} |- | data-sort-value="Untitled" |{{Не перакладзена 5|(Untitled) (фільм, 2009)|(Untitled)|4=(Untitled) (2009 film)}} |- | data-sort-value="Mighty Macs, The" |{{Не перакладзена 5|The Mighty Macs}} |- |2010 |{{Не перакладзена 5|Elektra Luxx}} |- |2011 |{{Не перакладзена 5|Крык 4|Крык 4|4=Scream 4}} |- |2013 |{{Не перакладзена 5|Decoding Annie Parker}} |- |2014 |''Mediation'' |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Solace (фільм, 2015)|Solace|4=Solace (2015 film)}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Rampage (фільм, 2018)|Rampage|4=Rampage (2018 film)}} |- |2022 | data-sort-value="Scream 5" |{{Не перакладзена 5|Крык (фільм, 2022)|Крык|4=Scream (2022 film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" |Назва |- |1990 |''{{Sortname|The|Family Man|The Family Man (American TV series)}}'' |- | rowspan="6" |1992 |''Up to No Good'' |- |{{Не перакладзена 5|Family Matters}} |- |''Bodies of Evidence'' |- |{{Не перакладзена 5|Camp Wilder}} |- |{{Не перакладзена 5|Crossroads (тэлесерыял)|Crossroads|4=Crossroads (1992 TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|Great Scott! (тэлесерыял)|Great Scott!|4=Great Scott! (TV series)}} |- | rowspan="2" |1993 |{{Не перакладзена 5|In the Line of Duty: Ambush in Waco}} |- |{{Не перакладзена 5|Angel Falls (тэлесерыял)|Angel Falls|4=Angel Falls (TV series)}} |- | rowspan="4" |1994 |{{Не перакладзена 5|Dead at 21}} |- |{{Не перакладзена 5|McKenna (тэлесерыял)|McKenna|4=McKenna (TV series)}} |- | data-sort-value="Friend to Die For, A" |{{Не перакладзена 5|A Friend to Die For}} |- |''Take Me Home Again'' |- |1995 |{{Не перакладзена 5|Cybill}} |- |1996 |{{Не перакладзена 5|When Friendship Kills}} |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Fantasy Island (тэлесерыял)|Fantasy Island|4=Fantasy Island (1998 TV series)}} |- | rowspan="2" |2004 |{{Не перакладзена 5|Dark Shadows (тэлесерыял)|Dark Shadows|4=Dark Shadows (2004 TV pilot)}} |- |{{Не перакладзена 5|Karen Sisco}} |- |2005 |{{Не перакладзена 5|American Dad!}} |- |2008-2009 |{{Не перакладзена 5|Eleventh Hour (тэлесерыял)|Eleventh Hour|4=Eleventh Hour (American TV series)}} |- |2011 |{{Не перакладзена 5|Harry's Law}} |- |2013 |{{Не перакладзена 5|Mad Men}} |- |2014 | data-sort-value="Lottery, The" |{{Не перакладзена 5|The Lottery (тэлесерыял)|The Lottery|4=The Lottery (TV series)}} |- |2016 |''Heaven Sent'' |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Rise (тэлесерыял)|Rise|4=Rise (American TV series)}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Dirty John (тэлесерыял)|Dirty John|4=Dirty John (TV series)}} |- |2020 |{{Не перакладзена 5|Manhunt (тэлесерыял)|Manhunt|4=Manhunt (2017 TV series)}} |- |2022-2023 |{{Не перакладзена 5|1923 (тэлесерыял)|1923|4=1923 (TV series)}} |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Tracker (тэлесерыял)|Tracker|4=Tracker (American TV series)}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Matlock (тэлесерыял)|Matlock|4=Matlock (2024 TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|5420}} * {{Rotten Tomatoes person|marley_shelton|Марлі Шэлтан|name=Марлі Шэлтан}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шэлтан Марлі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] rwoku7njm633hcpudx8ldpw6lesiidm 5143404 5143354 2026-05-19T10:19:51Z Feeleman 163471 афармленне 5143404 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шэлтан}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1990 — наш час }} '''Марлі Іў Шэлтан''' ({{Lang-en|Marley Eve Shelton}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0005420/|title=Marley Shelton|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-06}}</ref>) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольш вядомая ролямі Уэндзі Пэфэркорн у [[фільм]]е «{{Не перакладзена 5|The Sandlot}}» (1993), Кліенткі ў «{{Не перакладзена 5|Sin City (фільм, 2005)|Sin City|4=Sin City (film)}}» (2005), [[Урач|доктаркі]] Дакоты Блок у «{{Не перакладзена 5|Grindhouse (фільм, 2007)|Grindhouse|4=Grindhouse (film)}}» (2007), а таксама {{Не перакладзена 5|Джудзі Хікс||4=Judy Hicks}} у дзвюх частках {{Не перакладзена 5|Медыяфраншыза|кінафраншызы|4=Media franchise}} «{{Не перакладзена 5|Крык (фаншыза)|Крык|4=Scream (franchise)}}» (2011—2022)<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2020/09/love-victors-mason-gooding-dylan-minnette-scream-movie-1234574582/|title=Mason Gooding, Dylan Minnette And Mikey Madison Join Ensemble Of New ‘Scream’ Movie; Marley Shelton to Reprise Her Role|first=Justin|last=Kroll|website=Deadline|date=2020-09-10|access-date=2026-04-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.chicagotribune.com/2022/01/13/scream-review-its-smug-bloody-and-fairly-entertaining-neve-campbell-leads-a-better-cast-than-this-latest-sequel-deserves/|title=‘Scream’ review: It’s smug, bloody and fairly entertaining. Neve Campbell leads a better cast than this latest sequel deserves.|website=Chicago Tribune|date=2022-01-13|access-date=2026-04-06}}</ref>. Сярод іншых работ актрысы — ролі ў фільмах «{{Не перакладзена 5|Warriors of Virtue}}» (1997), «{{Не перакладзена 5|Pleasantville (фільм, 1998)|Pleasantville|4=Pleasantville (film)}}» (1998)<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1047234049/weekend/|title=Pleasantville|website=Box Office Mojo|access-date=2026-04-06|lang=en}}</ref>, «{{Не перакладзена 5|The Bachelor (фільм, 1999)|The Bachelor|4=The Bachelor (1999 film)}}» (1999), «{{Не перакладзена 5|Never Been Kissed}}» (1999), «{{Не перакладзена 5|Sugar & Spice}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Valentine (фільм, 2001)|Valentine|4=Valentine (film)}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Bubble Boy (фільм, 2001)|Bubble Boy|4=Bubble Boy (film)}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Uptown Girls}}» (2003), «{{Не перакладзена 5|(Untitled) (фільм, 2009)|(Untitled)|4=(Untitled) (2009 film)}}» (2009) і «{{Не перакладзена 5|Rampage (фільм, 2018)|Rampage|4=Rampage (2018 film)}}» (2018)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/marley_shelton|title=Marley Shelton Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/year/2018/|title=Domestic Box Office For 2018|website=Box Office Mojo|access-date=2026-04-06|lang=en}}</ref>. Акрамя [[Кінамастацтва|кіно]], Шэлтан актыўна працавала і на [[Тэлебачанне|тэлебачанні]]. Яна здымалася ў [[Драма (жанр)|драматычным]] серыяле [[CBS]] «{{Не перакладзена 5|Eleventh Hour (тэлесерыял)|Eleventh Hour|4=Eleventh Hour (American TV series)}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vulture.com/article/matlock-recap-episode-14-game-day.html|title=Matlock Recap: What’s Behind Door No. 2523?|first=Noel|last=Murray|website=Vulture|date=2025-03-06|access-date=2026-04-06}}</ref>, пазней выканала адну з галоўных роляў у [[Кінафантастыка|фантастычнай]] драме {{Не перакладзена 5|Lifetime||4=Lifetime (TV channel)}} «{{Не перакладзена 5|The Lottery (тэлесерыял)|The Lottery|4=The Lottery (TV series)}}», з’явілася ў [[Мюзікл|музычнай]] драме [[NBC]] «{{Не перакладзена 5|Rise (тэлесерыял)|Rise|4=Rise (American TV series)}}», а ў 2022—2023 гадах далучылася да акцёрскага складу серыяла {{Не перакладзена 5|Paramount+}}«{{Не перакладзена 5|1923 (тэлесерыял)|1923|4=1923 (TV series)}}». == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" |Назва |- |1991 |{{Не перакладзена 5|Grand Canyon (фільм, 1991)|Grand Canyon|4=Grand Canyon (1991 film)}} |- |1993 | data-sort-value="Sandlot, The" |{{Не перакладзена 5|The Sandlot}} |- |1994 |{{Не перакладзена 5|Hercules in the Underworld}} |- |1995 |{{Не перакладзена 5|Nixon (фільм, 1995)|Nixon|4=Nixon (film)}} |- | rowspan="2" |1997 |{{Не перакладзена 5|Warriors of Virtue}} |- |{{Не перакладзена 5|Trojan War (фільм, 1997)|Trojan War|4=Trojan War (film)}} |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Pleasantville (фільм, 1998)|Pleasantville|4=Pleasantville (film)}} |- | rowspan="3" |1999 |{{Не перакладзена 5|Never Been Kissed}} |- | data-sort-value="Bachelor, The" |{{Не перакладзена 5|The Bachelor (фільм, 1999)|The Bachelor|4=The Bachelor (1999 film)}} |- |''Protect-O-Man'' |- |2000 |''Lured Innocence'' |- | rowspan="4" |2001 |{{Не перакладзена 5|Sugar & Spice}} |- |{{Не перакладзена 5|Valentine (фільм, 2001)|Valentine|4=Valentine (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Bubble Boy (фільм, 2001)|Bubble Boy|4=Bubble Boy (film)}} |- |''On the Borderline'' |- |2002 |{{Не перакладзена 5|Just a Kiss (фільм, 2002)|Just a Kiss|4=Just a Kiss (film)}} |- | rowspan="4" |2003 |''Moving Alan'' |- |{{Не перакладзена 5|Dallas 362}} |- |{{Не перакладзена 5|Uptown Girls}} |- |{{Не перакладзена 5|Grand Theft Parsons}} |- |2004 | data-sort-value="Old Man and the Studio, The" |''The Old Man and the Studio'' |- | rowspan="2" |2005 |{{Не перакладзена 5|Don't Come Knocking}} |- |{{Не перакладзена 5|Sin City (фільм, 2005)|Sin City|4=Sin City (film)}} |- | rowspan="3" |2006 |{{Не перакладзена 5|American Dreamz}} |- |''Jesus, Mary and Joey'' |- | data-sort-value="Last Kiss, The" |{{Не перакладзена 5|The Last Kiss (фільм, 2006)|The Last Kiss|4=The Last Kiss (2006 film)}} |- | rowspan="3" |2007 |{{Не перакладзена 5|Death Proof}} |- |{{Не перакладзена 5|Planet Terror}} |- | data-sort-value="Fifth Patient, The" |{{Не перакладзена 5|The Fifth Patient}} |- |2008 |{{Не перакладзена 5|W. (фільм, 2008)|W.|4=W. (film)}} |- | rowspan="4" |2009 | data-sort-value="Perfect Getaway, A" |{{Не перакладзена 5|A Perfect Getaway}} |- |{{Не перакладзена 5|Women in Trouble}} |- | data-sort-value="Untitled" |{{Не перакладзена 5|(Untitled) (фільм, 2009)|(Untitled)|4=(Untitled) (2009 film)}} |- | data-sort-value="Mighty Macs, The" |{{Не перакладзена 5|The Mighty Macs}} |- |2010 |{{Не перакладзена 5|Elektra Luxx}} |- |2011 |{{Не перакладзена 5|Крык 4|Крык 4|4=Scream 4}} |- |2013 |{{Не перакладзена 5|Decoding Annie Parker}} |- |2014 |''Mediation'' |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Solace (фільм, 2015)|Solace|4=Solace (2015 film)}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Rampage (фільм, 2018)|Rampage|4=Rampage (2018 film)}} |- |2022 | data-sort-value="Scream 5" |{{Не перакладзена 5|Крык (фільм, 2022)|Крык|4=Scream (2022 film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" |Назва |- |1990 |''{{Sortname|The|Family Man|The Family Man (American TV series)}}'' |- | rowspan="6" |1992 |''Up to No Good'' |- |{{Не перакладзена 5|Family Matters}} |- |''Bodies of Evidence'' |- |{{Не перакладзена 5|Camp Wilder}} |- |{{Не перакладзена 5|Crossroads (тэлесерыял)|Crossroads|4=Crossroads (1992 TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|Great Scott! (тэлесерыял)|Great Scott!|4=Great Scott! (TV series)}} |- | rowspan="2" |1993 |{{Не перакладзена 5|In the Line of Duty: Ambush in Waco}} |- |{{Не перакладзена 5|Angel Falls (тэлесерыял)|Angel Falls|4=Angel Falls (TV series)}} |- | rowspan="4" |1994 |{{Не перакладзена 5|Dead at 21}} |- |{{Не перакладзена 5|McKenna (тэлесерыял)|McKenna|4=McKenna (TV series)}} |- | data-sort-value="Friend to Die For, A" |{{Не перакладзена 5|A Friend to Die For}} |- |''Take Me Home Again'' |- |1995 |{{Не перакладзена 5|Cybill}} |- |1996 |{{Не перакладзена 5|When Friendship Kills}} |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Fantasy Island (тэлесерыял)|Fantasy Island|4=Fantasy Island (1998 TV series)}} |- | rowspan="2" |2004 |{{Не перакладзена 5|Dark Shadows (тэлесерыял)|Dark Shadows|4=Dark Shadows (2004 TV pilot)}} |- |{{Не перакладзена 5|Karen Sisco}} |- |2005 |{{Не перакладзена 5|American Dad!}} |- |2008-2009 |{{Не перакладзена 5|Eleventh Hour (тэлесерыял)|Eleventh Hour|4=Eleventh Hour (American TV series)}} |- |2011 |{{Не перакладзена 5|Harry's Law}} |- |2013 |{{Не перакладзена 5|Mad Men}} |- |2014 | data-sort-value="Lottery, The" |{{Не перакладзена 5|The Lottery (тэлесерыял)|The Lottery|4=The Lottery (TV series)}} |- |2016 |''Heaven Sent'' |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Rise (тэлесерыял)|Rise|4=Rise (American TV series)}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Dirty John (тэлесерыял)|Dirty John|4=Dirty John (TV series)}} |- |2020 |{{Не перакладзена 5|Manhunt (тэлесерыял)|Manhunt|4=Manhunt (2017 TV series)}} |- |2022-2023 |{{Не перакладзена 5|1923 (тэлесерыял)|1923|4=1923 (TV series)}} |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Tracker (тэлесерыял)|Tracker|4=Tracker (American TV series)}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Matlock (тэлесерыял)|Matlock|4=Matlock (2024 TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|5420}} * {{Rotten Tomatoes person|marley_shelton|Марлі Шэлтан|name=Марлі Шэлтан}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шэлтан Марлі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] qqurb2tx5bqn6j4cwi30z904p6d2gna Білі Бойд 0 805598 5143351 5139991 2026-05-19T07:05:13Z Feeleman 163471 афармленне 5143351 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бойд}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1996 — наш час }} '''Уільям Натан Бойд''' ([[Англійская мова|англ]].: ''William Nathan Boyd''; нар. [[28 жніўня|28]] [[Жнівень|жніўня]] [[1968]], [[Глазга]], [[Шатландыя]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.filmreference.com/film/15/Billy-Boyd.html|title=Billy Boyd Biography (1968-)|website=www.filmreference.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908021243/http://www.filmreference.com/film/15/Billy-Boyd.html|archive-date=2017-09-08|access-date=2026-04-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/billy_boyd|title=Billy Boyd Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-06}}</ref> — [[Шатландыя|шатландскі]] [[акцёр]] і [[музыкант]]. Найбольш вядомы роляй [[Перэгрын Тук|Перэгрына «Піпіна» Тука]] ў кінатрылогіі «[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Валадар Пярсцёнкаў]]» (2001—2003) [[рэжысёр]]а [[Пітэр Джэксан]]. Таксама сыграў Барэта Бондэна ў фільме «{{Не перакладзена 5|Master and Commander: The Far Side of the World}}» (2003).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wizardworld.com/news/lord-of-the-rings-star-billy-boyd-added-to-wizard-world-comic-con-tulsa-roster-september-8-9|title="'Lord of the Rings' Star Billy Boyd Added To Wizard World Comic Con Tulsa Roster, September 8–9"|website=fanexpohq.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029030752/https://wizardworld.com/news/lord-of-the-rings-star-billy-boyd-added-to-wizard-world-comic-con-tulsa-roster-september-8-9|archive-date=2018-10-29|access-date=2026-04-06|url-status=live}}</ref> == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Urban Ghost Story}} |- |1999 |Julie and the Cadillacs |- |2001 |[[Уладар пярсцёнкаў: Брацтва пярсцёнка|Валадар пярсцёнкаў: Брацтва Пярсцёнка]] |- |2002 |[[Уладар пярсцёнкаў: Дзве вежы|Валадар пярсцёнкаў: Дзве Вежы]] |- | rowspan="2" |2003 |[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля|Валадар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]] |- |{{Не перакладзена 5|Master and Commander: The Far Side of the World}} |- |2004 |{{Не перакладзена 5|Seed of Chucky}} |- | rowspan="3" |2005 |{{Не перакладзена 5|On a Clear Day (фільм, 2005)|On a Clear Day|4=On a Clear Day (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Stories of Lost Souls}} |- |{{Не перакладзена 5|Midsummer Dream}} |- |2006 |{{Не перакладзена 5|The Flying Scotsman (фільм, 2006)|The Flying Scotsman|4=The Flying Scotsman (2006 film)}} |- |2008 |{{Не перакладзена 5|Stone of Destiny (фільм, 2008)|Stone of Destiny|4=Stone of Destiny (2008 film)}} |- |2009 |{{Не перакладзена 5|Shoe at Your Foot}} |- | rowspan="2" |2010 |{{Не перакладзена 5|Pimp (фільм, 2010)|Pimp|4=Pimp (2010 film)}} |- |Glenn, the Flying Robot |- |2011 |{{Не перакладзена 5|Irvine Welsh's Ecstasy}} |- | rowspan="3" |2012 |{{Не перакладзена 5|The Forger (фільм, 2011)|The Forger|4=The Forger (2011 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Dorothy and the Witches of Oz}} |- |{{Не перакладзена 5|Space Milkshake}} |- |2014 |[[Хобіт: Бітва пяці войскаў]] |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Mara and the Firebringer}} |- | rowspan="2" |2016 |Stoner Express |- |White Island |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Tell It to the Bees}} |- | rowspan="4" |2021 |{{Не перакладзена 5|The Loud House Movie}} |- |{{Не перакладзена 5|An Intrusion}} |- |{{Не перакладзена 5|Walking with Herb}} |- |Invisible Manners |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Валадар пярсцёнкаў: Вайна рахірым|Валадар пярсцёнкаў: Вайна рахірым|4=The Lord of the Rings: The War of the Rohirrim}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Dog Man (фільм, 2025)|Dog Man|4=Dog Man (film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 1996 | {{Не перакладзена 5|Taggart}} |- | 1999 | Coming Soon |- | 2002 | {{Не перакладзена 5|Still Game}} |- | 2004 | ''Instant Credit'' |- | 2007 | ''Save Angel Hope'' |- | 2008 | {{Не перакладзена 5|Empty (тэлесерыял)|Empty|4=Empty (TV series)}} |- | 2011 | {{Не перакладзена 5|Moby Dick (серыял)|Moby Dick|4=Moby Dick (2011 miniseries)}} |- | 2012 | {{Не перакладзена 5|Casualty (тэлесерыял)|Casualty|4=Casualty (TV series)}} |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|Wild Things with Dominic Monaghan}} |- | 2015 | {{Не перакладзена 5|Motive (тэлесерыял)|Motive|4=Motive (TV series)}} |- | rowspan="3" | 2017 | {{Не перакладзена 5|Sofia the First}} |- | {{Не перакладзена 5|Snowfall (тэлесерыял)|Snowfall|4=Snowfall (TV series)}} |- | [[Сімпсаны]] |- | 2018, 2020 | {{Не перакладзена 5|Outlander (тэлесерыял)|Outlander|4=Outlander (TV series)}} |- | 2019 | [[Анатомія жарсці]] |- | 2020 | {{Не перакладзена 5|Hollywood (серыял)|Hollywood|4=Hollywood (miniseries)}} |- | 2021 | {{Не перакладзена 5|Doom Patrol (тэлесерыял)|Doom Patrol|4=Doom Patrol (TV series)}} |- | rowspan="2" | 2022 | {{Не перакладзена 5|NCIS: Hawaiʻi}} |- | {{Не перакладзена 5|Chucky (тэлесерыял)|Chucky|4=Chucky (TV series)}} |- | rowspan="2" | 2023 | [[The Legend of Vox Machina]] |- | {{Не перакладзена 5|That's My Jam (тэлесерыял)|That's My Jam|4=That's My Jam (British TV series)}} |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|The Wingfeather Saga}} |- | 2025 | Billy and Dom Eat the World |- | 2025 | {{Не перакладзена 5|Washington Black (тэлесерыял)|Washington Black|4=Washington Black (TV series)}} |} === Тэатр === {| class="wikitable" |+ ! Год ! Назва |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Макбет (п’еса)|Макбет|4=Macbeth}} |- | rowspan="2" | 2024 | rowspan="2" | {{Не перакладзена 5|Rosencrantz and Guildenstern Are Dead}} |- |} === Відэагульні === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2003 год | {{Не перакладзена 5|Валадар пярсцёнкаў: Вяртанне караля (відэагульня)|Валадар пярсцёнкаў: Вяртанне караля|4=The Lord of the Rings: The Return of the King (video game)}} |- | 2004 год | [[The Battle for Middle-Earth|Валадар пярсцёнкаў: Бітва за Міжзем’е]] |- | 2006 г. | {{Не перакладзена 5|The Lord of the Rings: The Battle for Middle-earth II: The Rise of the Witch-king}} |- | 2013 год | {{Не перакладзена 5|Lego The Lord of the Rings (відэагульня)|Lego The Lord of the Rings|4=Lego The Lord of the Rings (video game)}} |- | 2019 год | {{Не перакладзена 5|Magic: The Gathering Arena||4=}} |- | 2020, 2022 | {{Не перакладзена 5|The Elder Scrolls Online}} |} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://beecake.com/ Афіцыйны сайт] * {{Imdb імя|101710|Білі Бойд}} * {{Rotten Tomatoes person|billy_boyd|Білі Бойд|name=Білі Бойд}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Каралеўскай кансерваторыі Шатландыі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]] {{DEFAULTSORT:Бойд Білі}} 9278k273188pqx7tac4dquerub4evgx 5143408 5143351 2026-05-19T10:22:53Z Feeleman 163471 афармленне 5143408 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бойд}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1996 — наш час }} '''Уільям Натан Бойд''' ({{Lang-en|William Nathan Boyd}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.filmreference.com/film/15/Billy-Boyd.html|title=Billy Boyd Biography (1968-)|website=www.filmreference.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908021243/http://www.filmreference.com/film/15/Billy-Boyd.html|archive-date=2017-09-08|access-date=2026-04-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/billy_boyd|title=Billy Boyd Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-06}}</ref>) — [[Шатландыя|шатландскі]] [[акцёр]] і [[музыкант]]. Найбольш вядомы роляй [[Перэгрын Тук|Перэгрына «Піпіна» Тука]] ў кінатрылогіі «[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Валадар Пярсцёнкаў]]» (2001—2003) [[рэжысёр]]а [[Пітэр Джэксан]]. Таксама сыграў Барэта Бондэна ў фільме «{{Не перакладзена 5|Master and Commander: The Far Side of the World}}» (2003).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wizardworld.com/news/lord-of-the-rings-star-billy-boyd-added-to-wizard-world-comic-con-tulsa-roster-september-8-9|title="'Lord of the Rings' Star Billy Boyd Added To Wizard World Comic Con Tulsa Roster, September 8–9"|website=fanexpohq.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029030752/https://wizardworld.com/news/lord-of-the-rings-star-billy-boyd-added-to-wizard-world-comic-con-tulsa-roster-september-8-9|archive-date=2018-10-29|access-date=2026-04-06|url-status=live}}</ref> == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Urban Ghost Story}} |- |1999 |Julie and the Cadillacs |- |2001 |[[Уладар пярсцёнкаў: Брацтва пярсцёнка|Валадар пярсцёнкаў: Брацтва Пярсцёнка]] |- |2002 |[[Уладар пярсцёнкаў: Дзве вежы|Валадар пярсцёнкаў: Дзве Вежы]] |- | rowspan="2" |2003 |[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля|Валадар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]] |- |{{Не перакладзена 5|Master and Commander: The Far Side of the World}} |- |2004 |{{Не перакладзена 5|Seed of Chucky}} |- | rowspan="3" |2005 |{{Не перакладзена 5|On a Clear Day (фільм, 2005)|On a Clear Day|4=On a Clear Day (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Stories of Lost Souls}} |- |{{Не перакладзена 5|Midsummer Dream}} |- |2006 |{{Не перакладзена 5|The Flying Scotsman (фільм, 2006)|The Flying Scotsman|4=The Flying Scotsman (2006 film)}} |- |2008 |{{Не перакладзена 5|Stone of Destiny (фільм, 2008)|Stone of Destiny|4=Stone of Destiny (2008 film)}} |- |2009 |{{Не перакладзена 5|Shoe at Your Foot}} |- | rowspan="2" |2010 |{{Не перакладзена 5|Pimp (фільм, 2010)|Pimp|4=Pimp (2010 film)}} |- |Glenn, the Flying Robot |- |2011 |{{Не перакладзена 5|Irvine Welsh's Ecstasy}} |- | rowspan="3" |2012 |{{Не перакладзена 5|The Forger (фільм, 2011)|The Forger|4=The Forger (2011 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Dorothy and the Witches of Oz}} |- |{{Не перакладзена 5|Space Milkshake}} |- |2014 |[[Хобіт: Бітва пяці войскаў]] |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Mara and the Firebringer}} |- | rowspan="2" |2016 |Stoner Express |- |White Island |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Tell It to the Bees}} |- | rowspan="4" |2021 |{{Не перакладзена 5|The Loud House Movie}} |- |{{Не перакладзена 5|An Intrusion}} |- |{{Не перакладзена 5|Walking with Herb}} |- |Invisible Manners |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Валадар пярсцёнкаў: Вайна рахірым|Валадар пярсцёнкаў: Вайна рахірым|4=The Lord of the Rings: The War of the Rohirrim}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Dog Man (фільм, 2025)|Dog Man|4=Dog Man (film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 1996 | {{Не перакладзена 5|Taggart}} |- | 1999 | Coming Soon |- | 2002 | {{Не перакладзена 5|Still Game}} |- | 2004 | ''Instant Credit'' |- | 2007 | ''Save Angel Hope'' |- | 2008 | {{Не перакладзена 5|Empty (тэлесерыял)|Empty|4=Empty (TV series)}} |- | 2011 | {{Не перакладзена 5|Moby Dick (серыял)|Moby Dick|4=Moby Dick (2011 miniseries)}} |- | 2012 | {{Не перакладзена 5|Casualty (тэлесерыял)|Casualty|4=Casualty (TV series)}} |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|Wild Things with Dominic Monaghan}} |- | 2015 | {{Не перакладзена 5|Motive (тэлесерыял)|Motive|4=Motive (TV series)}} |- | rowspan="3" | 2017 | {{Не перакладзена 5|Sofia the First}} |- | {{Не перакладзена 5|Snowfall (тэлесерыял)|Snowfall|4=Snowfall (TV series)}} |- | [[Сімпсаны]] |- | 2018, 2020 | {{Не перакладзена 5|Outlander (тэлесерыял)|Outlander|4=Outlander (TV series)}} |- | 2019 | [[Анатомія жарсці]] |- | 2020 | {{Не перакладзена 5|Hollywood (серыял)|Hollywood|4=Hollywood (miniseries)}} |- | 2021 | {{Не перакладзена 5|Doom Patrol (тэлесерыял)|Doom Patrol|4=Doom Patrol (TV series)}} |- | rowspan="2" | 2022 | {{Не перакладзена 5|NCIS: Hawaiʻi}} |- | {{Не перакладзена 5|Chucky (тэлесерыял)|Chucky|4=Chucky (TV series)}} |- | rowspan="2" | 2023 | [[The Legend of Vox Machina]] |- | {{Не перакладзена 5|That's My Jam (тэлесерыял)|That's My Jam|4=That's My Jam (British TV series)}} |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|The Wingfeather Saga}} |- | 2025 | Billy and Dom Eat the World |- | 2025 | {{Не перакладзена 5|Washington Black (тэлесерыял)|Washington Black|4=Washington Black (TV series)}} |} === Тэатр === {| class="wikitable" |+ ! Год ! Назва |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Макбет (п’еса)|Макбет|4=Macbeth}} |- | rowspan="2" | 2024 | rowspan="2" | {{Не перакладзена 5|Rosencrantz and Guildenstern Are Dead}} |- |} === Відэагульні === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2003 год | {{Не перакладзена 5|Валадар пярсцёнкаў: Вяртанне караля (відэагульня)|Валадар пярсцёнкаў: Вяртанне караля|4=The Lord of the Rings: The Return of the King (video game)}} |- | 2004 год | [[The Battle for Middle-Earth|Валадар пярсцёнкаў: Бітва за Міжзем’е]] |- | 2006 г. | {{Не перакладзена 5|The Lord of the Rings: The Battle for Middle-earth II: The Rise of the Witch-king}} |- | 2013 год | {{Не перакладзена 5|Lego The Lord of the Rings (відэагульня)|Lego The Lord of the Rings|4=Lego The Lord of the Rings (video game)}} |- | 2019 год | {{Не перакладзена 5|Magic: The Gathering Arena||4=}} |- | 2020, 2022 | {{Не перакладзена 5|The Elder Scrolls Online}} |} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://beecake.com/ Афіцыйны сайт] * {{Imdb імя|101710|Білі Бойд}} * {{Rotten Tomatoes person|billy_boyd|Білі Бойд|name=Білі Бойд}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Каралеўскай кансерваторыі Шатландыі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]] {{DEFAULTSORT:Бойд Білі}} 6f13p6q3jhmq2u3cw9shk7ue6j60h4p Эдвард Пярковіч 0 805646 5143217 5123111 2026-05-18T19:30:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143217 wikitext text/x-wiki [[Файл:Edward Perkowicz gen. bryg. kawaler VM.jpg|міні|Эдвард Пярковіч]] '''Эдвард Перковіч''' (нар. [[27 кастрычніка]] [[1886|1886 г.]] у Бярозаўцы, памёр [[2 верасня]] [[1964|1964 г.]] у [[Курытыба|Курытыбе]]) — прафесійны вайсковец камандзір літоўска беларускіх дывізій і палкоў на польскай службе, дыпламаваны [[палкоўнік]] пяхоты Войска Польскага, прызначаны [[Брыгадны генерал|брыгадным генералам]] польскімі ўладамі ў выгнанні, актывіст руху за незалежнасць, кавалер ордэна Virtuti Militari . == Біяграфія == Ён нарадзіўся 27 кастрычніка 1886 года ў вёсцы Бярозаўка [[Рыльск|Рыльскага]] павета тагачаснай [[Курская губерня|Курскай губерні]] ў сям'і Цэзарыя і Касільды Карзон. З 1897 года наведваў класічную гімназію ў [[Белая Царква|Белай Царкве]]. У 1905 г., як кіраўнік школьнага страйку ў Белай Царкве, быў выключаны з гімназіі без права вяртання. У тым жа годзе здаў экзамен на атрыманне сярэдняй адукацыі завочна ў Кіеўскай навучальнай акрузе. Ён таксама вывучаў філасофію ва [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Універсітэце імя Яна Каханоўскага]]. У студзені 1916 года быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|Расійскую армію]]. 10 жніўня 1917 года быў прыняты ў [[Польскі корпус|1-ы Польскі корпус у Расіі]] і прызначаны ад'ютантам 10-га пяхотнага палка. У лютым 1918 года, падчас баёў корпуса з часцямі [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвонай гвардыі]], быў узведзены ў (?) [[Паручнік|лейтэнанты]]. З 20 лютага па 2 сакавіка 1918 года ўдзельнічаў у маршы 3-й Польскай стралковай дывізіі пад камандаваннем генерала [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі|Івашкевіча]]. Падчас службы кур'ерам быў затрыманы і прысуджаны да смяротнага пакарання рэвалюцыйным судом у [[Рагачоў|Рагачаве]]. Яму ўдалося ўцячы і вярнуцца ў 1-ы Польскі корпус. 1 чэрвеня 1918 года быў узведзены ў [[Капітан|капітаны]] . З снежня 1918 года служыў у адроджанай Польскай арміі. У лістападзе і снежні 1918 года ён служыў ад'ютантам, а затым намеснікам начальніка штаба Кельцкага генеральнага акруговага камандавання. У снежні 1918 года ён стаў начальнікам штаба [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]]. У верасні 1919 года яго перавялі на пасаду начальніка штаба [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-Беларускай дывізіі]]. У сакавіку 1920 года ён стаў начальнікам аператыўнага аддзела штаба 3-й арміі. У наступным месяцы ён быў прызначаны начальнікам Цэнтральнай размеркавальнай станцыі 3-й і 2-й армій. З чэрвеня 1920 года ён зноў займаў пасаду начальніка штаба 1-й Літоўска-Беларускай дывізіі, а з кастрычніка таго ж года — у штабе Краёвай абароны [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. Затым ён займаў пасаду начальніка штаба аператыўнай групы генерала [[Ян Рандкоўскі|Яна Рандкоўскага]]. Пасля гэтага ён займаў пасаду начальніка штаба [[19-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|19-й пяхотнай дывізіі]]. Ён вызначыўся 24 чэрвеня 1920 года ў бітве пад Вялікай Чэрніцай. 1 ліпеня 1920 года камандзір Аператыўнай групы генерал Рандкоўскі падпісаў прашэнне аб узнагароджанні яго ордэнам Virtuti Militari». Прапанову падтрымалі генералы Густаў Зыгадловіч і [[Станіслаў Шаптыцкі|Станіслаў Шэптыцкі]]. 10 верасня 1920 года галоўнакамандуючы ўзнагародзіў яго ордэнам Virtuti Militari. 1 чэрвеня 1921 года ён служыў у Вярхоўным камандаванні Войска Польскага ў якасці афіцэра сувязі войска [[Войска Сярэдняй Літвы|сярэдняй Літвы]], а яго матчынай часткай у той час быў [[86-ы пяхотны полк|Мінскі стралковы полк]]. 3 мая 1922 года яму было прысвоена званне [[Капітан|капітана]] і 632-е месца ў Корпусе пяхотных афіцэраў. У тым жа годзе ён быў накіраваны ў Ваенную акадэмію ў Варшаве на аднагадовы курс навучання, застаючыся лішнім афіцэрам [[86-ы пяхотны полк|86-га пяхотнага палка]] ў [[Маладзечна|Маладзечне]]. 18 мая 1923 года яму прысвоена званне [[Маёр|маёра]] і 495-е месца ў Корпусе пяхотных афіцэраў. У кастрычніку 1923 года, пасля заканчэння курса, ён быў прызначаны ў камандаванне корпуснай акругі № IX у Брэсце. У той час, акрамя вайсковага звання, ён меў права на званне «прызначаны да Генеральнага штаба». 12 снежня 1923 года ён быў прызначаны ў Гістарычнае бюро Генеральнага штаба ў Варшаве на пасаду клерка. З 1 чэрвеня па 30 ліпеня 1924 года ён быў адкамандзіраваны з Гістарычнага бюро Памежнай аховы ў Ваяводскі ваенны тэхналагічны ўніверсітэт для праходжання тактычнага курса падрыхтоўкі 1923/1924 гадоў. 19 ліпеня яго адкамандзіроўка была падоўжана да 30 верасня 1924 года . 15 кастрычніка таго ж года ён атрымаў дыплом афіцэра Генеральнага штаба і быў залічаны ў Гістарычнае бюро Памежнай аховы. З ліпеня па 30 верасня 1926 г. часова выконваў абавязкі начальніка бюро. 31 кастрычніка 1927 г. быў пераведзены ў [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|81-ы пяхотны полк]] у [[Гродна|Гродне]] на пасаду камандзіра 2-га батальёна. Затым быў прызначаны намеснікам камандзіра гэтага палка. 23 студзеня 1928 г. быў павышаны да [[Падпалкоўнік|падпалкоўніка]] і 58-е месцам ў афіцэрскім корпусе пяхоты. 14 лютага 1929 г. быў пераведзены ў [[Корпус аховы памежжа|Корпус памежнай аховы]] на пасаду камандзіра 23-га памежнага батальёна ў Оран з адначасовым пераводам у афіцэрскі склад пяхоты. Быў абраны дэпутатам Сейма Польскай Рэспублікі 3-га склікання са спісу № 1 ( ББВР ) у выбарчай акрузе № 6 ([[Гродна]]). 9 снежня 1930 г. у сувязі з абраннем дэпутатам парламента і прыняццем мандата быў пераведзены ў неактыўны статус. 1 кастрычніка 1931 г. быў адкліканы з неактыўнага статусу і адначасова пераведзены ў Корпус аховы мяжы на пасаду камандзіра 23-га батальёна KАП «Араны» ў [[Араны|Аранах]]. 23 кастрычніка 1931 г. падаў у адстаўку са свайго дэпутацкага мандата. 23 сакавіка 1932 г. яго перавялі з КАП у камандаванне корпуснай акругі № III у Гродне на пасаду начальніка штаба. 7 чэрвеня 1934 г. яго перавялі ў Ваенна-гістарычнае бюро ў Варшаве на пасаду намесніка начальніка бюро. У студзені 1936 г. ён стаў афіцэрам па загаду першага намесніка міністра ваенных спраў. У наступным годзе яго перавялі ў камандаванне корпуснай акругі № III на пасаду начальніка 3-га акруговага ўпраўлення фізічнай культуры і ваеннай падрыхтоўкі. Адначасова ён стаў камандзірам Гродзенскай паўбрыгады краёвай абароны ў Гродне, якая ў канчатковым выніку не была сфарміравана, а летам 1938 г. ён прыняў камандаванне [[Дзісненская паўбрыгадан народнай абароны|Дзісненскай паўбрыгадай народнай абароны]] ў Паставах. 19 сакавіка 1939 года яму было прысвоена званне [[Палкоўнік|палкоўніка]] са старшынством і прысвоена 2-е месца ў афіцэрскім полку пяхоты. У [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі]] 1939 г. ваяваў у якасці камандзіра Дзіснінскай паўбрыгады народнай абароны. Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|ўварвання савецкіх войскаў у межы міжваеннай Польшчы]] ён і падпарадкаваныя яму часткі перашлі ў [[Латвія|Латвію]], дзе былі інтэрнаваныя. У 1940 годзе, пасля ўключэння Латвіі ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], ён быў зняволены ў савецкай турме. У снежні 1941 года, пасля вызвалення з турмы, ён быў прыняты ў [[Армія Андэрса|Польскія ўзброеныя сілы ў СССР]] і прызначаны старшынёй Праверачнай камісіі ПВС у СССР. У ліпені 1942 года ён стаў камендантам матэрыяльна-тэхнічнай базы ў [[Ашгабат|Ашгабадзе]] . З чэрвеня 1943 года ён заставаўся ў Рэзервовым цэнтры Польскай арміі на Усходзе . У жніўні таго ж года ён быў пераведзены ў 7-ю рэзервовую дывізію, а ў лістападзе, у распараджэнні начальніка штаба Галоўнакамандуючага, застаўся на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. З мая 1944 года ён праходзіў навучанне ў [[5 крэсовая дывізія пяхоты|5-й Крэсовай пяхотнай дывізіі]]. З кастрычніка 1944 года па 1946 год служыў у 7-й пяхотнай дывізіі . Ён быў прызначаны брыгадным генералам прэзідэнтам Рэспублікі Польшча ў выгнанні [[Аўгуст Залескі|Аўгустам Залескім]] са старшынством з 19 сакавіка 1963 года {{Sfn|Dembiński|1969}} . Ён памёр 2 верасня 1964 года ў Курытыбе, сталіцы [[Парана (штат)|штата Парана]] ў Бразіліі. Магчыма памёр у Аргенціне. 5 лютага 1919 г. ажаніўся са Славай Эдвардай Высоцкай, настаўніцай фартэпіяна, ад якой меў трох дачок: Аляксандру Славу Марыю (нар. 1921), Ванду Антаніну (нар. 1923) і Славу Уршулю (нар. 1926). == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 97 – 15 сакавіка 1921 г. * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] — 3 мая 1958 г. «за арганізацыйную і навучальную працу ў Саюзе арганізацый Узброеных Сіл Польшчы» * Крыж Незалежнасці — 4 лістапада 1933 г. «за працу па аднаўленні незалежнасці» * Рыцарскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] — 30 красавіка 1927 г. «за заслугі ў галіне ваеннай навукі» * [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] {{Refn|Edward Perkowicz wypełniając 28 marca 1934 kwestionariusz kawalera Orderu Virtuti Militari podał, że posiada Krzyż Walecznych nadany po raz pierwszy, drugi i trzeci{{odn|Kolekcja|loc=s. 10}}. Ta sama liczba nadań została zweryfikowana 5 maja 1938{{odn|Kolekcja|loc=s. 42}}. Innr źródła podają, że Edwardowi Perkowiczowi Krzyż Walecznych został nadany czterokrotnie{{odn|Rocznik Oficerski|1932|s=22}}{{odn|Łoza|1939|s=231}}{{odn|Polak (red.)|1991|s=116}}{{odn|Rybka|Stepan|2006|s=10}}.}} № 33948 – 8 чэрвеня 1922 г. * Крыж Адвагі № 50581 – 10 чэрвеня 1922 г. у абмен на дыплом былога Літоўска-Беларускага фронту «За адвагу» * Крыж Доблесці № 45072 – 15 ліпеня 1922 г. у абмен на пурпуровую стужку * Залаты Крыж Заслугі з мячамі ўпершыню і ў другі раз * Залаты Крыж Заслугі – 10 лістапада 1928 г. * Крыж Заслугі Цэнтральна-Літоўскай Арміі – 3 сакавіка 1926 г. * Памятны медаль за вайну 1918–1921 гг. * Медаль Дзесятай гадавіны адноўленай незалежнасці * Памятны крыж Монтэ-Касіна № 14801 * Бронзавы медаль «За выслугу гадоў» * Афіцэр Французскай акадэміі Палмс – 30 чэрвеня 1925 г. * Медаль «За перамогу паміж саюзнікамі» == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/KGiO/I_480_829.pdf|title=Perkowicz Edward|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Spis oficerów służących czynnie w dniu 1.6.1921 r. Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1921. * Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922. * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Lista oficerów dyplomowanych (stan z dnia 15 kwietnia 1931 roku). Warszawa: Sztab Główny, 1931. * Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932. * Lista starszeństwa oficerów zawodowych piechoty. 5 czerwiec 1935. Warszawa: Dep. Piech. MSWojsk., 1935. * {{Cite web|url=http://eprints.hist.pl/302/|title=Lista Oficerów Polskich Sił Zbrojnych na uchodźstwie według awansów dokonanych zarządzeniami Prezydenta Rzeczypospolitej, z uwzględnieniem rodzajów broni i służb|first=Stefan|last=Dembiński|date=1969-06-30|access-date=7 красавіка 2026|archive-date=29 лістапада 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129211710/http://eprints.hist.pl/302/|url-status=dead}} * Mieczysław Wrzosek: Edward Perkowicz. W: Polski Słownik Biograficzny. T. XXV. Warszawa: Polska Akademia Nauk, 1980. * Tadeusz Kryska-Karski, Stanisław Żurakowski: Generałowie Polski niepodległej. Warszawa: Editions Spotkania, 1991. * Stanisław Łoza: Czy wiesz kto to jest? Uzupełnienia i sprostowania. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1939. * Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945. T. 2/1. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1991. ISBN 83-900510-0-1. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * ''Generał Edward Perkowicz (1886–1964)'', Instytut Józefa Piłsudskiego w Londynie [https://www.pilsudski.org.uk/pl/archiwum-093.php]. * ''Edward Perkowicz (1886–1964)'', Biblioteka Sejmowa. Baza parlamentarzyści polscy [https://bs.sejm.gov.pl/F?func=find-b&request=000001201&find_code=SYS&local_base=ARS10]. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Польшчы ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польскай Рэспублікі (1918—1939) 3 склікання]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя крыжам «За Монтэ-Касіна»]] [[Катэгорыя:Кавалеры Крыжа Незалежнасці]] nspr66zemu7qpbpectaikxurr5wv1zp Кен Стот 0 805664 5143349 5139993 2026-05-19T07:04:32Z Feeleman 163471 5143349 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Стот}} {{Кінематаграфіс |Гады актыўнасці=1974 — наш час }} '''Кенэт Кэмпбэл Стот''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Kenneth Campbell Stott''; нар. [[19 кастрычніка|19]] [[кастрычнік]]а [[1954]], [[Эдынбург]], [[Шатландыя]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0832792/|title=Ken Stott|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-07}}</ref> — [[Шатландыя|шатландскі]] [[Акцёр|кінаакцёр]]. Найбольш вядомы роляй інспектара {{Не перакладзена 5|Джон Рэбус|Джона Рэбуса|4=John Rebus}} ў крымінальным серыяле «{{Не перакладзена 5|Rebus (тэлесерыял)|Rebus|4=Rebus (2000 TV series)}}» (2006—2007). Таксама здымаўся ў драме «{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah|4=Messiah (British TV series)}}» (2001—2005) і выконваў ролю [[гном]]а [[Балін (Серадзем’е)|Баліна]] ў кінатрылогіі «[[Хобіт (кінатрылогія)|Хобіт]]» (2012—2014)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/ken_stott|title=Ken Stott Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-07}}</ref>. У 1995 годзе Стот атрымаў {{Не перакладзена 5|Прэмія Лорэнса Аліўе за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію Лорэнса Аліўе за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|4=Laurence Olivier Award for Best Actor in a Supporting Role}} у тэатральнай пастаноўцы {{Не перакладзена 5|Broken Glass (п’еса)|Broken Glass|4=Broken Glass (play)}}<ref name=":0" />. За ролю Іяна Гарэта ў тэлевізійным міні-серыяле «{{Не перакладзена 5|The Missing (тэлесерыял)|The Missing|4=The Missing (British TV series)}}» (2014), дзе ён здымаўся разам з {{Не перакладзена 5|Джэймс Нэсбіт|Джэймсам Нэсбітам|4=James Nesbitt}}, акцёр быў намінаваны на {{Не перакладзена 5|Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|4=BAFTA Award for Best Actor in a Supporting Role}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/bafta-tv-awards-benedict-cumberbatch-787198/|title=BAFTA TV Awards: Benedict Cumberbatch Gets Third Nomination for ‘Sherlock’|first=Alex|last=Ritman|website=The Hollywood Reporter|date=2015-04-08|access-date=2026-04-07}}</ref>, а таксама на прэмію {{Не перакладзена 5|BAFTA Scotland}} за найлепшую мужчынскую ролю на тэлебачанні, якую ў выніку атрымаў. == Фільмаграфія == {| class="wikitable" !Год !Назва |- |1977 |{{Не перакладзена 5|Secret Army (тэлесерыял)|Secret Army|4=Secret Army (TV series)}} |- |1982 |[[Кароль Лір]] |- |1983 |{{Не перакладзена 5|The Beggar's Opera}} |- |1985 |{{Не перакладзена 5|Taggart}} |- |1986 |{{Не перакладзена 5|The Singing Detective}} |- | rowspan="2" |1988 |{{Не перакладзена 5|London's Burning (тэлесерыял)|London's Burning|4=London's Burning (TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|For Queen and Country}} |- |1990 |{{Не перакладзена 5|Your Cheatin' Heart (тэлесерыял)|Your Cheatin' Heart|4=Your Cheatin' Heart (TV series)}} |- |1991 |{{Не перакладзена 5|All Good Things (тэлесерыял)|All Good Things|4=All Good Things (TV series)}} |- | rowspan="4" |1993 |''Elvis and the Colonel: The Untold Story'' |- |{{Не перакладзена 5|Anna Lee (тэлесерыял)|Anna Lee|4=Anna Lee (TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|Franz Kafka's It's a Wonderful Life}} |- |{{Не перакладзена 5|Being Human (фільм, 1994)|Being Human|4=Being Human (1994 film)}} |- | rowspan="2" |1994 |{{Не перакладзена 5|Takin' Over the Asylum}} |- |{{Не перакладзена 5|Shallow Grave (фільм, 1994)|Shallow Grave|4=Shallow Grave (1994 film)}} |- | rowspan="4" |1996 |{{Не перакладзена 5|Saint-Ex}} |- |{{Не перакладзена 5|Silent Witness}} |- |''A Mug’s Game'' |- |{{Не перакладзена 5|Rhodes (тэлесерыял)|Rhodes|4=Rhodes (TV series)}} |- | rowspan="3" |1997 |{{Не перакладзена 5|The Boxer (фільм, 1997)|The Boxer|4=The Boxer (1997 film)}} |- |''Stone, Scissors, Paper'' |- |{{Не перакладзена 5|Fever Pitch (фільм, 1997)|Fever Pitch|4=Fever Pitch (1997 film)}} |- | rowspan="4" |1999 |{{Не перакладзена 5|Dockers (фільм, 1999)|Dockers|4=Dockers (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|The Debt Collector (фільм, 1999)|The Debt Collector|4=The Debt Collector (1999 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Планкет і Маклэйн|Планкет і Маклэйн|4=Plunkett & Macleane}} |- |{{Не перакладзена 5|Vicious Circle (фільм, 1999)|Vicious Circle|4=Vicious Circle (1999 film)}} |- |1999-2003 |{{Не перакладзена 5|The Vice (тэлесерыял)|The Vice|4=The Vice (TV series)}} |- |2000-2007 |{{Не перакладзена 5|Rebus (тэлесерыял)|Rebus|4=Rebus (2000 TV series)}} |- |2000 |{{Не перакладзена 5|The Miracle Maker (фільм, 1999)|The Miracle Maker|4=The Miracle Maker (1999 film)}} |- |2001 |{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah|4=Messiah (British TV series)}} |- |2002 |{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah 2: Vengeance is Mine|4=Messiah (British TV series)}} |- | rowspan="3" |2003 |''Promoted to Glory'' |- |''The Key'' |- |{{Не перакладзена 5|I'll Sleep When I'm Dead (фільм, 2003)|I'll Sleep When I'm Dead|4=I'll Sleep When I'm Dead (2003 film)}} |- | rowspan="3" |2004 |''{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah 3:The Promise|4=Messiah (British TV series)}}'' |- |{{Не перакладзена 5|Кароль Артур (фільм, 2004)|Кароль Артур|4=King Arthur (2004 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Spivs (фільм, 2004)|Spivs|4=Spivs (film)}} |- | rowspan="5" |2005 |{{Не перакладзена 5|Casanova (фільм, 2005)|Casanova|4=Casanova (2005 film)}} |- |''{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah: The Harrowing|4=Messiah (British TV series)}}'' |- |{{Не перакладзена 5|The Girl in the Café}} |- |{{Не перакладзена 5|The Mighty Celt}} |- |''Uncle Adolf'' |- |2007 |{{Не перакладзена 5|Charlie Wilson's War (фільм, 2007)|Charlie Wilson's War|4=Charlie Wilson's War (film)}} |- | rowspan="2" |2008 |{{Не перакладзена 5|Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян (фільм, 2008)|Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян|4=The Chronicles of Narnia: Prince Caspian}} |- |{{Не перакладзена 5|Hancock and Joan}} |- |2010 |{{Не перакладзена 5|Toast (фільм, 2010)|Toast|4=Toast (film)}} |- | rowspan="2" |2011 |{{Не перакладзена 5|The Runaway (тэлесерыял)|The Runaway|4=The Runaway (TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|Адзін дзень (фільм, 2011)|Адзін дзень|4=One Day (2011 film)}} |- |2012 |[[Хобіт: Нечаканая вандроўка]] |- |2013 |[[Хобіт: Пустка Смаўга]] |- | rowspan="3" |2014 |[[Хобіт: Бітва пяці войскаў]] |- |{{Не перакладзена 5|Man Up (фільм, 2015)|Man Up|4=Man Up (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|The Missing (тэлесерыял)|The Missing|4=The Missing (British TV series)}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|An Inspector Calls (фільм, 2015)|An Inspector Calls|4=An Inspector Calls (2015 TV film)}} |- | rowspan="3" |2016 |{{Не перакладзена 5|Вайна і мір (тэлесерыял)|Вайна і мір|4=War & Peace (2016 TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|Café Society (фільм, 2016)|Café Society|4=Café Society (2016 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|100 Streets}} |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Fortitude (тэлесерыял)|Fortitude|4=Fortitude (TV series)}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|The Mercy}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Strike (фільм, 2018)|Strike|4=Strike (2018 film)}} |- |2021 |{{Не перакладзена 5|The Dig (фільм, 2021)|The Dig|4=The Dig (2021 film)}} |- |2021-2023 |{{Не перакладзена 5|Crime (тэлесерыял)|Crime|4=Crime (TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|832792}} * {{Rotten Tomatoes person|ken_stott|Кен Стот|name=Кен Стот}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стот Кен}} [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Лорэнса Аліўе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] 5t1ab0x30vigxrkxqtfp58d33dqll7g 5143350 5143349 2026-05-19T07:04:49Z Feeleman 163471 5143350 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Стот}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці= 1974 — наш час }} '''Кенэт Кэмпбэл Стот''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Kenneth Campbell Stott''; нар. [[19 кастрычніка|19]] [[кастрычнік]]а [[1954]], [[Эдынбург]], [[Шатландыя]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0832792/|title=Ken Stott|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-07}}</ref> — [[Шатландыя|шатландскі]] [[Акцёр|кінаакцёр]]. Найбольш вядомы роляй інспектара {{Не перакладзена 5|Джон Рэбус|Джона Рэбуса|4=John Rebus}} ў крымінальным серыяле «{{Не перакладзена 5|Rebus (тэлесерыял)|Rebus|4=Rebus (2000 TV series)}}» (2006—2007). Таксама здымаўся ў драме «{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah|4=Messiah (British TV series)}}» (2001—2005) і выконваў ролю [[гном]]а [[Балін (Серадзем’е)|Баліна]] ў кінатрылогіі «[[Хобіт (кінатрылогія)|Хобіт]]» (2012—2014)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/ken_stott|title=Ken Stott Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-07}}</ref>. У 1995 годзе Стот атрымаў {{Не перакладзена 5|Прэмія Лорэнса Аліўе за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію Лорэнса Аліўе за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|4=Laurence Olivier Award for Best Actor in a Supporting Role}} у тэатральнай пастаноўцы {{Не перакладзена 5|Broken Glass (п’еса)|Broken Glass|4=Broken Glass (play)}}<ref name=":0" />. За ролю Іяна Гарэта ў тэлевізійным міні-серыяле «{{Не перакладзена 5|The Missing (тэлесерыял)|The Missing|4=The Missing (British TV series)}}» (2014), дзе ён здымаўся разам з {{Не перакладзена 5|Джэймс Нэсбіт|Джэймсам Нэсбітам|4=James Nesbitt}}, акцёр быў намінаваны на {{Не перакладзена 5|Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|4=BAFTA Award for Best Actor in a Supporting Role}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/bafta-tv-awards-benedict-cumberbatch-787198/|title=BAFTA TV Awards: Benedict Cumberbatch Gets Third Nomination for ‘Sherlock’|first=Alex|last=Ritman|website=The Hollywood Reporter|date=2015-04-08|access-date=2026-04-07}}</ref>, а таксама на прэмію {{Не перакладзена 5|BAFTA Scotland}} за найлепшую мужчынскую ролю на тэлебачанні, якую ў выніку атрымаў. == Фільмаграфія == {| class="wikitable" !Год !Назва |- |1977 |{{Не перакладзена 5|Secret Army (тэлесерыял)|Secret Army|4=Secret Army (TV series)}} |- |1982 |[[Кароль Лір]] |- |1983 |{{Не перакладзена 5|The Beggar's Opera}} |- |1985 |{{Не перакладзена 5|Taggart}} |- |1986 |{{Не перакладзена 5|The Singing Detective}} |- | rowspan="2" |1988 |{{Не перакладзена 5|London's Burning (тэлесерыял)|London's Burning|4=London's Burning (TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|For Queen and Country}} |- |1990 |{{Не перакладзена 5|Your Cheatin' Heart (тэлесерыял)|Your Cheatin' Heart|4=Your Cheatin' Heart (TV series)}} |- |1991 |{{Не перакладзена 5|All Good Things (тэлесерыял)|All Good Things|4=All Good Things (TV series)}} |- | rowspan="4" |1993 |''Elvis and the Colonel: The Untold Story'' |- |{{Не перакладзена 5|Anna Lee (тэлесерыял)|Anna Lee|4=Anna Lee (TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|Franz Kafka's It's a Wonderful Life}} |- |{{Не перакладзена 5|Being Human (фільм, 1994)|Being Human|4=Being Human (1994 film)}} |- | rowspan="2" |1994 |{{Не перакладзена 5|Takin' Over the Asylum}} |- |{{Не перакладзена 5|Shallow Grave (фільм, 1994)|Shallow Grave|4=Shallow Grave (1994 film)}} |- | rowspan="4" |1996 |{{Не перакладзена 5|Saint-Ex}} |- |{{Не перакладзена 5|Silent Witness}} |- |''A Mug’s Game'' |- |{{Не перакладзена 5|Rhodes (тэлесерыял)|Rhodes|4=Rhodes (TV series)}} |- | rowspan="3" |1997 |{{Не перакладзена 5|The Boxer (фільм, 1997)|The Boxer|4=The Boxer (1997 film)}} |- |''Stone, Scissors, Paper'' |- |{{Не перакладзена 5|Fever Pitch (фільм, 1997)|Fever Pitch|4=Fever Pitch (1997 film)}} |- | rowspan="4" |1999 |{{Не перакладзена 5|Dockers (фільм, 1999)|Dockers|4=Dockers (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|The Debt Collector (фільм, 1999)|The Debt Collector|4=The Debt Collector (1999 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Планкет і Маклэйн|Планкет і Маклэйн|4=Plunkett & Macleane}} |- |{{Не перакладзена 5|Vicious Circle (фільм, 1999)|Vicious Circle|4=Vicious Circle (1999 film)}} |- |1999-2003 |{{Не перакладзена 5|The Vice (тэлесерыял)|The Vice|4=The Vice (TV series)}} |- |2000-2007 |{{Не перакладзена 5|Rebus (тэлесерыял)|Rebus|4=Rebus (2000 TV series)}} |- |2000 |{{Не перакладзена 5|The Miracle Maker (фільм, 1999)|The Miracle Maker|4=The Miracle Maker (1999 film)}} |- |2001 |{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah|4=Messiah (British TV series)}} |- |2002 |{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah 2: Vengeance is Mine|4=Messiah (British TV series)}} |- | rowspan="3" |2003 |''Promoted to Glory'' |- |''The Key'' |- |{{Не перакладзена 5|I'll Sleep When I'm Dead (фільм, 2003)|I'll Sleep When I'm Dead|4=I'll Sleep When I'm Dead (2003 film)}} |- | rowspan="3" |2004 |''{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah 3:The Promise|4=Messiah (British TV series)}}'' |- |{{Не перакладзена 5|Кароль Артур (фільм, 2004)|Кароль Артур|4=King Arthur (2004 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Spivs (фільм, 2004)|Spivs|4=Spivs (film)}} |- | rowspan="5" |2005 |{{Не перакладзена 5|Casanova (фільм, 2005)|Casanova|4=Casanova (2005 film)}} |- |''{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah: The Harrowing|4=Messiah (British TV series)}}'' |- |{{Не перакладзена 5|The Girl in the Café}} |- |{{Не перакладзена 5|The Mighty Celt}} |- |''Uncle Adolf'' |- |2007 |{{Не перакладзена 5|Charlie Wilson's War (фільм, 2007)|Charlie Wilson's War|4=Charlie Wilson's War (film)}} |- | rowspan="2" |2008 |{{Не перакладзена 5|Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян (фільм, 2008)|Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян|4=The Chronicles of Narnia: Prince Caspian}} |- |{{Не перакладзена 5|Hancock and Joan}} |- |2010 |{{Не перакладзена 5|Toast (фільм, 2010)|Toast|4=Toast (film)}} |- | rowspan="2" |2011 |{{Не перакладзена 5|The Runaway (тэлесерыял)|The Runaway|4=The Runaway (TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|Адзін дзень (фільм, 2011)|Адзін дзень|4=One Day (2011 film)}} |- |2012 |[[Хобіт: Нечаканая вандроўка]] |- |2013 |[[Хобіт: Пустка Смаўга]] |- | rowspan="3" |2014 |[[Хобіт: Бітва пяці войскаў]] |- |{{Не перакладзена 5|Man Up (фільм, 2015)|Man Up|4=Man Up (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|The Missing (тэлесерыял)|The Missing|4=The Missing (British TV series)}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|An Inspector Calls (фільм, 2015)|An Inspector Calls|4=An Inspector Calls (2015 TV film)}} |- | rowspan="3" |2016 |{{Не перакладзена 5|Вайна і мір (тэлесерыял)|Вайна і мір|4=War & Peace (2016 TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|Café Society (фільм, 2016)|Café Society|4=Café Society (2016 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|100 Streets}} |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Fortitude (тэлесерыял)|Fortitude|4=Fortitude (TV series)}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|The Mercy}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Strike (фільм, 2018)|Strike|4=Strike (2018 film)}} |- |2021 |{{Не перакладзена 5|The Dig (фільм, 2021)|The Dig|4=The Dig (2021 film)}} |- |2021-2023 |{{Не перакладзена 5|Crime (тэлесерыял)|Crime|4=Crime (TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|832792}} * {{Rotten Tomatoes person|ken_stott|Кен Стот|name=Кен Стот}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стот Кен}} [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Лорэнса Аліўе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] 9xgeiq3fqk1su61g1a1of9joarx8udl 5143409 5143350 2026-05-19T10:35:47Z Feeleman 163471 афармленне 5143409 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Стот}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці= 1974 — наш час }} '''Кенэт Кэмпбэл Стот''' ({{Lang-en|Kenneth Campbell Stott}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0832792/|title=Ken Stott|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-07}}</ref>) — [[Шатландыя|шатландскі]] [[Акцёр|кінаакцёр]]. Найбольш вядомы роляй інспектара {{Не перакладзена 5|Джон Рэбус|Джона Рэбуса|4=John Rebus}} ў крымінальным серыяле «{{Не перакладзена 5|Rebus (тэлесерыял)|Rebus|4=Rebus (2000 TV series)}}» (2006—2007). Таксама здымаўся ў драме «{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah|4=Messiah (British TV series)}}» (2001—2005) і выконваў ролю [[гном]]а [[Балін (Серадзем’е)|Баліна]] ў кінатрылогіі «[[Хобіт (кінатрылогія)|Хобіт]]» (2012—2014)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/ken_stott|title=Ken Stott Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-07}}</ref>. У 1995 годзе Стот атрымаў {{Не перакладзена 5|Прэмія Лорэнса Аліўе за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію Лорэнса Аліўе за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|4=Laurence Olivier Award for Best Actor in a Supporting Role}} у тэатральнай пастаноўцы {{Не перакладзена 5|Broken Glass (п’еса)|Broken Glass|4=Broken Glass (play)}}<ref name=":0" />. За ролю Іяна Гарэта ў тэлевізійным міні-серыяле «{{Не перакладзена 5|The Missing (тэлесерыял)|The Missing|4=The Missing (British TV series)}}» (2014), дзе ён здымаўся разам з {{Не перакладзена 5|Джэймс Нэсбіт|Джэймсам Нэсбітам|4=James Nesbitt}}, акцёр быў намінаваны на {{Не перакладзена 5|Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|4=BAFTA Award for Best Actor in a Supporting Role}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/bafta-tv-awards-benedict-cumberbatch-787198/|title=BAFTA TV Awards: Benedict Cumberbatch Gets Third Nomination for ‘Sherlock’|first=Alex|last=Ritman|website=The Hollywood Reporter|date=2015-04-08|access-date=2026-04-07}}</ref>, а таксама на прэмію {{Не перакладзена 5|BAFTA Scotland}} за найлепшую мужчынскую ролю на тэлебачанні, якую ў выніку атрымаў. == Фільмаграфія == {| class="wikitable" !Год !Назва |- |1977 |{{Не перакладзена 5|Secret Army (тэлесерыял)|Secret Army|4=Secret Army (TV series)}} |- |1982 |[[Кароль Лір]] |- |1983 |{{Не перакладзена 5|The Beggar's Opera}} |- |1985 |{{Не перакладзена 5|Taggart}} |- |1986 |{{Не перакладзена 5|The Singing Detective}} |- | rowspan="2" |1988 |{{Не перакладзена 5|London's Burning (тэлесерыял)|London's Burning|4=London's Burning (TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|For Queen and Country}} |- |1990 |{{Не перакладзена 5|Your Cheatin' Heart (тэлесерыял)|Your Cheatin' Heart|4=Your Cheatin' Heart (TV series)}} |- |1991 |{{Не перакладзена 5|All Good Things (тэлесерыял)|All Good Things|4=All Good Things (TV series)}} |- | rowspan="4" |1993 |''Elvis and the Colonel: The Untold Story'' |- |{{Не перакладзена 5|Anna Lee (тэлесерыял)|Anna Lee|4=Anna Lee (TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|Franz Kafka's It's a Wonderful Life}} |- |{{Не перакладзена 5|Being Human (фільм, 1994)|Being Human|4=Being Human (1994 film)}} |- | rowspan="2" |1994 |{{Не перакладзена 5|Takin' Over the Asylum}} |- |{{Не перакладзена 5|Shallow Grave (фільм, 1994)|Shallow Grave|4=Shallow Grave (1994 film)}} |- | rowspan="4" |1996 |{{Не перакладзена 5|Saint-Ex}} |- |{{Не перакладзена 5|Silent Witness}} |- |''A Mug’s Game'' |- |{{Не перакладзена 5|Rhodes (тэлесерыял)|Rhodes|4=Rhodes (TV series)}} |- | rowspan="3" |1997 |{{Не перакладзена 5|The Boxer (фільм, 1997)|The Boxer|4=The Boxer (1997 film)}} |- |''Stone, Scissors, Paper'' |- |{{Не перакладзена 5|Fever Pitch (фільм, 1997)|Fever Pitch|4=Fever Pitch (1997 film)}} |- | rowspan="4" |1999 |{{Не перакладзена 5|Dockers (фільм, 1999)|Dockers|4=Dockers (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|The Debt Collector (фільм, 1999)|The Debt Collector|4=The Debt Collector (1999 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Планкет і Маклэйн|Планкет і Маклэйн|4=Plunkett & Macleane}} |- |{{Не перакладзена 5|Vicious Circle (фільм, 1999)|Vicious Circle|4=Vicious Circle (1999 film)}} |- |1999-2003 |{{Не перакладзена 5|The Vice (тэлесерыял)|The Vice|4=The Vice (TV series)}} |- |2000-2007 |{{Не перакладзена 5|Rebus (тэлесерыял)|Rebus|4=Rebus (2000 TV series)}} |- |2000 |{{Не перакладзена 5|The Miracle Maker (фільм, 1999)|The Miracle Maker|4=The Miracle Maker (1999 film)}} |- |2001 |{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah|4=Messiah (British TV series)}} |- |2002 |{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah 2: Vengeance is Mine|4=Messiah (British TV series)}} |- | rowspan="3" |2003 |''Promoted to Glory'' |- |''The Key'' |- |{{Не перакладзена 5|I'll Sleep When I'm Dead (фільм, 2003)|I'll Sleep When I'm Dead|4=I'll Sleep When I'm Dead (2003 film)}} |- | rowspan="3" |2004 |''{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah 3:The Promise|4=Messiah (British TV series)}}'' |- |{{Не перакладзена 5|Кароль Артур (фільм, 2004)|Кароль Артур|4=King Arthur (2004 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Spivs (фільм, 2004)|Spivs|4=Spivs (film)}} |- | rowspan="5" |2005 |{{Не перакладзена 5|Casanova (фільм, 2005)|Casanova|4=Casanova (2005 film)}} |- |''{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah: The Harrowing|4=Messiah (British TV series)}}'' |- |{{Не перакладзена 5|The Girl in the Café}} |- |{{Не перакладзена 5|The Mighty Celt}} |- |''Uncle Adolf'' |- |2007 |{{Не перакладзена 5|Charlie Wilson's War (фільм, 2007)|Charlie Wilson's War|4=Charlie Wilson's War (film)}} |- | rowspan="2" |2008 |{{Не перакладзена 5|Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян (фільм, 2008)|Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян|4=The Chronicles of Narnia: Prince Caspian}} |- |{{Не перакладзена 5|Hancock and Joan}} |- |2010 |{{Не перакладзена 5|Toast (фільм, 2010)|Toast|4=Toast (film)}} |- | rowspan="2" |2011 |{{Не перакладзена 5|The Runaway (тэлесерыял)|The Runaway|4=The Runaway (TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|Адзін дзень (фільм, 2011)|Адзін дзень|4=One Day (2011 film)}} |- |2012 |[[Хобіт: Нечаканая вандроўка]] |- |2013 |[[Хобіт: Пустка Смаўга]] |- | rowspan="3" |2014 |[[Хобіт: Бітва пяці войскаў]] |- |{{Не перакладзена 5|Man Up (фільм, 2015)|Man Up|4=Man Up (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|The Missing (тэлесерыял)|The Missing|4=The Missing (British TV series)}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|An Inspector Calls (фільм, 2015)|An Inspector Calls|4=An Inspector Calls (2015 TV film)}} |- | rowspan="3" |2016 |{{Не перакладзена 5|Вайна і мір (тэлесерыял)|Вайна і мір|4=War & Peace (2016 TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|Café Society (фільм, 2016)|Café Society|4=Café Society (2016 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|100 Streets}} |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Fortitude (тэлесерыял)|Fortitude|4=Fortitude (TV series)}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|The Mercy}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Strike (фільм, 2018)|Strike|4=Strike (2018 film)}} |- |2021 |{{Не перакладзена 5|The Dig (фільм, 2021)|The Dig|4=The Dig (2021 film)}} |- |2021-2023 |{{Не перакладзена 5|Crime (тэлесерыял)|Crime|4=Crime (TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|832792}} * {{Rotten Tomatoes person|ken_stott|Кен Стот|name=Кен Стот}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стот Кен}} [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Лорэнса Аліўе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] c4h52ill6ih7mvinwhuv928yk42qxg4 Закары Артур 0 805737 5143346 5139996 2026-05-19T07:03:03Z Feeleman 163471 афармленне 5143346 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Артур}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=2013 — наш час }} '''Закары Артур Эрэра''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Zackary Arthur Herrera''; нар. [[12 верасня|12]] [[Верасень|верасня]] [[2006]], [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm6236879/|title=Zackary Arthur|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-09}}</ref> — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[акцёр]]. Найбольш вядомы галоўнай роляй {{Не перакладзена 5|Джэк Уілер|Джэка Уілера|4=Jake Wheeler}} ў [[тэлесерыял]]е «{{Не перакладзена 5|Chucky (тэлесерыял)|Chucky|4=Chucky (TV series)}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/zackary_arthur|title=Zackary Arthur Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-09}}</ref>, які з’яўляецца працягам кінафраншызы «{{Не перакладзена 5|Child's Play (франшыза)|Child's Play|4=Child's Play (franchise)}}». За гэту працу быў намінаваны на {{Не перакладзена 5|Прэмія «Сатурн» за найлепшую ролю маладога акцёра ці актрысы ў тэлесерыяле|прэмію «Сатурн» за найлепшую ролю маладога акцёра ў тэлесерыяле|4=Saturn Award for Best Performance by a Younger Actor in a Television Series}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://deadline.com/2022/08/saturn-awards-2022-nominations-list-movies-tv-1235089636/|title=Saturn Awards Nominations: ‘The Batman’, ‘Nightmare Alley’, ‘Spider-Man’, ‘Better Call Saul’ Top List|first=Armando|last=Tinoco|website=Deadline|date=2022-08-12|access-date=2026-04-09}}</ref>. Таксама сыграў Сэмі Салівана ў фільме «{{Не перакладзена 5|The 5th Wave (фільм, 2016)|The 5th Wave|4=The 5th Wave (film)}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/5th-wave-finds-sammy-732330|title='The 5th Wave' Finds Its Sammy (Exclusive)|author=Rebecca Ford|website=hollywoodreporter|date=2014-09-15|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.acting-auditions.org/2014/09/fifth-wave-casting-call-seeking-stand-zackary-arthur.html|title='The Fifth Wave' casting call seeking stand in for Zackary Arthur|work=acting-auditions.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20150304045812/https://www.acting-auditions.org/2014/09/fifth-wave-casting-call-seeking-stand-zackary-arthur.html|archive-date=2015-03-04|access-date=2019-07-09}}</ref> і рэгулярна здымаўся ў серыяле «{{Не перакладзена 5|Kidding}}». == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014 |''Trust Me'' |- |2014 |''Surviving A Funeral'' |- |2015 |''Turned'' |- |2016 |{{Не перакладзена 5|The 5th Wave (фільм, 2016)|The 5th Wave|4=The 5th Wave (film)}} |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Don't Come Back from the Moon}} |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Mom and Dad (фільм, 2017)|Mom and Dad|4=Mom and Dad (2017 film)}} |- |2018 |''These Things Take Time'' |- |2020 |''Secret Agent Dingledorf and His Trusty Dog Splat'' |- |2021 |''Hero Dog: The Journey Home'' |- |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014-2019 |{{Не перакладзена 5|Transparent (тэлесерыял)|Transparent|4=Transparent (TV series)}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Best Friends Whenever}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Teachers (тэлесерыял)|Teachers|4=Teachers (2016 TV series)}} |- |2015 |''The Half of It'' |- |2016 |[[Анатомія жарсці]] |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Ray Donovan}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|S.W.A.T. (тэлесерыял)|S.W.A.T.|4=S.W.A.T. (2017 TV series)}} |- |2018-2020 |{{Не перакладзена 5|Kidding}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Better Things (тэлесерыял)|Better Things|4=Better Things (TV series)}} |- |2021-2024 |{{Не перакладзена 5|Chucky (тэлесерыял)|Chucky|4=Chucky (TV series)}} |- |2026 |{{Не перакладзена 5|Chicago Med|Chicago Med|4=Chicago Med season 11}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|6236879}} * {{Rotten Tomatoes person|zackary_arthur|Закары Артур|name=Закары Артур}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Артур Закары}} [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2006 годзе]] {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-09}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] eklszxfw54xyptz66wz6oaf4skmxgws Эндру Дэлмар Хопкінс 0 806029 5143320 5136287 2026-05-19T01:58:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143320 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад|en|Andrew Delmar Hopkins}} {{Вучоны}} '''Эндру Дэлмар Хопкінс''' {{lang-en|Andrew Delmar Hopkins}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[энтамолаг]] канца XIX і пачатку XX стагоддзяў. Нягледзячы на ​​самавука, яго навуковае разуменне лясной энтамалогіі было выключным. Ён атрымаў ганаровую доктарскую ступень у Заходневірджынскім універсітэце, а ў 1902 годзе пайшоў працаваць у [[Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША]]. Пасля гэтага ён быў прызначаны кіраўніком нядаўна створанага Аддзела даследаванняў лясных насякомых. Ён стаў спецыялістам па сямействе караедаў [[Scolytidae]], асабліва па родзе [[Dendroctonus]], віды якога з’яўляюцца найбольш разбуральнымі насякомымі ў хвойных лясах Паўночнай Амерыкі. Яго таксанамічныя манаграфіі па гэтых жуках з’яўляюцца класікай. Ён прапанаваў [[Закон біякліматыкі]], а таксама распрацаваў [[Сістэму нататак і запісаў Хопкінса]], сістэму, якую ён увёў у федэральны ўрад, калі ўпершыню прыйшоў працаваць у Аддзел энтамалогіі ў канцы 1890-х гадоў. Даследаванні Хопкінса з’яўляюцца адным з краевугольных каменяў энтамалогіі на паўночнаамерыканскім кантыненце, і яго часта называюць «бацькам паўночнаамерыканскай лясной энтамалогіі». == Біяграфія == А. Д. Хопкінс нарадзіўся ў акрузе Джэксан, штат Вірджынія [[Вірджынія]] (пазней [[акруга Джэксан, Заходняя Вірджынія|акруга Джэксан]], [[Заходняя Вірджынія]]). Ён цікавіўся прыродай з дзяцінства, і да дванаццаці гадоў збіраў насякомых. Гэтая цікаўнасць у рэшце рэшт перарасла ў моцнае жаданне вывучаць лясных насякомых і змены, якія яны выклікалі ў лясах. І хоць Хопкінс адыграў ключавую ролю ў развіцці лясной энтамалогіі ў [[Паўночнай Амерыцы]], яго адзіная фармальная адукацыя была ў акруговых школах Заходняй Вірджыніі. Пасля заканчэння школы і ва ўзросце 17 гадоў ён узяў на сябе кіраўніцтва фермай свайго дзеда. Яго праца па арганізацыі аднаго з першых фермерскіх кааператываў у той перыяд прыцягнула да яго ўвагу [[Заходневірджынскай сельскагаспадарчай эксперыментальнай станцыі]]. Штат шукаў энтамолага, і Хопкінс вызваліўся, даўшы зразумець, што заработная плата для яго не мае значэння, і папрасіў толькі дазволіць яму працаваць з дому. Каб развеяць занепакоенасць станцыі тым, што ён не мае прафесійнай падрыхтоўкі, ён даслаў дырэктару рукапіс, які напісаў пра мясцовага сельскагаспадарчага шкодніка, разам са сваімі арыгінальнымі малюнкамі.<ref name="Furniss1">{{cite journal |last1=Furniss |first1=Malcolm M. |title=Пачаткі амерыканскай лясной энтамалогіі: Роля Эндру Дэлмара Хопкінса (1857–1948) |url=https://archive.org/details/sim_american-entomologist_summer-2010_56_2/page/78 |journal=American Entomologist |date=2010 |volume=56 |issue=2 |pages=78–87 |doi=10.1093/ae/56.2.78|doi-access= }}<ref> Яго праца паступова пераключылася з сельскай гаспадаркі на навуковыя даследаванні. Ён пачаў свае даследаванні для станцыі з вызначэння таго, якія насякомыя наносяць найбольшую шкоду ў Заходняй Вірджыніі. Ён падарожнічаў па ўсім штаце, збіраючы неабходныя дадзеныя, апытваючы фермераў. Падчас адной з гэтых паездак ён і яго калега выявілі буйную ўспышку караеда ва ўсходнім нагор’і, на гары Чыт. Жукі, а таксама ўздзеянне [[гесенская муха|гесеўскай мухі]] на [[пшаніца|пшаніцу]], сталі галоўным аб’ектам яго ранніх прац. Абодва дапамаглі яму заваяваць рэпутацыю, улічваючы навуковыя веды, якія яны прыўнеслі ў энтамалогію. Хопкінс таксама выкладаў эканамічную энтамалогію ва Універсітэце Заходняй Вірджыніі, дзе атрымаў ганаровую доктарскую ступень. На працягу 1890-х гадоў і ў 20 стагоддзі ён набываў усё большы вопыт у абранай ім галіне. Гэты вопыт павысіў яго аўтарытэт у навуковай супольнасці. Яго ўзрослы статус азначаў, што яму была прадастаўлена магчымасць дасягнуць поспеху ў сваёй прафесійнай ролі, пакуль іншыя энтамолагі развівалі яго працу. У рэшце рэшт ён пакінуў пасаду віцэ-дырэктара Заходневірджынскай сельскагаспадарчай эксперыментальнай станцыі, каб аднавіць працу ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ЗША, дзе і застаўся да канца сваёй кар’еры. Першапачаткова ён працаваў у Міністэрстве спецыяльным агентам, прычым большую частку сваёй працы на захадзе Злучаных Штатаў ён прысвяціў вывучэнню ўздзеяння караедаў на заходнія хвойныя дрэвы. Да 1904 года, пасля вяртання, ён стаў кіраўніком нядаўна створанага Аддзела лясных насякомых (Бюро энтамалогіі) у Вашынгтоне. Хопкінс выйшаў на пенсію ў 1923 годзе і вярнуўся дадому на сваю ферму ў акрузе Вуд, штат Заходняя Вірджынія, дзе пачаў сваю кар’еру. Ён працягваў развіваць свае ідэі па біякліматыцы, і Міністэрства сельскай гаспадаркі стварыла палявую станцыю пад назвай «Міжкантынентальная базавая станцыя біякліматычных даследаванняў ферм Канава». Ён таксама зноў заняўся селекцыяй раслін, захапленнем, якое ўпершыню прыцягнула яго ўвагу ў першыя дні працы ў фермерскім кааператыве, які ён дапамог стварыць. Ён памёр па невядомых прычынах у 1948 годзе. == Дасягненні == Пры жыцці ён быў членам многіх навуковых арганізацый. нацыянальных арганізацый і займаў кіруючыя пасады ў многіх з іх. Ён быў членам Амерыканскай акадэміі садзейнічання развіццю навукі ў 1893 годзе і ганаровым членам у 1938 годзе, членам Энтамалагічнага таварыства Амерыкі, членам [[Амерыканскай асацыяцыі эканамічных энтамолагаў]] (віцэ-прэзідэнт у 1900 годзе і прэзідэнт у 1902 годзе), першым прэзідэнтам Акадэміі навук Заходняй Вірджыніі, прэзідэнтам Энтамалагічнага таварыства Вашынгтона, прэзідэнтам [[Біялагічнага таварыства Вашынгтона]] у 1920 годзе, віцэ-прэзідэнтам Вашынгтонскай акадэміі навук, пажыццёвым членам [[Амерыканскага метэаралагічнага таварыства]], ганаровым членам Таварыства эканамічных біёлагаў Англіі і членам [[Космас-клуба]]. Эндру быў абраны ў Вашынгтонскі палявы клуб біёлагаў у 1904 годзе і скончыў сваё членства ў 1912 годзе. == Напрамкі даследавання == === Біякліматыка === Падчас сваёй працы энтамолагам Эндру Дэлмар Хопкінс таксама вывучаў біякліматыку. Хопкінс апісаў біякліматыку як спробу суаднесці феналагічныя з’явы раслін і жывёл з рознымі элементамі, якія складаюць клімат рэгіёну. У 1889 годзе Хопкінс сфармуляваў сувязь паміж вышынёй, шыратой і даўгатой і сезоннымі падзеямі, такімі як надыход вясны. Гэтая сувязь была названа «Законам Хопкінса біякліматыкі». Многія садаводы і іншыя аматары раслін выкарыстоўваюць гэты закон для вызначэння графіка пасадкі. === Закон вясны === Жывучы ў Заходняй Вірджыніі ў 1889 годзе, А. Д. Хопкінс выявіў, што вясна наступае на адзін дзень на кожныя 15 хвілін паўночнай шыраты, на 1,25 дня на кожны градус даўгаты на захад і на адзін дзень на кожныя 100 футаў вышэй па вышыні. Такім чынам, для месца, размешчанага на 15 хвілін паўночнай шыраты, на адзін градус захаду і на 200 метраў вышэй за іншае абранае месца, вясна павінна наступіць на 4,25 дня пазней. Напрыклад, згодна з законам Хопкінса, кветкі павінны квітнець, дрэвы павінны распускацца, а гусі павінны з’яўляцца прыкладна на 11 дзён пазней у Омахе, штат Небраска, чым у Канзас-Сіці, штат Канзас. Разлік прыведзены ў дадатку. == Даследаванні караедаў == Многія раннія даследаванні Хопкінса ўключалі якасныя назіранні за сямействам жукоў. Найбольш вядомым назіраннем Хопкінса за караедам быў прынцып адбору гаспадара Хопкінса (ПВГП), які адносіцца да назірання, што многія дарослыя насякомыя дэманструюць перавагу віду гаспадара, на якім яны самі развіваліся ў якасці лічынак. Аднак практычнасць ПВГП значна абмяркоўвалася з моманту яго першай прапановы ў 1916 годзе. Многія сучасныя навукоўцы нават адкінулі доказы, якія пацвярджаюць ПВГП, як здагадку. Нягледзячы на ​​тое, што ён напісаў дзясяткі вядомых публікацый, найбольш папулярнымі ў Хопкінса па караедах з’яўляюцца «Каталог караедаў Заходняй Вірджыніі (Scolytidae) і іх ворагаў» і «Каталог насякомых лясоў і ценявых дрэў Заходняй Вірджыніі». == Спадчына == Разнастайнасць і аб’ём публікацый, якія выпусціў Хопкінс, не маюць сабе роўных ні ў аднаго іншага энтамолага. Прарыўныя даследаванні Хопкінса па паўночнаамерыканскіх жуках і колькасная ацэнка закона Хопкінса дагэтуль высока цэняцца ў сучаснай навуковай супольнасці. '''Апублікаваныя працы''' * [https://books.google.com/books?id=DvantgAACAAJ Хопкінс, А. Д. Рэдвуд: III. Насякомыя-ворагі секвоі. Бюлетэнь Міністэрства сельскай гаспадаркі, лясны аддзел 38. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША, 1903.] * Чорныя дзіркі ў дрэве, Эндру Хопкінс * [https://books.google.com/books?id=XrEZAAAYAAJ&pg=PA197 Справаздача аб даследаваннях па вызначэнні прычын нездаровага стану елкі і хвоі з 1880—1893 гг., Эндру Хопкінс] * Хопкінс, А. Д., красавік 1891 г. Папярэдняе даследаванне спусташэння насякомымі. Жоўтая акацыя. Сельскагаспадарчая эксперыментальная станцыя, [[Моргантаўн, Заходняя Вірджынія]], ЗША. * Хопкінс, А. Д., люты 1894 г. Чорныя дзіркі ў дрэве. Энтамалагічны аддзел, ЗША. * Хопкінс, А. Д., красавік 1899 г. Справаздача аб даследаваннях па вызначэнні прычын нездаровага стану елкі і хвоі з 1880—1893 гг. Сельскагаспадарчая эксперыментальная станцыя, Моргантаўн, Заходняя Вірджынія, ЗША. * [https://books.google.com/books?id=OLnPAAAMAAJ&pg=PA7 Хопкінс, А. Д. 1899. Папярэдняя справаздача аб насякомых-ворагах лясоў на паўночным захадзе: справаздача аб выніках разведвальнай паездкі, зробленай вясной і ў пачатку лета 1899 года. Аддзел энтамалогіі, ЗША.] * Хопкінс, А. Д. 1901. Насякомыя-ворагі елкі на паўночным усходзе: папулярны справаздача аб выніках спецыяльных даследаванняў з рэкамендацыямі па прадухіленні страт. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., чэрвень 1902 г. Аб вывучэнні лясной энтамалогіі ў Амерыцы. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1902. Насякомыя-ворагі хвоі ў лясным запаведніку Блэк-Хілз: справаздача аб выніках спецыяльных даследаванняў з рэкамендацыямі па прадухіленні страт. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1902. Некаторыя з асноўных насякомых-ворагаў хвойных парод Заснаваныя ў Злучаных Штатах. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1903. Пашкоджанні насякомымі лісцяных лясных дрэў. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1903. Секвоя. Бюро лясной гаспадаркі ЗША. * [https://books.google.com/books?id=8EU723_LoJ0C Хопкінс, А. Д. Лістапад 1903 г. Пашкоджанні вытрыманай драўніны парашкападобным парашком. Аддзел энтамалогіі ЗША.] * [https://web.archive.org/web/20160304093338/http://naldc.nal.usda.gov/catalog/IND43645396 Хопкінс, А. Д. 1904. Пашкоджанні насякомымі лясных прадуктаў. Бюро энтамалогіі, ЗША.] * Хопкінс, А. Д. 1904. Каталог экспанатаў насякомых-ворагаў лясоў і лясной прадукцыі на выставе закупак Луізіяны, Сент-Луіс, штат Місуры, 1904. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., май 1905 г. Чорная кляштака на заходнім тсугі. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1905. Насякомыя-ворагі ўзнаўлення лясоў. Міністэрства сельскай гаспадаркі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1905. Жук Блэк-Хілз. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1906. Некаторыя насякомыя, шкодныя для лясоў. Частка I, Саранча. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., студзень 1907 г. Пашкоджанне кіпарыса апяразістага ў Паўднёвай Атлантыцы і штатах Персідскага заліва. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., люты 1907 г. Саранчавы матылёк і метады барацьбы з ім. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., сакавік 1907 г. Некаторыя насякомыя, шкодныя для лясоў. Частка III, Дадатковыя дадзеныя пра саранчувага матылька. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., чэрвень 1907 г. Беласасновы шашолак. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1907 г. Значныя разбурэнні ляснымі насякомымі. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * [https://archive.org/details/contributionstow01hopkrich Хопкінс, А. Д. 1909-15. Уклад у манаграфію сколітыдных жукоў. Бюро энтамалогіі, ЗША.] * [https://books.google.com/books?id=ObAZAAAYAAJ&pg=PA10 Хопкінс, А. Д. 1911. Адміранне хвоі ў паўднёвых штатах: прычына, маштаб і сродак. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША.] * Хопкінс, А. Д. 1915. Спіс родавых назваў і іх тыпавых відаў у надсямействе калеаптэрных Scolytoidea. Нацыянальны музей ЗША, ЗША. * Хопкінс, А. Д. і Снайдэр, Т. Э. Студзень 1917. Пашкоджанні, нанесеныя жукамі Lyctus сушанай цвёрдай драўніне парашком. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * [https://archive.today/20121214144505/http://agricola.nal.usda.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?Search_Arg=CAT87202898&DB=local&CNT=25&Search_Code=GKEY&STARTDB=NALDB Хопкінс, А. Д. Сакавік 1921 г. Паўднёвы хваёвы жук; Пагроза хваёвай драўніны паўднёвых штатаў. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША.] * [https://books.google.com/books?id=lxNDAAAAYAAJ&pg=PR1 Хопкінс, А. Д. Біякліматыка: навука пра жыццё і кліматычныя сувязі. (Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША: 1938 г.).] Дадатак '''Прыклад разлікаў з выкарыстаннем закона часу Хопкінса''' Калі б вы падарожнічалі з [[Канзас-Сіці, штат Канзас|Канзас-Сіці]] (вышыня 1000 футаў, 39,11 градусаў паўночнай шыраты, −94,63 даўгаты) у [[Омаха, штат Небраска]] (вышыня 1034 футы, 41,26 градусаў паўночнай шыраты, −95,93 даўгаты), затрымка надыходу вясны складзе… [((1034 футы — 1000 футаў)/100 футаў * 1,25 дня) + ((41,26 градусаў — 39,11 градусаў)* 4 дні) + ((-95,93 градусаў — −94,63 градусаў) * 1,25 дня)] = (34 футы / 100 футаў * 1,25 дня) + (2,15 градуса * 4 дні) + (1,3 градуса * 1,25 дня) = 8,5 дня + 2,6875 дня + 1,625 дня = 10,65 дня == Крыніцы == {{крыніцы}} == Знешнія спасылкі == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20071007011440/http://www.sfiwc.org/hopkins.html Эндру Дэлмар Хопкінс — Канферэнцыя па працы з насякомымі ў паўднёвых лясах] * [https://web.archive.org/web/20101216081810/http://entsoc.org/PDF/Pubs/Periodicals/AE/AE-2003/summer/Furniss-Heritage.pdf Энтамалогія лясоў у Паўночных Скалістых гарах: 1909—1917 гг., як адлюстравана ў перапісцы паміж Джозэфам Брунерам і А. Д. Хопкінсам] * [http://pathfinderscience.net/phenology/cbackground.cfm Pathfinder Science: Феналогія — закон біякліматыкі Хопкінса] * [https://www.pwrc.usgs.gov/resshow/perry/bios/hopkinsandrew.htm Даследчы цэнтр дзікай прыроды Потаксент: Эндру Дэлмар Хопкінс] * [http://www.globalbioclimatics.org Сусветная сістэма біякліматычнай класіфікацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060211034103/http://www.globalbioclimatics.org/ |date=11 лютага 2006 }} * [[Цэнтр Заходняй Вірджыніі і рэгіянальнай гісторыі]] ва [[Універсітэце Заходняй Вірджыніі]], [https://archives.lib.wvu.edu/agents/people/780 Артыкулы Эндру Дэлмара Хопкінса] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-13}} {{DEFAULTSORT:Хопкінс Эндру Дэлмар}} [[Катэгорыя:Энтамолагі ЗША]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі з акругі Джэксан, Заходняя Вірджынія]] [[Катэгорыя:Навукоўцы з Заходняй Вірджыніі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі з акругі Вуд, Заходняя Вірджынія]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Заходневірджынскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Заходневірджынскі ўніверсітэт выкладчыкі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Лясной службы ЗША]] [[Катэгорыя:Амерыканскія навукоўцы]] [[Катэгорыя:Фермеры з Заходняй Вірджыніі]] [[Катэгорыя:Амерыканскія фермеры 19 стагоддзя]] 3725qjazhfqhvom6jh54h6kmbvs7vpw Юзаф Абрэмбскі (прэлат) 0 807142 5143336 5134840 2026-05-19T06:12:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143336 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрэмбскі}} {{Рэлігійны дзеяч}} '''Ю́заф Абрэ́мбскі''' (у афіцыйных дакументах часта сустракаецца напісанне ''Obrębski''; {{lang-pl|Józef Obrembski}}, {{lang-lt|Juzefas Obrembskis}}; {{ДН|19|3|1906}}, [[Новы Скаржын]] каля [[Замбраў|Замбрава]] — {{ДС|7|6|2011}}, [[Майшагола]]) — польскі і літоўскі [[каталіцкі святар]], [[Прэлат|прэлат]], які ўсю сваю кар'еру прысвяціў душпастырскай працы на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. У грамадстве ён неафіцыйна ўспрымаўся як патрыярх польскамоўнага насельніцтва Віленскага краю<ref name="znadwilii">{{cite web|url=http://www.znadwilii.lt/aktualnosci/20110607/zmarl-105-letni-ksiadz-jozef-obrembski|title=Zmarł 105-letni ksiądz Józef Obrembski|publisher=znadwilii.lt|date=7 чэрвеня 2011|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Юстына Вінцэнта і Ганны (з роду Калачкоўскіх) на землях Ломжыншчыны. У 1926 годзе, пасля заканчэння гімназіі ў горадзе [[Востраў Мазавецка]], пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе паступіў у [[Віленская духоўная семінарыя (каталіцкая)|Віленскую духоўную семінарыю]]. Праз год працягнуў навучанне на [[Тэалагічны факультэт Універсітэта Стэфана Баторыя|тэалагічным факультэце]] [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]], які паспяхова скончыў у 1932 годзе. 12 чэрвеня таго ж года прыняў святарскае пасвячэнне і быў накіраваны на працу ў якасці вікарыя ў мястэчка [[Тургелі]] (цяпер [[Салечніцкі раён]] Літвы). Служэнне ў Тургелях працягвалася да 1950 года. У гэты перыяд Юзаф Абрэмбскі не толькі апекаваўся духоўным жыццём парафіян, але і дапамагаў пажылым святарам, якія хаваліся ад бальшавікоў. Дзякуючы яго намаганням многія мясцовыя жыхары былі выратаваны ад высылкі. Падчас нямецкай акупацыі святар выратаваў некалькі вёсак ад поўнага знішчэння і таемна забяспечваў ваеннапалонных ежай. [[Гестапа]] доўгі час збірала інфармацыю пра яго супрацоўніцтва з [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]] і антынацысцкую дзейнасць. Калі карнікі прыехалі, каб вывезці святара на расстрэл у [[Панары]], усе жыхары Тургеляў выйшлі яго абараняць. Мясцовыя партызаны з Арміі Краёвай былі гатовыя сілай вызваліць Юзафа Абрэмбскага, але ён забараніў ім гэта рабіць, баючыся, што мястэчка паўторыць трагічны лёс спаленай вёскі [[Пірчупяй]]. Усяго гестапаўцы прыязджалі па яго два разы, але абодва разы святара ратаваў нямецкі афіцэр Эйберг, які, рызыкуючы ўласным жыццём, пераконваў камандаванне адпусціць ксяндза пад сваю паруку. У пасляваенныя гады Юзаф Абрэмбскі дапамагаў святарам, якія вярталіся з сібірскіх лагераў. У 1950 годзе ён быў прызначаны пробашчам парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Майшагола|Майшаголе]]. Там ён стаў віцэ-дэканам, а з 1981 года атрымаў тытул мансіньёра. Нягледзячы на забароны савецкіх улад, ён вёў актыўную душпастырскую працу: таемна вучыў дзяцей [[Катэхізіс|катэхізісу]], адпускаў [[Сакрамент|сакраменты]], ездзіў па калядзе, наведваў хворых. З-за сваёй дзейнасці ён неаднаразова выклікаўся на допыты супрацоўнікамі савецкіх органаў бяспекі. Да самай смерці ён заставаўся святаром-[[Эмерыт|эмерытам]] парафіі ў Майшаголе<ref name="bern">{{cite web|url=http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2011-06-08-mire-prelatas-juzefas-obrembskis/64158|title=Mirė prelatas Juzefas Obrembskis|publisher=bernardinai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Грамадская дзейнасць і памяць == У 1996 годзе Юзаф Абрэмбскі выдаў кнігу ўспамінаў пад назвай «Жыццё як сонца» ({{lang-pl|Żywot jak słońce}}). У чэрвені 2008 года ён стаў першым чалавекам у Літве, які атрымаў [[Карта паляка|Карту паляка]]; дакумент 102-гадоваму прэлату ўручыў асабіста [[пасол Польшчы ў Літве]] [[Януш Скалімоўскі]]. Юзаф Абрэмбскі карыстаўся вялікім аўтарытэтам у грамадстве. Падчас сустрэчы з [[Прэзідэнт Польшчы|прэзідэнтам Польшчы]] [[Браніслаў Камароўскі|Браніславам Камароўскім]] ён прасіў захаваць як мага лепшыя [[польска-літоўскія адносіны]]<ref name="delfi">{{cite web|url=http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/mire-seniausias-lietuvos-kunigas.d?id=46382271|title=Mirė seniausias Lietuvos kunigas|publisher=delfi.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Аб Віленшчыне мансіньёр казаў: «Літва ідзе сваім шляхам, а [[Віленшчына]] мае сваю сцежку. Сёння Вільня належыць Літве, але Вільня і Віленскі край вельмі адрозніваюцца ад астатняй Літвы. Хоць многае польскае знішчана, але польская культура, польская самасвядомасць, пачуццё нацыянальнай годнасці яшчэ існуюць»<ref name="viln">{{cite web|url=http://www.vilnijosvartai.lt/personalities/view/?id=177|title=Juzef Obrembski (Józef Obrębski)|publisher=vilnijosvartai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. 19 снежня 2001 года за заслугі перад Літвой і Віленскім раёнам мясцовае самакіраванне надала яму званне Ганаровага грамадзяніна Віленскага раёна. 19 сакавіка 2007 года сярэдняй школе ў Майшаголе было ўрачыста прысвоена імя ксяндза Юзафа Абрэмбскага<ref name="lomza">{{cite web|url=http://lomza-archiwum.hi.pl/index.php?wiad=714|title=Sztandar w hołdzie rodakowi|publisher=lomza-archiwum.hi.pl|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025|archive-date=24 лютага 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224070032/http://lomza-archiwum.hi.pl/index.php?wiad=714|url-status=dead}}</ref>. Да 100-годдзя з дня нараджэння святара ў 2006 годзе была выдадзена святочная кніга-альбом з уступным словам тагачаснага прэзідэнта Літвы [[Валдас Адамкус|Валдаса Адамкуса]]. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (1994) * Вялікі крыж [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2011)<ref name="prez">{{cite web |url=http://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,899,order-zaslugi-rp-dla-105-letniego-ks-jozefa-obrebskiego.html |title=Order Zasługi RP dla 105-letniego ks. Józefa Obrębskiego |publisher=prezydent.pl |date=16 лютага 2011 |lang=pl |accessdate=24 мая 2025 |archive-date=13 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413070832/https://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,899,order-zaslugi-rp-dla-105-letniego-ks-jozefa-obrebskiego.html |url-status=dead }}</ref> * Камандорскі крыж з зоркай [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2001) * Ганаровы знак «[[За заслугі перад польскай культурай]]» * Ганаровая ўзнагарода «Сведка гісторыі» (пасмяротна, 2013)<ref name="ipn">{{cite web|url=https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/konkursy-i-nagrody/nagroda-honorowa-swiade/bialystok/38351,Wreczenie-nagrod-Swiadek-Historii-przyznanych-merowi-rejonu-solecznickiego-Zdzis.html|title=Wręczenie nagród „Świadek Historii”, przyznanych merowi rejonu solecznickiego Zdzisławowi Palewiczowi oraz pośmiertnie ks. Józefowi Obrembskiemu – Mejszagoła, 7 października 2013|publisher=Instytut Pamięci Narodowej|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * (PAP): ''Autorytet na Wileńszczyźnie. Karta Polaka dla 102-letniego prałata Obrembskiego'', „Dziennik Polski” z 13 czerwca 2008, s. 13. * Katarzyna Zuchowicz, ''Ksiądz, który był dla Polaków święty'', „Rzeczpospolita” z 9 czerwca 2011, s. A 12. * Dariusz Matelski, ''Ksiądz prałat Józef Obremski (1906–2011)'', „Przegląd Polsko-Polonijny”, 2011, nr 2, s. 340-349, il. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Абрэмбскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1906 годзе]] [[Катэгорыя:Прэлаты]] [[Катэгорыя:Памерлі 7 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Стэфана Баторыя]] oltns809esxaj42xadzwxrigiuhvotx Гендзі Тартакоўскі 0 807282 5143091 5139257 2026-05-18T14:30:32Z Pabojnia 135280 5143091 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Тартакоўскі}} {{Кінематаграфіст |Апісанне выявы=Тартакоўскі ў 2023 годзе |Імя пры нараджэнні=Генадзь Барысавіч Тартакоўскі |Гады актыўнасці=1988 — наш час }} '''Генадзь Барысавіч «Гендзі» Тартакоўскі''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Gennady Borisovich «Genndy» Tartakovsky''; нар. [[17 студзеня|17]] [[Студзень|студзеня]] [[1970]], [[Масква]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] аніматар, [[сцэнарыст]], [[кінапрадзюсар]] і [[рэжысёр]] [[Яўрэі|яўрэйскага паходжання]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0850733/|title=Genndy Tartakovsky {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-04}}</ref>. Найбольш вядомы як стваральнік шэрагу папулярных [[Мультыплікацыя|мультсерыялаў]] для [[Cartoon Network]] і [[Adult Swim]], у тым ліку «[[Лабараторыя Дэкстэра]]», «[[Самурай Джэк]]», «{{Не перакладзена 5|Зорныя войны: Войны клонаў|4=Star Wars: Clone Wars}}», «{{Не перакладзена 5|Тытан Сімбіёнік|4=Sym-Bionic Titan}}», «{{Не перакладзена 5|Першабытныя|4=Primal}}» і «{{Не перакладзена 5|Unicorn: Warriors Eternal}}»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://animationclub.school/blog/who-is-genndy-tartakovsky/|title=Genndy Tartakovsky: Cartoon Network's Storytelling Icon|website=Animationclub School|access-date=2026-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.pastemagazine.com/tv/adult-swim/genndy-tartakovsky-primal-sequel-unicorn-warriors-eternal-interview|title=Genndy Tartakovsky Shares News of a Primal Sequel and How Unicorn Survived the WB-Discovery Purge|website=Paste Magazine|access-date=2026-05-04}}</ref>. Для студыі [[Sony Pictures Animation]] Гендзі выступіў [[рэжысёр]]ам першых трох фільмаў серыі «{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія»|Гатэль “Трансільванія”|4=Hotel Transylvania}}» і стаў [[сцэнарыст]]ам чацвёртай часткі франшызы. Таксама ён зняў анімацыйны фільм для [[Дарослы|дарослай]] аўдыторыі «{{Не перакладзена 5|Бясконцыя прыгоды|4=Fixed}}''»'' і працуе над новым фільмам — «Чорны рыцар''»''<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-xpm-2012-aug-25-la-et-mn-hotel-transylvania-20120826-story.html|title=Genndy Tartakovsky gets 'Hotel Transylvania' open for business|website=Los Angeles Times|date=2012-08-25|access-date=2026-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.dreadcentral.com/news/94750/hotel-transylvania-2-dracs-pack-is-back-in-new-artwork/|title=Hotel Transylvania 2 - Drac's Pack is Back in New Artwork|first=Steve|last=Barton|website=Dread Central|date=2015-03-26|access-date=2026-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2018/07/hotel-transylvania-helmer-genndy-tartakovsky-fixed-black-knight-sony-pictures-animation-1202433175/|title=‘Hotel Transylvania’ Helmer Genndy Tartakovsky Sets New Projects At Sony Pictures Animation|first=Amanda|last=N'Duka|website=Deadline|date=2018-07-25|access-date=2026-05-04}}</ref>. Таксама супрацоўнічаў са студыямі [[Hanna-Barbera]] і [[Cartoon Network Studios]]<ref name=":0" />. Акрамя таго, Тартакоўскі быў адным з ключавых удзельнікаў у стварэнні мультсерыяла «{{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}}», а таксама працаваў над такімі праектамі, як «{{Не перакладзена 5|2 Stupid Dogs}}» і «{{Не перакладзена 5|Бэтмэн (мультсерыял, 1992)|Бэтмэн: Анімацыйны серыял|4=Batman: The Animated Series}}»<ref name=":0" />. Гендзі вядомы сваім унікальным стылем [[Мультыплікацыя|анімацыі]], які ўключае дынамічныя [[Баявік (кінажанр)|баявікі]], элементы жахаў і мінімальныя дыялогі<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wQRCUS4mYBY|title=Genndy Tartakovsky's 'Primal' has gritty dinosaurs, no dialogue|last=Los Angeles Times|date=2019-07-24|access-date=2026-05-04}}</ref>. За сваю кар’еру атрымаў пяць прэмій «[[Эмі]]», тры прэміі «[[Эні (прэмія)|Эні]]», адну прэмію «{{Не перакладзена 5|Animation Magazine|WAC|4=Animation Magazine}}», адну прэмію «{{Не перакладзена 5|Міжнародны анімацыйны фестываль Атавы|Міжнароднага анімацыйнага фестывалю Атавы|4=Ottawa International Animation Festival}}» і адну прэмію «{{Не перакладзена 5|Прэмія Уінзара Мак-Кея|Уінзара Мак-Кея|4=Winsor McCay Award}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0850733/bio/?ref_=nm_ov_bio_sm|title=Genndy Tartakovsky {{!}} Awards|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-04}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable" !Год !Назва !Рэжысёр !Сцэнарыст !Прадзюсар |- |2011 |{{Не перакладзена 5|Priest (фільм, 2011)|Priest|4=Priest (2011 film)}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |- |2012 |{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія»|Гатэль “Трансільванія”|4=Hotel Transylvania}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія» 2||4=Hotel Transylvania 2}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія» 3: Летнія канікулы|Гатэль «Трансільванія» 3: Летнія канікулы|4=Hotel Transylvania 3: Summer Vacation}} |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |- |2022 |{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія»: Трансфарманія|Гатэль «Трансільванія»: Трансфарманія|4=Hotel Transylvania: Transformania}} |{{no}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Бясконцыя прыгоды|4=Fixed}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |TBA | ''Чорны рыцар'' |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable" !Год !Назва !Рэжысёр !Сцэнарыст !Прадзюсар !Стваральнік !Раскадроўшчык !Гукарэжысёр |- | 1993-95 | {{Не перакладзена 5|2 Stupid Dogs}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |- |1996-99, 2003 |[[Лабараторыя Дэкстэра]] |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |1998-2002 |{{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |{{yes}} |{{yes}} |- |1999 |{{Не перакладзена 5|Лабараторыя Дэкстэра: Падарожжа Эга|4=Dexter’s Laboratory: Ego Trip}} |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |- | 2001 | {{Не перакладзена 5|The Flintstones: On the Rocks}} |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |- |2001-04, 2017 |[[Самурай Джэк]] |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2003-05 |{{Не перакладзена 5|Зорныя войны: Войны клонаў|4=Star Wars: Clone Wars}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |- | 2004 | {{Не перакладзена 5|Periwinkle Around the World}} |{{yes}} |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |- |2010-11 |{{Не перакладзена 5|Тытан Сімбіёнік|4=Sym-Bionic Titan}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2019-цяпер |{{Не перакладзена 5|Першабытны|4=Primal}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2023 |{{Не перакладзена 5|Unicorn: Warriors Eternal}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2027 |{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія»|Гатэль «Трансільванія»|4=Hotel Transylvania}} |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |- |TBA |''Heist Safari''<ref>{{Cite web|url=https://www.animationmagazine.net/2025/06/genndy-tartakovsky-developing-heist-safari-animated-series-for-adult-swim/|title=Genndy Tartakovsky Developing 'Heist Safari' Animated Series for Adult Swim|website=Animation Magazine|date=June 12, 2025|access-date=June 12, 2025}}</ref> |{{no}} |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |} == Бібліяграфія == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва ! Выдавец ! Заўвагі |- | 1999 | ''Dexter’s Laboratory'': «Comic Relief» | [[DC Comics]] | rowspan="2" | Сцэнарыст, ілюстратар |- | 2001 | ''Dexter’s Laboratory'': «Stubble Trouble» | [[DC Comics]] |- | 2016 | {{Не перакладзена 5|Люк Кейдж|Кейдж!|4=Luke Cage}} | [[Marvel Comics]] | Сцэнарыст, ілюстратар <ref>{{Cite web|lang=en|url=http://comicsalliance.com/genndy-tartakovsky-cage-preview/|title=Genndy Tartakovsky Brings His Cartoon Style To 'Cage' #1[Preview]|date=2016-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161105161246/http://comicsalliance.com/genndy-tartakovsky-cage-preview/|archive-date=2016-10-05|access-date=2026-05-04|url-status=dead}}</ref> |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|850733}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эні»]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Cartoon Network Studios]] {{DEFAULTSORT:Тартакоўскі Гендзі}} ted2al0zzsmx627rn66vlyplvn3huyp 5143341 5143091 2026-05-19T06:57:50Z Feeleman 163471 афармленне 5143341 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Тартакоўскі}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1988 — наш час }} '''Генадзь Барысавіч «Гендзі» Тартакоўскі''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Gennady Borisovich «Genndy» Tartakovsky''; нар. [[17 студзеня|17]] [[Студзень|студзеня]] [[1970]], [[Масква]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] аніматар, [[сцэнарыст]], [[кінапрадзюсар]] і [[рэжысёр]] [[Яўрэі|яўрэйскага паходжання]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0850733/|title=Genndy Tartakovsky {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-04}}</ref>. Найбольш вядомы як стваральнік шэрагу папулярных [[Мультыплікацыя|мультсерыялаў]] для [[Cartoon Network]] і [[Adult Swim]], у тым ліку «[[Лабараторыя Дэкстэра]]», «[[Самурай Джэк]]», «{{Не перакладзена 5|Зорныя войны: Войны клонаў|4=Star Wars: Clone Wars}}», «{{Не перакладзена 5|Тытан Сімбіёнік|4=Sym-Bionic Titan}}», «{{Не перакладзена 5|Першабытныя|4=Primal}}» і «{{Не перакладзена 5|Unicorn: Warriors Eternal}}»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://animationclub.school/blog/who-is-genndy-tartakovsky/|title=Genndy Tartakovsky: Cartoon Network's Storytelling Icon|website=Animationclub School|access-date=2026-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.pastemagazine.com/tv/adult-swim/genndy-tartakovsky-primal-sequel-unicorn-warriors-eternal-interview|title=Genndy Tartakovsky Shares News of a Primal Sequel and How Unicorn Survived the WB-Discovery Purge|website=Paste Magazine|access-date=2026-05-04}}</ref>. Для студыі [[Sony Pictures Animation]] Гендзі выступіў [[рэжысёр]]ам першых трох фільмаў серыі «{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія»|Гатэль “Трансільванія”|4=Hotel Transylvania}}» і стаў [[сцэнарыст]]ам чацвёртай часткі франшызы. Таксама ён зняў анімацыйны фільм для [[Дарослы|дарослай]] аўдыторыі «{{Не перакладзена 5|Бясконцыя прыгоды|4=Fixed}}''»'' і працуе над новым фільмам — «Чорны рыцар''»''<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-xpm-2012-aug-25-la-et-mn-hotel-transylvania-20120826-story.html|title=Genndy Tartakovsky gets 'Hotel Transylvania' open for business|website=Los Angeles Times|date=2012-08-25|access-date=2026-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.dreadcentral.com/news/94750/hotel-transylvania-2-dracs-pack-is-back-in-new-artwork/|title=Hotel Transylvania 2 - Drac's Pack is Back in New Artwork|first=Steve|last=Barton|website=Dread Central|date=2015-03-26|access-date=2026-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2018/07/hotel-transylvania-helmer-genndy-tartakovsky-fixed-black-knight-sony-pictures-animation-1202433175/|title=‘Hotel Transylvania’ Helmer Genndy Tartakovsky Sets New Projects At Sony Pictures Animation|first=Amanda|last=N'Duka|website=Deadline|date=2018-07-25|access-date=2026-05-04}}</ref>. Таксама супрацоўнічаў са студыямі [[Hanna-Barbera]] і [[Cartoon Network Studios]]<ref name=":0" />. Акрамя таго, Тартакоўскі быў адным з ключавых удзельнікаў у стварэнні мультсерыяла «{{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}}», а таксама працаваў над такімі праектамі, як «{{Не перакладзена 5|2 Stupid Dogs}}» і «{{Не перакладзена 5|Бэтмэн (мультсерыял, 1992)|Бэтмэн: Анімацыйны серыял|4=Batman: The Animated Series}}»<ref name=":0" />. Гендзі вядомы сваім унікальным стылем [[Мультыплікацыя|анімацыі]], які ўключае дынамічныя [[Баявік (кінажанр)|баявікі]], элементы жахаў і мінімальныя дыялогі<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wQRCUS4mYBY|title=Genndy Tartakovsky's 'Primal' has gritty dinosaurs, no dialogue|last=Los Angeles Times|date=2019-07-24|access-date=2026-05-04}}</ref>. За сваю кар’еру атрымаў пяць прэмій «[[Эмі]]», тры прэміі «[[Эні (прэмія)|Эні]]», адну прэмію «{{Не перакладзена 5|Animation Magazine|WAC|4=Animation Magazine}}», адну прэмію «{{Не перакладзена 5|Міжнародны анімацыйны фестываль Атавы|Міжнароднага анімацыйнага фестывалю Атавы|4=Ottawa International Animation Festival}}» і адну прэмію «{{Не перакладзена 5|Прэмія Уінзара Мак-Кея|Уінзара Мак-Кея|4=Winsor McCay Award}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0850733/bio/?ref_=nm_ov_bio_sm|title=Genndy Tartakovsky {{!}} Awards|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-04}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable" !Год !Назва !Рэжысёр !Сцэнарыст !Прадзюсар |- |2011 |{{Не перакладзена 5|Priest (фільм, 2011)|Priest|4=Priest (2011 film)}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |- |2012 |{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія»|Гатэль “Трансільванія”|4=Hotel Transylvania}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія» 2||4=Hotel Transylvania 2}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія» 3: Летнія канікулы|Гатэль «Трансільванія» 3: Летнія канікулы|4=Hotel Transylvania 3: Summer Vacation}} |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |- |2022 |{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія»: Трансфарманія|Гатэль «Трансільванія»: Трансфарманія|4=Hotel Transylvania: Transformania}} |{{no}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Бясконцыя прыгоды|4=Fixed}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |TBA | ''Чорны рыцар'' |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable" !Год !Назва !Рэжысёр !Сцэнарыст !Прадзюсар !Стваральнік !Раскадроўшчык !Гукарэжысёр |- | 1993-95 | {{Не перакладзена 5|2 Stupid Dogs}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |- |1996-99, 2003 |[[Лабараторыя Дэкстэра]] |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |1998-2002 |{{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |{{yes}} |{{yes}} |- |1999 |{{Не перакладзена 5|Лабараторыя Дэкстэра: Падарожжа Эга|4=Dexter’s Laboratory: Ego Trip}} |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |- | 2001 | {{Не перакладзена 5|The Flintstones: On the Rocks}} |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |- |2001-04, 2017 |[[Самурай Джэк]] |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2003-05 |{{Не перакладзена 5|Зорныя войны: Войны клонаў|4=Star Wars: Clone Wars}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |- | 2004 | {{Не перакладзена 5|Periwinkle Around the World}} |{{yes}} |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |- |2010-11 |{{Не перакладзена 5|Тытан Сімбіёнік|4=Sym-Bionic Titan}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2019-цяпер |{{Не перакладзена 5|Першабытны|4=Primal}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2023 |{{Не перакладзена 5|Unicorn: Warriors Eternal}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2027 |{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія»|Гатэль «Трансільванія»|4=Hotel Transylvania}} |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |- |TBA |''Heist Safari''<ref>{{Cite web|url=https://www.animationmagazine.net/2025/06/genndy-tartakovsky-developing-heist-safari-animated-series-for-adult-swim/|title=Genndy Tartakovsky Developing 'Heist Safari' Animated Series for Adult Swim|website=Animation Magazine|date=June 12, 2025|access-date=June 12, 2025}}</ref> |{{no}} |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |} == Бібліяграфія == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва ! Выдавец ! Заўвагі |- | 1999 | ''Dexter’s Laboratory'': «Comic Relief» | [[DC Comics]] | rowspan="2" | Сцэнарыст, ілюстратар |- | 2001 | ''Dexter’s Laboratory'': «Stubble Trouble» | [[DC Comics]] |- | 2016 | {{Не перакладзена 5|Люк Кейдж|Кейдж!|4=Luke Cage}} | [[Marvel Comics]] | Сцэнарыст, ілюстратар <ref>{{Cite web|lang=en|url=http://comicsalliance.com/genndy-tartakovsky-cage-preview/|title=Genndy Tartakovsky Brings His Cartoon Style To 'Cage' #1[Preview]|date=2016-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161105161246/http://comicsalliance.com/genndy-tartakovsky-cage-preview/|archive-date=2016-10-05|access-date=2026-05-04|url-status=dead}}</ref> |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|850733}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эні»]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Cartoon Network Studios]] {{DEFAULTSORT:Тартакоўскі Гендзі}} j924tmqhddmsgrdarml5isvxirsnrrd 5143413 5143341 2026-05-19T10:40:13Z Feeleman 163471 афармленне 5143413 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Тартакоўскі}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1988 — наш час }} '''Генадзь Барысавіч «Гендзі» Тартакоўскі''' ({{Lang-en|Gennady Borisovich «Genndy» Tartakovsky}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] аніматар, [[сцэнарыст]], [[кінапрадзюсар]] і [[рэжысёр]] [[Яўрэі|яўрэйскага паходжання]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0850733/|title=Genndy Tartakovsky {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-04}}</ref>. Найбольш вядомы як стваральнік шэрагу папулярных [[Мультыплікацыя|мультсерыялаў]] для [[Cartoon Network]] і [[Adult Swim]], у тым ліку «[[Лабараторыя Дэкстэра]]», «[[Самурай Джэк]]», «{{Не перакладзена 5|Зорныя войны: Войны клонаў|4=Star Wars: Clone Wars}}», «{{Не перакладзена 5|Тытан Сімбіёнік|4=Sym-Bionic Titan}}», «{{Не перакладзена 5|Першабытныя|4=Primal}}» і «{{Не перакладзена 5|Unicorn: Warriors Eternal}}»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://animationclub.school/blog/who-is-genndy-tartakovsky/|title=Genndy Tartakovsky: Cartoon Network's Storytelling Icon|website=Animationclub School|access-date=2026-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.pastemagazine.com/tv/adult-swim/genndy-tartakovsky-primal-sequel-unicorn-warriors-eternal-interview|title=Genndy Tartakovsky Shares News of a Primal Sequel and How Unicorn Survived the WB-Discovery Purge|website=Paste Magazine|access-date=2026-05-04}}</ref>. Для студыі [[Sony Pictures Animation]] Гендзі выступіў [[рэжысёр]]ам першых трох фільмаў серыі «{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія»|Гатэль “Трансільванія”|4=Hotel Transylvania}}» і стаў [[сцэнарыст]]ам чацвёртай часткі франшызы. Таксама ён зняў анімацыйны фільм для [[Дарослы|дарослай]] аўдыторыі «{{Не перакладзена 5|Бясконцыя прыгоды|4=Fixed}}''»'' і працуе над новым фільмам — «Чорны рыцар''»''<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-xpm-2012-aug-25-la-et-mn-hotel-transylvania-20120826-story.html|title=Genndy Tartakovsky gets 'Hotel Transylvania' open for business|website=Los Angeles Times|date=2012-08-25|access-date=2026-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.dreadcentral.com/news/94750/hotel-transylvania-2-dracs-pack-is-back-in-new-artwork/|title=Hotel Transylvania 2 - Drac's Pack is Back in New Artwork|first=Steve|last=Barton|website=Dread Central|date=2015-03-26|access-date=2026-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2018/07/hotel-transylvania-helmer-genndy-tartakovsky-fixed-black-knight-sony-pictures-animation-1202433175/|title=‘Hotel Transylvania’ Helmer Genndy Tartakovsky Sets New Projects At Sony Pictures Animation|first=Amanda|last=N'Duka|website=Deadline|date=2018-07-25|access-date=2026-05-04}}</ref>. Таксама супрацоўнічаў са студыямі [[Hanna-Barbera]] і [[Cartoon Network Studios]]<ref name=":0" />. Акрамя таго, Тартакоўскі быў адным з ключавых удзельнікаў у стварэнні мультсерыяла «{{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}}», а таксама працаваў над такімі праектамі, як «{{Не перакладзена 5|2 Stupid Dogs}}» і «{{Не перакладзена 5|Бэтмэн (мультсерыял, 1992)|Бэтмэн: Анімацыйны серыял|4=Batman: The Animated Series}}»<ref name=":0" />. Гендзі вядомы сваім унікальным стылем [[Мультыплікацыя|анімацыі]], які ўключае дынамічныя [[Баявік (кінажанр)|баявікі]], элементы жахаў і мінімальныя дыялогі<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wQRCUS4mYBY|title=Genndy Tartakovsky's 'Primal' has gritty dinosaurs, no dialogue|last=Los Angeles Times|date=2019-07-24|access-date=2026-05-04}}</ref>. За сваю кар’еру атрымаў пяць прэмій «[[Эмі]]», тры прэміі «[[Эні (прэмія)|Эні]]», адну прэмію «{{Не перакладзена 5|Animation Magazine|WAC|4=Animation Magazine}}», адну прэмію «{{Не перакладзена 5|Міжнародны анімацыйны фестываль Атавы|Міжнароднага анімацыйнага фестывалю Атавы|4=Ottawa International Animation Festival}}» і адну прэмію «{{Не перакладзена 5|Прэмія Уінзара Мак-Кея|Уінзара Мак-Кея|4=Winsor McCay Award}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0850733/bio/?ref_=nm_ov_bio_sm|title=Genndy Tartakovsky {{!}} Awards|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-04}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable" !Год !Назва !Рэжысёр !Сцэнарыст !Прадзюсар |- |2011 |{{Не перакладзена 5|Priest (фільм, 2011)|Priest|4=Priest (2011 film)}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |- |2012 |{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія»|Гатэль “Трансільванія”|4=Hotel Transylvania}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія» 2||4=Hotel Transylvania 2}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія» 3: Летнія канікулы|Гатэль «Трансільванія» 3: Летнія канікулы|4=Hotel Transylvania 3: Summer Vacation}} |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |- |2022 |{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія»: Трансфарманія|Гатэль «Трансільванія»: Трансфарманія|4=Hotel Transylvania: Transformania}} |{{no}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Бясконцыя прыгоды|4=Fixed}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |TBA | ''Чорны рыцар'' |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable" !Год !Назва !Рэжысёр !Сцэнарыст !Прадзюсар !Стваральнік !Раскадроўшчык !Гукарэжысёр |- | 1993-95 | {{Не перакладзена 5|2 Stupid Dogs}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |- |1996-99, 2003 |[[Лабараторыя Дэкстэра]] |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |1998-2002 |{{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |{{yes}} |{{yes}} |- |1999 |{{Не перакладзена 5|Лабараторыя Дэкстэра: Падарожжа Эга|4=Dexter’s Laboratory: Ego Trip}} |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |- | 2001 | {{Не перакладзена 5|The Flintstones: On the Rocks}} |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |- |2001-04, 2017 |[[Самурай Джэк]] |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2003-05 |{{Не перакладзена 5|Зорныя войны: Войны клонаў|4=Star Wars: Clone Wars}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |- | 2004 | {{Не перакладзена 5|Periwinkle Around the World}} |{{yes}} |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |- |2010-11 |{{Не перакладзена 5|Тытан Сімбіёнік|4=Sym-Bionic Titan}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2019-цяпер |{{Не перакладзена 5|Першабытны|4=Primal}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2023 |{{Не перакладзена 5|Unicorn: Warriors Eternal}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2027 |{{Не перакладзена 5|Гатэль «Трансільванія»|Гатэль «Трансільванія»|4=Hotel Transylvania}} |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |{{no}} |- |TBA |''Heist Safari''<ref>{{Cite web|url=https://www.animationmagazine.net/2025/06/genndy-tartakovsky-developing-heist-safari-animated-series-for-adult-swim/|title=Genndy Tartakovsky Developing 'Heist Safari' Animated Series for Adult Swim|website=Animation Magazine|date=June 12, 2025|access-date=June 12, 2025}}</ref> |{{no}} |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |} == Бібліяграфія == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва ! Выдавец ! Заўвагі |- | 1999 | ''Dexter’s Laboratory'': «Comic Relief» | [[DC Comics]] | rowspan="2" | Сцэнарыст, ілюстратар |- | 2001 | ''Dexter’s Laboratory'': «Stubble Trouble» | [[DC Comics]] |- | 2016 | {{Не перакладзена 5|Люк Кейдж|Кейдж!|4=Luke Cage}} | [[Marvel Comics]] | Сцэнарыст, ілюстратар <ref>{{Cite web|lang=en|url=http://comicsalliance.com/genndy-tartakovsky-cage-preview/|title=Genndy Tartakovsky Brings His Cartoon Style To 'Cage' #1[Preview]|date=2016-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161105161246/http://comicsalliance.com/genndy-tartakovsky-cage-preview/|archive-date=2016-10-05|access-date=2026-05-04|url-status=dead}}</ref> |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|850733}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эні»]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Cartoon Network Studios]] {{DEFAULTSORT:Тартакоўскі Гендзі}} lk1w50vqrvktp6o3d8ccdyli0qm17z2 Роберт Альварэс 0 807343 5143340 5142999 2026-05-19T06:57:19Z Feeleman 163471 афармленне 5143340 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Альварэс}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1968–2023<ref name="Abbas">{{Cite web |last=Abbas |first=Amin |date=April 4, 2025 |title=American Animator Robert Alvarez Reflects on Working in the Industry for 50 Years |url=https://www.arabnews.jp/en/features/article_144548/ |access-date=2025-07-16 |website=Arab News Japan}}</ref> }} '''Роберт Джэймс Альварэс''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Robert James Alvarez,'' нар. [[22 студзеня|22]] [[Студзень|студзеня]] [[1948]], [[Бруклін]], [[Нью-Ёрк]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0023317/|title=Robert Alvarez {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-05}}</ref> — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Не перакладзена 5|Мастак-мультыплікатар|мастак-мультыплікатар|4=Animator}}, {{Не перакладзена 5|Раскадроўшчык|раскадроўшчык|4=Storyboard artist}}, [[Рэжысёр|тэлерэжысёр]] і [[сцэнарыст]]. Вучыўся ў [[Інстытут мастацтваў імя Нэлберта Чуінарда|Інстытуце мастацтваў імя Нэлберта Чуінарда]], які пазней быў перайменаваны ў [[Каліфарнійскі інстытут мастацтваў]], і скончыў навучанне ў 1971 годзе<ref name=":0" />. Сваю кар’еру пачаў як памочнік аніматара пры стварэнні анімацыйнага фільма «{{Не перакладзена 5|Yellow Submarine (мультфільм, 1968)|Yellow Submarine|4=Yellow Submarine (film)}}» (1968)<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://animationguildblog.blogspot.com/2010/12/morning-with-robert-alvarez-part-1.html|title=A Morning With Robert Alvarez -- Part 1|first=Steve|last=Hulett|website=TAG Blog|date=2010-12-15|access-date=2026-05-05}}</ref>. За 50 гадоў у [[Мультыплікацыя|анімацыйнай індустрыі]] Альварэс стварыў шырокую творчую фільмаграфію, прыняўшы ўдзел у сотнях праектаў, пераважна [[Тэлебачанне|тэлевізійных]]. Найбольш вядомы супрацоўніцтвам са студыямі [[Hanna-Barbera]] і [[Cartoon Network Studios]], а таксама працаваў у {{Не перакладзена 5|Disney Television Animation}}, [[Nickelodeon Animation Studio]], {{Не перакладзена 5|Frederator Studios}} і {{Не перакладзена 5|Warner Bros. Animation}}<ref name=":0" />. Сярод праектаў, над якімі ён працаваў, — мультсерыялы «[[Скубі-Ду|Скубі-ду]]», «[[Смурфы (мультсерыял)|Смурфы]]», «[[Джэтсаны]]», «{{Не перакладзена 5|G.I. Joe: A Real American Hero (тэлесерыял, 1983)|G.I. Joe: A Real American Hero|4=G.I. Joe: A Real American Hero (1983 TV series)}}», «[[Чарапашкі-Ніндзя (мультсерыял, 1987)|Чарапашкі-Ніндзя]]», «[[Качыныя гісторыі]]», «{{Не перакладзена 5|SWAT Kats: The Radical Squadron}}», «{{Не перакладзена 5|Animaniacs}}», «[[Лабараторыя Дэкстэра]]», «{{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}}», «[[Самурай Джэк]]», «{{Не перакладзена 5|Бэн-10|4=Ben 10}}», «{{Не перакладзена 5|Звычайнае шоу|4=Regular Show}}» і «[[Час прыгод]]»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.emmys.com/shows/star-wars-clone-wars-vol-2-chapters-21-25|title=Star Wars Clone Wars Vol. 2 (Chapters 21-25)|website=Emmys.com|publisher=Academy of Television Arts & Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004223010/http://www.emmys.com/shows/star-wars-clone-wars-vol-2-chapters-21-25|archive-date=2013-10-04|access-date=2013-05-19|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.emmys.com/shows/star-wars-clone-wars|title=Star Wars: Clone Wars|website=Emmys.com|publisher=Academy of Television Arts & Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005001637/http://www.emmys.com/shows/star-wars-clone-wars|archive-date=2013-10-05|access-date=2013-05-19|url-status=live}}</ref>. За свае дасягненні ў анімацыі Альварэс быў удастоены шасці {{Не перакладзена 5|Прайм-Тайм прэмія «Эмі»|прэмій «Эмі» ў прайм-тайме|4=Primetime Emmy Awards}} і агулам атрымаў 25 намінацый на гэтую ўзнагароду<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0023317/awards/?ref_=nm_awd|title=Robert Alvarez {{!}} Awards|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-05}}</ref>. == Фільмаграфія == === Тэлебачанне === {| class="wikitable" ! style="background:#B0C4DE;" |Год ! style="background:#B0C4DE;" |Назва |- |1968 |The Banana Splits |- |1969 |Winky Dink and You |- | rowspan="3" |1978 |Challenge of the Superfriends |- |Galaxy Goof-Ups |- |Yogi’s Space Race |- | rowspan="4" |1979 |Casper and the Angels |- |The New Shmoo |- |The Super Globetrotters |- |Scooby-Doo and Scrappy-Doo |- | rowspan="2" |1980 |The Flintstone Comedy Show |- |The World’s Greatest SuperFriends |- |1980-1981 |The Fonz and the Happy Days Gang |- | rowspan="2" |1981 |Super Friends |- |Trollkins |- |1981-1988 |[[Смурфы (мультсерыял)|Смурфы]] |- |1982 |Pac-Man |- | rowspan="4" |1983 |The Christmas Tree Train |- |He-Man and the Masters of the Universe |- |The New Scooby and Scrappy-Doo Show |- |The Smurfs Christmas Special |- | rowspan="2" |1984 |Pole Position |- |Snorks |- | rowspan="9" |1985 |Galtar and the Golden Lance |- |[[Джэтсаны]] |- |Kidd Video |- |Pound Puppies |- |Rainbow Brite |- |Robotman & Friends |- |The Turkey Caper |- |Yogi’s Treasure Hunt |- |The 13 Ghosts of Scooby-Doo |- | rowspan="2" |1985-1986 |Hulk Hogan’s Rock 'n' Wrestling |- |Paw Paws |- | rowspan="2" |1986 |Ghostbusters |- |G.I. Joe: A Real American Hero |- |1986-1987 |She-Ra: Princess of Power |- |1986-1989 |The Greatest Adventure: Stories from the Bible |- | rowspan="3" |1987 |The Little Clowns of Happytown |- |[[Чарапашкі-Ніндзя (мультсерыял, 1987)|Чарапашкі-Ніндзя]] |- |Visionaries: Knights of the Magical Light |- |1987-1988 |BraveStarr |- | rowspan="7" |1988 |The Completely Mental Misadventures of Ed Grimley |- |Denver, the Last Dinosaur |- |Dino-Riders |- |The Flintstone Kids' «Just Say No» Special |- |Gumby Adventures |- |The New Yogi Bear Show |- |A Pup Named Scooby-Doo |- | rowspan="4" |1989 |Camp Candy |- |Dixie’s Diner |- |The Further Adventures of SuperTed |- |Vytor: The Starfire Champion |- | rowspan="2" |1989-1990 |[[Качыныя гісторыі]] |- |The New Adventures of Winnie the Pooh |- | rowspan="5" |1990 |Adventures of the Gummi Bears |- |Gravedale High |- |Midnight Patrol: Adventures in the Dream Zone |- |Bill &amp;amp; Ted’s Excellent Adventures |- |Tom &amp;amp; Jerry Kids |- | rowspan="2" |1990-1991 |The Adventures of Don Coyote and Sancho Panda |- |Timeless Tales from Hallmark |- |1991 |The Pirates of Dark Water |- |1992 |The Addams Family |- |1992-1995 |Capitol Critters |- | rowspan="3" |1993 |The Addams Family |- |Droopy, Master Detective |- |2 Stupid Dogs |- |1993-1994 |Captain Planet and the Planeteers |- |1993-1995 |SWAT Kats: The Radical Squadron |- |1995 |Dumb and Dumber |- |1995-1997 |What a Cartoon! |- |1995-1996 |The Twisted Tales of Felix the Cat |- | rowspan="2" |1996 |Animaniacs |- |Pinky and the Brain |- |1996-2003 |[[Лабараторыя Дэкстэра]] |- |1996-1997 |The Real Adventures of Jonny Quest |- |1996-2000 |The Sylvester &amp;amp; Tweety Mysteries |- |1997-2004 |{{Не перакладзена 5|Джоні Брава|4=Johnny Bravo}} |- | rowspan="3" |1998-1999 |Cow and Chicken |- |Histeria! |- |I Am Weasel |- |1998-2004 |{{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}} |- | rowspan="2" |2000-2001 |Cartoon Cartoon Fridays |- |The Grim Adventures of Billy &amp;amp; Mandy |- |2001-2017 |[[Самурай Джэк]] |- | rowspan="2" |2001 |Ferret and Parrot |- |IMP, Inc. |- |2002-2006 |My Life as a Teenage Robot |- |2002 |Whatever Happened to… Robot Jones? |- |2002-2003 |Harvey Birdman, Attorney at Law |- |2002-2007 |Codename: Kids Next Door |- |2001-2003 |Evil Con Carne |- | rowspan="2" |2003-2005 |Alex Adventure |- |[[Зорныя войны: Войны клонаў]] |- |2004-2009 |Foster’s Home for Imaginary Friends |- |2005 |Robotboy |- | rowspan="3" |2006 |Korgoth of Barbaria |- |{{Не перакладзена 5|Бэн-10|4=Ben 10}} |- |Legion of Super Heroes |- |2006-2008 |My Gym Partner’s a Monkey |- | rowspan="2" |2007 |The Grim Adventures of the KND |- |Random! Cartoons |- | rowspan="2" |2008 |Underfist: Halloween Bash |- |The Powerpuff Girls Rule!!! |- |2008-2009 |{{Не перакладзена 5|Чаўдэр|4=Chowder}} |- |2008-2010 |The Marvelous Misadventures of Flapjack |- |2009 |Ben 10: Alien Force |- |2010-2011 |The Mighty B! |- |2010-2013 |{{Не перакладзена 5|Генератар Рэкс|4=Generator Rex}} |- |2009-2017 |{{Не перакладзена 5|Звычайнае шоу|4=Regular Show}} |- |2010-2011 |{{Не перакладзена 5|Тытан сімбіёнік|4=Sym-Bionic Titan}} |- |2011-2012 |Secret Mountain Fort Awesome |- |2012-2014 |Ben 10: Omniverse |- |2013-2017 |Uncle Grandpa |- | rowspan="2" |2013 |OK K.O.! Let’s Be Heroes |- |Paranormal Roommates |- |2013-2014 |Over the Garden Wall |- | rowspan="4" |2014 |AJ’s Infinite Summer |- |Back to Backspace |- |Clarence |- |The Team Unicorn Saturday Action Fun Hour! |- |2014-2015 |Mixels |- |2015-2019 |We Bare Bears |- | rowspan="3" |2015 |Long Live the Royals |- |Ridin' with Burgess |- |Twelve Forever |- |2016-2018 |The Powerpuff Girls |- | rowspan="2" |2016 |Bottom’s Butte |- |Victor and Valentino |- | rowspan="3" |2017 |Craig of the Creek |- |Summer Camp Island |- |Tiggle Winks |- |2018 |[[Час прыгод]] |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Бясконцы цягнік|4=Infinity Train}} |} === Фільмы === {| class="wikitable" ! style="background:#B0C4DE;" |Год ! style="background:#B0C4DE;" |Назва |- |1968 |{{Не перакладзена 5|Yellow Submarine (мультфільм, 1968)|Yellow Submarine|4=Yellow Submarine (film)}} |- |1985 |Creature |- |1987 |Pinocchio and the Emperor of the Night |- |1989 |Little Nemo: Adventures in Slumberland |- | rowspan="2" |1990 |Jetsons: The Movie |- |[[Качыныя гісторыі: Скарб чароўнай лямпы]] |- | rowspan="3" |1993 |I Yabba-Dabba Do! |- |The Halloween Tree |- |The Town Santa Forgot |- |1994 |Yogi the Easter Bear |- |1995 |Gumby: The Movie |- |1998 |Scooby-Doo on Zombie Island |- | rowspan="2" |2000 |Scooby-Doo and the Alien Invaders |- |Tweety’s High-Flying Adventure |- | rowspan="2" |2001 |Scooby-Doo and the Cyber Chase |- |The Flintstones: On the Rocks |- | rowspan="3" |2002 |The Adventures of Tom Thumb & Thumbelina |- |The Powerpuff Girls Movie |- |Tom and Jerry: The Magic Ring |- | rowspan="2" |2009 |Scooby-Doo! and the Samurai Sword |- |Green Lantern: First Flight |- |2015 |Regular Show: The Movie |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0023317}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Альварэс Роберт}} [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эні»]] [[Катэгорыя:Рэжысёры мультыплікацыі]] [[Катэгорыя:Тэлепрадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Рэжысёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Cartoon Network Studios]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Hanna-Barbera]] 35mi2mtwmbgmeocpxda9vol5p7op54b 5143414 5143340 2026-05-19T10:42:08Z Feeleman 163471 афармленне 5143414 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Альварэс}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1968–2023<ref name="Abbas">{{Cite web |last=Abbas |first=Amin |date=April 4, 2025 |title=American Animator Robert Alvarez Reflects on Working in the Industry for 50 Years |url=https://www.arabnews.jp/en/features/article_144548/ |access-date=2025-07-16 |website=Arab News Japan}}</ref> }} '''Роберт Джэймс Альварэс''' ({{Lang-en|Robert James Alvarez}}'','' {{ВД-Прэамбула}}<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0023317/|title=Robert Alvarez {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-05}}</ref>) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Не перакладзена 5|Мастак-мультыплікатар|мастак-мультыплікатар|4=Animator}}, {{Не перакладзена 5|Раскадроўшчык|раскадроўшчык|4=Storyboard artist}}, [[Рэжысёр|тэлерэжысёр]] і [[сцэнарыст]]. Вучыўся ў [[Інстытут мастацтваў імя Нэлберта Чуінарда|Інстытуце мастацтваў імя Нэлберта Чуінарда]], які пазней быў перайменаваны ў [[Каліфарнійскі інстытут мастацтваў]], і скончыў навучанне ў 1971 годзе<ref name=":0" />. Сваю кар’еру пачаў як памочнік аніматара пры стварэнні анімацыйнага фільма «{{Не перакладзена 5|Yellow Submarine (мультфільм, 1968)|Yellow Submarine|4=Yellow Submarine (film)}}» (1968)<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://animationguildblog.blogspot.com/2010/12/morning-with-robert-alvarez-part-1.html|title=A Morning With Robert Alvarez -- Part 1|first=Steve|last=Hulett|website=TAG Blog|date=2010-12-15|access-date=2026-05-05}}</ref>. За 50 гадоў у [[Мультыплікацыя|анімацыйнай індустрыі]] Альварэс стварыў шырокую творчую фільмаграфію, прыняўшы ўдзел у сотнях праектаў, пераважна [[Тэлебачанне|тэлевізійных]]. Найбольш вядомы супрацоўніцтвам са студыямі [[Hanna-Barbera]] і [[Cartoon Network Studios]], а таксама працаваў у {{Не перакладзена 5|Disney Television Animation}}, [[Nickelodeon Animation Studio]], {{Не перакладзена 5|Frederator Studios}} і {{Не перакладзена 5|Warner Bros. Animation}}<ref name=":0" />. Сярод праектаў, над якімі ён працаваў, — мультсерыялы «[[Скубі-Ду|Скубі-ду]]», «[[Смурфы (мультсерыял)|Смурфы]]», «[[Джэтсаны]]», «{{Не перакладзена 5|G.I. Joe: A Real American Hero (тэлесерыял, 1983)|G.I. Joe: A Real American Hero|4=G.I. Joe: A Real American Hero (1983 TV series)}}», «[[Чарапашкі-Ніндзя (мультсерыял, 1987)|Чарапашкі-Ніндзя]]», «[[Качыныя гісторыі]]», «{{Не перакладзена 5|SWAT Kats: The Radical Squadron}}», «{{Не перакладзена 5|Animaniacs}}», «[[Лабараторыя Дэкстэра]]», «{{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}}», «[[Самурай Джэк]]», «{{Не перакладзена 5|Бэн-10|4=Ben 10}}», «{{Не перакладзена 5|Звычайнае шоу|4=Regular Show}}» і «[[Час прыгод]]»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.emmys.com/shows/star-wars-clone-wars-vol-2-chapters-21-25|title=Star Wars Clone Wars Vol. 2 (Chapters 21-25)|website=Emmys.com|publisher=Academy of Television Arts & Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004223010/http://www.emmys.com/shows/star-wars-clone-wars-vol-2-chapters-21-25|archive-date=2013-10-04|access-date=2013-05-19|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.emmys.com/shows/star-wars-clone-wars|title=Star Wars: Clone Wars|website=Emmys.com|publisher=Academy of Television Arts & Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005001637/http://www.emmys.com/shows/star-wars-clone-wars|archive-date=2013-10-05|access-date=2013-05-19|url-status=live}}</ref>. За свае дасягненні ў анімацыі Альварэс быў удастоены шасці {{Не перакладзена 5|Прайм-Тайм прэмія «Эмі»|прэмій «Эмі» ў прайм-тайме|4=Primetime Emmy Awards}} і агулам атрымаў 25 намінацый на гэтую ўзнагароду<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0023317/awards/?ref_=nm_awd|title=Robert Alvarez {{!}} Awards|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-05}}</ref>. == Фільмаграфія == === Тэлебачанне === {| class="wikitable" ! style="background:#B0C4DE;" |Год ! style="background:#B0C4DE;" |Назва |- |1968 |The Banana Splits |- |1969 |Winky Dink and You |- | rowspan="3" |1978 |Challenge of the Superfriends |- |Galaxy Goof-Ups |- |Yogi’s Space Race |- | rowspan="4" |1979 |Casper and the Angels |- |The New Shmoo |- |The Super Globetrotters |- |Scooby-Doo and Scrappy-Doo |- | rowspan="2" |1980 |The Flintstone Comedy Show |- |The World’s Greatest SuperFriends |- |1980-1981 |The Fonz and the Happy Days Gang |- | rowspan="2" |1981 |Super Friends |- |Trollkins |- |1981-1988 |[[Смурфы (мультсерыял)|Смурфы]] |- |1982 |Pac-Man |- | rowspan="4" |1983 |The Christmas Tree Train |- |He-Man and the Masters of the Universe |- |The New Scooby and Scrappy-Doo Show |- |The Smurfs Christmas Special |- | rowspan="2" |1984 |Pole Position |- |Snorks |- | rowspan="9" |1985 |Galtar and the Golden Lance |- |[[Джэтсаны]] |- |Kidd Video |- |Pound Puppies |- |Rainbow Brite |- |Robotman & Friends |- |The Turkey Caper |- |Yogi’s Treasure Hunt |- |The 13 Ghosts of Scooby-Doo |- | rowspan="2" |1985-1986 |Hulk Hogan’s Rock 'n' Wrestling |- |Paw Paws |- | rowspan="2" |1986 |Ghostbusters |- |G.I. Joe: A Real American Hero |- |1986-1987 |She-Ra: Princess of Power |- |1986-1989 |The Greatest Adventure: Stories from the Bible |- | rowspan="3" |1987 |The Little Clowns of Happytown |- |[[Чарапашкі-Ніндзя (мультсерыял, 1987)|Чарапашкі-Ніндзя]] |- |Visionaries: Knights of the Magical Light |- |1987-1988 |BraveStarr |- | rowspan="7" |1988 |The Completely Mental Misadventures of Ed Grimley |- |Denver, the Last Dinosaur |- |Dino-Riders |- |The Flintstone Kids' «Just Say No» Special |- |Gumby Adventures |- |The New Yogi Bear Show |- |A Pup Named Scooby-Doo |- | rowspan="4" |1989 |Camp Candy |- |Dixie’s Diner |- |The Further Adventures of SuperTed |- |Vytor: The Starfire Champion |- | rowspan="2" |1989-1990 |[[Качыныя гісторыі]] |- |The New Adventures of Winnie the Pooh |- | rowspan="5" |1990 |Adventures of the Gummi Bears |- |Gravedale High |- |Midnight Patrol: Adventures in the Dream Zone |- |Bill &amp;amp; Ted’s Excellent Adventures |- |Tom &amp;amp; Jerry Kids |- | rowspan="2" |1990-1991 |The Adventures of Don Coyote and Sancho Panda |- |Timeless Tales from Hallmark |- |1991 |The Pirates of Dark Water |- |1992 |The Addams Family |- |1992-1995 |Capitol Critters |- | rowspan="3" |1993 |The Addams Family |- |Droopy, Master Detective |- |2 Stupid Dogs |- |1993-1994 |Captain Planet and the Planeteers |- |1993-1995 |SWAT Kats: The Radical Squadron |- |1995 |Dumb and Dumber |- |1995-1997 |What a Cartoon! |- |1995-1996 |The Twisted Tales of Felix the Cat |- | rowspan="2" |1996 |Animaniacs |- |Pinky and the Brain |- |1996-2003 |[[Лабараторыя Дэкстэра]] |- |1996-1997 |The Real Adventures of Jonny Quest |- |1996-2000 |The Sylvester &amp;amp; Tweety Mysteries |- |1997-2004 |{{Не перакладзена 5|Джоні Брава|4=Johnny Bravo}} |- | rowspan="3" |1998-1999 |Cow and Chicken |- |Histeria! |- |I Am Weasel |- |1998-2004 |{{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}} |- | rowspan="2" |2000-2001 |Cartoon Cartoon Fridays |- |The Grim Adventures of Billy &amp;amp; Mandy |- |2001-2017 |[[Самурай Джэк]] |- | rowspan="2" |2001 |Ferret and Parrot |- |IMP, Inc. |- |2002-2006 |My Life as a Teenage Robot |- |2002 |Whatever Happened to… Robot Jones? |- |2002-2003 |Harvey Birdman, Attorney at Law |- |2002-2007 |Codename: Kids Next Door |- |2001-2003 |Evil Con Carne |- | rowspan="2" |2003-2005 |Alex Adventure |- |[[Зорныя войны: Войны клонаў]] |- |2004-2009 |Foster’s Home for Imaginary Friends |- |2005 |Robotboy |- | rowspan="3" |2006 |Korgoth of Barbaria |- |{{Не перакладзена 5|Бэн-10|4=Ben 10}} |- |Legion of Super Heroes |- |2006-2008 |My Gym Partner’s a Monkey |- | rowspan="2" |2007 |The Grim Adventures of the KND |- |Random! Cartoons |- | rowspan="2" |2008 |Underfist: Halloween Bash |- |The Powerpuff Girls Rule!!! |- |2008-2009 |{{Не перакладзена 5|Чаўдэр|4=Chowder}} |- |2008-2010 |The Marvelous Misadventures of Flapjack |- |2009 |Ben 10: Alien Force |- |2010-2011 |The Mighty B! |- |2010-2013 |{{Не перакладзена 5|Генератар Рэкс|4=Generator Rex}} |- |2009-2017 |{{Не перакладзена 5|Звычайнае шоу|4=Regular Show}} |- |2010-2011 |{{Не перакладзена 5|Тытан сімбіёнік|4=Sym-Bionic Titan}} |- |2011-2012 |Secret Mountain Fort Awesome |- |2012-2014 |Ben 10: Omniverse |- |2013-2017 |Uncle Grandpa |- | rowspan="2" |2013 |OK K.O.! Let’s Be Heroes |- |Paranormal Roommates |- |2013-2014 |Over the Garden Wall |- | rowspan="4" |2014 |AJ’s Infinite Summer |- |Back to Backspace |- |Clarence |- |The Team Unicorn Saturday Action Fun Hour! |- |2014-2015 |Mixels |- |2015-2019 |We Bare Bears |- | rowspan="3" |2015 |Long Live the Royals |- |Ridin' with Burgess |- |Twelve Forever |- |2016-2018 |The Powerpuff Girls |- | rowspan="2" |2016 |Bottom’s Butte |- |Victor and Valentino |- | rowspan="3" |2017 |Craig of the Creek |- |Summer Camp Island |- |Tiggle Winks |- |2018 |[[Час прыгод]] |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Бясконцы цягнік|4=Infinity Train}} |} === Фільмы === {| class="wikitable" ! style="background:#B0C4DE;" |Год ! style="background:#B0C4DE;" |Назва |- |1968 |{{Не перакладзена 5|Yellow Submarine (мультфільм, 1968)|Yellow Submarine|4=Yellow Submarine (film)}} |- |1985 |Creature |- |1987 |Pinocchio and the Emperor of the Night |- |1989 |Little Nemo: Adventures in Slumberland |- | rowspan="2" |1990 |Jetsons: The Movie |- |[[Качыныя гісторыі: Скарб чароўнай лямпы]] |- | rowspan="3" |1993 |I Yabba-Dabba Do! |- |The Halloween Tree |- |The Town Santa Forgot |- |1994 |Yogi the Easter Bear |- |1995 |Gumby: The Movie |- |1998 |Scooby-Doo on Zombie Island |- | rowspan="2" |2000 |Scooby-Doo and the Alien Invaders |- |Tweety’s High-Flying Adventure |- | rowspan="2" |2001 |Scooby-Doo and the Cyber Chase |- |The Flintstones: On the Rocks |- | rowspan="3" |2002 |The Adventures of Tom Thumb & Thumbelina |- |The Powerpuff Girls Movie |- |Tom and Jerry: The Magic Ring |- | rowspan="2" |2009 |Scooby-Doo! and the Samurai Sword |- |Green Lantern: First Flight |- |2015 |Regular Show: The Movie |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0023317}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Альварэс Роберт}} [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эні»]] [[Катэгорыя:Рэжысёры мультыплікацыі]] [[Катэгорыя:Тэлепрадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Рэжысёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Cartoon Network Studios]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Hanna-Barbera]] 320n4rwcg5cr2xzyo5h8ystt5ex83wr Крыс Савіна 0 807359 5143345 5141489 2026-05-19T07:00:58Z Feeleman 163471 афармленне 5143345 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Савіна}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1999 – наш час }} '''Крыстафэр «Крыс» Мэйсан Савіна''' ({{lang-en|Christopher «Chris» Mason Savino}}; {{ВДП}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[мастак]] [[Комікс|коміксаў]] і былы [[мастак-мультыплікатар]], найбольш вядомы як стваральнік мультсерыяла «{{Не перакладзена 5|Гучны дом|4=The Loud House}}» для [[Nickelodeon]]. Да гэтага працаваў [[раскадроўшчык]]ам і [[сцэнарыст]]ам на шэрагу папулярных [[Мультыплікацыя|анімацыйных]] праектаў, у тым ліку «[[The Ren & Stimpy Show]]», «[[Rocko's Modern Life]]», «[[Лабараторыя Дэкстэра]]», «[[Cow and Chicken]]», «[[I Am Weasel]]», «{{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}}», «[[Самурай Джэк]]», «{{Не перакладзена 5|Дом Фостэраў для ўяўных сяброў|4=Foster's Home for Imaginary Friends}}», «[[My Gym Partner's a Monkey]]», «[[Kick Buttowski: Suburban Daredevil]]», «[[Мой Маленькі Поні: Дружба — гэта цуд]]», «{{Не перакладзена 5|Мікі Маус (мультсерыял, 2013)|Мікі Маус|4=Mickey Mouse (TV series)}}» і «{{Не перакладзена 5|Джоні Тэст|4=Johnny Test}}». Савіна быў тройчы намінаваны на {{Не перакладзена 5|Прэмія «Эмі» ў прайм-тайме|прэмію «Эмі» ў прайм-тайме|4=Primetime Emmy Awards}}, дзве прэміі «[[Эні (прэмія)|Эні]]» і адну [[Дзённая прэмія «Эмі»|Дзённую прэмію «Эмі»]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0767748/awards/?ref_=nm_awd|title=Chris Savino {{!}} Awards|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-05}}</ref>. У маі 2018 года {{Не перакладзена 5|Аб'яднанне мультыплікатараў|4=The Animation Guild}} дыскваліфікавала яго на адзін год з-за абвінавачванняў у сексуальных дамаганнях з боку [[Nickelodeon]] (з якога ён быў звольнены ў кастрычніку 2017 года), што прывяло да прыпынення яго кар’еры мультыплікатара<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cartoonbrew.com/artist-rights/breaking-the-animation-guild-has-suspended-the-loud-house-creator-chris-savino-exclusive-158674.html|title=BREAKING: The Animation Guild Has Suspended 'The Loud House' Creator Chris Savino (EXCLUSIVE)|first=Amid|last=Amidi|website=www.cartoonbrew.com|date=2018-05-30|access-date=2026-05-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2017/10/the-loud-house-creator-chris-savino-fired-nickelodeon-sexual-harassment-allegations-1202191786/|title=‘The Loud House’ Creator Chris Savino Fired By Nickelodeon Following Sexual Harassment Allegations|first=Nellie|last=Andreeva|website=Deadline|date=2017-10-19|access-date=2026-05-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/nickelodeon-fires-loud-house-creator-sexual-harassment-allegations-1050485/|title=Nickelodeon Fires ‘Loud House’ Creator After Sexual Harassment Allegations|first=Lesley|last=Goldberg|website=The Hollywood Reporter|date=2017-10-19|access-date=2026-05-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2017/10/fired-the-loud-house-creator-chris-savino-responds-sexual-harassment-allegations-1202193104/|title=Fired ‘The Loud House’ Creator Chris Savino Says He’s “Deeply Sorry” Over Sexual Harassment Allegations|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2017-10-23|access-date=2026-05-05}}</ref>. З таго часу ён заняўся [[літаратура]]й<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.chrissavinoauthor.com/books/|title=Chris Savino Author Official Website {{!}} Chris Savino Books|website=https://www.chrissavinoauthor.com/|access-date=2026-05-05}}</ref>. == Фільмаграфія == === Тэлебачанне === {| class="wikitable" |- style="background:#b0c4de; text-align:center;" ! Год ! Назва ! Рэжысёр ! Прадзюсар ! Сцэнарыст ! Мультыплікатар |- | 1991-1996 || ''[[The Ren & Stimpy Show]]'' || {{No}} || {{No}} || {{No}} || {{Yes}} |- | 1993-1996 || ''[[Rocko's Modern Life]]'' || {{No}} || {{No}} || {{No}} || {{Yes}} |- | 1995 || ''[[The Baby Huey Show]]'' || {{No}} || {{No}} || {{No}} || {{Yes}} |- | 1995 || ''[[Hate (comics)#In other media|Hate]]'' || {{No}} || {{No}} || {{No}} || {{Yes}} |- | 1996 || ''[[The Mouse and the Monster]]'' || {{No}} || {{No}} || {{No}} || {{Yes}} |- | 1996-1997 || {{Не перакладзена 5|Гэй, Арнольд!|4=Hey Arnold!}}|| {{No}} || {{No}} || {{No}} || {{Yes}} |- | 1997-2001 || {{Не перакладзена 5|Злыя бабры|4=The Angry Beavers}}|| {{Yes}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |- |1997 || ''[[Duckman]]'' || {{No}} || {{No}} || {{No}} || {{Yes}} |- | 1997-2003 || [[Лабараторыя Дэкстэра]]|| {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} |- |rowspan="3"| 1998 || ''[[Space Goofs]]'' || {{No}} || {{No}} || {{No}} || {{Yes}} |- | ''[[Cow and Chicken]]'' || {{No}} || {{No}} || {{No}} || {{Yes}} |- | ''[[I Am Weasel]]'' || {{No}} || {{No}} || {{No}} || {{Yes}} |- | 1998-2005 || ''{{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}}'' || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} |- | 2000 || ''[[The Cartoon Cartoon Show]]'' || {{No}} || {{No}} || {{Yes}}|| {{Yes}} |- | 2002-2003 || [[Самурай Джэк]]|| {{Yes}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |- | 2002 || ''[[Whatever Happened to... Robot Jones?]]'' || {{No}} || {{No}} || {{No}} || {{Yes}} |- | 2003 || ''[[The Grim Adventures of Billy & Mandy]]'' || {{No}} || {{No}} || {{No}} || {{Yes}} |- | 2004-2007 || {{Не перакладзена 5|Дом Фостэраў для ўяўных сяброў|4=Foster's Home for Imaginary Friends}}|| {{Yes}} || {{No}} || {{Yes}} || {{No}} |- | 2005-2006 || {{Не перакладзена 5|Джоні Тэст|4=Johnny Test}}|| {{Yes}} || {{Yes}} || {{No}} || {{Yes}} |- | 2005-2008 || ''[[My Life as a Teenage Robot]]'' || {{Yes}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |- | 2007-2008 || ''[[My Gym Partner's a Monkey]]'' || {{No}} || {{No}} || {{No}} || {{Yes}} |- | 2008 || ''[[Ni Hao, Kai-Lan]]'' || {{No}} || {{No}} || {{No}} || {{Yes}} |- | 2010-2012 || ''[[Kick Buttowski: Suburban Daredevil]]'' || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || {{No}} |- | 2010-2011 || [[Мой Маленькі Поні: Дружба — гэта цуд]]|| {{No}} || {{No}} || {{Yes}} || {{No}} |- | 2013 || {{Не перакладзена 5|Мікі Маус (мультсерыял, 2013)|Мікі Маус|4=Mickey Mouse (TV series)}}|| {{Yes}} || {{No}} || {{Yes}} || {{Yes}} |- | 2015 || ''[[Get Blake!]]'' || {{No}} ||{{No}} || {{Yes}} || {{No}} |- | 2016-2018 || {{Не перакладзена 5|Гучны дом|4=The Loud House}}|| {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} |- | 2016 || ''[[All in with Cam Newton]]'' ||{{No}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |} === Фільмы === {| class="wikitable" |- style="background:#b0c4de; text-align:center;" ! Год ! Назва ! Рэжысёр ! Прадзюсар ! Сцэнарыст ! Мультыплікатар |- | 1999 || {{Не перакладзена 5|Лабараторыя Дэкстэра: Падарожжа Эга|4=Dexter’s Laboratory: Ego Trip}}|| {{No}} || {{No}} || {{Yes|Story}} || {{Yes}} |- | 2001 || ''[[The Flintstones: On the Rocks]]'' || {{Yes}} || {{No}} || {{Yes}} || {{Yes}} |} === Інтэрнэт === {| class="wikitable" !Год ! Назва |- | 2016 | ''Cartoons VS Cancer''<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qprvFbp568A|title=Cartoons VS Cancer - Ep. 9 (The One with Chris Savino)|last=Gruppetstudios|date=2016-07-18|access-date=2026-05-06}}</ref> |- | 2016-2017 | [[Nickelodeon Animation Studio|Nickelodeon Animation Podcast]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eDj3fCG__5U|title=Episode 40: Inside the Loud House Writers' Room|last=Nicktoons|date=2017-04-21|access-date=2026-05-06}}</ref> |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.chrissavinoauthor.com/}} * {{Афіцыйны сайт|https://forbrotherscomic.com/}} * {{Imdb імя|0767748|Крыс Савіна}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Савіна Крыс}} [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рэжысёры мультыплікацыі]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Рэжысёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Рэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Cartoon Network Studios]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Hanna-Barbera]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Тэлепрадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Nickelodeon Animation Studio]] dikqg2lwnoxno1fyskily37h276apdn Майк Лаза 0 807386 5143339 5140662 2026-05-19T06:56:59Z Feeleman 163471 афармленне 5143339 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1984–2020}} '''Майкл Ален Лаза''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Michael Allen Lazzo''; нар. [[10 красавіка|10]] [[красавік]]а [[1958]], [[Атланта]], [[Джорджыя]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0494020/|title=Mike Lazzo {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Кінапрадзюсар|тэлепрадзюсар]], які цяпер знаходзіцца на пенсіі. Быў выканаўчым віцэ-прэзідэнтам праграмнага блока [[Adult Swim]] на канале [[Cartoon Network]], а таксама курыраваў яго падраздзяленнем — [[Williams Street]]<ref name=":0" />. == Біяграфія == Лаза нарадзіўся ў горадзе [[Ла-Грэйндж (Джорджыя)|Ла-Грэйндж]], штат [[Джорджыя]]<ref name=":0" />. У дзяцінстве яго сям’я часта змяняла месца жыхарства, таму будучаму прадзюсару было няпроста знаходзіць сяброў. Значную частку вольнага часу ён праводзіў перад [[тэлевізар]]ам, асабліва захапляючыся [[Мультыплікацыя|мульцікамі]] — найперш серыяламі «[[Astro Boy]]» і «[[Speed Racer]]»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.chron.com/culture/main/article/cartoon-network-exec-has-his-ducks-in-a-row-2001649.php|title=Cartoon Network exec has his ducks in a row|first=DREW|last=JUBERA|website=Chron|date=2001-02-21|access-date=2026-05-06}}</ref>, а таксама [[Комікс|коміксамі]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-08-01-ca-22395-story.html|title=Hanging Out With Yogi and Huckleberry : Television: Mike Lazzo is the top cat at Ted Turner's 2-year-old Cartoon Network. 'To think that I get a paycheck for doing this is flabbergasting. I'd do it for a dollar a week.'|website=Los Angeles Times|date=1994-08-01|access-date=2026-05-06}}</ref>. У пятнаццацігадовым узросце Майкл пакінуў [[Школа|школу]] і некаторы час працаваў у [[кінатэатр]]ы<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.wsj.com/articles/adult-swim-how-to-run-a-creative-hothouse-1426199501|title=Adult Swim: How to Run a Creative Hothouse|first=John|last=Jurgensen|website=Wall Street Journal|date=2015-03-12|access-date=2026-05-06}}</ref>. У 1984 годзе ён пачаў кар’еру ў медыякампаніі [[TBS (тэлеканал)|Turner Broadcasting System]], спачатку ў аддзеле [[Лагістыка|лагістыкі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.fastcompany.com/51709/swimming-against-tide|title=Swimming Against the Tide|author=Alan Cohen|website=Fast Company|date=2005-01|access-date=2026-05-06}}</ref>, пасля ён стаў адказным за праграмаванне анімацыйнага блока канала TBS, які выходзіў штодня з 16:30 да 18:00 па ўсходнім часе і існаваў да 1993 года<ref>[Blog History of Frederator original cartoon shorts. http://archives.frederatorblogs.com/frederator_studios/2006/12/30/blog-history-of-frederators-original-cartoon-7/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004233156/http://archives.frederatorblogs.com/frederator_studios/2006/12/30/blog-history-of-frederators-original-cartoon-7/|date=2013-10-04}}]</ref>. Майкл быў першым праграмным кіраўніком у гісторыі [[Cartoon Network]]<ref>[Blog History of Frederator original cartoon shorts. http://archives.frederatorblogs.com/frederator_studios/2006/12/30/blog-history-of-frederators-original-cartoon-7/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004233156/http://archives.frederatorblogs.com/frederator_studios/2006/12/30/blog-history-of-frederators-original-cartoon-7/|date=2013-10-04}}]</ref>. У 1994 годзе ён ужо займаў пасаду віцэ-прэзідэнта па [[Праграмаванне|праграмаванні]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-08-01-ca-22395-story.html|title=Hanging Out With Yogi and Huckleberry : Television: Mike Lazzo is the top cat at Ted Turner's 2-year-old Cartoon Network. 'To think that I get a paycheck for doing this is flabbergasting. I'd do it for a dollar a week.'|website=Los Angeles Times|date=1994-08-01|access-date=2026-05-06}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0494020}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1958 годзе]] {{DEFAULTSORT:Лаза Майк}} [[Катэгорыя:Cartoon Network]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Cartoon Network]] [[Катэгорыя:Тэлепрадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] r24q8iladnwrrt8edyjchoiymkyska8 5143415 5143339 2026-05-19T10:42:59Z Feeleman 163471 афармленне 5143415 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1984–2020}} '''Майкл Ален Лаза''' ({{Lang-en|Michael Allen Lazzo}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0494020/|title=Mike Lazzo {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref>) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Кінапрадзюсар|тэлепрадзюсар]], які цяпер знаходзіцца на пенсіі. Быў выканаўчым віцэ-прэзідэнтам праграмнага блока [[Adult Swim]] на канале [[Cartoon Network]], а таксама курыраваў яго падраздзяленнем — [[Williams Street]]<ref name=":0" />. == Біяграфія == Лаза нарадзіўся ў горадзе [[Ла-Грэйндж (Джорджыя)|Ла-Грэйндж]], штат [[Джорджыя]]<ref name=":0" />. У дзяцінстве яго сям’я часта змяняла месца жыхарства, таму будучаму прадзюсару было няпроста знаходзіць сяброў. Значную частку вольнага часу ён праводзіў перад [[тэлевізар]]ам, асабліва захапляючыся [[Мультыплікацыя|мульцікамі]] — найперш серыяламі «[[Astro Boy]]» і «[[Speed Racer]]»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.chron.com/culture/main/article/cartoon-network-exec-has-his-ducks-in-a-row-2001649.php|title=Cartoon Network exec has his ducks in a row|first=DREW|last=JUBERA|website=Chron|date=2001-02-21|access-date=2026-05-06}}</ref>, а таксама [[Комікс|коміксамі]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-08-01-ca-22395-story.html|title=Hanging Out With Yogi and Huckleberry : Television: Mike Lazzo is the top cat at Ted Turner's 2-year-old Cartoon Network. 'To think that I get a paycheck for doing this is flabbergasting. I'd do it for a dollar a week.'|website=Los Angeles Times|date=1994-08-01|access-date=2026-05-06}}</ref>. У пятнаццацігадовым узросце Майкл пакінуў [[Школа|школу]] і некаторы час працаваў у [[кінатэатр]]ы<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.wsj.com/articles/adult-swim-how-to-run-a-creative-hothouse-1426199501|title=Adult Swim: How to Run a Creative Hothouse|first=John|last=Jurgensen|website=Wall Street Journal|date=2015-03-12|access-date=2026-05-06}}</ref>. У 1984 годзе ён пачаў кар’еру ў медыякампаніі [[TBS (тэлеканал)|Turner Broadcasting System]], спачатку ў аддзеле [[Лагістыка|лагістыкі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.fastcompany.com/51709/swimming-against-tide|title=Swimming Against the Tide|author=Alan Cohen|website=Fast Company|date=2005-01|access-date=2026-05-06}}</ref>, пасля ён стаў адказным за праграмаванне анімацыйнага блока канала TBS, які выходзіў штодня з 16:30 да 18:00 па ўсходнім часе і існаваў да 1993 года<ref>[Blog History of Frederator original cartoon shorts. http://archives.frederatorblogs.com/frederator_studios/2006/12/30/blog-history-of-frederators-original-cartoon-7/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004233156/http://archives.frederatorblogs.com/frederator_studios/2006/12/30/blog-history-of-frederators-original-cartoon-7/|date=2013-10-04}}]</ref>. Майкл быў першым праграмным кіраўніком у гісторыі [[Cartoon Network]]<ref>[Blog History of Frederator original cartoon shorts. http://archives.frederatorblogs.com/frederator_studios/2006/12/30/blog-history-of-frederators-original-cartoon-7/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004233156/http://archives.frederatorblogs.com/frederator_studios/2006/12/30/blog-history-of-frederators-original-cartoon-7/|date=2013-10-04}}]</ref>. У 1994 годзе ён ужо займаў пасаду віцэ-прэзідэнта па [[Праграмаванне|праграмаванні]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-08-01-ca-22395-story.html|title=Hanging Out With Yogi and Huckleberry : Television: Mike Lazzo is the top cat at Ted Turner's 2-year-old Cartoon Network. 'To think that I get a paycheck for doing this is flabbergasting. I'd do it for a dollar a week.'|website=Los Angeles Times|date=1994-08-01|access-date=2026-05-06}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0494020}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1958 годзе]] {{DEFAULTSORT:Лаза Майк}} [[Катэгорыя:Cartoon Network]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Cartoon Network]] [[Катэгорыя:Тэлепрадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] 7l91yvdqm3249f1ga88vt5pwk9wuyuu Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю/Удзельнікі 4 807593 5143426 5138569 2026-05-19T11:19:08Z ~2026-29939-90 168377 /* 2026 */ дапаўненне 5143426 wikitext text/x-wiki Старонка адзначэння ўдзелу ў «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю]]». == 2026 == * User:Tess Mattew rfg3tj06wrbfkwtp1bdncsjinluy1kj Дзень палітвязняў Беларусі 0 807806 5143046 5142904 2026-05-18T12:49:04Z Plaga med 116903 /* Міжнароднае значэнне */ не падавайце спасылак на Вікіпедыю. Вы можаце рабіць вікіспасылкі, але калі вы робіце вікіспасылкай памятную дату — то падавайце спасылку на артыкул пра дату ці раздзел у іншым артыкуле. Пажадана — на беларускай вікі. Або падайце адну АК, дзе ідзе агляд усяго гэтага з’явішча 5143046 wikitext text/x-wiki {{фарматаванне}} '''Дзень палітвязняў''' — памятная праваабарончая дата, якая адзначаецца [[21 мая]] і прысвечана салідарнасці з [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычнымі зняволенымі ў Беларусі]], ушанаванню памяці асоб, якія загінулі ў зняволенні, а таксама прыцягненню ўвагі да праблемы палітычных рэпрэсій і парушэнняў правоў чалавека ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://prisonersday.info/|title=Дзень палітвязняў Беларусі — 2025|website=prisonersday.info|access-date=2026-05-14}}</ref>. Дзень выкарыстоўваецца як форма грамадскай і міжнароднай салідарнасці з людзьмі, якіх праваабарончыя арганізацыі лічаць палітычнымі зняволенымі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2023/05/22/dzien-palitvjaznja-u-polshchy/|title=Дзень палітвязня: акцыі беларусаў у Польшчы|first=Марыя|last=Седышова|website=MOST Media|date=2023-05-22|access-date=2026-05-14}}</ref>. Памятную дату ў 2022 годзе, у першую гадавіну смерці [[Вітольд Міхайлавіч Ашурак|Вітольда Ашурка]], ініцыяваў Праваабарончы цэнтр «Вясна»<ref name=":0">{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/107796|title=Акцыі салідарнасці па ўсім свеце: як прайшоў Дзень палітвязня ў Беларусі|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. == Перадгісторыя == Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020]] года ў Беларусі пачаўся маштабны палітычны крызіс, які суправаджаўся масавымі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстамі]] і шырокімі рэпрэсіямі з боку дзяржаўных органаў. Паводле [[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Праваабарончага цэнтра «Вясна»]], тысячы людзей былі адвольна затрыманыя, пацярпелі гвалт і катаванні; беларускі рэжым распачаў маштабны палітычна матываваны пераслед, былі ўзбуджаныя сотні крымінальных спраў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.hrw.org/world-report/2021/country-chapters/belarus|аўтар=Human Rights Watch|загаловак=Belarus: Events of 2020|год=2020-12-03|мова=en|выданне=Share this via Facebook}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://odihr.osce.org/odihr/469539|title=OSCE Rapporteur’s Report under the Moscow Mechanism on Alleged Human Rights Violations related to the Presidential Elections of 9 August 2020 in Belarus {{!}} OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights|website=odihr.osce.org|date=2020-11-05|access-date=2026-05-14}}</ref>. «Вясна» і іншыя ініцыятывы пачалі сістэматычна дакументаваць выпадкі палітычнага пераследу, звязанага з падзеямі 2020 года, фарміраваць спісы палітвязняў і даносіць да міжнароднай супольнасці інфармацыю пра сітуацыю з правамі чалавека ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://prisoners.spring96.org/|title=Палітычныя вязні ў Беларусі|website=prisoners.spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. == Паўстанне памятнай даты == Памятную дату ў 2022 годзе, у першую гадавіну смерці [[Вітольд Міхайлавіч Ашурак|Вітольда Ашурка]], ініцыяваў Праваабарончы цэнтр «Вясна»<ref name=":0" />. Вітольд Ашурак — беларускі грамадскі актывіст і палітычны зняволены. Ён быў асуджаны па справе, якую праваабарончыя арганізацыі лічаць палітычна матываванай. 21 мая 2021 года Ашурак памёр у папраўчай калоніі; абставіны яго смерці не высветленыя па сённяшні дзень<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32917280.html|title=ІТ-калёнія №17, побач зь якой жыў Лукашэнка. Расказваем гісторыю шклоўскай вязьніцы|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2024-04-29|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/belarus-statement-high-representative-josep-borrell-international-day-solidarity-political-prisoners_en|title=Belarus: Statement by High Representative Josep Borrell on the International Day of Solidarity with Political Prisoners {{!}} EEAS|website=www.eeas.europa.eu|access-date=2026-05-14}}</ref>, а датычныя асобы так і не былі прыцягнутыя да адказнасці<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/103493|title=Застанецца свабодным навечна. У зняволенні памёр Вітольд Ашурак|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. З 2023 года да ўшанавання гэтай даты далучыліся іншыя палітычныя і грамадзянскія ініцыятывы па ўсім свеце. Дата 21 мая была абраная як дзень памяці Вітольда Ашурка і як сімвалічны дзень салідарнасці з усімі палітычнымі зняволенымі Беларусі. З цягам часу яна набыла характар штогадовай праваабарончай і міжнароднай акцыі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.belarus-nau.org/be/post/21-%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F-%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D1%9E-%D1%83-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|title=21 траўня — Дзень палітвязняў у Беларусі|first=Admin of the|last=NAM|website=The NAM info|date=2023-05-19|access-date=2026-05-14}}</ref> == Адзначэнне памятнай даты == Сімвалам даты была абраная экстрэмісцкая жоўтая бірка — знак на адзенні палітвязняў у месцах зняволення, пра які ў сваіх лістах расказваў Вітольд Ашурак<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/103551|title=Сьмерць палітычнага зьняволенага Вітольда Ашурка|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. У 2022-м годзе акцыі салідарнасці прайшлі ў гарадах Грузіі, Польшчы, Літвы, Украіны і іншых краінах, а таксама ў некаторых гарадах Беларусі. Са словамі падтрымкі палітвязням і іх блізкім выступілі еўрапейскія палітыкі і дыпламаты, прадстаўнікі розных амбасад і міжнародных праваабарончых арганізацый<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/107796|title=Акцыі салідарнасці па ўсім свеце: як прайшоў Дзень палітвязня ў Беларусі|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. 2023-ці год таксама адзначаўся вялікай колькасцю акцый у многіх гарадах Еўропы і іншых краін свету<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2023/05/22/dzien-palitvjaznja-u-polshchy/|title=Дзень палітвязня: акцыі беларусаў у Польшчы|first=Марыя|last=Седышова|website=MOST Media|date=2023-05-22|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/dzen-palitvyaznyau-belarusi-da-yakih-merapryemstvau-mozhna-daluchycca/|title=Дзень палітвязняў Беларусі. Да якіх мерапрыемстваў можна далучыцца?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-05-16|access-date=2026-05-14}}</ref>. Агулам беларускія актывісты арганізавалі падзеі ў 50 гарадах 20 розных краін. Акцыі таксама ладзіліся анлайн.<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/111758|title=Акцыі ў падтрымку беларускіх палітвязняў прайшлі па ўсім свеце. Як гэты было|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref> На падзею актыўна адрэагавала і міжнародная супольнасць: Дзяржсакратар ЗША [[Энтані Блінкен]] заклікаў вызваліць усіх беларускіх палітвязняў; больш за 100 нобелеўскіх лаўрэатаў падпісалі ліст у падтрымку лаўрэата Нобелеўскай прэміі міру [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/books/2023/may/21/nobel-winners-demand-release-of-belarusian-peace-laureate-ales-bialiatski|title=Nobel winners demand release of Belarusian peace laureate Ales Bialiatski|first=Sarah|last=Shaffi|website=The Guardian|date=2023-05-21|access-date=2026-05-14}}</ref>; міністр замежных спраў Эстоніі Маркус Цахкна напісаў адкрыты ліст Віктару Бабарыку; прадстаўнікі дыпламатычных карпусоў розных краін далучыліся да акцыі чытання імёнаў палітвязняў у Вільні; заявы ў падтрымку беларускіх палітвязняў выпусцілі МЗС Літвы, Даніі, «хросныя» палітвязняў з Еўрапарламента і міжнародныя праваабарончыя арганізацыі.<ref>{{Cite web|url=https://libereco.org/deutschland/en|title=#WeStandBYyou: Godparenthoods for political prisoners in Belarus|last=Libereco|website=libereco.org|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/111750|title="Свет не забыўся пра палітвязняў Беларусі". Як міжнародная супольнасць выказвае салідарнасць з нагоды Дня палітвязняў|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/belarus-statement-high-representative-josep-borrell-international-day-solidarity-political-prisoners_en|title=Belarus: Statement by High Representative Josep Borrell on the International Day of Solidarity with Political Prisoners {{!}} EEAS|website=www.eeas.europa.eu|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.uk/government/speeches/international-day-of-solidarity-with-belarus-joint-statement-to-the-osce|title=International Day of Solidarity with Belarus: Joint statement to the OSCE|website=GOV.UK|date=2023-11-16|access-date=2026-05-14}}</ref> У 2024 годзе адбылося больш за 30 розных мерапрыемстваў і акцый у розных краінах свету. Яны пачаліся 19 мая і праходзілі некалькі дзён — па 22 мая — у розных гарадах Польшчы, Літвы, Грузіі, Чэхіі, Германіі, Велікабрытаніі, Украіны, Бельгіі, Швецыі і іншых краін<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.radio.bialystok.pl/pogon/index/id/238982|title=Pod znakiem Pogoni / Пад знакам Пагоні {{!}} Akcja solidarności z więźniami politycznymi na Białorusi 22.05.2024|website=Polskie Radio Białystok - Regionalna Rozgłośnia w Białymstoku|access-date=2026-05-14}}</ref>. З заявамі і словамі падтрымкі выступілі многія беларускія НДА ў выгнанні і міжнародныя арганізацыі: моладзевы нацыянальны савет «РАДА» распавёў пра міжнародную адвакацыю ў падтрымку палітвязняў; Беларуская асацыяцыя журналістаў паведаміла, што на 21 мая 2024 года ў зняволенні знаходзіліся 35 прадстаўнікоў медыясферы; Беларускі Хельсінкскі Камітэт звярнуў увагу на 254 палітвязняў, якія знаходзіліся ў асаблівай рызыцы.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://spring96.org/be/news/115310|title=Дзень салідарнасці з беларускімі палітвязнямі. Рэакцыі НДА і грамадскай супольнасці|website=spring96.org|date=22.05.2024}}</ref> У 2025-м годзе ў перыяд з 11 па 26 мая адбылося як мінімум 35 мерапрыемстваў. Найбольшая іх колькасць прайшла 21 мая. У акцыях (пікетах, выставах, сустрэчах, набажэнствах) удзельнічалі беларусы Польшчы, Літвы, Нідэрландаў, Італіі, Эстоніі, Швецыі, Украіны, Грузіі, Германіі, Бельгіі і Велікабрытаніі.<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/dzen-palitvyaznya-2025.html|title=Дзень палітвязняў-2025. Анонс і расклад акцый салідарнасці|website=budzma.org|access-date=2026-05-14}}</ref><gallery> Файл:На акцыю ў Вільні прыйшлі былыя палітвязні Алена Дзядзюля, Аляксандр Бабко і Вольга Дубовік 2023.jpg|На акцыю ў Вільні 2023 прыйшлі былыя палітвязні Алена Дзядзюля, Аляксандр Бабко і Вольга Дубовік Файл:ДП2025.jpg|Дзень палітвязняў 2025 Файл:Акцыя ў Кракаве 2023.jpg|Акцыя ў Кракаве 2023 Файл:Акцыя да Дня палітвязняў-2023 на Time Square.jpg|Акцыя да Дня палітвязняў-2023 на Time Square Файл:Акцыя беларусаў у Стакгольме 2023.jpg|Акцыя беларусаў у Стакгольме 2023 Файл:Чытанне імёнаў палітвязняў у Вільні 2023.jpg|Чытанне імёнаў палітвязняў у Вільні 2023 </gallery> == Падобныя памятныя даты == Падобныя памятныя даты існуюць у розных краінах: * Украіна (12 студзеня) — Дзень украінскага палітвязня, распачаты ў 1975 годзе Вячаславам Чарнавілам;<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nv.ua/ukraine/events/12-yanvarya-den-ukrainskogo-politzaklyuchennogo-kakoy-segodnya-den-istoriya-ukrainy-50134756.html|title=Как в Киеве давали три года за листовку и сколько украинцев сейчас за решеткой в РФ. Что важно знать о Дне украинского политзаключенного|website=NV|access-date=2026-05-17}}</ref> * Аргенціна (24 сакавіка) — Дзень памяці праўды і справядлівасці, прысвечаны ахвярам ваеннай дыктатуры; * Літва і Эстонія (14 чэрвеня) — Дзень жалобы і надзеі, прысвечаны дэпартацыям 1941 года; * Чылі (11 верасня) — Дзень памяці ахвяр дзяржаўнага перавароту 1973 года; * Польшча (13 снежня) — Дзень памяці ахвяр ваеннага становішча 1981 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-14}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Памятныя даты]] mj2egzu2fzlcbnbvhsaekhzt6gthe00 Экуменізм 0 807905 5143303 5142239 2026-05-18T22:41:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5143303 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ecumenism symbol.jpg|міні|Сімвал экуменізму з мемарыяльнай дошкі ў [[Царква Святой Ганны (Аўгсбург)|царкве Святой Ганны]] ў [[Аўгсбург]]у ([[Германія]]). Ён паказвае [[Хрысціянства|хрысціянства]] як лодку ў моры з [[Крыж|крыжам]], які служыць [[Мачта|мачтай]]<ref>{{cite web |title=Logo |url=https://www.oikoumene.org/en/resources/logo |publisher=World Council of Churches |accessdate=6 жніўня 2016 |lang=en}}</ref>.]] '''Экумені́зм''' (ад {{lang-grc|οἰκουμένη}}&nbsp;— «заселены свет, [[Сусвет|сусвет]]»{{sfn|Новиков|1987|с=265}}), таксама вядомы як '''міждэнамінацыяналізм''' — [[Ідэалогія|ідэалогія]] ўсехрысціянскага адзінства, канцэпцыя і прынцып, згодна з якімі [[Хрысціянства|хрысціяне]], якія належаць да розных хрысціянскіх [[Хрысціянская канфесія|канфесій]] і [[Тэалогія|тэалагічных]] традыцый, павінны працаваць разам для развіцця больш цесных адносін паміж сваімі [[Царква (арганізацыя)|цэрквамі]]. '''Экумені́чны рух'''&nbsp;— гэта рух за збліжэнне і аб'яднанне розных хрысціянскіх канфесій, адзін з механізмаў міжхрысціянскіх адносін<ref>{{кніга |загаловак=Новая философская энциклопедия: В 4 тт. |часть=Экуменизм |год=2001 |адказны=Под редакцией В. С. Стёпина |месца=М. |выдавецтва=Мысль |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |title=What are Ecumenical Relations? |url=https://eia.archchicago.org/ecumenical-relations/what-are-ecumenical-relations |publisher=Roman Catholic Archdiocese of Chicago |accessdate=24 верасня 2020 |lang=en}}</ref>. Прыметнік ''экуменічны'' прымяняецца да любой міждэнамінацыйнай ініцыятывы, якая заахвочвае большае супрацоўніцтва паміж хрысціянамі<ref name="Chitando">{{кніга |аўтар=Chitando Ezra, Gunda Masiiwa Ragies, Kügler Joachim |загаловак=Multiplying in the Spirit: African Initiated Churches in Zimbabwe |год=2014 |выдавецтва=University of Bamberg Press |isbn=978-3-86309-254-2 |lang=en}}</ref>. Пераважная роля ў гісторыі развіцця руху належыць [[Пратэстанцтва|пратэстанцкім]] арганізацыям, а само паняцце «экуменізм» было прапанавана ў 1937 годзе тэолагамі [[Прынстанская тэалагічная семінарыя|Прынстанскай тэалагічнай семінарыі]]{{sfn|Смирнов|2005}}. Прыняцце [[Таінства|таінства]] [[Хрышчэнне|хрышчэння]] і [[Вера|вера]] ў [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] разглядаюцца як аснова экуменізму. Прыхільнікі руху часта спасылаюцца на [[Евангелле паводле Яна]] (17:20—23) як на біблейскую аснову імкнення да царкоўнага адзінства, дзе Ісус моліцца, «каб усе былі адно», каб «свет пазнаў» і паверыў у [[Евангелле|евангельскае]] пасланне<ref name="Pizzey2019">{{кніга |аўтар=Pizzey Antonia |загаловак=Receptive Ecumenism and the Renewal of the Ecumenical Movement: The Path of Ecclesial Conversion |год=2019 |выдавецтва=Brill Academic Publishers |старонкі=131 |isbn=978-90-04-39780-4 |lang=en}}</ref><ref name="WCC1997">{{cite web |title=Becoming a Christian: The Ecumenical Implications of Our Common Baptism |url=https://www.oikoumene.org/en/resources/documents/commissions/faith-and-order/ii-worship-and-baptism/becoming-a-christian-the-ecumenical-implications-of-our-common-baptism |publisher=World Council of Churches |accessdate=13 верасня 2020 |lang=en |date=24 студзеня 1997}}</ref>. Хрысціянскі экуменізм звычайна апісваецца ў кантэксце трох найбуйнейшых галін хрысціянства: [[каталіцтва]], [[Праваслаўе|праваслаўя]] і пратэстантызму. Галоўнай арганізацыяй руху з'яўляецца [[Сусветны савет цэркваў]] (ССЦ), утвораны ў 1948 годзе{{sfn|Новиков|1987|с=265}}. == Гісторыя == === Агульныя палажэнні і прычыны ўзнікнення === Экуменічныя тэндэнцыі праяўляліся яшчэ на сярэднявечным хрысціянскім [[Усход|Усходзе]]. Гэтыя з'явы былі ў значнай ступені абумоўлены росквітам [[Культура|культуры]] [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]]<ref>{{артыкул |аўтар=Селезнев Н. Н. |загаловак=«Послание о единстве» багдадского мелькита в составе энциклопедического «Свода» арабоязычного копта XIII века |выданне=Государство, религия, Церковь в России и за рубежом |месца=М. |выдавецтва=РАГС |год=2010 |нумар=3 |старонкі=151—156 |lang=ru}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Селезнев Н. Н. |загаловак=Западносирийский книжник из Арфāда и иерусалимский митрополит Церкви Востока: «Книга общности веры» и её рукописная редакция на каршуни |выданне=Символ 58: Syriaca & Arabica |месца=Париж-Москва |год=2010 |старонкі=34—87 |lang=ru}}</ref>. У перыяд [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] на тэрыторыі [[Германія|Германіі]] атрымалі распаўсюджванне сумесныя цэрквы (сімультанеумы), дзе [[Набажэнства|службы]] праводзілі па чарзе прадстаўнікі розных канфесій. Рэлігійнай талерантнасці спрыяў і прыняты па выніках [[Аўгсбургскі рэлігійны мір|Аўгсбургскага міру]] прынцып «[[Cuius regio, eius religio|чыя ўлада, таго і вера]]» ({{lang-la|cuius regio, eius religio}}). Першапачаткова ідэя экуменізму базіравалася ў асяроддзі пратэстантаў на «[[Тэорыя галін|тэорыі галін]]», сутнасць якой заключаецца ў тым, што хрысціянскія канфесіі з'яўляюцца адзінай [[Царква Хрыстова|Хрыстовай Царквой]], нягледзячы на адрозненні ў [[Дагмат|дагматах]]. Паколькі ўсе вераць у аднаго Хрыста, то маюць агульныя таінствы ([[хрышчэнне]], [[Еўхарыстыя|еўхарыстыю]], [[Святарства|святарства]]), якія не паўтараюцца, а ўзаемна прызнаюцца рознымі галінамі. Таму прыхільнікі экуменізму лічылі карысным працэс збліжэння праз сумесныя [[Малітва|малітвы]] і еўхарыстычныя зносіны{{sfn|Смирнов|2005}}<ref>{{cite web |url=http://www.ortho-hetero.ru/index.php/theology-aecum/1418 |title=Почему православному христианину нельзя быть экуменистом |аўтар=Архим. Серафим (Алексиев), архим. Сергий (Язаджиев) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260316055146/http://www.ortho-hetero.ru/index.php/theology-aecum/1418 |archivedate=16 сакавіка 2026 |lang=ru |access-date=16 мая 2026 |url-status=bot: unknown }}</ref>. У [[Заходняе хрысціянства|заходнім хрысціянстве]] існавала некалькі ізаляваных рухаў, якія папярэднічалі пратэстанцкай Рэфармацыі (напрыклад, [[Катары|катары]] і [[Вальдэнсы|вальдэнсы]]). Сама Рэфармацыя, распачатая [[Марцін Лютэр|Марцінам Лютэрам]] у 1517 годзе, а таксама працы [[Ульрых Цвінглі|Ульрыха Цвінглі]] і [[Жан Кальвін|Жана Кальвіна]], прывяла да расколу ў заходнім хрысціянстве і стварэння асноўных пратэстанцкіх цэркваў ([[Лютэранства|лютэранскай]] і [[Кальвінізм|рэфармацкай]]). [[Радыкальная Рэфармацыя|Радыкальная рэфармацыя]] спарадзіла рухі [[Анабаптызм|анабаптыстаў]], [[Менаніцтва|менанітаў]] і [[Гутэрыты|гутэрытаў]]. [[Англійская Рэфармацыя|Англійская рэфармацыя]] стварыла [[Англіканская супольнасць|Англіканскую супольнасць]], з якой пазней вылучыліся [[Пурытане|пурытане]], [[Баптызм|баптысты]], [[Квакеры|квакеры]] і [[Метадызм|метадысты]]. Пачатак сучаснаму экуменічнаму руху быў пакладзены ў XIX стагоддзі пад уплывам палітычных пераваротаў і [[Секулярызацыя (сацыялогія)|секулярызацыі]] грамадства. У 1795 годзе было створана [[Лонданскае місіянерскае таварыства]] рознымі [[Евангельскія хрысціяне|евангельскімі дэнамінацыямі]]. Гэта развілося з заснаваннем [[Евангельскі альянс|Евангельскага альянсу]] ў 1846 годзе ў [[Лондан]]е 52 евангельскімі дэнамінацыямі. Значны ўклад у рух зрабілі хрысціянскія моладзевыя рухі: [[Хрысціянская асацыяцыя маладых людзей|YMCA]] (1844), YWCA (1855) і [[Сусветная студэнцкая хрысціянская федэрацыя]] (1895). Пераломным момантам стала [[Сусветная місіянерская канферэнцыя (1910)|Сусветная місіянерская канферэнцыя ў Эдынбургу]] ў 1910 годзе, якая заснавала Міжнародны місіянерскі савет (1921). Былі таксама створаны два міжнародныя таварыствы — «Жыццё і дзейнасць» (1925 год, рашэнне пытанняў узаемаадносін хрысціянства з грамадска-палітычнымі з'явамі) і «Вера і парадак» (1927 год, мэтай якога было ўз'яднанне разрозненых дэнамінацый){{sfn|Смирнов|2005}}. [[Файл:Second Vatican Council by Lothar Wolleh 007.jpg|міні|апраў|240px|[[Другі Ватыканскі сабор]].]] Архітэктарам экуменічнага руху XX стагоддзя лічыцца [[Натан Сёдэрблюм]], архіепіскап [[Упсала|Упсалы]] і кіраўнік [[Царква Швецыі|Царквы Швецыі]]. Ён старшынстваваў на Сусветнай канферэнцыі «Жыццё і дзейнасць» у [[Стакгольм]]е ў 1925 годзе і ў 1930 годзе атрымаў [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]] за садзейнічанне хрысціянскаму адзінству<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1930/soderblom-bio.html|title=Nathan Söderblom, Nobel Prize Winner |publisher=www.nobelprize.org|accessdate=1 лютага 2015 |lang=en}}</ref>. У 1948 годзе ў [[Амстэрдам]]е адбылося I Генеральная асамблея, у якой прынялі ўдзел прадстаўнікі 147 цэркваў (351 дэлегат, пераважна з пратэстанцкіх і [[Старажытныя ўсходнія цэрквы|старажытнаўсходніх цэркваў]] з 44 краін)<ref>W.A. Visser't Hooft, ''The Genesis of the World Council of Churches'', w: ''A History of The Ecumenical Movement 1517–1948'', red. R. Rose, S. C. Neill, s. 719.</ref>. Вынікам з'езда стала стварэнне Сусветнага савета цэркваў (ССЦ). У сустрэчы не ўдзельнічалі [[Руская праваслаўная царква]] і [[Каталіцкая царква]]. Пералом адбыўся падчас III Генеральнай асамблеі ССЦ у [[Нью-Дэлі]] ў 1961 годзе, калі да савета далучыліся ўсе праваслаўныя цэрквы Цэнтральнай і Усходняй Еўропы{{sfn|Rawicz|2005|с=244}}. Сёння ССЦ не ставіць мэтай стварэнне «звыш-Царквы», а імкнецца да больш глыбокіх зносін хрысціянскіх супольнасцей, сумеснага вызнання веры і супрацоўніцтва<ref name="eshatologia">{{cite web |url=http://www.eshatologia.org/883-ekumenizm-doklad-arhiereyskomu-soboru-v-1967-g.html |title=Экуменизм (Доклад Архиерейскому Собору в 1967 г.) |аўтар=[[Віталь (Усцінаў)|Мітрапаліт Віталь (Усцінаў)]] |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=http://wcc-coe.org/wcc/who/service-r.html |title=Всемирный Совет Церквей |accessdate=19 сакавіка 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928101747/http://wcc-coe.org/wcc/who/service-r.html |archivedate=28 верасня 2016 |lang=ru}}</ref>. == Тры падыходы да хрысціянскага адзінства == Для некаторых пратэстантаў дастаткова духоўнага адзінства і згоды ў цэнтральных пытаннях вучэння. Паводле лютэранскага тэолага Эдмунда Шлінка, галоўнае ў экуменізме — сканцэнтравацца на Хрысце, а не на асобных царкоўных арганізацыях. Хрысціяне, якія бачаць уваскрослага Хрыста ў жыцці іншых вернікаў, разумеюць, што адзінства Царквы ніколі не гублялася, а толькі было скажона гістарычным вопытам. Для іншай значнай часткі хрысціянскага свету адной з галоўных мэт з'яўляецца прымірэнне розных дэнамінацый шляхам пераадолення гістарычных рознагалоссяў. Пратэстанты часта бачаць дасягненне гэтай мэты ў агульных пагадненнях па цэнтральных пытаннях веры з узаемнай пастырскай адказнасцю паміж цэрквамі. Для католікаў і праваслаўных сапраўднае адзінства хрысціянства разглядаецца ў адпаведнасці з іх сакраментальным разуменнем [[Цела Хрыстова|Цела Хрыстовага]]. Гэтае царкоўнае пытанне цесна звязана з ключавымі тэалагічнымі аспектамі (напрыклад, Еўхарыстыяй і гістарычным епіскапатам) і патрабуе поўнай дагматычнай згоды з пастырскім аўтарытэтам Царквы для таго, каб поўныя зносіны лічыліся сапраўднымі. Працэс збліжэння паміж Каталіцкай і Праваслаўнай цэрквамі часта апісваецца як падзелены на два паслядоўныя этапы: «дыялог любові» і «дыялог ісціны». == Стаўленне хрысціянскіх канфесій да экуменізму == === Каталіцкая царква === На ранніх этапах развіцця экуменічнага руху Каталіцкая царква стаяла на пазіцыі, што адзіны шлях да адзінства — гэта вяртанне ў яе лона. У 1928 годзе папа [[Пій XI]] у [[Энцыкліка|энцыкліцы]] «Mortalium animos» абвясціў, што экуменізм негатыўна ўплывае на веру, паказваючы на памылкі, якія б'юць па дактрыне аб адзінстве Царквы Хрыстовай і вядуць да панхрысціянства<ref>Pius XI, [http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/pius_xi/encykliki/mortalium_animos_06011928.html ''Encyklika „Mortalium animos”''], Fundacja „Opoka”.</ref>{{sfn|Rawicz|2005|с=244}}. Стаўленне Каталіцкай царквы да экуменічнага руху змянілася ў часы пантыфікату [[Ян XXIII|Яна XXIII]] і пасля [[Другі Ватыканскі сабор|Другога Ватыканскага сабору]] (1962—1965). Быў прыняты [[Дэкрэт|дэкрэт]] аб экуменізме «[[Unitatis Redintegratio]]», у якім заяўлялася, што па-за межамі адзінай Каталіцкай царквы існуюць элементы праўды і асвячэння, якія вядуць да адзінства з ёй. Пры гэтым каталіцкі экуменізм не прадугледжвае скасавання міжканфесійных адрозненняў шляхам стварэння кампраміснага веравучэння, паколькі Царква зыходзіць з таго, што «ўся паўната ісціны знаходзіцца ў Каталіцкай царквы»<ref>{{cite web |url=http://www.unavoce.ru/library/dominus_iesus.html |title=Декларация Dominus Iesus |accessdate=28 лютага 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090125001715/http://www.unavoce.ru/library/dominus_iesus.html |archivedate=25 студзеня 2009 |lang=ru}}</ref>. Дыкларацыя «[[Dominus Iesus]]» (2000) падкрэслівае, што Царква Хрыстова «знаходзіцца ў Каталіцкай царквы», якая кіруецца пераемнікам Пятра<ref name="dominus-iesus">Декларация [http://www.unavoce.ru/library/dominus_iesus.html Dominus Iesus] на сайте unavoce.ru</ref>. Дэкрэт «Unitatis Redintegratio» асабліва адзначае блізкасць да каталіцтва праваслаўных цэркваў, якія прызнаюцца сапраўднымі памеснымі цэрквамі з сапраўднымі таінствамі і святарствам. Больш аддаленымі прызнаюцца пратэстанцкія дэнамінацыі. Каталіцкая царква не з'яўляецца членам ССЦ, але прысутнічае там у якасці назіральніка. У 1995 годзе папа [[Ян Павел II]] выдаў энцыкліку «[[Ut unum sint]]» («Каб былі адно»), якая падсумавала дзейнасць Царквы на карысць экуменізму{{sfn|Rawicz|2005|с=245–246}}. === Праваслаўныя цэрквы === Ідэі экуменізму ў праваслаўі абмяркоўваліся яшчэ на [[Ферара-Фларэнційскі сабор|Ферара-Фларэнційскім саборы]] ў 1438—1445 гадах. Нягледзячы на тое, што Руская царква асудзіла [[Уніяцтва|ўнію]], сярод духавенства пад грэчаскімі патрыярхамі ідэя прыналежнасці праваслаўных і католікаў да адзінай Царквы мела распаўсюджванне<ref>{{cite web |url=http://www.holytrinitymission.org/books/english/church_in_captivity_s_runciman.htm |title=The Great Church in Captivity |аўтар=Steven Runciman |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509185431/http://www.holytrinitymission.org/books/english/church_in_captivity_s_runciman.htm |archivedate=9 мая 2021 |lang=en}}</ref>. У студзені 1920 года [[Канстанцінопальскі патрыярхат]] выдаў энцыкліку «Да Хрыстовых цэркваў усяго свету», прапанаваўшы заснаваць «Таварыства цэркваў»<ref>{{cite web |url=http://www.orthedu.ru/ch_hist/20-vek/okr_poslan_1920.htm |title=Окружное послание Вселенского патриархата 1920 г. «Церквам Христа, везде сущим» |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120520094829/http://www.orthedu.ru/ch_hist/20-vek/okr_poslan_1920.htm |archivedate=20 мая 2012 |lang=ru}}</ref>. У 1923 годзе адбыўся [[Усеправаслаўны кангрэс]] у [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]], які прыняў шэраг рашэнняў па збліжэнні (увядзенне новага календара і інш.)<ref>{{cite web |url=http://www.holyrussia.narod.ru/Kongress.html |title=Деяния и Решения «Всеправославного» Конгресса 1923 года в Константинополе |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140311152409/http://www.holyrussia.narod.ru/Kongress.html |archivedate=11 сакавіка 2014 |lang=ru}}</ref>. [[Усеправаслаўная нарада 1948 года|Маскоўскае ўсеправаслаўнае нараданне 1948 года]] першапачаткова пастанавіла адмовіцца ад удзелу ў экуменічным руху<ref>{{cite web |url=http://www.krotov.info/history/20/1940/1948_09.htm |title=Деяния совещания Глав и Представителей автокефальных Православных Церквей в связи с празднованием 500-летия автокефалии РПЦ МП |accessdate=27 ліпеня 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090812142910/http://www.krotov.info/history/20/1940/1948_09.htm |archivedate=12 жніўня 2009 |lang=ru}}</ref>. Аднак у 1961 годзе пад уплывам мітрапаліта [[Нікадзім (Ротаў)|Нікадзіма (Ротава)]] Руская праваслаўная царква ўступіла ў ССЦ. У 1969 годзе Сінод РПЦ нават дазволіў выкладаць [[Прычасце|прычасце]] католікам і прадстаўнікам [[Стараабрадніцтва|старавераў]] у выпадках крайняй духоўнай неабходнасці<ref name="ПС971">{{артыкул |аўтар=Васильева О. Ю. |загаловак=Поместный собор 1971 г.: Вопросы и размышления… |выданне=Альфа и Омега |год=2006 |нумар=1/45 |спасылка=http://krotov.info/history/20/1970/1971vas.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402183231/http://krotov.info/history/20/1970/1971vas.htm |archivedate=2 красавіка 2015 |lang=ru}}</ref>, што выклікала рэзкую крытыку. На [[Архіерэйскі сабор|Архіерэйскім саборы]] РПЦ 2000 года былі прыняты «Асноўныя прынцыпы стаўлення да інаслаўя», дзе было заяўлена пра непрымальнасць пратэстанцкай «тэорыі галін» і «роўнасці дэнамінацый», а сапраўднае адзінства магчыма толькі ў лоне Праваслаўнай царквы. === Пратэстантызм === Пратэстанты ўдзельнічаюць у розных экуменічных групах. Напрыклад, [[Лютэранская сусветная федэрацыя]] вядзе дыялогі з [[Англіканства|англіканамі]], менанітамі, праваслаўнымі, рэфарматарамі і католікамі. У 1999 годзе прадстаўнікі каталікоў і лютэран падпісалі Сумесную дэкларацыю аб дактрыне апраўдання. У 2016 годзе папа [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] прыняў удзел у экуменічным набажэнстве ў [[Швецыя|Швецыі]] з нагоды 500-годдзя Рэфармацыі<ref name="HSPO2016">{{cite web|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/en/bollettino/pubblico/2016/06/01/160601e.html|title=Preparations to commemorate 500 years since the Reformation|date=1 чэрвеня 2016|publisher=Holy See Press Office|language=en|accessdate=22 лютага 2017}}</ref>. [[Порваская супольнасць]] ўстанавіла поўныя зносіны паміж шэрагам еўрапейскіх англіканскіх і лютэранскіх цэркваў. Англіканская царква стаіць на паслядоўна экуменичных пазіцыях і практыкуе «адкрытае прычасце» ({{lang-en|open communion}}) для ўсіх крэшчаных хрысціян, якія прызнаюць [[Тройца|Тройцу]]. [[Адвентысты сёмага дня|Царква адвентыстаў сёмага дня]] падтрымлівае экуменізм як рух да адкрытага дыялогу, але застаецца толькі назіральнікам пры ССЦ<ref>{{кніга |загаловак=Основы социального учения Церкви Христиан Адвентистов Седьмого Дня России |месца=М. |год=2009 |старонкі=240—253 |старонак=288 |isbn=978-5-86847-666-2 |lang=ru}}</ref>. У іх [[Тайная вячэра|Вечары Гасподняй]] можа прыняць удзел любы чалавек, які спавядае Хрыста [[Збавіцель|Збавіцелем]]. [[Файл:Arcada0123.jpg|міні|240px|Увекавечанне знака міру, перададзенага папам [[Павел VI|Паўлам VI]] і патрыярхам Канстанцінопальскім [[Афінагор I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Афінагорам]]. Базіліка Благавешчання ў [[Назарэт|Назарэ]]це.]] == Асноўныя дыялогі == === Каталіцка-праваслаўны дыялог === У 1965 годзе папа Павел VI і патрыярх Канстанцінопальскі Афінагор скасавалі ўзаемныя [[Анафема|анафемы]] 1054 года. З 1980 года праходзяць сустрэчы Змяшанай багаслоўскай праваслаўна-каталіцкай камісіі па дыялогу. У 1993 годзе [[Баламандская дэкларацыя]] асудзіла ўніяцтва і [[Празелітызм|празелітызм]] як метады пошуку адзінства. У 2007 годзе Равенская дэкларацыя прызнала [[Папа Рымскі|епіскапа Рыма]] як «першага сярод роўных» патрыярхаў, хоць гэты дакумент быў аспрэчаны Рускай праваслаўнай царквой<ref>{{cite web |url=https://zenit.org/articles/ravenna-was-breakthrough-in-orthodox-catholic-ties/ |title=Ravenna Was "Breakthrough" in Orthodox-Catholic Ties. Cardinal Kasper Looks Ahead |publisher=Agencja Informacyjna Zenit |date=18 лютага 2008 |accessdate=26 жніўня 2010 |lang=en |url-status=dead }}</ref>. Значнай падзеяй стала сустрэча [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Патрыярха Кірыла]] і Папы Францыска ў [[Гавана|Гаване]] ў 2016 годзе. === Іншыя дыялогі === Каталіцкая царква вядзе афіцыйны тэалагічны дыялог са Старажытнымі ўсходнімі цэрквамі (прыняты дакументы па хрысталогіі і сакрамантах). Таксама ў Польшчы вядзецца дыялог Каталіцкай царквы са [[Каталіцкая царква марыявітаў|Старакаталіцкай царквой марыявітаў]] і [[Польскакаталіцкая царква|Польскакаталіцкай царквой]]. [[Файл:Mk Frère Roger.jpg|міні|апраў|240px|[[Брат Ражэ]] пашыраў ідэю экуменізму, запрашаючы моладзь розных хрысціянскіх канфесій на Еўрапейскія сустрэчы моладзі ([[Будапешт]], 1991/1992).]] == Абшчына Тэзэ == Адной з асоб, якія ў XX стагоддзі садзейнічалі прапагандзе ідэі экуменізму, асабліва сярод моладзі, быў [[Брат Ражэ|брат Ражэ (Шуц)]], заснавальнік экуменічнай [[Тэзэ (абшчына)|Абшчыны Тэзэ]] ў [[Францыя|Францыі]]. Яго бачанне адзінства вынікала з пераканання, што Ісус прыйшоў не дзеля таго, каб стварыць яшчэ адну рэлігію, але каб аб'явіць любоў Бога і прымірыць людзей паміж сабой. Сёння ў абшчыну ўваходзяць браты з каталіцкай, праваслаўнай і розных пратэстанцкіх традыцый<ref>{{кніга |аўтар=Брат Roger, przeor Taizé |загаловак=Niech twoje święto trwa bez końca : zapiski (1969-1974) |адказны=тлум. Adam Szymanowski |выдавецтва=IW "PAX" |месца=Warszawa |год=1982 |isbn=8321103324 |lang=pl}}</ref>. == Сімволіка == [[Файл:Christian Flag.svg|міні|апраў|Хрысціянскі сцяг.]] Сімвал экуменізму з'явіўся яшчэ да стварэння Сусветнага савета цэркваў, але быў уключаны ў яго афіцыйны лагатып. Царква малюецца як лодка на хвалях жыццёвага мора, дзе мачтай служыць крыж. Сімвал лодкі паходзіць з евангельскага апавядання пра пакліканне вучняў Ісусам і супакаенне буры на [[Тыверыядскае возера|Галілейскім моры]]. Экуменічнай сімволікай валодае таксама Хрысціянскі сцяг, які першапачаткова паўстаў у пратэстанцкім асяроддзі і абазначае хрысціянства ў цэлым. Белы колер на ім сімвалізуе мір і чысціню, сіні — неба і веру, а чырвоны крыж — кроў Хрыста. У 1942 годзе Федэральны савет цэркваў ([[ЗША]]) афіцыйна прыняў гэты сцяг як экуменічны сімвал<ref name="CA1909">{{артыкул |загаловак=Christian Flag |выданне=The Christians Advocate |месца=New York |выдавецтва=T. Carlton & J. Porter |год=1909 |том=84 |lang=en}}</ref>. == Крытыка экуменізму == === У Праваслаўнай царкве === Рэзкая крытыка экуменізму гучыць з боку многіх праваслаўных манахаў, іерархаў і свецкіх. Аўтарытэтны цэнтр праваслаўя — гара [[Афон]] — неаднаразова выказваў занепакоенасць экуменічнымі кантактамі, лічачы, што сучасны экуменізм ідзе на кампраміс з ерэтыкамі<ref>{{cite web|title= Memorandum on the Participation of the Orthodox Church in the World Council of Churches|date=18 лютага 2007 |accessdate=1 лістапада 2008 |url= http://www.orthodoxinfo.com/ecumenism/memorandum-on-the-participation-of-the-orthodox-church-in-the-world-council-of-churches.aspx|author= The Theological Committee of the Sacred Community of Mount Athos|publisher= orthodoxinfo.com |lang=en}}</ref>. Радыкальную пазіцыю заняў [[Эсфігмен|манастыр Эсфігмен]] на Афоне, які ў 1972 годзе пад лозунгам «Праваслаўе або смерць!» разарваў адносіны з Канстанцінопальскім патрыярхам з-за яго сустрэч з Папам Рымскім<ref name="tygodnik">[http://tygodnik.onet.pl/1,9551,druk.html P. Maciejewski, ''Prawosławie albo śmierć'']</ref>. [[Руская праваслаўная царква за мяжой]] (РПЦЗ) у 1938 годзе забараніла сваім вернікам удзельнічаць у экуменічным руху, а ў [[1983]] годзе пад кіраўніцтвам мітрапаліта [[Філарэт (Вазнясенскі)|Філарэта (Вазнясенскага)]] абвясціла анафему экуменізму<ref>{{cite web |url=http://www.ortho-hetero.ru/index.php/doc-aecum/1071 |title=Анафема на экуменизм Архиерейского собора РПЦЗ 1983 года |accessdate=20 сакавіка 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308072857/http://ortho-hetero.ru/index.php/doc-aecum/1071 |archivedate=8 сакавіка 2016 |lang=ru}}</ref>: {{Цытата|Тым... хто абараняе іх новую ерась экуменізму, пад маркай братняй любові і аб'яднання падзеленых хрысціян — анафема. {{арыгінальны тэкст|ru|защищают их новую ересь экуменизма, под предлогом братской любви и объединения разделённых христиан — анафема}} }} Анафема экуменізму была абвешчана і [[Руская праваслаўная стараабрадніцкая царква|Рускай праваслаўнай стараабрадніцкай царквой]] у 2007 годзе. Шэраг Ісцінна-праваслаўных і [[Старастыльныя цэрквы|старастыльных цэркваў]] адкалоліся ад сусветнага праваслаўя менавіта з-за ўдзелу апошняга ў экуменічным дыялогу. Вядомы архіепіскап [[Аверкій (Таўшаў)]] і многія сучасныя святыя, напрыклад, [[Паісій Святагорац]] і [[Яфрэм Катунацкі]], таксама рэзка асуджалі экуменізм<ref name="taushev_sovremennost">{{кніга |аўтар=Архиеп. Аверкий (Таушев) |загаловак=Современность в свете Слова Божия |месца=М |выдавецтва=Институт русской цивилизации |год=2012 |lang=ru}}</ref>. === У Каталіцкай царкве === [[Каталікі-традыцыяналісты|Традыцыяналістычныя каталіцкія групы]], напрыклад, [[Святарскае брацтва Святога Пія X]], адпрэчваюць сучасны экуменізм, абапіраючыся на дасаборнае вучэнне (у прыватнасці, на энцыкліку «Mortalium animos» і строгае разуменне дагмату «Па-за Царквой няма выратавання»). З іншага боку, ліберальныя каталіцкія тэолагі, такія як швейцарац [[Ганс Кюнг]], крытыкавалі іерархію Царквы (у тым ліку [[Бенедыкт XVI|Бенедыкта XVI]]) за недастатковы экуменізм і нежаданне прызнаваць пратэстанцкія супольнасці і іх [[Сакрамент|сакраманты]] нароўні з каталіцкімі<ref>{{cite web |url=http://tygodnik.onet.pl/32,0,45563,kryzys_w_kosciele,artykul.html |title=Kryzys w Kościele |accessdate=25 жніўня 2010 |publisher=Tygodnik Powszechny |date=27 красавіка 2010 |lang=pl}}</ref>. Гэтую крытыку аспрэчваў каталіцкі публіцыст [[Джордж Вейгель]]. === Сярод пратэстантаў і іншых плыняў === Кансерватыўныя лютэране, напрыклад, [[Лютэранская царква — Місурыйскі сінод]], катэгарычна супраць экуменічнай малітвы з іншымі канфесіямі; у гісторыі былі выпадкі адхілення пастараў за ўдзел у міжрэлігійных чуваннях. Кансерватыўныя кальвіністы і евангелісты таксама часта крытыкуюць экуменізм за размыванне тэалагічных адрозненняў дзеля адзінства. Прадстаўнікі кансерватыўнага метадызм, напрыклад, [[Евангельская ўэсліянская царква]], перасцерагаюць ад супрацоўніцтва з дэнамінацыямі, якія скажаюць вучэнне. [[Сведкі Іеговы]] цалкам адмаўляюцца ад удзелу ў экуменічным руху, лічачы, што іншыя канфесіі былі зведзены [[Сатана|Сатаной]], і атаясамліваюць усе іншыя рэлігіі з «[[Вавілонская блудніца|блудніцай Вавілонам Вялікім]]» з [[Адкрыццё Яна Багаслова|кнігі Адкрыцця]]<ref>{{cite web |url=https://www.jw.org/pl/%C5%9Bwiadkowie-jehowy/faq/wspolpraca-miedzywyznaniowa/ |title=Czy Świadkowie Jehowy nawiązują współpracę międzywyznaniową? |аўтар=Watchtower |publisher=jw.org |accessdate=7 снежня 2019 |lang=pl}}</ref>. == Асноўныя экуменічныя арганізацыі == * [[Сусветны савет цэркваў]] * [[Блізкаўсходні савет цэркваў]] * [[Сусветны альянс рэфармацкіх цэркваў]] * [[Сусветная лютэранская федэрацыя]] * [[Сусветны метадысцкі савет]] * [[Сусветны саюз баптыстаў]] * [[Сусветная студэнцкая хрысціянская федэрацыя]] * [[Канферэнцыя еўрапейскіх цэркваў]] * [[Парламент сусветных рэлігій]] * [[Тэзэ (абшчына)|Абшчына Тэзэ]] * [[Факаляры]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Карманный словарь атеиста |часть=Экуменическое движение |адказны=Ю. А. Бахныкин, М. С. Беленький, А. В. Белов и др.; Под. ред. М. П. Новикова |выданне=7-е изд |месца=М. |выдавецтва=Политиздат |год=1987 |старонкі=265—266 |старонак=271 |ref=Новиков}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=Смирнов М. Ю. |часть=Экуменизм |загаловак=Реформация и протестантизм: Словарь |месца=СПб. |выдавецтва=Изд-во С.-Петерб. ун-та |год=2005 |старонак=197 |ref=Смирнов}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=Edward Ozorowski |загаловак=Słownik podstawowych pojęć teologicznych |год=2007 |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego |isbn=978-83-7072-443-6 |ref=Ozorowski}} {{ref-pl}} * {{кніга |загаловак=Religie świata. Encyklopedia |адказны=redaktor Juliusz Rawicz |месца=Kraków, Madryt |выдавецтва=Mediasat |год=2005 |isbn=83-89651-96-3 |ref=Rawicz}} {{ref-pl}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=A History of the Ecumenical Movement, 1517-1948. Vol I: 1517-1948 |адказны=edited by Ruth Rouse and Stephen Charles Neill |месца=Geneva |выдавецтва=WCC Publications |год=1993 |старонак=868 |isbn=978-2825408711 |ref=Rouse}} {{ref-en}} * {{артыкул|аўтар=Шишков Андрей|загаловак=Два экуменизма: консервативные христианские альянсы как новая форма экуменического взаимодействия|заглавие=|выданне=Государство, религия, церковь в России и за рубежом|год=2017|нумар=1 (35)|старонкі=269—300|ref=Шишков}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=Kasper Walter |загаловак=Harvesting the Fruits: Aspects of Christian Faith in Ecumenical Dialogue |месца=New York |выдавецтва=Continuum |год=2009 |ref=Kasper}} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Экклезіялогія]] [[Катэгорыя:Хрысціянскі экуменізм]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія тэалагічныя рухі]] [[Катэгорыя:Рэлігійны плюралізм]] df9i77rx844h886yp50hbj45384mmtz Станіслаў Цывінскі 0 807917 5143334 5143021 2026-05-19T05:54:01Z Aliaksei Lastouski 75892 5143334 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Stanisław Cywiński }}'''Станіслаў Цывінскі''' (29 жніўня 1887, [[Магілёў]] — [[30 сакавіка]] [[1941]], [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраў]]) — польскі гісторык літаратуры, доктар філасофіі, дацэнт [[Віленскі ўніверсітэт|Універсітэта Стэфана Баторыя]], журналіст і рэдактар віленскага [[Польская нацыянал-дэмакратыя|нацыянал-дэмакратычнага]] выдання «[[Dziennik Wileński]]». Знаўца творчасці [[Цыпрыян Каміль Норвід|Цыпрыяна Каміля Норвіда]].<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2116896.pdf|аўтар=Buś, Marek|загаловак=Uczeń i znawca. Stanisław Cywiński wobec Norwida|год=1995|выданне=Studia Norwidiana|том=12/13|старонкі=91-136}}</ref><ref>''Górski Konrad''. Stanisław Cywiński, ''Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej, 1946,'' 36/1-2, 90-95.</ref> == Біяграфія == Сын лекара Мар’яна і Юліі, народжанай Гінтаўт. У 1906 годзе скончыў магілёўскую гімназію. У 1910 годзе скончыў філасофскі факультэт [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]]. Там ён патрапіў пад уплыў ідэй [[Вінцэнт Лютаслаўскі|Вінцэнта Лютаслаўскага]], далучыўся да арганізацыі «Элеўсін» і стаў адным з піянераў польскага харцэрскага (скаўцкага) руху. Па сканчэнні ўніверсітэта працаваў настаўнікам польскай мовы ў віленскіх школах. З 1914 года працаваў дырэктарам Першай польскай гімназіі ў Вільні. [[Чэслаў Мілаш]] пазней згадваў:<blockquote>З паэзіяй Норвіда мяне пазнаёміў яшчэ ў віленскай гімназіі адзін з найвядомейшых даследчыкаў паэзіі Норвіда, паважаны эндэк старой школы Станіслаў Цывінскі. Праўда, мы смяяліся з яго, бо ён плакаў падчас дэкламацыі. Але павалока юнацкіх кпінаў і смеху часта хавае ганебную адчувальнасць. Я ўдзячны яму за тое, што ён так адкрыта прызнаўся ў сваёй любові.<ref>''Cz. Miłosz.'' Norwid. «Kultura» (Paryz˙) 1952 nr 12 s. 38-40.</ref></blockquote> У сакавіку 1924 года ён падаў заяву дэкану факультэта гуманітарных навук Універсітэта Стэфана Баторыя з просьбай аб дапушчэнні да доктарскага экзамену па філасофіі на аснове крытычнага аналізу выбранай паэзіі Цыпрыяна Каміля Норвіда. Адным з рэцэнзентаў быў прафесар [[Станіслаў Пігань]]. Арыгінальнасць і інавацыйны характар ​​доктарскай дысертацыі Цывінскага абумовілі яе высокую адзнаку. У 1928 годзе ён абараніў хабілітацыю на аснове дысертацыі пра «Самуэля Збароўскага» [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]] пад назвай «Таямніца Быцця пра Польшчу». З 1930/31 навучальнага года Станіслаў Цывінскі працаваў выкладчыкам польскай літаратуры XIX і XX стагоддзяў. Быў сябрам [[Віленскае таварыства сяброў навук|Таварыства сяброў навук у Вільні]]. === Канфлікт з Тувімам === Даволі гучны канфлікт з [[Юліян Тувім|Юліянам Тувімам]] адлюстраваўся ў вершы, у якім Тувім заклікае шматлікіх суайчыннікаў «''пацалаваць яму сраку»'' асабіста накіраванымі радкамі: ''«Item profesor Cy…'' ''wileński»'', дзе імя Цывінскага (даволі відавочнае для яго сучаснікаў) згадваецца амаль непасрэдна. Пасля таго, як Тувім атрымаў Лодзьскую літаратурную прэмію ў 1928 годзе, Цывінскі ў тэксце «''Занадта…'' ''лаўрэат»'' прыпісаў Юліяну Тувіму, магчыма, па палітычных і ксенафобскіх прычынах, нянавісць да [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і ''[[Пан Тадэвуш|«Пана Тадэвуша]]»''. Тувім доўга чакаў і толькі ў 1936 годзе ў «''Wiadomości Literackie''» (№ 13) апублікаваў палемічны тэкст пад назвай ''«''Слова пра пана Станіслава Цывінскага''».'' === Судовая справа пра абразу гонара Пілсудскага === На пачатку 1938 года апублікаваў у «Дзённіку Віленскім» рэцэнзію на кнігу [[Мельхіёр Ваньковіч (1892)|Мельхіёра Ваньковіча]] пра Цэнтральны прамысловы рэгіён (''C.O.P.)'', у якой напісаў, што Ваньковіч «абвяргае словы нейкага блазна, які казаў пра Польшчу, што яна падобная да абаранка: варта толькі тое, што па краях, а сярэдзіна пустая», пазначаючы месца ў кнізе, дзе Ваньковіч спасылаўся на выказванне [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. Праз два тыдні пасля публікацыі ананімны аўтар (Ваньковіч атаясамлівае яго з Баляславам Сроцкім) напісаў у органе Саюза за аднаўленне Рэспублікі «[[Naród i Państwo|Нацыя і дзяржава]]», што словы пра абаранак належаць маршалу Пілсудскаму, і асудзіў Цывінскага.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://wielkahistoria.pl/sprawa-stanislawa-cywinskiego-za-jedno-zle-slowo-o-pilsudskim-zostal-skatowany-i-postawiony-przed-sadem/|title=Ośmielił się obrazić Józefa Piłsudskiego. Za to jedno słowo skatowano go, aresztowano i skazano na najwyższą możliwą karę|first=Rafał|last=Kuzak|website=WielkaHistoria|date=2021-05-11|access-date=2026-05-16}}</ref> Выданне было дастаўлена вайсковаму інспектару ў Вільні, генералу Стэфану Дуб-Бярнацкаму, які загадаў падначаленым афіцэрам гарнізона абараніць гонар маршалка. Ён таксама запатрабаваў, каб кіраўнік губернскага ўпраўлення па наглядзе за цэнзурай Мар’ян Ясінскі пасадзіў Цывінскага ў турму ў [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|Бярозе Картускай]] і закрыў газету. Дуб-Бярнацкі загадаў збіць Цывінскага, рэдактара газеты Аляксандра Звяжынскага і яго намесніка Зыгмунта Федаровіча. Групы афіцэраў у форме з узнагародамі, узброеныя пісталетамі і шаблямі, чакалі іх каля дамоў. Цывінскага жорстка збілі ў яго кватэры, на вачах у жонкі і дачкі-падлетка. Паколькі двух іншых журналістаў у кватэрах не было, афіцэры пайшлі ў рэдакцыю «Дзённіка». Звяржынскі і Федаровіч, а таксама супрацоўніца рэдакцыі Зоф’я Коўнацкая, вартаўнік і студэнт, які знаходзіўся ў офісе ў якасці заяўніка, таксама былі збітыя. Цывінскі, які прыйшоў у офіс з намерам падаць артыкул пра збіццё, таксама быў збіты. Рэктар Універсітэта Стэфана Баторыя Аляксандр Вайціцкі, адхіліў Цывінскага ад выканання выкладчыцкіх абавязкаў і перадаў яго справу на разгляд дысцыплінарнай камісіі. Студэнты спрабавалі абараніць выкладчыка. У лісце ад 16 лютага Арганізацыя польскай акадэмічнай моладзі запатрабавала, «каб вінаватыя ў нападзе былі выяўлены і прыцягнуты да адказнасці»; і ў знак пратэсту абвясціла аднадзённы страйк пратэсту. Каб прадухіліць непажаданую канфрантацыю паміж студэнтамі і вайскоўцамі, рэктар дазволіў склікаць канферэнцыю акадэмічнай супольнасці. 19 лютага на пасяджэнні праўлення Асацыяцыі брацкай дапамогі польскай моладзі была выказана падтрымка студэнтам, якія страйкавалі. Прафесар [[Станіслаў Касцялкоўскі]] ў лісце да дэкана гуманітарнага факультэта ўніверсітэта, прафесара [[Станіслаў Заянчкоўскі|Станіслава Заянчкоўскага]], абараняў Цывінскага, заявіўшы, што Сенат не разгледзеў належным чынам справу дацэнта, тым самым праігнараваўшы сур’ёзнасць фізічнага нападу на навукоўца, здзейсненага вайскоўцамі.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.tu-kultura.pl/portrety/stanislaw-cywinski-literaturoznawca-i-filozof/|title=Stanisław Cywiński – norwidolog i filozof – TU-KULTURA|access-date=2026-05-16}}</ref> 9 красавіка 1938 года Цывінскі разам з рэдактарам Звярхоўскім, які знаходзіўся пад закладам, быў дастаўлены ў Варшаўскі акруговы суд па абвінавачванні ў абразе польскай нацыі. На судзе над доктарам Цывінскім выступілі прафесары Станіслаў Касцялкоўскі, Станіслаў Пігань і [[Марыян Здзяхоўскі]]. Сведкі рабілі ўсё магчымае, каб падкрэсліць уклад абвінавачанага ў гуманітарную супольнасць Вільні, яго навуковыя дасягненні і поспехі ў выкладанні, а таксама яго ўклад у аднаўленне польскай адукацыі. Суд прыгаварыў Цывінскага да максімальна магчымага пакарання — трох гадоў пазбаўлення волі. Пазней Вярхоўны суд скараціў пакаранне ў два разы, і Цывінскі правёў у турме ў агульнай складанасці 5 месяцаў. Адначасова вайскоўцы, адказныя за збіццё Цывінскага і іншых, так і не былі прыцягнуты да адказнасці; пад ціскам уладаў суддзя, які старшынстваваў на працэсе, палічыў збіццё справай іншай юрысдыкцыі, а Генеральны інспектар Узброеных Сіл [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдвард Сміглы-Рыдз]] афіцыйна забараніў разгляд гэтай справы. У сувязі з гэтай справай падчас судовага разбору [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сейм]] паспешліва прыняў крымінальны закон аб абароне імя Я. Пілсудскага, які прадугледжваў пакаранне да 5 гадоў пазбаўлення волі. Урад прадставіў законапраект у Сейм 15 сакавіка, Юрыдычны камітэт Сената аднагалосна прыняў яго 17 сакавіка, а Сенат — 23 сакавіка. 7 красавіка прэзідэнт Ігнацы Мосціцкі падпісаў закон, і ён быў апублікаваны ў «Дзенніку законаў» 13 красавіка 1938 года. Нягледзячы на ціск, Дуб-Бярнацкі не змог судзіць Цывінскага паводле закона, які ўступіў у сілу толькі пасля пачатку судовага разбору. Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|ўварвання савецкіх войскаў у Польшчу]] і акупацыі [[Вільня|Вільні]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] у кастрычніку 1939 года быў арыштаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] (разам з 350 прадстаўнікамі польскай эліты Вільні) і дэпартаваны ў [[ГУЛАГ|працоўны лагер]] у комплексе Вятлаг — у [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраўскай]] вобласці, дзе і памёр. === Спасылкі === [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Журналісты Польшчы]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Кіраве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Польская нацыянал-дэмакратыя]] i7jznudxn2h6mul8g2u21pofrpifehd Тэран Эджэртан 0 807935 5143343 5142657 2026-05-19T06:59:20Z Feeleman 163471 5143343 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Эджэртан}} {{Кінематаграфіст}} '''Тэран Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Taron Egerton''; нар. [[10 лістапада|10]] [[Лістапад (месяц)|лістапада]] [[1989]], [[Бэркенхэд]], [[Англія]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/taron_egerton|title=Taron Egerton Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-05-17}}</ref> — [[Уэльс|валійскі]] [[акцёр]] англійскага паходжання<ref name=":0" />. Пасля заканчэння [[Каралеўская Акадэмія драматычнага мастацтва|Каралеўскай Акадэміі драматычнага мастацтва]] выступаў у тэатральных пастаноўках, перш чым атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы галоўнай ролі маладога шпіёна ў [[Камедыя|камедыйных]] [[Баявік (кінажанр)|баевіках]] «[[Kingsman: Сакрэтная служба]]» (2014) і «[[Kingsman: Залатое кола]]» (2017)<ref name=":0" />. Таксама Эджэртан займаецца агучваннем і ўдзельнічаў у [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных]] праектах, у тым ліку ў [[Спявай (франшыза)|франшызе «Спявай»]] (з 2016 года) і серыяле «{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}}» (2019)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся 10 лістапада 1989 года ў горадзе Бэркенхэд<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-50646375|title=Rocketman star Taron Egerton credits Wales with love of singing|website=www.bbc.com|date=2019-12-04|access-date=2026-05-17}}</ref>. Яго маці працавала ў сацыяльных службах, а бацька кіраваў невялікай гасцініцай побач з [[Ліверпул]]ам; абодва паходзяць з гэтага рэгіёна<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2016/mar/31/taron-egerton-eddie-eagle-kingsman-secret-service-interview|title=Taron Egerton: ‘A part of everyone wants to be Leonardo DiCaprio’|first=Henry|last=Barnes|website=The Guardian|date=2016-03-31|access-date=2026-05-17}}</ref>. У акцёра ёсць дзве малодшыя зводныя сёстры<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/rocketman-takes-taron-egertons-transformation-elton-john-1207544/|title=‘Rocketman’ Takes Flight: Inside Taron Egerton’s Transformation Into Elton John (and, He Hopes, a Major Star)|first=Tatiana|last=Siegel|website=The Hollywood Reporter|date=2019-05-06|access-date=2026-05-17}}</ref>. Нягледзячы на тое, што Тэран нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]] і мае англійскія карані, ён лічыць сябе валійцам «да мозга касцей» і свабодна валодае як валійскай, так і англійскай мовамі<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|title=Mr Taron Egerton|date=2015-01-13|publisher=MR PORTER|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162321/https://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|archive-date=2019-03-06|access-date=2026-05-26|url-status=live|last1=Elvidge|first1=Chris}}</ref><ref name="America">{{cite web|lang=en|url=https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|title=10 Things You Never Knew About Taron Egerton|date=8 January 2020|publisher=[[BBC America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025192458/https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|archive-date=2020-10-25|access-date=2026-05-26|url-status=live}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014 |{{Не перакладзена 5|Успаміны пра будучыню (фільм, 2014)|Успаміны пра будучыню|4=Testament of Youth (film)}} |- | rowspan="2" |2015 |[[Kingsman: Сакрэтная служба]] |- |{{Не перакладзена 5|Легенда (фільм, 2015)|Легенда|4=Legend (2015 film)}} |- | rowspan="2" |2016 |{{Не перакладзена 5|Эдзі «Арол» (фільм)|Эдзі «Арол»|4=Eddie the Eagle (film)}} |- |[[Спявай]] |- |2017 |[[Kingsman: Залатое кола]] |- | rowspan="2" |2018 |{{Не перакладзена 5|Клуб мільярдэраў (фільм, 2018)|Клуб мільярдэраў|4=Billionaire Boys Club (2018 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Робін Гуд (фільм, 2018)|Робін Гуд|4=Robin Hood (2018 film)}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Рокетмэн (фільм, 2019)|Рокетмэн|4=Rocketman (film)}} |- |2021 |[[Спявай 2]] |- |2023 |{{Не перакладзена 5|Тэтрыс (фільм, 2023)|Тэтрыс||Tetris (film)}} |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Ручная паклажа (фільм)|Ручная паклажа|4=Carry-On}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Яна едзе побач|4=She Rides Shotgun}} |- |2026 |{{Не перакладзена 5|Вяршыня (фільм, 2026)|Вяршыня|4=Apex (2026 film)}} |- |2027 |{{Не перакладзена 5|Усе хочуць трахнуць мяне|4=Everybody Wants to Fuck Me}} |- |TBA |{{Не перакладзена 5|Таракан (фільм)|Таракан|4=Kockroach (film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Льюіс (тэлесерыял)|Льюіс|4=Lewis (TV series)}} |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2014)|Дым|4=The Smoke (TV series)}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Маленькія жыхары пагоркаў (тэлесерыял, 2018)|Маленькія жыхары пагоркаў|4=Watership Down (2018 TV series)}} |- | 2019 |{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}} |- | 2019-2020 | {{Не перакладзена 5|Даліна Мумі-троляў (тэлесерыял)|Даліна Мумі-троляў|4=Moominvalley (TV series)}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Чорная птушка (міні-серыял)|Чорная птушка|4=Black Bird (miniseries)}} |- | 2025 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2025)|Дым|4=Smoke (TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|taron_egerton|Тэран Эджэртан}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Эджэртан Тэран}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Англіі]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] kwyv3cnwfmy4m6ewxdyf5c76c5b6ehu 5143344 5143343 2026-05-19T07:00:19Z Feeleman 163471 5143344 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Эджэртан}} {{Кінематаграфіст|Гады актыўнасці=2012 — наш час}} '''Тэран Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Taron Egerton''; нар. [[10 лістапада|10]] [[Лістапад (месяц)|лістапада]] [[1989]], [[Бэркенхэд]], [[Англія]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/taron_egerton|title=Taron Egerton Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-05-17}}</ref> — [[Уэльс|валійскі]] [[акцёр]] англійскага паходжання<ref name=":0" />. Пасля заканчэння [[Каралеўская Акадэмія драматычнага мастацтва|Каралеўскай Акадэміі драматычнага мастацтва]] выступаў у тэатральных пастаноўках, перш чым атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы галоўнай ролі маладога шпіёна ў [[Камедыя|камедыйных]] [[Баявік (кінажанр)|баевіках]] «[[Kingsman: Сакрэтная служба]]» (2014) і «[[Kingsman: Залатое кола]]» (2017)<ref name=":0" />. Таксама Эджэртан займаецца агучваннем і ўдзельнічаў у [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных]] праектах, у тым ліку ў [[Спявай (франшыза)|франшызе «Спявай»]] (з 2016 года) і серыяле «{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}}» (2019)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся 10 лістапада 1989 года ў горадзе Бэркенхэд<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-50646375|title=Rocketman star Taron Egerton credits Wales with love of singing|website=www.bbc.com|date=2019-12-04|access-date=2026-05-17}}</ref>. Яго маці працавала ў сацыяльных службах, а бацька кіраваў невялікай гасцініцай побач з [[Ліверпул]]ам; абодва паходзяць з гэтага рэгіёна<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2016/mar/31/taron-egerton-eddie-eagle-kingsman-secret-service-interview|title=Taron Egerton: ‘A part of everyone wants to be Leonardo DiCaprio’|first=Henry|last=Barnes|website=The Guardian|date=2016-03-31|access-date=2026-05-17}}</ref>. У акцёра ёсць дзве малодшыя зводныя сёстры<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/rocketman-takes-taron-egertons-transformation-elton-john-1207544/|title=‘Rocketman’ Takes Flight: Inside Taron Egerton’s Transformation Into Elton John (and, He Hopes, a Major Star)|first=Tatiana|last=Siegel|website=The Hollywood Reporter|date=2019-05-06|access-date=2026-05-17}}</ref>. Нягледзячы на тое, што Тэран нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]] і мае англійскія карані, ён лічыць сябе валійцам «да мозга касцей» і свабодна валодае як валійскай, так і англійскай мовамі<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|title=Mr Taron Egerton|date=2015-01-13|publisher=MR PORTER|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162321/https://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|archive-date=2019-03-06|access-date=2026-05-26|url-status=live|last1=Elvidge|first1=Chris}}</ref><ref name="America">{{cite web|lang=en|url=https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|title=10 Things You Never Knew About Taron Egerton|date=8 January 2020|publisher=[[BBC America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025192458/https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|archive-date=2020-10-25|access-date=2026-05-26|url-status=live}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014 |{{Не перакладзена 5|Успаміны пра будучыню (фільм, 2014)|Успаміны пра будучыню|4=Testament of Youth (film)}} |- | rowspan="2" |2015 |[[Kingsman: Сакрэтная служба]] |- |{{Не перакладзена 5|Легенда (фільм, 2015)|Легенда|4=Legend (2015 film)}} |- | rowspan="2" |2016 |{{Не перакладзена 5|Эдзі «Арол» (фільм)|Эдзі «Арол»|4=Eddie the Eagle (film)}} |- |[[Спявай]] |- |2017 |[[Kingsman: Залатое кола]] |- | rowspan="2" |2018 |{{Не перакладзена 5|Клуб мільярдэраў (фільм, 2018)|Клуб мільярдэраў|4=Billionaire Boys Club (2018 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Робін Гуд (фільм, 2018)|Робін Гуд|4=Robin Hood (2018 film)}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Рокетмэн (фільм, 2019)|Рокетмэн|4=Rocketman (film)}} |- |2021 |[[Спявай 2]] |- |2023 |{{Не перакладзена 5|Тэтрыс (фільм, 2023)|Тэтрыс||Tetris (film)}} |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Ручная паклажа (фільм)|Ручная паклажа|4=Carry-On}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Яна едзе побач|4=She Rides Shotgun}} |- |2026 |{{Не перакладзена 5|Вяршыня (фільм, 2026)|Вяршыня|4=Apex (2026 film)}} |- |2027 |{{Не перакладзена 5|Усе хочуць трахнуць мяне|4=Everybody Wants to Fuck Me}} |- |TBA |{{Не перакладзена 5|Таракан (фільм)|Таракан|4=Kockroach (film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Льюіс (тэлесерыял)|Льюіс|4=Lewis (TV series)}} |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2014)|Дым|4=The Smoke (TV series)}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Маленькія жыхары пагоркаў (тэлесерыял, 2018)|Маленькія жыхары пагоркаў|4=Watership Down (2018 TV series)}} |- | 2019 |{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}} |- | 2019-2020 | {{Не перакладзена 5|Даліна Мумі-троляў (тэлесерыял)|Даліна Мумі-троляў|4=Moominvalley (TV series)}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Чорная птушка (міні-серыял)|Чорная птушка|4=Black Bird (miniseries)}} |- | 2025 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2025)|Дым|4=Smoke (TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|taron_egerton|Тэран Эджэртан}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Эджэртан Тэран}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Англіі]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] tfxys9j9xpp0dwpo55e7f6hlmdjo19g Эджэртан 0 807936 5143374 5142616 2026-05-19T08:53:43Z Feeleman 163471 /* Прозвішча */ афармленне 5143374 wikitext text/x-wiki '''Э́джэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Edgerton, Egerton'') — англійскае прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Тэран Эджэртан]] (нар. 1989) — брытанскі акцёр і спявак. * [[Сідні Эджэртан]] (1818—1900) — амерыканскі юрыст і палітык. * [[Гаральд Эджэртан]] (1903–1990) — амерыканскі інжынер і вынаходнік. * [[Джоэл Эджэртан]] (нар. 1974) — аўстралійскі акцёр і кінарэжысёр. == Тапонім == === Вялікабрытанія === * [[Эджэртан (Англія)]] === ЗША === * [[Эджэртан (Ваёмінг)]] * [[Эджэртан (Вісконсін)]] * [[Эджэртан (Індыяна)]] * [[Эджэртан (Канзас)]] * [[Эджэртан (Мінесота)]] * [[Эджэртан (Місуры)]] * [[Эджэртан (Агаё)]] {{спіс цёзак2}}{{неадназначнасць}} pmio2smv6jyfrmwmrfbf5r8zkveze09 Рэспубліка Косава (1991—2000) 0 807937 5143060 5142713 2026-05-18T13:33:54Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Рэспубліка Косава (1991—1999)]] у [[Рэспубліка Косава (1991—2000)]] 5142713 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава}} '''Рэспубліка Косава''' ({{lang-sq|Republika e Kosovës}}), часам '''першая Рэспубліка Косава''' ({{lang-sq|Republika e Parë e Kosovës}}) — [[самаабвешчаная дзяржава]], утвораная [[19 кастрычніка]] [[1991]] года сходам этнічных албанскіх палітыкаў [[Аўтаномны край Косава і Метохія|аўтаномнага краю Косава і Метохіі]] па выніках не прызнанага югаслаўскімі ўладамі [[Рэферэндум аб незалежнасці Косава (1991)|рэферэндуму аб незалежнасці]]. Папярэднічала гэтаму тое, што косаўскія албанцы, на фоне крызіснай сітуацыі ў [[Югаславія|Югаславіі]], арганізавалі [[сепаратызм|сепаратысцкі рух]], стварыўшы шэраг паралельных органаў улады ў галіне адукацыі, медыцынскай дапамогі, а таксама падаткаабкладання<ref>Clark, Howard. ''Civil Resistance in Kosovo''. London: Pluto Press, 2000. ISBN 0-7453-1569-0</ref>. Прэзідэнтам дзяржавы стаў [[Ібрагім Рукова]]. Незалежнасць Косава афіцыйна была прызнана толькі [[Албанія|Албаніяй]]<ref>{{Cite web|url=http://www.keshilliministrave.al/index.php?fq=brenda&m=news&lid=7323&gj=gj2|title=Statement of Albanian PM Sali Berisha during the recognition of the Republic of Kosovo, stating that this is based on an 1991 Albanian law, which recognized the Republic of Kosovo|archive-date=2012-04-20|access-date=2016-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120420190957/http://www.keshilliministrave.al/index.php?fq=brenda&m=news&lid=7323&gj=gj2|url-status=live}}</ref>, на неафіцыйным узроўні падтрымліваліся кантакты таксама з [[ЗША]], [[Германія|ФРГ]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніяй]]. Сітуацыя ў рэгіёне ў выніку прывяла да [[Косаўская вайна|вайны]] паміж албанцамі і цэнтральным урадам у [[Белград]]зе. У [[1999]] годзе у канфлікт умяшаліся [[ЗША]] і [[НАТА]], разгарнуўшы [[Вайна НАТА супраць Югаславіі|бамбардзіроўкі Югаславіі]] з мэтай ціску па косаўскім пытанні. Па выніку кампаніі югаслаўскія ўлады падпісалі ваенна-тэхнічнае пагадненне, якое дазваляла міратворцам НАТА ([[KFOR]]) і міжнароднай грамадзянскай місіі ([[UNMIK]]) уехаць у Косава. UNMIK узяла на сябе кіраванне краем. [[31 студзеня]] [[2000]] года ўсе органы ўлады Рэспублікі Косава заявілі аб спыненні сваёй дзейнасці, перадаўшы паўнамоцтвы міжнароднай адміністрацыі<ref>{{Cite web|url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/unsc/2000/en/97366|title=Report of the Secretary-General on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo|lang=en|website=Refworld|access-date=2025-10-19|archive-date=2025-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910133301/https://www.refworld.org/reference/countryrep/unsc/2000/en/97366|url-status=live}}</ref>. У [[2008]] годзе [[Рэспубліка Косава|Косава]] паўторна абвясціла незалежнасць. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Косава]][[Катэгорыя:Югаслаўскія войны]][[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Найноўшага часу]][[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Балканаў]][[Катэгорыя:Колішнія непрызнаныя дзяржавы]] kch4ungwngw1wgmmwdqi7dtr4fig9bs 5143062 5143060 2026-05-18T13:34:17Z DBatura 73587 /* Крыніцы */ 5143062 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава}} '''Рэспубліка Косава''' ({{lang-sq|Republika e Kosovës}}), часам '''першая Рэспубліка Косава''' ({{lang-sq|Republika e Parë e Kosovës}}) — [[самаабвешчаная дзяржава]], утвораная [[19 кастрычніка]] [[1991]] года сходам этнічных албанскіх палітыкаў [[Аўтаномны край Косава і Метохія|аўтаномнага краю Косава і Метохіі]] па выніках не прызнанага югаслаўскімі ўладамі [[Рэферэндум аб незалежнасці Косава (1991)|рэферэндуму аб незалежнасці]]. Папярэднічала гэтаму тое, што косаўскія албанцы, на фоне крызіснай сітуацыі ў [[Югаславія|Югаславіі]], арганізавалі [[сепаратызм|сепаратысцкі рух]], стварыўшы шэраг паралельных органаў улады ў галіне адукацыі, медыцынскай дапамогі, а таксама падаткаабкладання<ref>Clark, Howard. ''Civil Resistance in Kosovo''. London: Pluto Press, 2000. ISBN 0-7453-1569-0</ref>. Прэзідэнтам дзяржавы стаў [[Ібрагім Рукова]]. Незалежнасць Косава афіцыйна была прызнана толькі [[Албанія|Албаніяй]]<ref>{{Cite web|url=http://www.keshilliministrave.al/index.php?fq=brenda&m=news&lid=7323&gj=gj2|title=Statement of Albanian PM Sali Berisha during the recognition of the Republic of Kosovo, stating that this is based on an 1991 Albanian law, which recognized the Republic of Kosovo|archive-date=2012-04-20|access-date=2016-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120420190957/http://www.keshilliministrave.al/index.php?fq=brenda&m=news&lid=7323&gj=gj2|url-status=live}}</ref>, на неафіцыйным узроўні падтрымліваліся кантакты таксама з [[ЗША]], [[Германія|ФРГ]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніяй]]. Сітуацыя ў рэгіёне ў выніку прывяла да [[Косаўская вайна|вайны]] паміж албанцамі і цэнтральным урадам у [[Белград]]зе. У [[1999]] годзе у канфлікт умяшаліся [[ЗША]] і [[НАТА]], разгарнуўшы [[Вайна НАТА супраць Югаславіі|бамбардзіроўкі Югаславіі]] з мэтай ціску па косаўскім пытанні. Па выніку кампаніі югаслаўскія ўлады падпісалі ваенна-тэхнічнае пагадненне, якое дазваляла міратворцам НАТА ([[KFOR]]) і міжнароднай грамадзянскай місіі ([[UNMIK]]) уехаць у Косава. UNMIK узяла на сябе кіраванне краем. [[31 студзеня]] [[2000]] года ўсе органы ўлады Рэспублікі Косава заявілі аб спыненні сваёй дзейнасці, перадаўшы паўнамоцтвы міжнароднай адміністрацыі<ref>{{Cite web|url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/unsc/2000/en/97366|title=Report of the Secretary-General on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo|lang=en|website=Refworld|access-date=2025-10-19|archive-date=2025-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910133301/https://www.refworld.org/reference/countryrep/unsc/2000/en/97366|url-status=live}}</ref>. У [[2008]] годзе [[Рэспубліка Косава|Косава]] паўторна абвясціла незалежнасць. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{Югаслаўскія войны}} [[Катэгорыя:Гісторыя Косава]][[Катэгорыя:Югаслаўскія войны]][[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Найноўшага часу]][[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Балканаў]][[Катэгорыя:Колішнія непрызнаныя дзяржавы]] 0pd8n2yp9xc4r1knjiojdpozqi23spt Рэанімацыйны пакет рэформаў для Беларусі 0 807943 5143364 5142854 2026-05-19T08:27:41Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5143364 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|[[ВП:ЗН|няма значнасці]]}} '''“Рэанімацыйны пакет рэформаў для Беларусі” (скарочана РПР)''' — грамадска-палітычная пляцоўка, якая яднае вядучыя дэмакратычныя партыі, НДА, прафсаюзы і незалежных экспертаў і выконвае функцыі каардынацыйнага цэнтра па распрацоўцы і прасоўванні ключавых рэформаў у Беларусі. У стварэнні РПР удзельнічаюць [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднаная Грамадзянская Партыя]], [[Беларуская партыя «Зялёныя»|Беларуская партыя “Зялёныя”]], [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)]], [[Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў]], [[Партыя БНФ]], [[За Свабоду (рух)|Рух “За Свабоду”]]. == Пра ініцыятыву == РПР — сумесная пляцоўка палітычных арганізацый і незалежных экспертаў, якія аб’ядналіся, каб ініцыяваць станоўчыя змены ў Беларусі. Ініцыятыва з’явілася як рэакцыя дэмакратычнага грамадства на безвынікоўнасць улады ў грамадска-палітычнай, эканамічнай і сацыяльнай сферах. Пакет рэформаў быў распрацаваны экспертамі дэмакратычных палітычных партый, грамадскіх арганізацый і незалежных прафсаюзаў. Яго прэзентавалі ў перыяд [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкай выбарчай кампаніі 2020 года]], змест быў падтрыманы асноўным кандыдатам ад апазіцыі [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланай Ціханоўскай]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30749052.html|title=Ціханоўская апублікавала перадвыбарную праграму. Сярод задач — новыя выбары і вяртаньне да Канстытуцыі 1994 году|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2020-07-27|access-date=2026-05-17}}</ref>. == Мэты і місія == Місія РПР — распрацоўка і прасоўванне зменаў з мэтай вяртання Беларусі на шлях пабудовы незалежнай, дэмакратычнай, прававой, еўрапейскай дзяржавы. Дэкларацыя, якую падпісалі ўдзельнікі, вызначае агульнае бачанне Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://zabelarus.info/deklaracyya|title=ДЭКЛАРАЦЫЯ {{!}} РЭАНІМАЦЫЙНЫ ПАКЕТ РЭФОРМАЎ ДЛЯ БЕЛАРУСІ|website=zabelarus.info|access-date=2026-05-17}}</ref>: • пабудова прававой, дэмакратычнай і сацыяльнай дзяржавы; • умацаванне суверэнітэту і незалежнасці Беларусі; • правядзення сацыяльна-эканамічных пераўтварэнняў і пабудова рынкавай эканомікі; • нацыянальна-культурнага адраджэнне. Эксперты дарожнай мапы “Рэанімацыйны пакет рэформаў для Беларусі” прапануюць план глыбокіх зменаў у найбольш важных галінах дзяржаўнай палітыкі. == Накірункі рэформаў == Пакет рэформаў ахоплівае шырокі спектр напрамкаў: • рэформа органаў дзяржаўнай улады; • рэформа судовай сістэмы; • рэформа партыйнай сістэмы; • рэформа сістэмы працоўных і звязаных з імі адносін; • рэформа энергетычнага сектара; • барацьба з карупцыяй; • рэформа па стварэнні новых рабочых месцаў; • рэформа выбарчага заканадаўства; • рэформа мясцовага самакіравання; • рэформа сістэмы аховы здароўя; • рэформа сектара нацыянальнай бяспекі. == Структура == РПР з’яўляецца адкрытай пляцоўкай для экспертнай супольнасці, партый, прафсаюзаў і НДА. Арганізацыя заклікае ўсіх зацікаўленых далучацца да ініцыятывы, удзельнічаць у абмеркаванні і ініцыяваць новыя тэмы для дыскусіі. == Спасылкі == • [https://zabelarus.info Афіцыйны сайт] {{няма катэгорый|date=2026-05-19}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-19}} hs16m2tj6dkecn1zlxvttcaphwhyavy Салодкая жанчына (фільм) 0 807944 5143071 5142935 2026-05-18T14:12:22Z StarDeg 16311 5143071 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Салодкая жанчына'''» — савецкі мастацкі паўнаметражны каляровы фільм, зняты рэжысёрам Уладзімірам Феціным на кінастудыі «Ленфільм» у 1976 годзе і паводле аднайменнай аповесці Ірыны Велембоўскай. == У ролях == {{дапісаць}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] 6g60pc06490ymo05oklp943zsuvdvos 5143072 5143071 2026-05-18T14:14:44Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5143072 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Салодкая жанчына'''» — савецкі мастацкі паўнаметражны каляровы фільм, зняты рэжысёрам Уладзімірам Феціным на кінастудыі «Ленфільм» у 1976 годзе і паводле аднайменнай аповесці Ірыны Велембоўскай. == У ролях == == Музыка == У фільме гучыць песня «Мы з табой два берагі» на музыку [[Андрэй Эшпай|Андрэя Эшпая]] і словы Рыгора Пажэняна. {{дапісаць}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] rvoyu80sy9sjafvciww2eoixtn2kjr0 5143073 5143072 2026-05-18T14:15:37Z StarDeg 16311 /* Музыка */ 5143073 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Салодкая жанчына'''» — савецкі мастацкі паўнаметражны каляровы фільм, зняты рэжысёрам Уладзімірам Феціным на кінастудыі «Ленфільм» у 1976 годзе і паводле аднайменнай аповесці Ірыны Велембоўскай. == У ролях == == Музыка == У фільме гучыць песня «Мы з табой два берагі» на музыку [[Андрэй Якаўлевіч Эшпай|Андрэя Эшпая]] і словы Рыгора Пажэняна. {{дапісаць}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] i8shjme4y3eo3h1f0l81dd3f2xzvrgo 5143074 5143073 2026-05-18T14:17:31Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5143074 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Салодкая жанчына'''» — савецкі мастацкі паўнаметражны каляровы фільм, зняты рэжысёрам Уладзімірам Феціным на кінастудыі «Ленфільм» у 1976 годзе і паводле аднайменнай аповесці Ірыны Велембоўскай. == У ролях == * [[Наталля Георгіеўна Гундарава|Наталля Гундарава]] — ''Ганна Аляксандраўна Дабрахотава'' * [[Карпінская, Святлана Аляксееўна|Святлана Карпінская]] — ''Лідзія Мікалаеўна Дзядзькіна'' * [[Янкоўскі, Алег Іванавіч|Алег Янкоўскі]] — ''Ціхан Дзмітрыевіч Сакалоў'' * [[Вельямінаў, Пётр Сяргеевіч|Пётр Вельямінаў]] — ''Мікалай Ягоравіч Кушакоў, муж Ганны'' * [[Маркава, Рыма Васільеўна|Рыма Маркава]] — ''маці Ганны Аляксандраўны Дабрахотавай'' * [[Каральчук, Георгій Аляксеевіч|Георгій Каральчук]] — ''Ларык Шубкін'' <small>(агучыў [[Збруеў, Аляксандр Віктаравіч|Аляксандр Збруеў]]; няма ў тытрах)</small> * [[Алісава, Ніна Ульянаўна|Ніна Алісава]] — ''Раіса Іванаўна Шубкіна'' * [[Нікіцін, Фёдар Міхайлавіч|Фёдар Нікіцін]] — ''Шубкін, бацька Ларыка' == Музыка == У фільме гучыць песня «Мы з табой два берагі» на музыку [[Андрэй Якаўлевіч Эшпай|Андрэя Эшпая]] і словы Рыгора Пажэняна. {{дапісаць}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] 5e26k575iyvrxzqb0s3ixechn1n0lwo 5143079 5143074 2026-05-18T14:20:32Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5143079 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Салодкая жанчына'''» — савецкі мастацкі паўнаметражны каляровы фільм, зняты рэжысёрам Уладзімірам Феціным на кінастудыі «Ленфільм» у 1976 годзе і паводле аднайменнай аповесці Ірыны Велембоўскай. == У ролях == * [[Наталля Георгіеўна Гундарава|Наталля Гундарава]] — ''Ганна Аляксандраўна Дабрахотава'' * [[Святлана Аляксееўна Карпінская|Святлана Карпінская]] — ''Лідзія Мікалаеўна Дзядзькіна'' * [[Алег Іванавіч Янкоўскі|Алег Янкоўскі]] — ''Ціхан Дзмітрыевіч Сакалоў'' * [[Пётр Сяргеевіч Вельямінаў|Пётр Вельямінаў]] — ''Мікалай Ягоравіч Кушакоў, муж Ганны'' * [[Рыма Васільеўна Маркава|Рыма Маркава]] — ''маці Ганны Аляксандраўны Дабрахотавай'' * [[Георгій Аляксеевіч Каральчук|Георгій Каральчук]] — ''Ларык Шубкін'' * [[Ніна Ульянаўна Алісава|Ніна Алісава]] — ''Раіса Іванаўна Шубкіна'' * [[Фёдар Міхайлавіч Нікіцін|Фёдар Нікіцін]] — ''Шубкін, бацька Ларыка' == Музыка == У фільме гучыць песня «Мы з табой два берагі» на музыку [[Андрэй Якаўлевіч Эшпай|Андрэя Эшпая]] і словы Рыгора Пажэняна. {{дапісаць}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] 9xrq8yxb5p1x9qrotxd49hyvgb7gco5 5143250 5143079 2026-05-18T21:05:29Z JerzyKundrat 174 /* Музыка */ 5143250 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Салодкая жанчына'''» — савецкі мастацкі паўнаметражны каляровы фільм, зняты рэжысёрам Уладзімірам Феціным на кінастудыі «Ленфільм» у 1976 годзе і паводле аднайменнай аповесці Ірыны Велембоўскай. == У ролях == * [[Наталля Георгіеўна Гундарава|Наталля Гундарава]] — ''Ганна Аляксандраўна Дабрахотава'' * [[Святлана Аляксееўна Карпінская|Святлана Карпінская]] — ''Лідзія Мікалаеўна Дзядзькіна'' * [[Алег Іванавіч Янкоўскі|Алег Янкоўскі]] — ''Ціхан Дзмітрыевіч Сакалоў'' * [[Пётр Сяргеевіч Вельямінаў|Пётр Вельямінаў]] — ''Мікалай Ягоравіч Кушакоў, муж Ганны'' * [[Рыма Васільеўна Маркава|Рыма Маркава]] — ''маці Ганны Аляксандраўны Дабрахотавай'' * [[Георгій Аляксеевіч Каральчук|Георгій Каральчук]] — ''Ларык Шубкін'' * [[Ніна Ульянаўна Алісава|Ніна Алісава]] — ''Раіса Іванаўна Шубкіна'' * [[Фёдар Міхайлавіч Нікіцін|Фёдар Нікіцін]] — ''Шубкін, бацька Ларыка' == Музыка == У фільме гучыць песня «Мы з табой два берагі» на музыку [[Андрэй Якаўлевіч Эшпай|Андрэя Эшпая]] і словы Рыгора Пажэняна. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] 9zme5nkq3uin4mzuihv4r6ilrgmyx0i 5143324 5143250 2026-05-19T03:24:56Z StarDeg 16311 5143324 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Салодкая жанчына'''» — савецкі мастацкі паўнаметражны каляровы фільм, зняты рэжысёрам Уладзімірам Феціным на кінастудыі «[[Ленфільм]]» у 1976 годзе і паводле аднайменнай аповесці Ірыны Велембоўскай. == У ролях == * [[Наталля Георгіеўна Гундарава|Наталля Гундарава]] — ''Ганна Аляксандраўна Дабрахотава'' * [[Святлана Аляксееўна Карпінская|Святлана Карпінская]] — ''Лідзія Мікалаеўна Дзядзькіна'' * [[Алег Іванавіч Янкоўскі|Алег Янкоўскі]] — ''Ціхан Дзмітрыевіч Сакалоў'' * [[Пётр Сяргеевіч Вельямінаў|Пётр Вельямінаў]] — ''Мікалай Ягоравіч Кушакоў, муж Ганны'' * [[Рыма Васільеўна Маркава|Рыма Маркава]] — ''маці Ганны Аляксандраўны Дабрахотавай'' * [[Георгій Аляксеевіч Каральчук|Георгій Каральчук]] — ''Ларык Шубкін'' * [[Ніна Ульянаўна Алісава|Ніна Алісава]] — ''Раіса Іванаўна Шубкіна'' * [[Фёдар Міхайлавіч Нікіцін|Фёдар Нікіцін]] — ''Шубкін, бацька Ларыка' == Музыка == У фільме гучыць песня «Мы з табой два берагі» на музыку [[Андрэй Якаўлевіч Эшпай|Андрэя Эшпая]] і словы Рыгора Пажэняна. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] ojafefr2215p2vjhmhpftybdastgjq7 Рэспубліка Косава (1991—1999) 0 807969 5143061 2026-05-18T13:33:54Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Рэспубліка Косава (1991—1999)]] у [[Рэспубліка Косава (1991—2000)]] 5143061 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рэспубліка Косава (1991—2000)]] o16l3ofbbdxnp2y1stxmin8rfs7qrlq SFOR 0 807970 5143063 2026-05-18T13:35:05Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Вайсковае фарміраванне}} '''SFOR''' ({{lang-en|'''S'''tabilisation '''For'''ce}}) — сілы [[НАТА]] па падтрыманні міру ў [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]]. Увосень 1995 года па ўмовах [[Дэйтанскія пагадненні|Дэйтанскіх пагадненняў]], якое паклала канец Вайна ў Босніі|гр...» 5143063 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''SFOR''' ({{lang-en|'''S'''tabilisation '''For'''ce}}) — сілы [[НАТА]] па падтрыманні міру ў [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]]. Увосень 1995 года па ўмовах [[Дэйтанскія пагадненні|Дэйтанскіх пагадненняў]], якое паклала канец [[Вайна ў Босніі|грамадзянскай вайне ў Босніі]], сюды для забеспячэння выканання пагаднення было накіравана 60 тысяч вайскоўцаў краін НАТА. Да снежня 1996 г. гэтая місія называлася '''IFOR''' ({{lang-en|'''I'''mplementation '''For'''ce}}). У студзені 1996 г. у Боснію і Герцагавіну таксама была ўведзена [[Расія|расійская]] паветрана-дэсантная брыгада, якая пазней увайшла ў склад шматнацыянальнай дывізіі «Поўнач» SFOR. Сама місія SFOR была створана на падставе рэзалюцыі [[СБ ААН]] № 1088 ад 12 снежня 1996 года як місія — працяг IFOR. У 2003 годзе амерыканскі кантынгент быў выведзены<ref>Киясов А. С. Завершая начатую работу… Политика республиканской администрации США на Западных Балканах в 2000-е годы // Вестник Самарского государственного университета. — 2010. — № 5 (79). — С. 79</ref>, а з лістапада 2004 года адказнасць за міратворчую місію ў Босніі і Герцагавіне прыняў на сябе [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскі Саюз]] (кантынгент [[EUFOR]] у рамках аперацыі «Алтэа»). НАТА таксама працягвае захоўваць сваю прысутнасць у Босніі і Герцагавіне ў выглядзе ваеннага штаба. == Гл. таксама == * [[KFOR]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга | загаловак = Балканский кризис: говорят участники | адказнасць = Гуськова Е.Ю. | месца = Москва | выдавецтва = Институт славяноведения РАН | год = 2016 | старонак = 400 | isbn = 978-5-7576-0374-2 | ref = Балканский кризис: говорят участники }} * {{кніга | загаловак = Наши миротворцы на Балканах | адказнасць = Гуськова Е.Ю | месца = Москва | выдавецтва = Индрик | год = 2007 | старонак = 360 | isbn = 5-85759-397-2 }} == Спасылкі == * [https://archive.today/20121212003855/www.nato.int/sfor/ Сайт SFOR]{{ref|en}} * [http://russian-bazaar.com/en/content/6138.htm Ю.Коваленко.СМЕНА КАРАУЛА НА БАЛКАНАХ] {{Wayback|url=http://russian-bazaar.com/en/content/6138.htm |date=20140709190703 }} * [https://web.archive.org/web/20131118213957/http://review.w-europe.org/6/3.html В.Поздняк. Концепции миротворчества в исследованиях проблем международной безопасности] * [http://vadimvswar.narod.ru/ALL_OUT/TiVOut0809/PzVDV/PzVDV112.htm Броня крылатой пехоты] {{ВС}} [[Катэгорыя:Баснійская вайна]][[Катэгорыя:НАТА]] tbip87ju2nblcsxjdxfgxbo4ft5hkfa 5143064 5143063 2026-05-18T13:35:24Z DBatura 73587 5143064 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''SFOR''' ({{lang-en|'''S'''tabilisation '''For'''ce}}) — сілы [[НАТА]] па падтрыманні міру ў [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]]. Увосень 1995 года па ўмовах [[Дэйтанскія пагадненні|Дэйтанскіх пагадненняў]], якое паклала канец [[Баснійская вайна|грамадзянскай вайне ў Босніі]], сюды для забеспячэння выканання пагаднення было накіравана 60 тысяч вайскоўцаў краін НАТА. Да снежня 1996 г. гэтая місія называлася '''IFOR''' ({{lang-en|'''I'''mplementation '''For'''ce}}). У студзені 1996 г. у Боснію і Герцагавіну таксама была ўведзена [[Расія|расійская]] паветрана-дэсантная брыгада, якая пазней увайшла ў склад шматнацыянальнай дывізіі «Поўнач» SFOR. Сама місія SFOR была створана на падставе рэзалюцыі [[СБ ААН]] № 1088 ад 12 снежня 1996 года як місія — працяг IFOR. У 2003 годзе амерыканскі кантынгент быў выведзены<ref>Киясов А. С. Завершая начатую работу… Политика республиканской администрации США на Западных Балканах в 2000-е годы // Вестник Самарского государственного университета. — 2010. — № 5 (79). — С. 79</ref>, а з лістапада 2004 года адказнасць за міратворчую місію ў Босніі і Герцагавіне прыняў на сябе [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскі Саюз]] (кантынгент [[EUFOR]] у рамках аперацыі «Алтэа»). НАТА таксама працягвае захоўваць сваю прысутнасць у Босніі і Герцагавіне ў выглядзе ваеннага штаба. == Гл. таксама == * [[KFOR]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга | загаловак = Балканский кризис: говорят участники | адказнасць = Гуськова Е.Ю. | месца = Москва | выдавецтва = Институт славяноведения РАН | год = 2016 | старонак = 400 | isbn = 978-5-7576-0374-2 | ref = Балканский кризис: говорят участники }} * {{кніга | загаловак = Наши миротворцы на Балканах | адказнасць = Гуськова Е.Ю | месца = Москва | выдавецтва = Индрик | год = 2007 | старонак = 360 | isbn = 5-85759-397-2 }} == Спасылкі == * [https://archive.today/20121212003855/www.nato.int/sfor/ Сайт SFOR]{{ref|en}} * [http://russian-bazaar.com/en/content/6138.htm Ю.Коваленко.СМЕНА КАРАУЛА НА БАЛКАНАХ] {{Wayback|url=http://russian-bazaar.com/en/content/6138.htm |date=20140709190703 }} * [https://web.archive.org/web/20131118213957/http://review.w-europe.org/6/3.html В.Поздняк. Концепции миротворчества в исследованиях проблем международной безопасности] * [http://vadimvswar.narod.ru/ALL_OUT/TiVOut0809/PzVDV/PzVDV112.htm Броня крылатой пехоты] {{ВС}} [[Катэгорыя:Баснійская вайна]][[Катэгорыя:НАТА]] 7y6sw9nzdiuyuqz16fqryift4ss4mwb Millennium Challenge 2002 0 807971 5143088 2026-05-18T14:27:37Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Millennium Challenge 2002''' («'''Выклік тысячыгоддзя 2002»''') — маштабныя вучэнні, праведзеныя [[Узброеныя сілы ЗША|ўзброенымі сіламі ЗША]] з [[24 ліпеня]] па [[15 жніўня]] [[2002]] года. Размах вучэнняў дазваляе назваць іх самымі буйнабюджэтнымі ў амерыканскай ваеннай гістор...» 5143088 wikitext text/x-wiki '''Millennium Challenge 2002''' («'''Выклік тысячыгоддзя 2002»''') — маштабныя вучэнні, праведзеныя [[Узброеныя сілы ЗША|ўзброенымі сіламі ЗША]] з [[24 ліпеня]] па [[15 жніўня]] [[2002]] года. Размах вучэнняў дазваляе назваць іх самымі буйнабюджэтнымі ў амерыканскай ваеннай гісторыі — 250 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў]]. == Ход вучэнняў == Паводле легенды, «чырвоныя», прадстаўляючы ўмоўную краіну [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]], пад камандаваннем [[генерал-лейтэнант]]а [[Корпус марской пяхоты ЗША|марской пяхоты ЗША]] (у адстаўцы) [[Пол Ван Рыпер|Пола Вана Рыпера]], выкарыстоўваючы старыя метады для ўхілення ад больш сучасных электронных сістэм сачэння і цэлеўказання «сініх», якія прадстаўлялі амерыканскае войска, выкарыстоўвалі сувязістаў на матацыклах для перадачы загадаў на перадавыя лініі абароны, а таксама светлавыя сігналы часоў [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] для запуску самалётаў ва ўмовах поўнага радыёмаўчання. «Чырвоныя» атрымалі ультыматум ад «сініх» з патрабаваннем поўнай капітуляцыі на працягу 24 гадзін. Атрымаўшы звесткі аб набліжэнні флоту «сініх», «чырвоныя» выкарыстоўвалі флот з невялікіх судоў для вызначэння месцазнаходжання караблёў праціўніка на другі дзень вучэнняў. Пасля гэтага яны нанеслі масіраваны папераджальны ўдар крылатымі ракетамі па карабельным злучэнням, выклікаўшы перагрузку іх сістэм [[СПА]]/[[Супрацьракетная абарона|СРА]] і ўмоўна знішчыўшы 16 караблёў, сярод якіх былі — авіяносец, 10 крэйсераў і 5 з 6-ці дэсантных караблёў. Эквівалент такога поспеху ў рэальных баявых дзеяннях прывёў бы да гібелі больш чым 20 тыс. чалавек асабовага складу. Неўзабаве пасля першага ўдару значная частка сіл «сініх» была ўмоўна патоплена «чырвонымі», якія ўжылі разам з класічнымі баявымі дзеяннямі тактыку «[[камікадзэ]]», дзеянні якіх праціўнік не змог ні адбіць, ні прадбачыць<ref name="r1">Arquilla, John, [http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/02/22/the_new_rules_of_war?page=0,0 «The New Rules of War»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121007105402/http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/02/22/the_new_rules_of_war?page=0,0 |date=2012-10-07 }}, Foreign Policy, March/April 2010.</ref>. У гэты момант вучэнні былі прыпыненыя, сілы «сініх» былі «ажыўлены», а правілы вучэнняў былі змененыя. Гэта было апраўдана генералам [[Пітэр Пэйс|Пітэрам Пэйсом]] наступным чынам: «''Вы забілі мяне ў першы ж дзень вучэнняў і я магу праседзець 13 наступных дзён проста так; ці ж вы можаце вярнуць мяне ў строй і тады я атрымаю 13 дзён навучання. Што лепш?''»<ref name="r2">Borger, Julian (2002-09-06). [http://www.guardian.co.uk/world/2002/sep/06/usa.iraq «Wake-up call»] {{Wayback|url=http://www.guardian.co.uk/world/2002/sep/06/usa.iraq |date=20100601075132 }}. The Guardian (London). Retrieved 2010-05-12</ref>. Пасля перазагрузкі абодвум бакам было загадана прытрымлівацца пэўнага сцэнару, складзеным такім чынам, каб забяспечыць перамогу «сініх». Сярод іншых патрабаванняў, уключаных у сцэнар, было прадпісанне сілам «чырвоных» у абавязковым парадку актываваць усе радары сістэм СПА такім чынам, каб «сінія» змаглі іх знішчыць. Пры гэтым «чырвоныя» не мелі права збіваць транспартныя ЛА, якія дастаўляюць сілы праціўніка да месца дэсантавання<ref name="r3">[http://www.military.com/opinion/0,15202,95496,00.html «Rumsfeld’s War Games»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060504005348/http://www.military.com/opinion/0%2C15202%2C95496%2C00.html |date=2006-05-04 }}. Military.com. 2006-04-26. Retrieved 2012-01-03</ref>. Ван Рыпер заявіў, што арганізатары вучэнняў фактычна адкінулі магчымасць выкарыстання яго вопыту і тактычных прыёмаў супраць сіл «сініх», запатрабавалі ад «чырвоных» не выкарыстоўваць пэўнае ўзбраенне і нават загадалі раскрыць «сінім» месцазнаходжанне пэўных злучэнняў сіл «чырвоных»<ref name="r4">[http://www.armytimes.com/legacy/new/0-292925-1060102.php «War games rigged? General says Millennium Challenge 02 ‘was almost entirely scripted’»]. 2002-08-26. Retrieved 2012-01-03.</ref>. Усё гэта прывяло да абвінавачванняў, што вучэнні з сумленнага баявога спаборніцтва накіраванага на праверку баяздольнасці амерыканскіх злучэнняў, ператварыліся ў строга кантраляваную паслядоўнасць дзеянняў. Гэта гарантавана прыводзіла б да перамогі сіл «сініх»<ref name= "r3"/>, што азначала «цалкам бескарысную растрату 250 мільёнаў долараў»<ref name="r5">[http://www.pbs.org/wgbh/nova/wartech/nature.html «The Immutable Nature of War»] {{Wayback|url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/wartech/nature.html |date=20100330090034 }}. Nova. PBS.</ref>. == Наступствы == Лічачы непрымальным свой удзел у цалкам інсцэніраваных вучэннях, Ван Рыпер адмовіўся ад сваёй пасады. Пазней ён выказаў занепакоенасць тым фактам, што сутнасць баявых гульняў была скажоная і накіравана толькі на тое, каб узмацніць ўражанне аб наяўнай ваеннай дактрыне і меркаванне аб бязгрэшнасці ваеннага кіраўніцтва ЗША, а не на атрыманне новага вопыту. Ван Рыпер таксама заявіў, што ход вучэнняў кантраляваўся настолькі, каб стваралася бачнасць сучаснай ваеннай канцэпцыі прымянення ўсіх родаў войск<ref name="r4"/>. Як працытаваў яго [[ZDF]]-[[New York Times]] у дакументальным фільме «The Perfect War»<ref name="r6">[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_March_23/ai_114531926 «New York Times Television Co-Produces News Documentary The Perfect War with Germany’s ZDF»] {{Wayback|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_March_23/ai_114531926 |date=20101005223741 }}. Business Wire. 2004-03-23.</ref>, ён убачыў той жа самы падыход [[Міністэрства абароны ЗША]], які прасоўваўся [[Роберт Мак-Намара|Робертам МакНамара]] шмат гадоў таму падчас [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]], а менавіта што амерыканскія войскі ні пры якіх умовах не могуць пацярпець паражэнне. У адказ на крытыку Ван Рыпера віцэ-адмірал Марці Маер, які праводзіў вучэнні і адказваў за развіццё канцэпцыі і патрабаванняў да сумесных дзеянняў розных родаў войскаў, заявіў<ref name="r4"/>: {{Пачатак цытаты}}Генерал Ван Рыпер, мабыць, адчуваў сябе ў занадта цесных рамках. Я магу толькі сказаць, што былі пэўныя вобласці, у якіх ён не быў абмежаваны, але былі таксама і такія, дзе абмежаванні сапраўды прысутнічалі для таго, каб можна было правесці пэўныя эксперыменты і практыкаванні.{{Канец цытаты}} Прадстаўнік [[Міжвідавае камандаванне Узброеных Сіл ЗША|міжвідавага камандавання аб’яднаных сіл]] капітан 1 рангу [[ВМС ЗША]] Джон Кармэн заявіў, што вучэнні адпаведным чынам пацвердзілі ўсе галоўныя канцэпцыі, якія прымяняюцца сіламі «сініх», ігнаруючы штучныя абмежаванні, якія ўводзяцца сіламі «чырвоных» пад кіраўніцтвам Ван Рыпера, што і прывяло іх да поспеху<ref name="r4" />. == Реакцыя прэсы == Калі ў 2012 годзе віцэ-прэзідэнт [[Іран]]а [[Махамад Рэза Рахімі]] пагражаў перакрыць пастаўкі нафты праз [[Армузскі праліў]], выдавецтва [[The Christian Science Monitor]] спаслаўся на гэтыя вучэнні, выказваючы меркаванні, што Іран сапраўды валодае досыць вывастранай стратэгіяй асіметрычнага адказу<ref name="r7">Peterson, Scott (January 26, 2012). [http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0126/How-Iran-could-beat-up-on-America-s-superior-military/%28page%29/2 «How Iran could beat up on America’s superior military»] {{Wayback|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0126/How-Iran-could-beat-up-on-America-s-superior-military/%28page%29/2 |date=20120802101148 }}. Christian Science Monitor: p. 2. «America’s defense budget is roughly 90 times bigger than Iran’s. But Iran has a well-honed strategy of asymmetric warfare.»</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Ваенныя вучэнні]][[Катэгорыя:2002 год у ЗША]][[Катэгорыя:Ліпень 2002 года]][[Катэгорыя:Жнівень 2002 года]] 2lor7bzi8w2u5ewfy3p50sguci1905w 5143363 5143088 2026-05-19T08:27:16Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5143363 wikitext text/x-wiki '''Millennium Challenge 2002''' («'''Выклік тысячыгоддзя 2002»''') — маштабныя вучэнні, праведзеныя [[Узброеныя сілы ЗША|ўзброенымі сіламі ЗША]] з [[24 ліпеня]] па [[15 жніўня]] [[2002]] года. Размах вучэнняў дазваляе назваць іх самымі буйнабюджэтнымі ў амерыканскай ваеннай гісторыі — 250 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў]]. == Ход вучэнняў == Паводле легенды, «чырвоныя», прадстаўляючы ўмоўную краіну [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]], пад камандаваннем [[генерал-лейтэнант]]а [[Корпус марской пяхоты ЗША|марской пяхоты ЗША]] (у адстаўцы) [[Пол Ван Рыпер|Пола Вана Рыпера]], выкарыстоўваючы старыя метады для ўхілення ад больш сучасных электронных сістэм сачэння і цэлеўказання «сініх», якія прадстаўлялі амерыканскае войска, выкарыстоўвалі сувязістаў на матацыклах для перадачы загадаў на перадавыя лініі абароны, а таксама светлавыя сігналы часоў [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] для запуску самалётаў ва ўмовах поўнага радыёмаўчання. «Чырвоныя» атрымалі ультыматум ад «сініх» з патрабаваннем поўнай капітуляцыі на працягу 24 гадзін. Атрымаўшы звесткі аб набліжэнні флоту «сініх», «чырвоныя» выкарыстоўвалі флот з невялікіх судоў для вызначэння месцазнаходжання караблёў праціўніка на другі дзень вучэнняў. Пасля гэтага яны нанеслі масіраваны папераджальны ўдар крылатымі ракетамі па карабельным злучэнням, выклікаўшы перагрузку іх сістэм [[СПА]]/[[Супрацьракетная абарона|СРА]] і ўмоўна знішчыўшы 16 караблёў, сярод якіх былі — авіяносец, 10 крэйсераў і 5 з 6-ці дэсантных караблёў. Эквівалент такога поспеху ў рэальных баявых дзеяннях прывёў бы да гібелі больш чым 20 тыс. чалавек асабовага складу. Неўзабаве пасля першага ўдару значная частка сіл «сініх» была ўмоўна патоплена «чырвонымі», якія ўжылі разам з класічнымі баявымі дзеяннямі тактыку «[[камікадзэ]]», дзеянні якіх праціўнік не змог ні адбіць, ні прадбачыць<ref name="r1">Arquilla, John, [http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/02/22/the_new_rules_of_war?page=0,0 «The New Rules of War»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121007105402/http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/02/22/the_new_rules_of_war?page=0,0 |date=2012-10-07 }}, Foreign Policy, March/April 2010.</ref>. У гэты момант вучэнні былі прыпыненыя, сілы «сініх» былі «ажыўлены», а правілы вучэнняў былі змененыя. Гэта было апраўдана генералам [[Пітэр Пэйс|Пітэрам Пэйсом]] наступным чынам: «''Вы забілі мяне ў першы ж дзень вучэнняў і я магу праседзець 13 наступных дзён проста так; ці ж вы можаце вярнуць мяне ў строй і тады я атрымаю 13 дзён навучання. Што лепш?''»<ref name="r2">Borger, Julian (2002-09-06). [http://www.guardian.co.uk/world/2002/sep/06/usa.iraq «Wake-up call»] {{Wayback|url=http://www.guardian.co.uk/world/2002/sep/06/usa.iraq |date=20100601075132 }}. The Guardian (London). Retrieved 2010-05-12</ref>. Пасля перазагрузкі абодвум бакам было загадана прытрымлівацца пэўнага сцэнару, складзеным такім чынам, каб забяспечыць перамогу «сініх». Сярод іншых патрабаванняў, уключаных у сцэнар, было прадпісанне сілам «чырвоных» у абавязковым парадку актываваць усе радары сістэм СПА такім чынам, каб «сінія» змаглі іх знішчыць. Пры гэтым «чырвоныя» не мелі права збіваць транспартныя ЛА, якія дастаўляюць сілы праціўніка да месца дэсантавання<ref name="r3">[http://www.military.com/opinion/0,15202,95496,00.html «Rumsfeld’s War Games»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060504005348/http://www.military.com/opinion/0%2C15202%2C95496%2C00.html |date=2006-05-04 }}. Military.com. 2006-04-26. Retrieved 2012-01-03</ref>. Ван Рыпер заявіў, што арганізатары вучэнняў фактычна адкінулі магчымасць выкарыстання яго вопыту і тактычных прыёмаў супраць сіл «сініх», запатрабавалі ад «чырвоных» не выкарыстоўваць пэўнае ўзбраенне і нават загадалі раскрыць «сінім» месцазнаходжанне пэўных злучэнняў сіл «чырвоных»<ref name="r4">[http://www.armytimes.com/legacy/new/0-292925-1060102.php «War games rigged? General says Millennium Challenge 02 ‘was almost entirely scripted’»]. 2002-08-26. Retrieved 2012-01-03.</ref>. Усё гэта прывяло да абвінавачванняў, што вучэнні з сумленнага баявога спаборніцтва накіраванага на праверку баяздольнасці амерыканскіх злучэнняў, ператварыліся ў строга кантраляваную паслядоўнасць дзеянняў. Гэта гарантавана прыводзіла б да перамогі сіл «сініх»<ref name= "r3"/>, што азначала «цалкам бескарысную растрату 250 мільёнаў долараў»<ref name="r5">[http://www.pbs.org/wgbh/nova/wartech/nature.html «The Immutable Nature of War»] {{Wayback|url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/wartech/nature.html |date=20100330090034 }}. Nova. PBS.</ref>. == Наступствы == Лічачы непрымальным свой удзел у цалкам інсцэніраваных вучэннях, Ван Рыпер адмовіўся ад сваёй пасады. Пазней ён выказаў занепакоенасць тым фактам, што сутнасць баявых гульняў была скажоная і накіравана толькі на тое, каб узмацніць ўражанне аб наяўнай ваеннай дактрыне і меркаванне аб бязгрэшнасці ваеннага кіраўніцтва ЗША, а не на атрыманне новага вопыту. Ван Рыпер таксама заявіў, што ход вучэнняў кантраляваўся настолькі, каб стваралася бачнасць сучаснай ваеннай канцэпцыі прымянення ўсіх родаў войск<ref name="r4"/>. Як працытаваў яго [[ZDF]]-[[New York Times]] у дакументальным фільме «The Perfect War»<ref name="r6">[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_March_23/ai_114531926 «New York Times Television Co-Produces News Documentary The Perfect War with Germany’s ZDF»] {{Wayback|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_March_23/ai_114531926 |date=20101005223741 }}. Business Wire. 2004-03-23.</ref>, ён убачыў той жа самы падыход [[Міністэрства абароны ЗША]], які прасоўваўся [[Роберт Мак-Намара|Робертам МакНамара]] шмат гадоў таму падчас [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]], а менавіта што амерыканскія войскі ні пры якіх умовах не могуць пацярпець паражэнне. У адказ на крытыку Ван Рыпера віцэ-адмірал Марці Маер, які праводзіў вучэнні і адказваў за развіццё канцэпцыі і патрабаванняў да сумесных дзеянняў розных родаў войскаў, заявіў<ref name="r4"/>: {{Пачатак цытаты}}Генерал Ван Рыпер, мабыць, адчуваў сябе ў занадта цесных рамках. Я магу толькі сказаць, што былі пэўныя вобласці, у якіх ён не быў абмежаваны, але былі таксама і такія, дзе абмежаванні сапраўды прысутнічалі для таго, каб можна было правесці пэўныя эксперыменты і практыкаванні.{{Канец цытаты}} Прадстаўнік [[Міжвідавае камандаванне Узброеных Сіл ЗША|міжвідавага камандавання аб’яднаных сіл]] капітан 1 рангу [[ВМС ЗША]] Джон Кармэн заявіў, што вучэнні адпаведным чынам пацвердзілі ўсе галоўныя канцэпцыі, якія прымяняюцца сіламі «сініх», ігнаруючы штучныя абмежаванні, якія ўводзяцца сіламі «чырвоных» пад кіраўніцтвам Ван Рыпера, што і прывяло іх да поспеху<ref name="r4" />. == Реакцыя прэсы == Калі ў 2012 годзе віцэ-прэзідэнт [[Іран]]а [[Махамад Рэза Рахімі]] пагражаў перакрыць пастаўкі нафты праз [[Армузскі праліў]], выдавецтва [[The Christian Science Monitor]] спаслаўся на гэтыя вучэнні, выказваючы меркаванні, што Іран сапраўды валодае досыць вывастранай стратэгіяй асіметрычнага адказу<ref name="r7">Peterson, Scott (January 26, 2012). [http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0126/How-Iran-could-beat-up-on-America-s-superior-military/%28page%29/2 «How Iran could beat up on America’s superior military»] {{Wayback|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0126/How-Iran-could-beat-up-on-America-s-superior-military/%28page%29/2 |date=20120802101148 }}. Christian Science Monitor: p. 2. «America’s defense budget is roughly 90 times bigger than Iran’s. But Iran has a well-honed strategy of asymmetric warfare.»</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-19}} [[Катэгорыя:Ваенныя вучэнні]][[Катэгорыя:2002 год у ЗША]][[Катэгорыя:Ліпень 2002 года]][[Катэгорыя:Жнівень 2002 года]] evh8xotwgoddms28bl5uknrrt8gd2v6 Катэгорыя:Ліпень 2002 года 14 807972 5143100 2026-05-18T14:48:37Z StachLysy 62453 Новая старонка: «{{Месяцы паводле гадоў}}» 5143100 wikitext text/x-wiki {{Месяцы паводле гадоў}} ml4lnt82pyvjor7f6inigkr4j8h6ub1 Бітва за Джалалабад (1989) 0 807973 5143115 2026-05-18T15:42:48Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Джалалабад (1989) |частка = [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1989—1992)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = [[16 красавіка|16]] — [[27 красавіка]] [[1992]] |месца = [[Джалалабад]] і наваколле...» 5143115 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Джалалабад (1989) |частка = [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1989—1992)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = [[16 красавіка|16]] — [[27 красавіка]] [[1992]] |месца = [[Джалалабад]] і наваколле |прычына = |casus belli = |вынік = перамога ўрадавых войск |змены = |праціўнік1 = [[File:Flag of Afghanistan (1987–1992).svg|22px]] [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан]]<br>{{Сцяг|СССР}} [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ГСВСА]] |праціўнік2 = {{Сцяг|Джыхад}} [[Афганскія маджахеды]]<br>{{Сцягафікацыя|Пакістан}}<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Махамад Наджыбула]]<br>[[Абдул-Рашыд Дустум]] |камандзір2 = [[Гульбедзін Хекмаціяр]]<br>[[Беназір Бхута]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} '''Бітва за Джалалабад 1989 года''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1989—1992)|грамадзянскай вайны ў Афганістане 1989—1992 гадоў]]. == Напярэдадні == Да вясны [[1989]] года ўрад Рэспублікі Афганістан не выяўляла прыкмет хуткай дэзінтэграцыі. Амерыканскія і пакістанскія прыхільнікі маджахедаў вырашылі паскорыць яго крах, распачаўшы буйную ваенную аперацыю. Некаторыя лідары маджахедаў, такія як [[Абдул Хак (афганскі маджахед)|Абдул Хак]], лічылі, што маджахеды не валодаюць магчымасцямі для захопу буйных гарадоў, замест гэтага Хак выступаў за вядзенне [[партызанская вайна|партызанскай вайны]], якая павінна была паступова аслабляць рэжым і выклікаць яго крах праз унутраныя рознагалоссі. Але амерыканцы і пакістанцы хацелі перамогу, зыходзячы са сваіх уласных меркаванняў; у пакістанцаў былі намеры па ўстаноўцы фундаменталісцкага ўрада ў Афганістане{{sfn|Kaplan|2001|p=178}}. Мэтай быў захоп [[Джалалабад]]а, у ім меркавалася размясціць сталіцу Часовага ўрада{{sfn|Kaplan|2001|p=166}}. == Баявыя дзеянні == Наступленне пачалося [[5 сакавіка]] [[1989]] года. Першым населеным пунктам, захопленым маджахедамі была вёска Самаркель, а таксама джалалабадскі аэрадром. Аднак яны неўзабаве былі блакаваныя па асноўных пазіцыях афганскай арміяй пры дапамозе калючага дроту і мінных палёў. Урадавыя войскі маглі разлічваць на інтэнсіўную паветраную падтрымку, а афганскія ваенна-паветраныя сілы праводзілі ад 100 да 120 вылетаў у дзень на працягу бітвы. Транспартныя [[Ан-12]], мадыфікаваныя пад скід бомбаў, ляцелі на занадта вялікай вышыні для супрацьпаветраных ракет «[[FIM-92 Stinger|Стынгер]]», якія выкарыстоўваюцца маджахедамі; інтэнсіўна выкарыстоўваліся [[касетныя бомбы]]. Тры батарэі АТРК «[[Скад|Эльбрус]]», размешчаных вакол [[Кабул]]а і кіраваных савецкімі спецыялістамі, выпусцілі больш за 400 ракет, падтрымліваючы гарнізон горада<ref name="Yousaf">{{cite web |last = Yousaf, Mohammad and Adkin, Mark |first = |url = http://www.sovietsdefeatinafghanistan.com/beartrap/english/18.htm |title = ''Afghanistan - The bear trap - Defeat of a superpower'' |publisher = [http://www.sovietsdefeatinafghanistan.com/] |accessdate = 2007-07-27 |deadlink = unknown-host |archiveurl = https://web.archive.org/web/20040506021109/http://www.sovietsdefeatinafghanistan.com/beartrap/english/18.htm |archivedate = 2004-05-06 }} </ref>. Акрамя таго, сілы маджахедаў былі падзеленыя паміж рознымі групоўкамі, якія не хацелі ці не маглі каардынаваць свае дзеянні. Да сярэдзіны мая яны не дамагліся поспехаў у захопе Джалалабада і ваявалі з малой колькасцю боепрыпасаў. У ліпені яны былі не ў стане прадухіліць вызваленне афганскай арміяй вёскі Самаркел. Джалалабад па-ранейшаму трывала знаходзіўся ў руках урада{{sfn|Marshall|2006|p=7}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Marshall|2006|Marshall, A.(2006); Phased Withdrawal, Conflict Resolution and State Reconstruction; Conflict research Studies Centre; ISBN 1-905058-74-8.}} * {{h|Kaplan|2001|Kaplan, Robert D. (2001); ''Soldiers of God: With Islamic Warriors in Afghanistan And Pakistan''; Vintage Departures; ISBN 1-4000-3025-0.}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1989 года]][[Катэгорыя:Бітвы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Бітвы Пакістана]] 2gm3volkmdddqu3l2uwls6ysjuz6m5w 5143116 5143115 2026-05-18T15:43:01Z DBatura 73587 /* Напярэдадні */ 5143116 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Джалалабад (1989) |частка = [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1989—1992)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = [[16 красавіка|16]] — [[27 красавіка]] [[1992]] |месца = [[Джалалабад]] і наваколле |прычына = |casus belli = |вынік = перамога ўрадавых войск |змены = |праціўнік1 = [[File:Flag of Afghanistan (1987–1992).svg|22px]] [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан]]<br>{{Сцяг|СССР}} [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ГСВСА]] |праціўнік2 = {{Сцяг|Джыхад}} [[Афганскія маджахеды]]<br>{{Сцягафікацыя|Пакістан}}<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Махамад Наджыбула]]<br>[[Абдул-Рашыд Дустум]] |камандзір2 = [[Гульбедзін Хекмаціяр]]<br>[[Беназір Бхута]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} '''Бітва за Джалалабад 1989 года''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1989—1992)|грамадзянскай вайны ў Афганістане 1989—1992 гадоў]]. == Напярэдадні == Да вясны [[1989]] года ўрад Рэспублікі Афганістан не выяўляў прыкмет хуткай дэзінтэграцыі. Амерыканскія і пакістанскія прыхільнікі маджахедаў вырашылі паскорыць яго крах, распачаўшы буйную ваенную аперацыю. Некаторыя лідары маджахедаў, такія як [[Абдул Хак (афганскі маджахед)|Абдул Хак]], лічылі, што маджахеды не валодаюць магчымасцямі для захопу буйных гарадоў, замест гэтага Хак выступаў за вядзенне [[партызанская вайна|партызанскай вайны]], якая павінна была паступова аслабляць рэжым і выклікаць яго крах праз унутраныя рознагалоссі. Але амерыканцы і пакістанцы хацелі перамогу, зыходзячы са сваіх уласных меркаванняў; у пакістанцаў былі намеры па ўстаноўцы фундаменталісцкага ўрада ў Афганістане{{sfn|Kaplan|2001|p=178}}. Мэтай быў захоп [[Джалалабад]]а, у ім меркавалася размясціць сталіцу Часовага ўрада{{sfn|Kaplan|2001|p=166}}. == Баявыя дзеянні == Наступленне пачалося [[5 сакавіка]] [[1989]] года. Першым населеным пунктам, захопленым маджахедамі была вёска Самаркель, а таксама джалалабадскі аэрадром. Аднак яны неўзабаве былі блакаваныя па асноўных пазіцыях афганскай арміяй пры дапамозе калючага дроту і мінных палёў. Урадавыя войскі маглі разлічваць на інтэнсіўную паветраную падтрымку, а афганскія ваенна-паветраныя сілы праводзілі ад 100 да 120 вылетаў у дзень на працягу бітвы. Транспартныя [[Ан-12]], мадыфікаваныя пад скід бомбаў, ляцелі на занадта вялікай вышыні для супрацьпаветраных ракет «[[FIM-92 Stinger|Стынгер]]», якія выкарыстоўваюцца маджахедамі; інтэнсіўна выкарыстоўваліся [[касетныя бомбы]]. Тры батарэі АТРК «[[Скад|Эльбрус]]», размешчаных вакол [[Кабул]]а і кіраваных савецкімі спецыялістамі, выпусцілі больш за 400 ракет, падтрымліваючы гарнізон горада<ref name="Yousaf">{{cite web |last = Yousaf, Mohammad and Adkin, Mark |first = |url = http://www.sovietsdefeatinafghanistan.com/beartrap/english/18.htm |title = ''Afghanistan - The bear trap - Defeat of a superpower'' |publisher = [http://www.sovietsdefeatinafghanistan.com/] |accessdate = 2007-07-27 |deadlink = unknown-host |archiveurl = https://web.archive.org/web/20040506021109/http://www.sovietsdefeatinafghanistan.com/beartrap/english/18.htm |archivedate = 2004-05-06 }} </ref>. Акрамя таго, сілы маджахедаў былі падзеленыя паміж рознымі групоўкамі, якія не хацелі ці не маглі каардынаваць свае дзеянні. Да сярэдзіны мая яны не дамагліся поспехаў у захопе Джалалабада і ваявалі з малой колькасцю боепрыпасаў. У ліпені яны былі не ў стане прадухіліць вызваленне афганскай арміяй вёскі Самаркел. Джалалабад па-ранейшаму трывала знаходзіўся ў руках урада{{sfn|Marshall|2006|p=7}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Marshall|2006|Marshall, A.(2006); Phased Withdrawal, Conflict Resolution and State Reconstruction; Conflict research Studies Centre; ISBN 1-905058-74-8.}} * {{h|Kaplan|2001|Kaplan, Robert D. (2001); ''Soldiers of God: With Islamic Warriors in Afghanistan And Pakistan''; Vintage Departures; ISBN 1-4000-3025-0.}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1989 года]][[Катэгорыя:Бітвы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Бітвы Пакістана]] jc7wwi44qe20eee3f7la9wwljomo01q 5143117 5143116 2026-05-18T15:44:04Z DBatura 73587 5143117 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Джалалабад (1989) |частка = [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1989—1992)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = з 5 сакавіка на ліпень 1989 |месца = [[Джалалабад]] і наваколле |прычына = |casus belli = |вынік = перамога ўрадавых войск |змены = |праціўнік1 = [[File:Flag of Afghanistan (1987–1992).svg|22px]] [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан]]<br>{{Сцяг|СССР}} [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ГСВСА]] |праціўнік2 = {{Сцяг|Джыхад}} [[Афганскія маджахеды]]<br>{{Сцягафікацыя|Пакістан}}<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Махамад Наджыбула]]<br>[[Абдул-Рашыд Дустум]] |камандзір2 = [[Гульбедзін Хекмаціяр]]<br>[[Беназір Бхута]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} '''Бітва за Джалалабад 1989 года''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1989—1992)|грамадзянскай вайны ў Афганістане 1989—1992 гадоў]]. == Напярэдадні == Да вясны [[1989]] года ўрад Рэспублікі Афганістан не выяўляў прыкмет хуткай дэзінтэграцыі. Амерыканскія і пакістанскія прыхільнікі маджахедаў вырашылі паскорыць яго крах, распачаўшы буйную ваенную аперацыю. Некаторыя лідары маджахедаў, такія як [[Абдул Хак (афганскі маджахед)|Абдул Хак]], лічылі, што маджахеды не валодаюць магчымасцямі для захопу буйных гарадоў, замест гэтага Хак выступаў за вядзенне [[партызанская вайна|партызанскай вайны]], якая павінна была паступова аслабляць рэжым і выклікаць яго крах праз унутраныя рознагалоссі. Але амерыканцы і пакістанцы хацелі перамогу, зыходзячы са сваіх уласных меркаванняў; у пакістанцаў былі намеры па ўстаноўцы фундаменталісцкага ўрада ў Афганістане{{sfn|Kaplan|2001|p=178}}. Мэтай быў захоп [[Джалалабад]]а, у ім меркавалася размясціць сталіцу Часовага ўрада{{sfn|Kaplan|2001|p=166}}. == Баявыя дзеянні == Наступленне пачалося [[5 сакавіка]] [[1989]] года. Першым населеным пунктам, захопленым маджахедамі была вёска Самаркель, а таксама джалалабадскі аэрадром. Аднак яны неўзабаве былі блакаваныя па асноўных пазіцыях афганскай арміяй пры дапамозе калючага дроту і мінных палёў. Урадавыя войскі маглі разлічваць на інтэнсіўную паветраную падтрымку, а афганскія ваенна-паветраныя сілы праводзілі ад 100 да 120 вылетаў у дзень на працягу бітвы. Транспартныя [[Ан-12]], мадыфікаваныя пад скід бомбаў, ляцелі на занадта вялікай вышыні для супрацьпаветраных ракет «[[FIM-92 Stinger|Стынгер]]», якія выкарыстоўваюцца маджахедамі; інтэнсіўна выкарыстоўваліся [[касетныя бомбы]]. Тры батарэі АТРК «[[Скад|Эльбрус]]», размешчаных вакол [[Кабул]]а і кіраваных савецкімі спецыялістамі, выпусцілі больш за 400 ракет, падтрымліваючы гарнізон горада<ref name="Yousaf">{{cite web |last = Yousaf, Mohammad and Adkin, Mark |first = |url = http://www.sovietsdefeatinafghanistan.com/beartrap/english/18.htm |title = ''Afghanistan - The bear trap - Defeat of a superpower'' |publisher = [http://www.sovietsdefeatinafghanistan.com/] |accessdate = 2007-07-27 |deadlink = unknown-host |archiveurl = https://web.archive.org/web/20040506021109/http://www.sovietsdefeatinafghanistan.com/beartrap/english/18.htm |archivedate = 2004-05-06 }} </ref>. Акрамя таго, сілы маджахедаў былі падзеленыя паміж рознымі групоўкамі, якія не хацелі ці не маглі каардынаваць свае дзеянні. Да сярэдзіны мая яны не дамагліся поспехаў у захопе Джалалабада і ваявалі з малой колькасцю боепрыпасаў. У ліпені яны былі не ў стане прадухіліць вызваленне афганскай арміяй вёскі Самаркел. Джалалабад па-ранейшаму трывала знаходзіўся ў руках урада{{sfn|Marshall|2006|p=7}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Marshall|2006|Marshall, A.(2006); Phased Withdrawal, Conflict Resolution and State Reconstruction; Conflict research Studies Centre; ISBN 1-905058-74-8.}} * {{h|Kaplan|2001|Kaplan, Robert D. (2001); ''Soldiers of God: With Islamic Warriors in Afghanistan And Pakistan''; Vintage Departures; ISBN 1-4000-3025-0.}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1989 года]][[Катэгорыя:Бітвы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Бітвы Пакістана]] amnxqr6qjj5fz0tv46ncv73lnzw00gu Контабас 0 807974 5143130 2026-05-18T16:04:57Z Archway Islands 165839 Створана перакладам старонкі «[[:uk:Special:Redirect/revision/46164720|Контабас]]» 5143130 wikitext text/x-wiki Кантаба́с, кантаба́с або кантаба́л — парэчкавая настойка, старажытны ўкраінскі алкагольны напой. Раней быў распаўсюджаны па ўсёй тэрыторыі Украіны, цяпер традыцыя вырабу захавалася толькі на Закарпацці ў вёсцы Бджылкі. Ужываецца як элітны алкагольны напой, паколькі настойка становіцца лепшай з гадамі вытрымкі. Да 1900 года заможныя ўкраінскія паны выраблялі гэты напой для сябе і рэдка прадавалі яго чужынцам. == Гістарычныя звесткі і асаблівасці напою == Першыя згадкі пра кантабас з’яўляюцца на пачатку XVIII стагоддзя. У адрозненне ад настоек, для вырабу якіх выкарыстоўваюцца плады чорнай парэчкі, у вырабе кантабасу выкарыстоўваюцца толькі яе пупышкі. Менавіта таму рэцэпт і спосаб атрымання гэтага напою немагчыма цалкам аўтаматызаваць, а кантабасу вырабляюць няшмат: пупышкі збіраюцца ўручную, каб прадухіліць страту эфірных алеяў, дзякуючы якім напой становіцца ўнікальным. Кантабас вырабляецца на аснове спецыяльнага дыстыляту; менавіта правільны спосаб яго вырабу і настойвання мае вырашальнае значэнне для атрымання сапраўднага кантабасу. Таму праз парушэнні тэхналогіі вытворчасці дыстыляту і настойвання кантабас часта не вытрымліваў працяглага захоўвання. Такія ўласцівасці кантабасу, як колер і пах, нават згадваюцца ў мастацкай літаратуры:<blockquote>…Дзіўную настойку на пупышках чорнай парэчкі можна пакаштаваць толькі ў красавіку, калі не палянуешся і зробіш яе сам. Чыстага смарагдавага колеру, з неперадавальным водарам, гэтая настойка была б, вядома, самай каштоўнай з усіх астатніх, але, на жаль, яе нельга захоўваць. Праз некаторы час яна са смарагдава-зялёнай становіцца карычневай, як каньяк, і цалкам губляе водар маладога парэчкавага ліста, а пахне бог ведае чым… — В. Салухін, «Трэцяе паляванне»</blockquote>Насамрэч смак і пах кантабасу, як і любога іншага алкагольнага напою, вельмі залежаць ад тэхналогіі вытворчасці. Фактарамі, якія найбольш уплываюць на гэтыя паказчыкі, з’яўляюцца сорт парэчкі, час збору пупышак, спосаб вырабу дыстыляту, спосаб фільтрацыі і ўмовы вытрымкі прадукту. Сапраўдны ўкраінскі кантабас найчасцей мае карычневы колер, у выпадку пераспявання пупышак — зялёны, пры даданні галінак — бураваты. == Старажытны спосаб прыгатавання == Адзін з першых рэцэптаў напою згадваецца на старонках кнігі Зіновіі Клінавецкай «Стравы і напоі ва Украіне» (1913 г.):<blockquote>Бяруць пупышкі з парэчкі (не спорышак), насыпаюць паўбутэлькі і наліваюць даверху добрай гарэлкай. Бутэль абвязваюць чыстым палатном, ставяць на сонца і трымаюць так не больш за шэсць тыдняў. Пасля гэтага працэджваюць праз чыстае палатно, даюць адстаяцца, зліваюць, калі трэба — зноў працэджваюць, разліваюць па бутэльках, добра закаркоўваюць і захоўваюць у сухім склепе. Чым старэйшы будзе кантабас, тым лепшы.</blockquote>Пад гарэлкай тут, відавочна, маецца на ўвазе хатні ачышчаны дыстылят спецыяльнага прыгатавання крэпасцю каля 50 градусаў. == Сучасная вытворчасць == Апошнія 90 літраў напою, вырабленага са спецыяльнага дыстыляту, вытрыманага на парэчкавых пупышках, багатых эфірнымі алеямі, і закладзенага ў бутлі на вытрымку ў 1993 годзе, браты Пелехі знайшлі ў 2018 годзе ў адным з закарпацкіх сёл. Пасля купажавання было атрымана крыху больш за 400 бутэлек аўтэнтычнага напою. Так удалося адрадзіць старадаўні напой. Цяпер кантабас існуе ў прапорцыі 30 % : 70 %, дзе 30 % — арыгінальны кантабас 1993 года, а 70 % — адноўлены паводле рэцэпту кантабас сучаснай вытрымкі. На сёння гэта самая старажытная калекцыя кантабасу ва Украіне і за яе межамі. Для продажу абмежаванай партыі быў створаны брэнд Kontapel, распрацаваны дызайн этыкеткі і бутэлькі. У планах уладальнікаў брэнду — пабудаваць завод на 10 тысяч бутэлек для вытворчасці свежага і вытрыманага кантабасу. Ва Украіне ёсць яшчэ адзін вытворца кантабасу — Vimagro. Вытворчасць гэтага напою звязана з прафесійнай дзейнасцю па вырошчванні саджанцаў парэчкі, у якой вытворцы надавалі вялікую ўвагу ўтрыманню эфірных алеяў у пупышках для вырабу мацэратаў. У сортным асартыменце было больш за 30 сартоў парэчкі, і толькі 2 сарты былі выбраны паводле крытэрыяў утрымання эфірных алеяў і іх хімічнага складу. Кажуць, што існуюць нават сарты парэчкі, пупышкі якіх маюць водар, падобны да эфірных алеяў іланг-ілангу. На дадзены момант кантабас з гэтых сартоў вырабляецца, аднак прапанова вельмі абмежаваная. == Скандал == Многія ўкраінскія СМІ вясной 2019 года распаўсюдзілі інфармацыю пра тое, што на Закарпацці расійскі бізнесмен выкупіў унікальную партыю кантабасу 25-гадовай вытрымкі для далейшага перапродажу ў Расіі. Навіна пра тое, што з Украіны хочуць вывезці «народны здабытак», хутка разышлася па сетцы. Аднак, як высветлілася, ніякі расійскі бізнесмен не купляў на Закарпацці кантабас. Напой выкупіў украінскі бізнесмен з Кіева Раман Пелех — цяперашні ўладальнік брэнду Kontapel. [[Катэгорыя:Алкагольныя напоі]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Моцныя спіртныя напоі]] h7mw6xqaqnayev7a2g5ubv8yflu8l0u 5143362 5143130 2026-05-19T08:27:11Z KrBot 24355 + {{тупіковы артыкул}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5143362 wikitext text/x-wiki Кантаба́с, кантаба́с або кантаба́л — парэчкавая настойка, старажытны ўкраінскі алкагольны напой. Раней быў распаўсюджаны па ўсёй тэрыторыі Украіны, цяпер традыцыя вырабу захавалася толькі на Закарпацці ў вёсцы Бджылкі. Ужываецца як элітны алкагольны напой, паколькі настойка становіцца лепшай з гадамі вытрымкі. Да 1900 года заможныя ўкраінскія паны выраблялі гэты напой для сябе і рэдка прадавалі яго чужынцам. == Гістарычныя звесткі і асаблівасці напою == Першыя згадкі пра кантабас з’яўляюцца на пачатку XVIII стагоддзя. У адрозненне ад настоек, для вырабу якіх выкарыстоўваюцца плады чорнай парэчкі, у вырабе кантабасу выкарыстоўваюцца толькі яе пупышкі. Менавіта таму рэцэпт і спосаб атрымання гэтага напою немагчыма цалкам аўтаматызаваць, а кантабасу вырабляюць няшмат: пупышкі збіраюцца ўручную, каб прадухіліць страту эфірных алеяў, дзякуючы якім напой становіцца ўнікальным. Кантабас вырабляецца на аснове спецыяльнага дыстыляту; менавіта правільны спосаб яго вырабу і настойвання мае вырашальнае значэнне для атрымання сапраўднага кантабасу. Таму праз парушэнні тэхналогіі вытворчасці дыстыляту і настойвання кантабас часта не вытрымліваў працяглага захоўвання. Такія ўласцівасці кантабасу, як колер і пах, нават згадваюцца ў мастацкай літаратуры:<blockquote>…Дзіўную настойку на пупышках чорнай парэчкі можна пакаштаваць толькі ў красавіку, калі не палянуешся і зробіш яе сам. Чыстага смарагдавага колеру, з неперадавальным водарам, гэтая настойка была б, вядома, самай каштоўнай з усіх астатніх, але, на жаль, яе нельга захоўваць. Праз некаторы час яна са смарагдава-зялёнай становіцца карычневай, як каньяк, і цалкам губляе водар маладога парэчкавага ліста, а пахне бог ведае чым… — В. Салухін, «Трэцяе паляванне»</blockquote>Насамрэч смак і пах кантабасу, як і любога іншага алкагольнага напою, вельмі залежаць ад тэхналогіі вытворчасці. Фактарамі, якія найбольш уплываюць на гэтыя паказчыкі, з’яўляюцца сорт парэчкі, час збору пупышак, спосаб вырабу дыстыляту, спосаб фільтрацыі і ўмовы вытрымкі прадукту. Сапраўдны ўкраінскі кантабас найчасцей мае карычневы колер, у выпадку пераспявання пупышак — зялёны, пры даданні галінак — бураваты. == Старажытны спосаб прыгатавання == Адзін з першых рэцэптаў напою згадваецца на старонках кнігі Зіновіі Клінавецкай «Стравы і напоі ва Украіне» (1913 г.):<blockquote>Бяруць пупышкі з парэчкі (не спорышак), насыпаюць паўбутэлькі і наліваюць даверху добрай гарэлкай. Бутэль абвязваюць чыстым палатном, ставяць на сонца і трымаюць так не больш за шэсць тыдняў. Пасля гэтага працэджваюць праз чыстае палатно, даюць адстаяцца, зліваюць, калі трэба — зноў працэджваюць, разліваюць па бутэльках, добра закаркоўваюць і захоўваюць у сухім склепе. Чым старэйшы будзе кантабас, тым лепшы.</blockquote>Пад гарэлкай тут, відавочна, маецца на ўвазе хатні ачышчаны дыстылят спецыяльнага прыгатавання крэпасцю каля 50 градусаў. == Сучасная вытворчасць == Апошнія 90 літраў напою, вырабленага са спецыяльнага дыстыляту, вытрыманага на парэчкавых пупышках, багатых эфірнымі алеямі, і закладзенага ў бутлі на вытрымку ў 1993 годзе, браты Пелехі знайшлі ў 2018 годзе ў адным з закарпацкіх сёл. Пасля купажавання было атрымана крыху больш за 400 бутэлек аўтэнтычнага напою. Так удалося адрадзіць старадаўні напой. Цяпер кантабас існуе ў прапорцыі 30 % : 70 %, дзе 30 % — арыгінальны кантабас 1993 года, а 70 % — адноўлены паводле рэцэпту кантабас сучаснай вытрымкі. На сёння гэта самая старажытная калекцыя кантабасу ва Украіне і за яе межамі. Для продажу абмежаванай партыі быў створаны брэнд Kontapel, распрацаваны дызайн этыкеткі і бутэлькі. У планах уладальнікаў брэнду — пабудаваць завод на 10 тысяч бутэлек для вытворчасці свежага і вытрыманага кантабасу. Ва Украіне ёсць яшчэ адзін вытворца кантабасу — Vimagro. Вытворчасць гэтага напою звязана з прафесійнай дзейнасцю па вырошчванні саджанцаў парэчкі, у якой вытворцы надавалі вялікую ўвагу ўтрыманню эфірных алеяў у пупышках для вырабу мацэратаў. У сортным асартыменце было больш за 30 сартоў парэчкі, і толькі 2 сарты былі выбраны паводле крытэрыяў утрымання эфірных алеяў і іх хімічнага складу. Кажуць, што існуюць нават сарты парэчкі, пупышкі якіх маюць водар, падобны да эфірных алеяў іланг-ілангу. На дадзены момант кантабас з гэтых сартоў вырабляецца, аднак прапанова вельмі абмежаваная. == Скандал == Многія ўкраінскія СМІ вясной 2019 года распаўсюдзілі інфармацыю пра тое, што на Закарпацці расійскі бізнесмен выкупіў унікальную партыю кантабасу 25-гадовай вытрымкі для далейшага перапродажу ў Расіі. Навіна пра тое, што з Украіны хочуць вывезці «народны здабытак», хутка разышлася па сетцы. Аднак, як высветлілася, ніякі расійскі бізнесмен не купляў на Закарпацці кантабас. Напой выкупіў украінскі бізнесмен з Кіева Раман Пелех — цяперашні ўладальнік брэнду Kontapel. {{тупіковы артыкул|date=2026-05-19}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-19}} [[Катэгорыя:Алкагольныя напоі]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Моцныя спіртныя напоі]] djymlyjepzs1n5krebwvaaqjrz8ymsv Гета ў Дзяржынску 0 807975 5143156 2026-05-18T17:59:00Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[File:Ghetto Dzerzhinsk-Koidanovo 4a.jpg|міні|Помнік на месцы расстрэлу яўрэяў з гета.]] '''Гета ў Дзяржынску (Койданава)''' (лета — 21 кастрычніка 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] гарады Дзяржынск (Бе...» 5143156 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Dzerzhinsk-Koidanovo 4a.jpg|міні|Помнік на месцы расстрэлу яўрэяў з гета.]] '''Гета ў Дзяржынску (Койданава)''' (лета — 21 кастрычніка 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] гарады [[Дзяржынск (Беларусь)|Дзяржынск]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. ==Гісторыя == У горадзе Дзяржынску (Койданава) у 1939 годзе пражывалі 1314 яўрэяў — 15% насельніцтва{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=269}}. Горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй тры гады — з 28 чэрвеня 1941 года да 7 ліпеня 1944 года<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населённых пунктов Беларуси |access-date=2014-02-22 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=265, 273, 386, 390}}<ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://gymndz.com/m%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9/%D1%8F%D1%8F%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8B-%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8/%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%BE-%D0%B2%D0%BE%D0%B2 |title=Начало Великой Отечественной войны |access-date=2014-02-22 |archive-date=2022-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621174431/https://gymndz.com/m%d1%83%d0%b7%d0%b5%d0%b9/%d0%be%d1%81%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d1%80%d0%b0%d0%b7%d0%b4%d0%b5%d0%bb%d1%8b-%d1%8d%d0%ba%d1%81%d0%bf%d0%be%d0%b7%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b8/%d0%bd%d0%b0%d1%87%d0%b0%d0%bb%d0%be-%d0%b2%d0%be%d0%b2 |url-status=live }}</ref>. Немцы вельмі сур'ёзна ставіліся да магчымасці габрэйскага супраціву, і таму ў большасці выпадкаў у першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Wayback|url=http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=20160826000241 }}</ref>. Зыходзячы з гэтых меркаванняў, у пачатку ліпеня 1941 года немцы схапілі ў горадзе 16 маладых хлопцаў-яўрэяў, адвялі іх у бярозавы гай каля вёскі [[Клыпаўшчына]] і забілі іх у месцы, што знаходзіцца цяпер каля чыгуначнага палатна ў напрамку на [[Стоўбцы]] ў 150 метрах направа на 793-м кіламетры. Гэта было першае засведчанае мясцовымі жыхарамі масавае забойства яўрэяў у раёне{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=280}}. Рэалізуючы гітлераўскую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], немцы сагналі яўрэяў Дзяржынска і бліжэйшых вёсак у гета, пад якое адвялі вуліцы Кастрычніцкую, Савецкую і Першамайскую{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=280}}<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3>''А. Волохонович.'' [http://kajdan.eto-ya.com/a-valahanovich-halakost-u-dzyardynskim-rayone-kojdanava-kalvina-2013 Халакост у Дзяржынскім раёне] {{Wayback|url=http://kajdan.eto-ya.com/a-valahanovich-halakost-u-dzyardynskim-rayone-kojdanava-kalvina-2013 |date=20140304004631 }}{{ref|ru}}{{ref|be}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=270}}. 21 (20{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=270, 434}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=175}}) кастрычніка 1941 года ў Дзяржынску на вуліцы Першамайская паблізу кальвінскага касцёла ў загадзя выкапанай яме даўжынёй 32 метры і шырынёй 4 метры прыкладна за 2,5 гадзіны былі расстраляныя 1920 (1000{{sfn|Круглов|2025|с=118}}) яўрэяў{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=284, 285, 291}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=270}}. Акцыю правялі салдаты [[12-і батальён шуцманшафта|12-га літоўскага батальёна шуцманшафта]] на чале з маёрам і [[Легенда аб «чыстым вермахце»|немцы]] з 11-га паліцэйскага рэзервовага батальёна [[707-я пяхотная дывізія|707-й пяхотнай дывізіі]]<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 /><ref>''К. Козак.'' [http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/kg/kg020102.html Германский оккупационный режим в Беларуси и еврейское население] {{Wayback|url=http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/kg/kg020102.html |date=20160304074354 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=291}}{{sfn|Круглов|2025|с=118}}. == Праведнікі народаў свету == У Дзяржынску два чалавекі — Зуеўская Ганна і Харытон Лізавета — за выратаванне габрэя Церлюкевіча Уладзіміра былі ўдастоены ганаровага звання «[[Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута «[[Яд ва-Шэм]]» «у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную яўрэйскаму народу ў гады Другой сусветнай вайны»<ref>''Яд Вашем''. [http://db.yadvashem.org/righteous/righteousName.html?language=ru&itemId=4406760 История спасения. Зуевская Анна и Харитон Елизавета.] {{Wayback|url=http://db.yadvashem.org/righteous/righteousName.html?language=ru&itemId=4406760 |date=20180421094110 }}</ref>. == Памяць == У 1949 (1957{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=270}}) годзе ў Дзяржынску на месцы расстрэлу быў усталяваны помнік, на якім адным з першых у СССР быў зроблены надпіс на мове [[ідыш]]<ref name=autogenerated2 />{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=280}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=270}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=434}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|Л. М. Драбовіч, Г. К. Кісялёў, А. С. Крыварот, i iнш. (рэдкал.), А. I. Валахановіч (укладальнік). «Памяць. Дзяржынскi раён». — Минск: БЕЛТА, 2004. — 704 с. — ISBN 985-6302-64-1.}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Дзяржынск]] [[Катэгорыя:Гісторыя Дзяржынска]] h2kqg03g3yx030fodcmj75jecloega5 Катастрофа Ан-12 у Камрані (1989) 0 807976 5143176 2026-05-18T18:26:32Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Катастрофа Ан-12 у Камрані''' — [[авіяцыйная катастрофа]] самалёта [[Ан-12|Ан-12БП]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]], якая адбылася [[8 ліпеня]] [[1989]] года на аэрадроме ваенна-марской базы [[Камрань (база)|Камрань]] ([[В’етнам]]), пры гэтым загінуў 31 чала...» 5143176 wikitext text/x-wiki '''Катастрофа Ан-12 у Камрані''' — [[авіяцыйная катастрофа]] самалёта [[Ан-12|Ан-12БП]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]], якая адбылася [[8 ліпеня]] [[1989]] года на аэрадроме ваенна-марской базы [[Камрань (база)|Камрань]] ([[В’етнам]]), пры гэтым загінуў 31 чалавек. Самалёт разбіўся пры выкананні аварыйнай пасадкі. == Самалёт == Ан-12БП з рэгістрацыйным нумарам СССР-11875 (завадскі — 7345006) быў выпушчаны ў [[1967]] годзе. Самалёт уваходзіў у склад [[194-ы гвардзейскі ваенна-транспартны авіяцыйны полк|194 ваенна-транспартнага авіяцыйнага палка]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]] (аэрадром базавання [[Фергана]]). == Катастрофа == 8 ліпеня 1989 года Ан-12БП (камандзір экіпажа капітан Сяргей Генералаў) выконваў рэйс з Кімліена ([[Ханой]]) у [[Хашымін]] з прамежкавай пасадкай на авіябазе Камрань. На борце знаходзіліся 35 чалавек: дзеці, жанчыны і [[галоўны ваенны саветнік МА СРВ (1989)|галоўны ваенны саветнік МА СРВ]]. Пры заходзе на пасадку днём ва ўмовах залевы (бачнасць — 1500 м, НДА 500 м) на аэрадром Хашымін знізіўся да вышыні 100 м і сышоў на другі круг. Пры сыходзе капітан убачыў УПП і пачаў выконваць паўторны заход візуальна. Ён дапусціў зніжэнне на вышыню ніжэй УПМ і ўхіліўся налева на 300 м. Пры спробе давярнуць направа, працягваючы зніжэнне, экіпаж стварыў правы нахіл, выпусціў кантроль за вышынёй і ў 114 м да УПП сутыкнуўся дрэнажным калодзежам на [[канцавая паласа бяспекі|КПБ]] правай стойкай шасі, паветраным вінтом рухавіка №4 і правай заканцоўкай крыла. Стойка адламалася, вінт рухавіка №4 аўтаматычна зафлюгіраваўся, адмовілі правая і левая гідрасістэмы. Экіпаж сышоў на другі круг і прыняў рашэнне вяртацца на аэрадром вылету Камрань. Пры пасадцы на аэрадроме Камрань, пралятаючы тарэц УПП, экіпаж зафлюгіраваў вінт рухавіка №1. Самалёт стаў ухіляцца налева. Пасля спробы выраўнаваць яго была праведзена пасадка з пералётам 615 м адначасова на левую асноўную і пярэднюю стойку шасі. Самалёт сышоў на грунт. Ад удару аб дрэнажныя студні знесла пакінутыя стойкі шасі і насавой ліхтар. Затым фюзеляж разламаўся напалам пасля сутыкнення з брустверам. Пасля гэтага самалёт праслізнуў праз рулежную дарожку, спыніўся і загарэўся. Груз кандыцыянераў і матрацаў, які знаходзіцца на борце, пры ўдары зрушыўся і заблакаваў гермакабіну, у якой знаходзіліся пасажыры. Не здолеўшы выбрацца, пасажыры задыхнуліся ў дыме пажару. Выжылі камандзір экіпажа, паветраны стралок-радыст і адзін з пасажыраў, які знаходзіўся ў кармавой кабіне (усе атрымалі цяжкія траўмы)<ref>{{Cite web |url=http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |title=Катастрофа Ан-12БП на аэр. Камрань (Вьетнам) |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614090253/http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://adderley.livejournal.com/310174.html |title=Катастрофа АН-12БП во Вьетнаме |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614113649/https://adderley.livejournal.com/310174.html |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні 1989 года]][[Катэгорыя:Падзеі 8 ліпеня]][[Катэгорыя:Ліпень 1989 года]][[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]] szwjp8q1udoq1amanax8qch6p5987da 5143177 5143176 2026-05-18T18:27:12Z DBatura 73587 /* Катастрофа */ 5143177 wikitext text/x-wiki '''Катастрофа Ан-12 у Камрані''' — [[авіяцыйная катастрофа]] самалёта [[Ан-12|Ан-12БП]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]], якая адбылася [[8 ліпеня]] [[1989]] года на аэрадроме ваенна-марской базы [[Камрань (база)|Камрань]] ([[В’етнам]]), пры гэтым загінуў 31 чалавек. Самалёт разбіўся пры выкананні аварыйнай пасадкі. == Самалёт == Ан-12БП з рэгістрацыйным нумарам СССР-11875 (завадскі — 7345006) быў выпушчаны ў [[1967]] годзе. Самалёт уваходзіў у склад [[194-ы гвардзейскі ваенна-транспартны авіяцыйны полк|194 ваенна-транспартнага авіяцыйнага палка]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]] (аэрадром базавання [[Фергана]]). == Катастрофа == 8 ліпеня 1989 года Ан-12БП (камандзір экіпажа капітан Сяргей Генералаў) выконваў рэйс з Кімліена ([[Ханой]]) у [[Хашымін]] з прамежкавай пасадкай на авіябазе Камрань. На борце знаходзіліся 35 чалавек: дзеці, жанчыны і [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у В’етнаме|галоўны ваенны саветнік МА СРВ]]. Пры заходзе на пасадку днём ва ўмовах залевы (бачнасць — 1500 м, НДА 500 м) на аэрадром Хашымін знізіўся да вышыні 100 м і сышоў на другі круг. Пры сыходзе капітан убачыў УПП і пачаў выконваць паўторны заход візуальна. Ён дапусціў зніжэнне на вышыню ніжэй УПМ і ўхіліўся налева на 300 м. Пры спробе давярнуць направа, працягваючы зніжэнне, экіпаж стварыў правы нахіл, выпусціў кантроль за вышынёй і ў 114 м да УПП сутыкнуўся дрэнажным калодзежам на [[канцавая паласа бяспекі|КПБ]] правай стойкай шасі, паветраным вінтом рухавіка №4 і правай заканцоўкай крыла. Стойка адламалася, вінт рухавіка №4 аўтаматычна зафлюгіраваўся, адмовілі правая і левая гідрасістэмы. Экіпаж сышоў на другі круг і прыняў рашэнне вяртацца на аэрадром вылету Камрань. Пры пасадцы на аэрадроме Камрань, пралятаючы тарэц УПП, экіпаж зафлюгіраваў вінт рухавіка №1. Самалёт стаў ухіляцца налева. Пасля спробы выраўнаваць яго была праведзена пасадка з пералётам 615 м адначасова на левую асноўную і пярэднюю стойку шасі. Самалёт сышоў на грунт. Ад удару аб дрэнажныя студні знесла пакінутыя стойкі шасі і насавой ліхтар. Затым фюзеляж разламаўся напалам пасля сутыкнення з брустверам. Пасля гэтага самалёт праслізнуў праз рулежную дарожку, спыніўся і загарэўся. Груз кандыцыянераў і матрацаў, які знаходзіцца на борце, пры ўдары зрушыўся і заблакаваў гермакабіну, у якой знаходзіліся пасажыры. Не здолеўшы выбрацца, пасажыры задыхнуліся ў дыме пажару. Выжылі камандзір экіпажа, паветраны стралок-радыст і адзін з пасажыраў, які знаходзіўся ў кармавой кабіне (усе атрымалі цяжкія траўмы)<ref>{{Cite web |url=http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |title=Катастрофа Ан-12БП на аэр. Камрань (Вьетнам) |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614090253/http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://adderley.livejournal.com/310174.html |title=Катастрофа АН-12БП во Вьетнаме |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614113649/https://adderley.livejournal.com/310174.html |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні 1989 года]][[Катэгорыя:Падзеі 8 ліпеня]][[Катэгорыя:Ліпень 1989 года]][[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]] a708eqs21twpwiq9gk201fmnj3alex4 5143179 5143177 2026-05-18T18:28:36Z DBatura 73587 /* Катастрофа */ 5143179 wikitext text/x-wiki '''Катастрофа Ан-12 у Камрані''' — [[авіяцыйная катастрофа]] самалёта [[Ан-12|Ан-12БП]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]], якая адбылася [[8 ліпеня]] [[1989]] года на аэрадроме ваенна-марской базы [[Камрань (база)|Камрань]] ([[В’етнам]]), пры гэтым загінуў 31 чалавек. Самалёт разбіўся пры выкананні аварыйнай пасадкі. == Самалёт == Ан-12БП з рэгістрацыйным нумарам СССР-11875 (завадскі — 7345006) быў выпушчаны ў [[1967]] годзе. Самалёт уваходзіў у склад [[194-ы гвардзейскі ваенна-транспартны авіяцыйны полк|194 ваенна-транспартнага авіяцыйнага палка]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]] (аэрадром базавання [[Фергана]]). == Катастрофа == 8 ліпеня 1989 года Ан-12БП (камандзір экіпажа капітан Сяргей Генералаў) выконваў рэйс з Кімліена ([[Ханой]]) у [[Хашымін]] з прамежкавай пасадкай на авіябазе Камрань. На борце знаходзіліся 35 чалавек: дзеці, жанчыны і [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у В’етнаме|галоўны ваенны саветнік МА СРВ]]. Пры заходзе на пасадку днём ва ўмовах залевы (бачнасць — 1500 м, НДА 500 м) на аэрадром Хашымін знізіўся да вышыні 100 м і сышоў на другі круг. Пры сыходзе капітан убачыў УПП і пачаў выконваць паўторны заход візуальна. Ён дапусціў зніжэнне на вышыню ніжэй УПМ і ўхіліўся налева на 300 м. Пры спробе давярнуць направа, працягваючы зніжэнне, экіпаж стварыў правы нахіл, выпусціў кантроль за вышынёй і ў 114 м да УПП сутыкнуўся дрэнажным калодцам на [[канцавая паласа бяспекі|КПБ]] правай стойкай шасі, паветраным вінтом рухавіка №4 і правай заканцоўкай крыла. Стойка адламалася, вінт рухавіка №4 аўтаматычна зафлюгіраваўся, адмовілі правая і левая гідрасістэмы. Экіпаж сышоў на другі круг і прыняў рашэнне вяртацца на аэрадром вылету Камрань. Пры пасадцы на аэрадроме Камрань, пралятаючы тарэц УПП, экіпаж зафлюгіраваў вінт рухавіка №1. Самалёт стаў ухіляцца налева. Пасля спробы выраўнаваць яго была праведзена пасадка з пералётам 615 м адначасова на левую асноўную і пярэднюю стойку шасі. Самалёт сышоў на грунт. Ад удару аб дрэнажныя калодцы знесла пакінутыя стойкі шасі і насавой ліхтар. Затым фюзеляж разламаўся напалам пасля сутыкнення з брустверам. Пасля гэтага самалёт праслізнуў праз рулежную дарожку, спыніўся і загарэўся. Груз кандыцыянераў і матрацаў, які знаходзіцца на борце, пры ўдары зрушыўся і заблакаваў гермакабіну, у якой знаходзіліся пасажыры. Не здолеўшы выбрацца, пасажыры задыхнуліся ў дыме пажару. Выжылі камандзір экіпажа, паветраны стралок-радыст і адзін з пасажыраў, які знаходзіўся ў кармавой кабіне (усе атрымалі цяжкія траўмы)<ref>{{Cite web |url=http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |title=Катастрофа Ан-12БП на аэр. Камрань (Вьетнам) |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614090253/http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://adderley.livejournal.com/310174.html |title=Катастрофа АН-12БП во Вьетнаме |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614113649/https://adderley.livejournal.com/310174.html |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні 1989 года]][[Катэгорыя:Падзеі 8 ліпеня]][[Катэгорыя:Ліпень 1989 года]][[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]] 38gszs3qun350pdrwc0l597f01bmt5q 5143180 5143179 2026-05-18T18:29:19Z DBatura 73587 5143180 wikitext text/x-wiki {{Авіяцыйныя здарэнні}} '''Катастрофа Ан-12 у Камрані''' — [[авіяцыйная катастрофа]] самалёта [[Ан-12|Ан-12БП]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]], якая адбылася [[8 ліпеня]] [[1989]] года на аэрадроме ваенна-марской базы [[Камрань (база)|Камрань]] ([[В’етнам]]), пры гэтым загінуў 31 чалавек. Самалёт разбіўся пры выкананні аварыйнай пасадкі. == Самалёт == Ан-12БП з рэгістрацыйным нумарам СССР-11875 (завадскі — 7345006) быў выпушчаны ў [[1967]] годзе. Самалёт уваходзіў у склад [[194-ы гвардзейскі ваенна-транспартны авіяцыйны полк|194 ваенна-транспартнага авіяцыйнага палка]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]] (аэрадром базавання [[Фергана]]). == Катастрофа == 8 ліпеня 1989 года Ан-12БП (камандзір экіпажа капітан Сяргей Генералаў) выконваў рэйс з Кімліена ([[Ханой]]) у [[Хашымін]] з прамежкавай пасадкай на авіябазе Камрань. На борце знаходзіліся 35 чалавек: дзеці, жанчыны і [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у В’етнаме|галоўны ваенны саветнік МА СРВ]]. Пры заходзе на пасадку днём ва ўмовах залевы (бачнасць — 1500 м, НДА 500 м) на аэрадром Хашымін знізіўся да вышыні 100 м і сышоў на другі круг. Пры сыходзе капітан убачыў УПП і пачаў выконваць паўторны заход візуальна. Ён дапусціў зніжэнне на вышыню ніжэй УПМ і ўхіліўся налева на 300 м. Пры спробе давярнуць направа, працягваючы зніжэнне, экіпаж стварыў правы нахіл, выпусціў кантроль за вышынёй і ў 114 м да УПП сутыкнуўся дрэнажным калодцам на [[канцавая паласа бяспекі|КПБ]] правай стойкай шасі, паветраным вінтом рухавіка №4 і правай заканцоўкай крыла. Стойка адламалася, вінт рухавіка №4 аўтаматычна зафлюгіраваўся, адмовілі правая і левая гідрасістэмы. Экіпаж сышоў на другі круг і прыняў рашэнне вяртацца на аэрадром вылету Камрань. Пры пасадцы на аэрадроме Камрань, пралятаючы тарэц УПП, экіпаж зафлюгіраваў вінт рухавіка №1. Самалёт стаў ухіляцца налева. Пасля спробы выраўнаваць яго была праведзена пасадка з пералётам 615 м адначасова на левую асноўную і пярэднюю стойку шасі. Самалёт сышоў на грунт. Ад удару аб дрэнажныя калодцы знесла пакінутыя стойкі шасі і насавой ліхтар. Затым фюзеляж разламаўся напалам пасля сутыкнення з брустверам. Пасля гэтага самалёт праслізнуў праз рулежную дарожку, спыніўся і загарэўся. Груз кандыцыянераў і матрацаў, які знаходзіцца на борце, пры ўдары зрушыўся і заблакаваў гермакабіну, у якой знаходзіліся пасажыры. Не здолеўшы выбрацца, пасажыры задыхнуліся ў дыме пажару. Выжылі камандзір экіпажа, паветраны стралок-радыст і адзін з пасажыраў, які знаходзіўся ў кармавой кабіне (усе атрымалі цяжкія траўмы)<ref>{{Cite web |url=http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |title=Катастрофа Ан-12БП на аэр. Камрань (Вьетнам) |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614090253/http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://adderley.livejournal.com/310174.html |title=Катастрофа АН-12БП во Вьетнаме |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614113649/https://adderley.livejournal.com/310174.html |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні 1989 года]][[Катэгорыя:Падзеі 8 ліпеня]][[Катэгорыя:Ліпень 1989 года]][[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]] 0vjsyxcq5q1j4rvf48awt026t7qgyb8 5143181 5143180 2026-05-18T18:29:37Z DBatura 73587 5143181 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа}} '''Катастрофа Ан-12 у Камрані''' — [[авіяцыйная катастрофа]] самалёта [[Ан-12|Ан-12БП]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]], якая адбылася [[8 ліпеня]] [[1989]] года на аэрадроме ваенна-марской базы [[Камрань (база)|Камрань]] ([[В’етнам]]), пры гэтым загінуў 31 чалавек. Самалёт разбіўся пры выкананні аварыйнай пасадкі. == Самалёт == Ан-12БП з рэгістрацыйным нумарам СССР-11875 (завадскі — 7345006) быў выпушчаны ў [[1967]] годзе. Самалёт уваходзіў у склад [[194-ы гвардзейскі ваенна-транспартны авіяцыйны полк|194 ваенна-транспартнага авіяцыйнага палка]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]] (аэрадром базавання [[Фергана]]). == Катастрофа == 8 ліпеня 1989 года Ан-12БП (камандзір экіпажа капітан Сяргей Генералаў) выконваў рэйс з Кімліена ([[Ханой]]) у [[Хашымін]] з прамежкавай пасадкай на авіябазе Камрань. На борце знаходзіліся 35 чалавек: дзеці, жанчыны і [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у В’етнаме|галоўны ваенны саветнік МА СРВ]]. Пры заходзе на пасадку днём ва ўмовах залевы (бачнасць — 1500 м, НДА 500 м) на аэрадром Хашымін знізіўся да вышыні 100 м і сышоў на другі круг. Пры сыходзе капітан убачыў УПП і пачаў выконваць паўторны заход візуальна. Ён дапусціў зніжэнне на вышыню ніжэй УПМ і ўхіліўся налева на 300 м. Пры спробе давярнуць направа, працягваючы зніжэнне, экіпаж стварыў правы нахіл, выпусціў кантроль за вышынёй і ў 114 м да УПП сутыкнуўся дрэнажным калодцам на [[канцавая паласа бяспекі|КПБ]] правай стойкай шасі, паветраным вінтом рухавіка №4 і правай заканцоўкай крыла. Стойка адламалася, вінт рухавіка №4 аўтаматычна зафлюгіраваўся, адмовілі правая і левая гідрасістэмы. Экіпаж сышоў на другі круг і прыняў рашэнне вяртацца на аэрадром вылету Камрань. Пры пасадцы на аэрадроме Камрань, пралятаючы тарэц УПП, экіпаж зафлюгіраваў вінт рухавіка №1. Самалёт стаў ухіляцца налева. Пасля спробы выраўнаваць яго была праведзена пасадка з пералётам 615 м адначасова на левую асноўную і пярэднюю стойку шасі. Самалёт сышоў на грунт. Ад удару аб дрэнажныя калодцы знесла пакінутыя стойкі шасі і насавой ліхтар. Затым фюзеляж разламаўся напалам пасля сутыкнення з брустверам. Пасля гэтага самалёт праслізнуў праз рулежную дарожку, спыніўся і загарэўся. Груз кандыцыянераў і матрацаў, які знаходзіцца на борце, пры ўдары зрушыўся і заблакаваў гермакабіну, у якой знаходзіліся пасажыры. Не здолеўшы выбрацца, пасажыры задыхнуліся ў дыме пажару. Выжылі камандзір экіпажа, паветраны стралок-радыст і адзін з пасажыраў, які знаходзіўся ў кармавой кабіне (усе атрымалі цяжкія траўмы)<ref>{{Cite web |url=http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |title=Катастрофа Ан-12БП на аэр. Камрань (Вьетнам) |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614090253/http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://adderley.livejournal.com/310174.html |title=Катастрофа АН-12БП во Вьетнаме |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614113649/https://adderley.livejournal.com/310174.html |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні 1989 года]][[Катэгорыя:Падзеі 8 ліпеня]][[Катэгорыя:Ліпень 1989 года]][[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]] pf199kmpbd51ns0dr3zzefbv7uh88xo 5143185 5143181 2026-05-18T18:31:32Z DBatura 73587 5143185 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа}} '''Катастрофа Ан-12 у Камрані''' — [[авіяцыйная катастрофа]] самалёта [[Ан-12|Ан-12БП]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]], якая адбылася [[8 ліпеня]] [[1989]] года на аэрадроме ваенна-марской базы [[Камрань (база)|Камрань]] ([[В’етнам]]), пры гэтым загінуў 31 чалавек. Самалёт разбіўся пры выкананні аварыйнай пасадкі. == Самалёт == Ан-12БП з рэгістрацыйным нумарам СССР-11875 (завадскі — 7345006) быў выпушчаны ў [[1967]] годзе. Самалёт уваходзіў у склад [[194-ы гвардзейскі ваенна-транспартны авіяцыйны полк|194 ваенна-транспартнага авіяцыйнага палка]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]] (аэрадром базавання [[Фергана]]). == Катастрофа == 8 ліпеня 1989 года Ан-12БП (камандзір экіпажа капітан Сяргей Генералаў) выконваў рэйс з Кімліена ([[Ханой]]) у [[Хашымін]] з прамежкавай пасадкай на авіябазе Камрань. На борце знаходзіліся 35 чалавек: дзеці, жанчыны і [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у В’етнаме|галоўны ваенны саветнік МА СРВ]]. Пры заходзе на пасадку днём ва ўмовах залевы (бачнасць — 1500 м, НДА 500 м) на аэрадром Хашымін знізіўся да вышыні 100 м і сышоў на другі круг. Пры сыходзе капітан убачыў УПП і пачаў выконваць паўторны заход візуальна. Ён дапусціў зніжэнне на вышыню ніжэй УПМ і ўхіліўся налева на 300 м. Пры спробе давярнуць направа, працягваючы зніжэнне, экіпаж стварыў правы нахіл, выпусціў кантроль за вышынёй і ў 114 м да УПП сутыкнуўся дрэнажным калодцам на [[канцавая паласа бяспекі|КПБ]] правай стойкай шасі, паветраным вінтом рухавіка №4 і правай заканцоўкай крыла. Стойка адламалася, вінт рухавіка №4 аўтаматычна зафлюгіраваўся, адмовілі правая і левая гідрасістэмы. Экіпаж сышоў на другі круг і прыняў рашэнне вяртацца на аэрадром вылету Камрань. Пры пасадцы на аэрадроме Камрань, пралятаючы тарэц УПП, экіпаж зафлюгіраваў вінт рухавіка №1. Самалёт стаў ухіляцца налева. Пасля спробы выраўнаваць яго была праведзена пасадка з пералётам 615 м адначасова на левую асноўную і пярэднюю стойку шасі. Самалёт сышоў на грунт. Ад удару аб дрэнажныя калодцы знесла пакінутыя стойкі шасі і насавой ліхтар. Затым фюзеляж разламаўся напалам пасля сутыкнення з брустверам. Пасля гэтага самалёт праслізнуў праз рулежную дарожку, спыніўся і загарэўся. Груз кандыцыянераў і матрацаў, які знаходзіцца на борце, пры ўдары зрушыўся і заблакаваў гермакабіну, у якой знаходзіліся пасажыры. Не здолеўшы выбрацца, пасажыры задыхнуліся ў дыме пажару. Выжылі камандзір экіпажа, паветраны стралок-радыст і адзін з пасажыраў, які знаходзіўся ў кармавой кабіне (усе атрымалі цяжкія траўмы)<ref>{{Cite web |url=http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |title=Катастрофа Ан-12БП на аэр. Камрань (Вьетнам) |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614090253/http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://adderley.livejournal.com/310174.html |title=Катастрофа АН-12БП во Вьетнаме |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614113649/https://adderley.livejournal.com/310174.html |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Падзеі ў В’етнаме]][[Катэгорыя:Катастрофы 1989 года]][[Катэгорыя:Падзеі 8 ліпеня]][[Катэгорыя:Ліпень 1989 года]][[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]] oykj0ilfmpx0ztzv8mkofd511obwnjr 5143186 5143185 2026-05-18T18:32:00Z DBatura 73587 /* Крыніцы */ 5143186 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа}} '''Катастрофа Ан-12 у Камрані''' — [[авіяцыйная катастрофа]] самалёта [[Ан-12|Ан-12БП]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]], якая адбылася [[8 ліпеня]] [[1989]] года на аэрадроме ваенна-марской базы [[Камрань (база)|Камрань]] ([[В’етнам]]), пры гэтым загінуў 31 чалавек. Самалёт разбіўся пры выкананні аварыйнай пасадкі. == Самалёт == Ан-12БП з рэгістрацыйным нумарам СССР-11875 (завадскі — 7345006) быў выпушчаны ў [[1967]] годзе. Самалёт уваходзіў у склад [[194-ы гвардзейскі ваенна-транспартны авіяцыйны полк|194 ваенна-транспартнага авіяцыйнага палка]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]] (аэрадром базавання [[Фергана]]). == Катастрофа == 8 ліпеня 1989 года Ан-12БП (камандзір экіпажа капітан Сяргей Генералаў) выконваў рэйс з Кімліена ([[Ханой]]) у [[Хашымін]] з прамежкавай пасадкай на авіябазе Камрань. На борце знаходзіліся 35 чалавек: дзеці, жанчыны і [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у В’етнаме|галоўны ваенны саветнік МА СРВ]]. Пры заходзе на пасадку днём ва ўмовах залевы (бачнасць — 1500 м, НДА 500 м) на аэрадром Хашымін знізіўся да вышыні 100 м і сышоў на другі круг. Пры сыходзе капітан убачыў УПП і пачаў выконваць паўторны заход візуальна. Ён дапусціў зніжэнне на вышыню ніжэй УПМ і ўхіліўся налева на 300 м. Пры спробе давярнуць направа, працягваючы зніжэнне, экіпаж стварыў правы нахіл, выпусціў кантроль за вышынёй і ў 114 м да УПП сутыкнуўся дрэнажным калодцам на [[канцавая паласа бяспекі|КПБ]] правай стойкай шасі, паветраным вінтом рухавіка №4 і правай заканцоўкай крыла. Стойка адламалася, вінт рухавіка №4 аўтаматычна зафлюгіраваўся, адмовілі правая і левая гідрасістэмы. Экіпаж сышоў на другі круг і прыняў рашэнне вяртацца на аэрадром вылету Камрань. Пры пасадцы на аэрадроме Камрань, пралятаючы тарэц УПП, экіпаж зафлюгіраваў вінт рухавіка №1. Самалёт стаў ухіляцца налева. Пасля спробы выраўнаваць яго была праведзена пасадка з пералётам 615 м адначасова на левую асноўную і пярэднюю стойку шасі. Самалёт сышоў на грунт. Ад удару аб дрэнажныя калодцы знесла пакінутыя стойкі шасі і насавой ліхтар. Затым фюзеляж разламаўся напалам пасля сутыкнення з брустверам. Пасля гэтага самалёт праслізнуў праз рулежную дарожку, спыніўся і загарэўся. Груз кандыцыянераў і матрацаў, які знаходзіцца на борце, пры ўдары зрушыўся і заблакаваў гермакабіну, у якой знаходзіліся пасажыры. Не здолеўшы выбрацца, пасажыры задыхнуліся ў дыме пажару. Выжылі камандзір экіпажа, паветраны стралок-радыст і адзін з пасажыраў, які знаходзіўся ў кармавой кабіне (усе атрымалі цяжкія траўмы)<ref>{{Cite web |url=http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |title=Катастрофа Ан-12БП на аэр. Камрань (Вьетнам) |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614090253/http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://adderley.livejournal.com/310174.html |title=Катастрофа АН-12БП во Вьетнаме |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614113649/https://adderley.livejournal.com/310174.html |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Падзеі ў В’етнаме]][[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні 1989 года]][[Катэгорыя:Падзеі 8 ліпеня]][[Катэгорыя:Ліпень 1989 года]][[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]] 2groui8vnvnjq9z73wukwxznm1n5t77 5143188 5143186 2026-05-18T18:32:59Z DBatura 73587 /* Крыніцы */ 5143188 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа}} '''Катастрофа Ан-12 у Камрані''' — [[авіяцыйная катастрофа]] самалёта [[Ан-12|Ан-12БП]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]], якая адбылася [[8 ліпеня]] [[1989]] года на аэрадроме ваенна-марской базы [[Камрань (база)|Камрань]] ([[В’етнам]]), пры гэтым загінуў 31 чалавек. Самалёт разбіўся пры выкананні аварыйнай пасадкі. == Самалёт == Ан-12БП з рэгістрацыйным нумарам СССР-11875 (завадскі — 7345006) быў выпушчаны ў [[1967]] годзе. Самалёт уваходзіў у склад [[194-ы гвардзейскі ваенна-транспартны авіяцыйны полк|194 ваенна-транспартнага авіяцыйнага палка]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|савецкіх ВПС]] (аэрадром базавання [[Фергана]]). == Катастрофа == 8 ліпеня 1989 года Ан-12БП (камандзір экіпажа капітан Сяргей Генералаў) выконваў рэйс з Кімліена ([[Ханой]]) у [[Хашымін]] з прамежкавай пасадкай на авіябазе Камрань. На борце знаходзіліся 35 чалавек: дзеці, жанчыны і [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у В’етнаме|галоўны ваенны саветнік МА СРВ]]. Пры заходзе на пасадку днём ва ўмовах залевы (бачнасць — 1500 м, НДА 500 м) на аэрадром Хашымін знізіўся да вышыні 100 м і сышоў на другі круг. Пры сыходзе капітан убачыў УПП і пачаў выконваць паўторны заход візуальна. Ён дапусціў зніжэнне на вышыню ніжэй УПМ і ўхіліўся налева на 300 м. Пры спробе давярнуць направа, працягваючы зніжэнне, экіпаж стварыў правы нахіл, выпусціў кантроль за вышынёй і ў 114 м да УПП сутыкнуўся дрэнажным калодцам на [[канцавая паласа бяспекі|КПБ]] правай стойкай шасі, паветраным вінтом рухавіка №4 і правай заканцоўкай крыла. Стойка адламалася, вінт рухавіка №4 аўтаматычна зафлюгіраваўся, адмовілі правая і левая гідрасістэмы. Экіпаж сышоў на другі круг і прыняў рашэнне вяртацца на аэрадром вылету Камрань. Пры пасадцы на аэрадроме Камрань, пралятаючы тарэц УПП, экіпаж зафлюгіраваў вінт рухавіка №1. Самалёт стаў ухіляцца налева. Пасля спробы выраўнаваць яго была праведзена пасадка з пералётам 615 м адначасова на левую асноўную і пярэднюю стойку шасі. Самалёт сышоў на грунт. Ад удару аб дрэнажныя калодцы знесла пакінутыя стойкі шасі і насавой ліхтар. Затым фюзеляж разламаўся напалам пасля сутыкнення з брустверам. Пасля гэтага самалёт праслізнуў праз рулежную дарожку, спыніўся і загарэўся. Груз кандыцыянераў і матрацаў, які знаходзіцца на борце, пры ўдары зрушыўся і заблакаваў гермакабіну, у якой знаходзіліся пасажыры. Не здолеўшы выбрацца, пасажыры задыхнуліся ў дыме пажару. Выжылі камандзір экіпажа, паветраны стралок-радыст і адзін з пасажыраў, які знаходзіўся ў кармавой кабіне (усе атрымалі цяжкія траўмы)<ref>{{Cite web |url=http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |title=Катастрофа Ан-12БП на аэр. Камрань (Вьетнам) |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614090253/http://war.airdisaster.ru/database.php?id=32 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://adderley.livejournal.com/310174.html |title=Катастрофа АН-12БП во Вьетнаме |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614113649/https://adderley.livejournal.com/310174.html |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні 1989 года]][[Катэгорыя:Падзеі 8 ліпеня]][[Катэгорыя:Ліпень 1989 года]][[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]] pf199kmpbd51ns0dr3zzefbv7uh88xo Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме 14 807977 5143187 2026-05-18T18:32:33Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні|В’етнам]][[Катэгорыя:Падзеі ў В’етнаме]]» 5143187 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні|В’етнам]][[Катэгорыя:Падзеі ў В’етнаме]] p2k78ioertk9ekuby99e3667fp2d8vx 5143193 5143187 2026-05-18T18:34:26Z DBatura 73587 5143193 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Авіякатастрофы|В’етнам]][[Катэгорыя:Падзеі ў В’етнаме]] dl6ykq6y7nieu7ila3sv6509jdpgcid Міхаіл Маскалік 0 807978 5143222 2026-05-18T19:55:27Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Міхась Маскалік]] 5143222 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхась Маскалік]] 3arokv5vv7oencxrhav28urnvj0vzsi Сакера 0 807979 5143241 2026-05-18T20:46:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Сякера]] 5143241 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[сякера]] lbf431r7fc8nqbrg59dqqrdg7av5awq Ваджэнне куста 0 807980 5143251 2026-05-18T21:08:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Ваджэ́нне куста́''' (таксама ''Куст'', ''Кусты'')&nbsp;— традыцыйны беларускі вяснова-летні [[абрад]], які праводзіцца на свята [[Сёмуха|Тройцы]]. Сутнасць абраду заключаецца ў тым, што маладую дзяўчыну ці жанчыну ўпрыгожваюць зялёнымі галінкамі (робяць з яе «К...» 5143251 wikitext text/x-wiki '''Ваджэ́нне куста́''' (таксама ''Куст'', ''Кусты'')&nbsp;— традыцыйны беларускі вяснова-летні [[абрад]], які праводзіцца на свята [[Сёмуха|Тройцы]]. Сутнасць абраду заключаецца ў тым, што маладую дзяўчыну ці жанчыну ўпрыгожваюць зялёнымі галінкамі (робяць з яе «Куста») і водзяць па вёсцы з адмысловымі песнямі, абыходзячы ўсе двары і збіраючы пачастункі. Найбольш характэрны для [[Пінскае Палессе|Пінскага Палесся]] і сумежных тэрыторый, аднак лакальныя варыянты сустракаюцца і ў іншых рэгіёнах Беларусі, напрыклад, на [[Гомельшчына|Гомельшчыне]]. == Гісторыя і паходжанне == Абрад з'яўляецца помнікам духоўнай культуры і ўнікальнай жаночай прадуцыравальнай практыкай. Паводле даследаванняў фалькларысткі [[Рыма Кавалёва|Рымы Кавалёвай]], ядро свята «Куст» сыходзіць каранямі ў часы племені [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. Слова «куст» у старажытнасці разумелася як «род» (прашчуры, продкі), што пацвярджаецца летапісамі XIII стагоддзя і шэрагам беларускіх прыказак (напрыклад, «пакланіся кусту, г.зн. свайму роду»). Такім чынам, абрад увасабляе містычную сувязь паміж жывымі членамі роду і іх продкамі, а таксама ўяўляе сабой магічны акт па забеспячэнні ўраджаю. Раней лічылася, што «Куст» дае ўраджай, абараняе ад сурокаў і не карае, а толькі велічае і просіць за сябе{{sfn|Кавалёва|с=342—343}}. З цягам часу абрад пад уплывам сацыяльна-эканамічных фактараў трансфарміраваўся. Адбылася змена яго асноўнай функцыі: з чыста аграрна-магічнай ён набыў шлюбную накіраванасць і стаў надзеяй і пажаданнем добрага шлюбу для маладых удзельніц<ref name="okc">{{cite web |url=https://okcbrest.by/%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4-%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0/ |title=Абрад “Ваджэнне куста” |publisher=Брэсцкі абласны грамадска-культурны цэнтр |lang=be |accessdate=18 мая 2026}}</ref>. == Апісанне абраду == Абрад пачынаецца ў першай палове дня, да абеду. Традыцыйна ён праводзіцца ў нядзелю, панядзелак ці нават чацвер пасля Тройцы. Жанчыны і дзяўчаты збіраюцца разам у адной з хат, дзе выбіраюць самую прыгожую або паважаную маладую дзяўчыну на ролю «Куста». Яе шчодра апранаюць у зялёнае адзенне, робяць вянок з кветак і цалкам абвешваюць галінкамі [[клён]]у, [[ліпа|ліпы]] або бярозы такім чынам, што яе постаць нагадвае сапраўдны жывы куст. Гэты гурт дзяўчат, які на Гомельшчыне часам называлі «дзявоцкае войска», пачынае ўрачысты абыход вёскі<ref name="chech">{{cite web |url=https://chechersk.museum.by/node/56263 |title=Абрад "Ваджэнне куста" |publisher=Чачэрскі гісторыка-этнаграфічны музей |lang=be |accessdate=18 мая 2026}}</ref>. Падышоўшы да чарговага двара, удзельніцы выклікаюць гаспадароў з хаты. Калі тыя выходзяць, дзяўчаты абступаюць іх і пачынаюць вадзіць вакол гаспадароў [[карагод]]ы, спяваючы спецыяльныя велічальныя і куставыя песні. У гэтых спевах яны славяць гаспадара, гаспадыню, іх дзяцей, зычаць сям'і здароўя, дабрабыту і багатага ўраджаю на полі. Таксама ў тэкстах песень заўсёды прысутнічае заклік адарыць «Кусту». У адказ на пажаданні гаспадары шчодра адорваюць гурт. У якасці гасцінцаў даюць хлеб, пірагі, мёд, мяса, сала, [[Яйка (харчовы прадукт)|яйкі]], розныя напоі і грошы. У некаторых дварах гаспадары спецыяльна накрываюць святочны стол прама на вуліцы і частуюць усіх удзельніц абраду<ref name="okc" />. Пасля таго, як дзяўчаты абыдуць усе двары ў вёсцы, пачынаецца завяршальны этап. Гурт накіроўваецца да ракі, возера або вяртаецца туды, дзе ўсе збіраліся першапачаткова. Там адбываецца важны рытуал: кожная ўдзельніца і нават выпадковыя мінакі імкнуцца сарваць з дзяўчыны-«Кусты» некалькі зялёных лісткоў. Гэтыя лісткі і галінкі надзяляліся ў народзе магутнай магічнай сілай. Іх кідалі ў ваду, каб забяспечыць дастатковую вільгаць на палях, закопвалі і раскідвалі на агародах у прадуцыравальных мэтах, а таксама захоўвалі дома для лекавання або абароны ад купальскага вогнішча{{sfn|Кавалёва|с=343}}. Завяршаюцца абрадавыя дзеянні агульным святочным застоллем са збраных прадуктаў, песнямі і танцамі да позняй ночы. == Рэгіянальныя асаблівасці == Святар і этнограф [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрый Булгакоўскі]] ў сваім зборніку «Пінчукі» (1890) зафіксаваў класічны варыянт абраду ў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскім павеце]], дзе ён называўся «Траецкія або на Куста». Паводле яго запісаў, дзяўчаты спявалі гаспадарам двароў такія словы {{sfn|Булгаковскій|1890|с=55}} <nowiki>:</nowiki> {{цытата|Прывялі Куста Ды з зялёнага клёну; Дай нам, пану, Хоць па залатому...{{арыгінальны тэкст|ru|Привэли Куста / Дай изъ зеленаго клёну; / Дай намъ, пану, / Хочь по золотому...}}}}У аграгарадку [[Лобча (Лунінецкі раён)|Лобча]] ([[Лунінецкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]) абрад «Ваджэнне куста» з'яўляецца яскравай рэгіянальнай адметнасцю і працягвае існаваць у нашы дні. Карэнныя жыхары звязваюць яго з памяццю пра продкаў. Штогадовае бесперапыннае ўзнаўленне гэтай традыцыі на Тройцу дапамагае жыхарам аграгарадка адчуваць сябе адзінай супольнасцю з глыбокай культурнай спадчынай<ref name="okc" />. На ўсходзе Беларусі, у прыватнасці ў вёсцы [[Меркулавічы]] ([[Чачэрскі раён]], [[Гомельская вобласць]]), абрад таксама меў свае адметнасці (запісана ад мясцовай жыхаркі В. І. Павідзіш, нар. 1933). Гурт дзяўчат называўся «дзявоцкім войскам». Падчас ваджэння карагодаў яны спявалі наступную песню: {{цытата| Ой, дзень добры, наша гаспадыня, Ой, ці не вяліш нашаму кусту стаці, Бочку мядочку прынявольнічкам даці, На маладзенькім на ганачку гуляці.<ref name="chech" />}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{артыкул|аўтар=Кавалёва Р. М.|загаловак=Архаічны фальклор|выданне=Фалькларыстычныя даследаванні : Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі : зборнік артыкулаў.|месца=Мінск|год=2010|выпуск=7|старонкі=339—347|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/92039/1/%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%91%D0%B2%D0%B0%20%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B0%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80.pdf|ref=Кавалёва}} {{Беларускія народныя святы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя абрады]] [[Катэгорыя:Сёмуха]] [[Катэгорыя:Культ продкаў]] [[Катэгорыя:Вялікдзень у славянскай традыцыі]] afbyhigp3ua2j4wpmwztvrmh6hhxe0n 5143253 5143251 2026-05-18T21:09:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5143253 wikitext text/x-wiki '''Ваджэ́нне куста́''' (таксама ''Куст'', ''Кусты'')&nbsp;— традыцыйны беларускі вяснова-летні [[абрад]], які праводзіцца на свята [[Сёмуха|Тройцы]]. Сутнасць абраду заключаецца ў тым, што маладую дзяўчыну ці жанчыну ўпрыгожваюць зялёнымі галінкамі (робяць з яе «Куста») і водзяць па вёсцы з адмысловымі песнямі, абыходзячы ўсе двары і збіраючы пачастункі. Найбольш характэрны для [[Пінскае Палессе|Пінскага Палесся]] і сумежных тэрыторый, аднак лакальныя варыянты сустракаюцца і ў іншых рэгіёнах Беларусі, напрыклад, на [[Гомельшчына|Гомельшчыне]]. == Гісторыя і паходжанне == Абрад з'яўляецца помнікам духоўнай культуры і ўнікальнай жаночай прадуцыравальнай практыкай. Паводле даследаванняў фалькларысткі [[Рыма Кавалёва|Рымы Кавалёвай]], ядро свята «Куст» сыходзіць каранямі ў часы племені [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. Слова «куст» у старажытнасці разумелася як «род» (прашчуры, продкі), што пацвярджаецца летапісамі XIII стагоддзя і шэрагам беларускіх прыказак (напрыклад, «пакланіся кусту, г.зн. свайму роду»). Такім чынам, абрад увасабляе містычную сувязь паміж жывымі членамі роду і іх продкамі, а таксама ўяўляе сабой магічны акт па забеспячэнні ўраджаю. Раней лічылася, што «Куст» дае ўраджай, абараняе ад сурокаў і не карае, а толькі велічае і просіць за сябе{{sfn|Кавалёва|с=342—343}}. З цягам часу абрад пад уплывам сацыяльна-эканамічных фактараў трансфарміраваўся. Адбылася змена яго асноўнай функцыі: з чыста аграрна-магічнай ён набыў шлюбную накіраванасць і стаў надзеяй і пажаданнем добрага шлюбу для маладых удзельніц<ref name="okc">{{cite web |url=https://okcbrest.by/%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4-%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0/ |title=Абрад “Ваджэнне куста” |publisher=Брэсцкі абласны грамадска-культурны цэнтр |lang=be |accessdate=18 мая 2026}}</ref>. == Апісанне абраду == Абрад пачынаецца ў першай палове дня, да абеду. Традыцыйна ён праводзіцца ў нядзелю, панядзелак ці нават чацвер пасля Тройцы. Жанчыны і дзяўчаты збіраюцца разам у адной з хат, дзе выбіраюць самую прыгожую або паважаную маладую дзяўчыну на ролю «Куста». Яе шчодра апранаюць у зялёнае адзенне, робяць вянок з кветак і цалкам абвешваюць галінкамі [[клён]]у, [[ліпа|ліпы]] або бярозы такім чынам, што яе постаць нагадвае сапраўдны жывы куст. Гэты гурт дзяўчат, які на Гомельшчыне часам называлі «дзявоцкае войска», пачынае ўрачысты абыход вёскі<ref name="chech">{{cite web |url=https://chechersk.museum.by/node/56263 |title=Абрад "Ваджэнне куста" |publisher=Чачэрскі гісторыка-этнаграфічны музей |lang=be |accessdate=18 мая 2026}}</ref>. Падышоўшы да чарговага двара, удзельніцы выклікаюць гаспадароў з хаты. Калі тыя выходзяць, дзяўчаты абступаюць іх і пачынаюць вадзіць вакол гаспадароў [[карагод]]ы, спяваючы спецыяльныя велічальныя і куставыя песні. У гэтых спевах яны славяць гаспадара, гаспадыню, іх дзяцей, зычаць сям'і здароўя, дабрабыту і багатага ўраджаю на полі. Таксама ў тэкстах песень заўсёды прысутнічае заклік адарыць «Кусту». У адказ на пажаданні гаспадары шчодра адорваюць гурт. У якасці гасцінцаў даюць хлеб, пірагі, мёд, мяса, сала, [[Яйка (харчовы прадукт)|яйкі]], розныя напоі і грошы. У некаторых дварах гаспадары спецыяльна накрываюць святочны стол прама на вуліцы і частуюць усіх удзельніц абраду<ref name="okc" />. Пасля таго, як дзяўчаты абыдуць усе двары ў вёсцы, пачынаецца завяршальны этап. Гурт накіроўваецца да ракі, возера або вяртаецца туды, дзе ўсе збіраліся першапачаткова. Там адбываецца важны рытуал: кожная ўдзельніца і нават выпадковыя мінакі імкнуцца сарваць з дзяўчыны-«Кусты» некалькі зялёных лісткоў. Гэтыя лісткі і галінкі надзяляліся ў народзе магутнай магічнай сілай. Іх кідалі ў ваду, каб забяспечыць дастатковую вільгаць на палях, закопвалі і раскідвалі на агародах у прадуцыравальных мэтах, а таксама захоўвалі дома для лекавання або абароны ад купальскага вогнішча{{sfn|Кавалёва|с=343}}. Завяршаюцца абрадавыя дзеянні агульным святочным застоллем са збраных прадуктаў, песнямі і танцамі да позняй ночы. == Рэгіянальныя асаблівасці == Святар і этнограф [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрый Булгакоўскі]] ў сваім зборніку «Пінчукі» (1890) зафіксаваў класічны варыянт абраду ў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскім павеце]], дзе ён называўся «Траецкія або на Куста». Паводле яго запісаў, дзяўчаты спявалі гаспадарам двароў такія словы {{sfn|Булгаковскій|1890|с=55}} <nowiki>:</nowiki> {{цытата|Прывялі Куста Ды з зялёнага клёну; Дай нам, пану, Хоць па залатому...{{арыгінальны тэкст|ru|Привэли Куста / Дай изъ зеленаго клёну; / Дай намъ, пану, / Хочь по золотому...}}}}У аграгарадку [[Лобча (Лунінецкі раён)|Лобча]] ([[Лунінецкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]) абрад «Ваджэнне куста» з'яўляецца яскравай рэгіянальнай адметнасцю і працягвае існаваць у нашы дні. Карэнныя жыхары звязваюць яго з памяццю пра продкаў. Штогадовае бесперапыннае ўзнаўленне гэтай традыцыі на Тройцу дапамагае жыхарам аграгарадка адчуваць сябе адзінай супольнасцю з глыбокай культурнай спадчынай<ref name="okc" />. На ўсходзе Беларусі, у прыватнасці ў вёсцы [[Меркулавічы]] ([[Чачэрскі раён]], [[Гомельская вобласць]]), абрад таксама меў свае адметнасці (запісана ад мясцовай жыхаркі В. І. Павідзіш, нар. 1933). Гурт дзяўчат называўся «дзявоцкім войскам». Падчас ваджэння карагодаў яны спявалі наступную песню: {{цытата| Ой, дзень добры, наша гаспадыня, Ой, ці не вяліш нашаму кусту стаці, Бочку мядочку прынявольнічкам даці, На маладзенькім на ганачку гуляці.<ref name="chech" />}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{артыкул|аўтар=Кавалёва Р. М.|загаловак=Архаічны фальклор|выданне=Фалькларыстычныя даследаванні : Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі : зборнік артыкулаў.|месца=Мінск|год=2010|выпуск=7|старонкі=339—347|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/92039/1/%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%91%D0%B2%D0%B0%20%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B0%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80.pdf|ref=Кавалёва}} {{Абходныя абрады славян}} {{Зялёныя каляды}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абходныя абрады славян]] [[Катэгорыя:Беларускія звычаі]] [[Катэгорыя:Украінскія звычаі]] [[Катэгорыя:Зялёныя каляды]] [[Катэгорыя:Сёмуха]] [[Катэгорыя:Культ продкаў]] [[Катэгорыя:Вялікдзень у славянскай традыцыі]] axh94l5ctxwz81yxanm2hpqi8grwrbj 5143254 5143253 2026-05-18T21:10:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 ±[[Катэгорыя:Беларускія звычаі]]→[[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]]; ±[[Катэгорыя:Зялёныя каляды]]→[[Катэгорыя:Зялёныя св]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5143254 wikitext text/x-wiki '''Ваджэ́нне куста́''' (таксама ''Куст'', ''Кусты'')&nbsp;— традыцыйны беларускі вяснова-летні [[абрад]], які праводзіцца на свята [[Сёмуха|Тройцы]]. Сутнасць абраду заключаецца ў тым, што маладую дзяўчыну ці жанчыну ўпрыгожваюць зялёнымі галінкамі (робяць з яе «Куста») і водзяць па вёсцы з адмысловымі песнямі, абыходзячы ўсе двары і збіраючы пачастункі. Найбольш характэрны для [[Пінскае Палессе|Пінскага Палесся]] і сумежных тэрыторый, аднак лакальныя варыянты сустракаюцца і ў іншых рэгіёнах Беларусі, напрыклад, на [[Гомельшчына|Гомельшчыне]]. == Гісторыя і паходжанне == Абрад з'яўляецца помнікам духоўнай культуры і ўнікальнай жаночай прадуцыравальнай практыкай. Паводле даследаванняў фалькларысткі [[Рыма Кавалёва|Рымы Кавалёвай]], ядро свята «Куст» сыходзіць каранямі ў часы племені [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. Слова «куст» у старажытнасці разумелася як «род» (прашчуры, продкі), што пацвярджаецца летапісамі XIII стагоддзя і шэрагам беларускіх прыказак (напрыклад, «пакланіся кусту, г.зн. свайму роду»). Такім чынам, абрад увасабляе містычную сувязь паміж жывымі членамі роду і іх продкамі, а таксама ўяўляе сабой магічны акт па забеспячэнні ўраджаю. Раней лічылася, што «Куст» дае ўраджай, абараняе ад сурокаў і не карае, а толькі велічае і просіць за сябе{{sfn|Кавалёва|с=342—343}}. З цягам часу абрад пад уплывам сацыяльна-эканамічных фактараў трансфарміраваўся. Адбылася змена яго асноўнай функцыі: з чыста аграрна-магічнай ён набыў шлюбную накіраванасць і стаў надзеяй і пажаданнем добрага шлюбу для маладых удзельніц<ref name="okc">{{cite web |url=https://okcbrest.by/%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4-%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0/ |title=Абрад “Ваджэнне куста” |publisher=Брэсцкі абласны грамадска-культурны цэнтр |lang=be |accessdate=18 мая 2026}}</ref>. == Апісанне абраду == Абрад пачынаецца ў першай палове дня, да абеду. Традыцыйна ён праводзіцца ў нядзелю, панядзелак ці нават чацвер пасля Тройцы. Жанчыны і дзяўчаты збіраюцца разам у адной з хат, дзе выбіраюць самую прыгожую або паважаную маладую дзяўчыну на ролю «Куста». Яе шчодра апранаюць у зялёнае адзенне, робяць вянок з кветак і цалкам абвешваюць галінкамі [[клён]]у, [[ліпа|ліпы]] або бярозы такім чынам, што яе постаць нагадвае сапраўдны жывы куст. Гэты гурт дзяўчат, які на Гомельшчыне часам называлі «дзявоцкае войска», пачынае ўрачысты абыход вёскі<ref name="chech">{{cite web |url=https://chechersk.museum.by/node/56263 |title=Абрад "Ваджэнне куста" |publisher=Чачэрскі гісторыка-этнаграфічны музей |lang=be |accessdate=18 мая 2026}}</ref>. Падышоўшы да чарговага двара, удзельніцы выклікаюць гаспадароў з хаты. Калі тыя выходзяць, дзяўчаты абступаюць іх і пачынаюць вадзіць вакол гаспадароў [[карагод]]ы, спяваючы спецыяльныя велічальныя і куставыя песні. У гэтых спевах яны славяць гаспадара, гаспадыню, іх дзяцей, зычаць сям'і здароўя, дабрабыту і багатага ўраджаю на полі. Таксама ў тэкстах песень заўсёды прысутнічае заклік адарыць «Кусту». У адказ на пажаданні гаспадары шчодра адорваюць гурт. У якасці гасцінцаў даюць хлеб, пірагі, мёд, мяса, сала, [[Яйка (харчовы прадукт)|яйкі]], розныя напоі і грошы. У некаторых дварах гаспадары спецыяльна накрываюць святочны стол прама на вуліцы і частуюць усіх удзельніц абраду<ref name="okc" />. Пасля таго, як дзяўчаты абыдуць усе двары ў вёсцы, пачынаецца завяршальны этап. Гурт накіроўваецца да ракі, возера або вяртаецца туды, дзе ўсе збіраліся першапачаткова. Там адбываецца важны рытуал: кожная ўдзельніца і нават выпадковыя мінакі імкнуцца сарваць з дзяўчыны-«Кусты» некалькі зялёных лісткоў. Гэтыя лісткі і галінкі надзяляліся ў народзе магутнай магічнай сілай. Іх кідалі ў ваду, каб забяспечыць дастатковую вільгаць на палях, закопвалі і раскідвалі на агародах у прадуцыравальных мэтах, а таксама захоўвалі дома для лекавання або абароны ад купальскага вогнішча{{sfn|Кавалёва|с=343}}. Завяршаюцца абрадавыя дзеянні агульным святочным застоллем са збраных прадуктаў, песнямі і танцамі да позняй ночы. == Рэгіянальныя асаблівасці == Святар і этнограф [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрый Булгакоўскі]] ў сваім зборніку «Пінчукі» (1890) зафіксаваў класічны варыянт абраду ў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскім павеце]], дзе ён называўся «Траецкія або на Куста». Паводле яго запісаў, дзяўчаты спявалі гаспадарам двароў такія словы {{sfn|Булгаковскій|1890|с=55}} <nowiki>:</nowiki> {{цытата|Прывялі Куста Ды з зялёнага клёну; Дай нам, пану, Хоць па залатому...{{арыгінальны тэкст|ru|Привэли Куста / Дай изъ зеленаго клёну; / Дай намъ, пану, / Хочь по золотому...}}}}У аграгарадку [[Лобча (Лунінецкі раён)|Лобча]] ([[Лунінецкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]) абрад «Ваджэнне куста» з'яўляецца яскравай рэгіянальнай адметнасцю і працягвае існаваць у нашы дні. Карэнныя жыхары звязваюць яго з памяццю пра продкаў. Штогадовае бесперапыннае ўзнаўленне гэтай традыцыі на Тройцу дапамагае жыхарам аграгарадка адчуваць сябе адзінай супольнасцю з глыбокай культурнай спадчынай<ref name="okc" />. На ўсходзе Беларусі, у прыватнасці ў вёсцы [[Меркулавічы]] ([[Чачэрскі раён]], [[Гомельская вобласць]]), абрад таксама меў свае адметнасці (запісана ад мясцовай жыхаркі В. І. Павідзіш, нар. 1933). Гурт дзяўчат называўся «дзявоцкім войскам». Падчас ваджэння карагодаў яны спявалі наступную песню: {{цытата| Ой, дзень добры, наша гаспадыня, Ой, ці не вяліш нашаму кусту стаці, Бочку мядочку прынявольнічкам даці, На маладзенькім на ганачку гуляці.<ref name="chech" />}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{артыкул|аўтар=Кавалёва Р. М.|загаловак=Архаічны фальклор|выданне=Фалькларыстычныя даследаванні : Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі : зборнік артыкулаў.|месца=Мінск|год=2010|выпуск=7|старонкі=339—347|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/92039/1/%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%91%D0%B2%D0%B0%20%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B0%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80.pdf|ref=Кавалёва}} {{Абходныя абрады славян}} {{Зялёныя каляды}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абходныя абрады славян]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] [[Катэгорыя:Украінскія абрады і звычаі]] [[Катэгорыя:Сёмуха]] [[Катэгорыя:Культ продкаў]] [[Катэгорыя:Вялікдзень у славянскай традыцыі]] tn0zyj4i52bbsdo4tfq6eskw9cumxuc 5143255 5143254 2026-05-18T21:10:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5143255 wikitext text/x-wiki '''Ваджэ́нне куста́''' (таксама ''Куст'', ''Кусты'')&nbsp;— традыцыйны беларускі вяснова-летні [[абрад]], які праводзіцца на свята [[Сёмуха|Тройцы]]. Сутнасць абраду заключаецца ў тым, што маладую дзяўчыну ці жанчыну ўпрыгожваюць зялёнымі галінкамі (робяць з яе «Куста») і водзяць па вёсцы з адмысловымі песнямі, абыходзячы ўсе двары і збіраючы пачастункі. Найбольш характэрны для [[Пінскае Палессе|Пінскага Палесся]] і сумежных тэрыторый, аднак лакальныя варыянты сустракаюцца і ў іншых рэгіёнах Беларусі, напрыклад, на [[Гомельшчына|Гомельшчыне]]. == Гісторыя і паходжанне == Абрад з'яўляецца помнікам духоўнай культуры і ўнікальнай жаночай прадуцыравальнай практыкай. Паводле даследаванняў фалькларысткі [[Рыма Кавалёва|Рымы Кавалёвай]], ядро свята «Куст» сыходзіць каранямі ў часы племені [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. Слова «куст» у старажытнасці разумелася як «род» (прашчуры, продкі), што пацвярджаецца летапісамі XIII стагоддзя і шэрагам беларускіх прыказак (напрыклад, «пакланіся кусту, г.зн. свайму роду»). Такім чынам, абрад увасабляе містычную сувязь паміж жывымі членамі роду і іх продкамі, а таксама ўяўляе сабой магічны акт па забеспячэнні ўраджаю. Раней лічылася, што «Куст» дае ўраджай, абараняе ад сурокаў і не карае, а толькі велічае і просіць за сябе{{sfn|Кавалёва|с=342—343}}. З цягам часу абрад пад уплывам сацыяльна-эканамічных фактараў трансфарміраваўся. Адбылася змена яго асноўнай функцыі: з чыста аграрна-магічнай ён набыў шлюбную накіраванасць і стаў надзеяй і пажаданнем добрага шлюбу для маладых удзельніц<ref name="okc">{{cite web |url=https://okcbrest.by/%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4-%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0/ |title=Абрад “Ваджэнне куста” |publisher=Брэсцкі абласны грамадска-культурны цэнтр |lang=be |accessdate=18 мая 2026}}</ref>. == Апісанне абраду == Абрад пачынаецца ў першай палове дня, да абеду. Традыцыйна ён праводзіцца ў нядзелю, панядзелак ці нават чацвер пасля Тройцы. Жанчыны і дзяўчаты збіраюцца разам у адной з хат, дзе выбіраюць самую прыгожую або паважаную маладую дзяўчыну на ролю «Куста». Яе шчодра апранаюць у зялёнае адзенне, робяць вянок з кветак і цалкам абвешваюць галінкамі [[клён]]у, [[ліпа|ліпы]] або бярозы такім чынам, што яе постаць нагадвае сапраўдны жывы куст. Гэты гурт дзяўчат, які на Гомельшчыне часам называлі «дзявоцкае войска», пачынае ўрачысты абыход вёскі<ref name="chech">{{cite web |url=https://chechersk.museum.by/node/56263 |title=Абрад "Ваджэнне куста" |publisher=Чачэрскі гісторыка-этнаграфічны музей |lang=be |accessdate=18 мая 2026}}</ref>. Падышоўшы да чарговага двара, удзельніцы выклікаюць гаспадароў з хаты. Калі тыя выходзяць, дзяўчаты абступаюць іх і пачынаюць вадзіць вакол гаспадароў [[карагод]]ы, спяваючы спецыяльныя велічальныя і куставыя песні. У гэтых спевах яны славяць гаспадара, гаспадыню, іх дзяцей, зычаць сям'і здароўя, дабрабыту і багатага ўраджаю на полі. Таксама ў тэкстах песень заўсёды прысутнічае заклік адарыць «Кусту». У адказ на пажаданні гаспадары шчодра адорваюць гурт. У якасці гасцінцаў даюць хлеб, пірагі, мёд, мяса, сала, [[Яйка (харчовы прадукт)|яйкі]], розныя напоі і грошы. У некаторых дварах гаспадары спецыяльна накрываюць святочны стол прама на вуліцы і частуюць усіх удзельніц абраду<ref name="okc" />. Пасля таго, як дзяўчаты абыдуць усе двары ў вёсцы, пачынаецца завяршальны этап. Гурт накіроўваецца да ракі, возера або вяртаецца туды, дзе ўсе збіраліся першапачаткова. Там адбываецца важны рытуал: кожная ўдзельніца і нават выпадковыя мінакі імкнуцца сарваць з дзяўчыны-«Кусты» некалькі зялёных лісткоў. Гэтыя лісткі і галінкі надзяляліся ў народзе магутнай магічнай сілай. Іх кідалі ў ваду, каб забяспечыць дастатковую вільгаць на палях, закопвалі і раскідвалі на агародах у прадуцыравальных мэтах, а таксама захоўвалі дома для лекавання або абароны ад купальскага вогнішча{{sfn|Кавалёва|с=343}}. Завяршаюцца абрадавыя дзеянні агульным святочным застоллем са збраных прадуктаў, песнямі і танцамі да позняй ночы. == Рэгіянальныя асаблівасці == Святар і этнограф [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрый Булгакоўскі]] ў сваім зборніку «Пінчукі» (1890) зафіксаваў класічны варыянт абраду ў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскім павеце]], дзе ён называўся «Траецкія або на Куста». Паводле яго запісаў, дзяўчаты спявалі гаспадарам двароў такія словы {{sfn|Булгаковскій|1890|с=55}} <nowiki>:</nowiki> {{цытата|Прывялі Куста Ды з зялёнага клёну; Дай нам, пану, Хоць па залатому...{{арыгінальны тэкст|ru|Привэли Куста / Дай изъ зеленаго клёну; / Дай намъ, пану, / Хочь по золотому...}}}}У аграгарадку [[Лобча (Лунінецкі раён)|Лобча]] ([[Лунінецкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]) абрад «Ваджэнне куста» з'яўляецца яскравай рэгіянальнай адметнасцю і працягвае існаваць у нашы дні. Карэнныя жыхары звязваюць яго з памяццю пра продкаў. Штогадовае бесперапыннае ўзнаўленне гэтай традыцыі на Тройцу дапамагае жыхарам аграгарадка адчуваць сябе адзінай супольнасцю з глыбокай культурнай спадчынай<ref name="okc" />. На ўсходзе Беларусі, у прыватнасці ў вёсцы [[Меркулавічы]] ([[Чачэрскі раён]], [[Гомельская вобласць]]), абрад таксама меў свае адметнасці (запісана ад мясцовай жыхаркі В. І. Павідзіш, нар. 1933). Гурт дзяўчат называўся «дзявоцкім войскам». Падчас ваджэння карагодаў яны спявалі наступную песню: {{цытата| Ой, дзень добры, наша гаспадыня, Ой, ці не вяліш нашаму кусту стаці, Бочку мядочку прынявольнічкам даці, На маладзенькім на ганачку гуляці.<ref name="chech" />}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{артыкул|аўтар=Кавалёва Р. М.|загаловак=Архаічны фальклор|выданне=Фалькларыстычныя даследаванні : Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі : зборнік артыкулаў.|месца=Мінск|год=2010|выпуск=7|старонкі=339—347|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/92039/1/%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%91%D0%B2%D0%B0%20%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B0%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80.pdf|ref=Кавалёва}} {{Абходныя абрады славян}} {{Сёмуха}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абходныя абрады славян]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] [[Катэгорыя:Украінскія абрады і звычаі]] [[Катэгорыя:Сёмуха]] [[Катэгорыя:Культ продкаў]] [[Катэгорыя:Вялікдзень у славянскай традыцыі]] 4p3dg9zpcnqunckq1n5gdkev81t720e 5143258 5143255 2026-05-18T21:12:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5143258 wikitext text/x-wiki '''Ваджэнне куста''' (таксама ''Куст'', ''Кусты'')&nbsp;— традыцыйны беларускі вяснова-летні [[абрад]], які праводзіцца на свята [[Сёмуха|Тройцы]]. Сутнасць абраду заключаецца ў тым, што маладую дзяўчыну ці жанчыну ўпрыгожваюць зялёнымі галінкамі (робяць з яе «Куста») і водзяць па вёсцы з адмысловымі песнямі, абыходзячы ўсе двары і збіраючы пачастункі. Найбольш характэрны для [[Пінскае Палессе|Пінскага Палесся]] і сумежных тэрыторый, аднак лакальныя варыянты сустракаюцца і ў іншых рэгіёнах Беларусі, напрыклад, на [[Гомельшчына|Гомельшчыне]]. == Гісторыя і паходжанне == Абрад з'яўляецца помнікам духоўнай культуры і ўнікальнай жаночай прадуцыравальнай практыкай. Паводле даследаванняў фалькларысткі [[Рыма Кавалёва|Рымы Кавалёвай]], ядро свята «Куст» сыходзіць каранямі ў часы племені [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. Слова «куст» у старажытнасці разумелася як «род» (прашчуры, продкі), што пацвярджаецца летапісамі XIII стагоддзя і шэрагам беларускіх прыказак (напрыклад, «пакланіся кусту, г.зн. свайму роду»). Такім чынам, абрад увасабляе містычную сувязь паміж жывымі членамі роду і іх продкамі, а таксама ўяўляе сабой магічны акт па забеспячэнні ўраджаю. Раней лічылася, што «Куст» дае ўраджай, абараняе ад сурокаў і не карае, а толькі велічае і просіць за сябе{{sfn|Кавалёва|с=342—343}}. З цягам часу абрад пад уплывам сацыяльна-эканамічных фактараў трансфарміраваўся. Адбылася змена яго асноўнай функцыі: з чыста аграрна-магічнай ён набыў шлюбную накіраванасць і стаў надзеяй і пажаданнем добрага шлюбу для маладых удзельніц<ref name="okc">{{cite web |url=https://okcbrest.by/%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4-%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0/ |title=Абрад “Ваджэнне куста” |publisher=Брэсцкі абласны грамадска-культурны цэнтр |lang=be |accessdate=18 мая 2026}}</ref>. == Апісанне абраду == Абрад пачынаецца ў першай палове дня, да абеду. Традыцыйна ён праводзіцца ў нядзелю, панядзелак ці нават чацвер пасля Тройцы. Жанчыны і дзяўчаты збіраюцца разам у адной з хат, дзе выбіраюць самую прыгожую або паважаную маладую дзяўчыну на ролю «Куста». Яе шчодра апранаюць у зялёнае адзенне, робяць вянок з кветак і цалкам абвешваюць галінкамі [[клён]]у, [[ліпа|ліпы]] або бярозы такім чынам, што яе постаць нагадвае сапраўдны жывы куст. Гэты гурт дзяўчат, які на Гомельшчыне часам называлі «дзявоцкае войска», пачынае ўрачысты абыход вёскі<ref name="chech">{{cite web |url=https://chechersk.museum.by/node/56263 |title=Абрад "Ваджэнне куста" |publisher=Чачэрскі гісторыка-этнаграфічны музей |lang=be |accessdate=18 мая 2026}}</ref>. Падышоўшы да чарговага двара, удзельніцы выклікаюць гаспадароў з хаты. Калі тыя выходзяць, дзяўчаты абступаюць іх і пачынаюць вадзіць вакол гаспадароў [[карагод]]ы, спяваючы спецыяльныя велічальныя і куставыя песні. У гэтых спевах яны славяць гаспадара, гаспадыню, іх дзяцей, зычаць сям'і здароўя, дабрабыту і багатага ўраджаю на полі. Таксама ў тэкстах песень заўсёды прысутнічае заклік адарыць «Кусту». У адказ на пажаданні гаспадары шчодра адорваюць гурт. У якасці гасцінцаў даюць хлеб, пірагі, мёд, мяса, сала, [[Яйка (харчовы прадукт)|яйкі]], розныя напоі і грошы. У некаторых дварах гаспадары спецыяльна накрываюць святочны стол прама на вуліцы і частуюць усіх удзельніц абраду<ref name="okc" />. Пасля таго, як дзяўчаты абыдуць усе двары ў вёсцы, пачынаецца завяршальны этап. Гурт накіроўваецца да ракі, возера або вяртаецца туды, дзе ўсе збіраліся першапачаткова. Там адбываецца важны рытуал: кожная ўдзельніца і нават выпадковыя мінакі імкнуцца сарваць з дзяўчыны-«Кусты» некалькі зялёных лісткоў. Гэтыя лісткі і галінкі надзяляліся ў народзе магутнай магічнай сілай. Іх кідалі ў ваду, каб забяспечыць дастатковую вільгаць на палях, закопвалі і раскідвалі на агародах у прадуцыравальных мэтах, а таксама захоўвалі дома для лекавання або абароны ад купальскага вогнішча{{sfn|Кавалёва|с=343}}. Завяршаюцца абрадавыя дзеянні агульным святочным застоллем са збраных прадуктаў, песнямі і танцамі да позняй ночы. == Рэгіянальныя асаблівасці == Святар і этнограф [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрый Булгакоўскі]] ў сваім зборніку «Пінчукі» (1890) зафіксаваў класічны варыянт абраду ў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскім павеце]], дзе ён называўся «Траецкія або на Куста». Паводле яго запісаў, дзяўчаты спявалі гаспадарам двароў такія словы {{sfn|Булгаковскій|1890|с=55}} <nowiki>:</nowiki> {{цытата|Прывялі Куста Ды з зялёнага клёну; Дай нам, пану, Хоць па залатому...{{арыгінальны тэкст|ru|Привэли Куста / Дай изъ зеленаго клёну; / Дай намъ, пану, / Хочь по золотому...}}}}У аграгарадку [[Лобча (Лунінецкі раён)|Лобча]] ([[Лунінецкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]) абрад «Ваджэнне куста» з'яўляецца яскравай рэгіянальнай адметнасцю і працягвае існаваць у нашы дні. Карэнныя жыхары звязваюць яго з памяццю пра продкаў. Штогадовае бесперапыннае ўзнаўленне гэтай традыцыі на Тройцу дапамагае жыхарам аграгарадка адчуваць сябе адзінай супольнасцю з глыбокай культурнай спадчынай<ref name="okc" />. На ўсходзе Беларусі, у прыватнасці ў вёсцы [[Меркулавічы]] ([[Чачэрскі раён]], [[Гомельская вобласць]]), абрад таксама меў свае адметнасці (запісана ад мясцовай жыхаркі В. І. Павідзіш, нар. 1933). Гурт дзяўчат называўся «дзявоцкім войскам». Падчас ваджэння карагодаў яны спявалі наступную песню: {{цытата| Ой, дзень добры, наша гаспадыня, Ой, ці не вяліш нашаму кусту стаці, Бочку мядочку прынявольнічкам даці, На маладзенькім на ганачку гуляці.<ref name="chech" />}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{артыкул|аўтар=Кавалёва Р. М.|загаловак=Архаічны фальклор|выданне=Фалькларыстычныя даследаванні : Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі : зборнік артыкулаў.|месца=Мінск|год=2010|выпуск=7|старонкі=339—347|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/92039/1/%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%91%D0%B2%D0%B0%20%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B0%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80.pdf|ref=Кавалёва}} {{Абходныя абрады славян}} {{Сёмуха}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абходныя абрады славян]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] [[Катэгорыя:Украінскія абрады і звычаі]] [[Катэгорыя:Сёмуха]] [[Катэгорыя:Культ продкаў]] [[Катэгорыя:Вялікдзень у славянскай традыцыі]] elblc9b6o9d3rtrg7n7v4504zt3uwq0 Ваджэнне Куста 0 807981 5143257 2026-05-18T21:12:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ваджэнне куста]] 5143257 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ваджэнне куста]] j3ovjg3b40x3tzjxvj9a6zk1w8a1e52 Аляксандр Афанасьевіч Патабня 0 807982 5143262 2026-05-18T21:19:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Аляксандр Апанасавіч Патабня]] 5143262 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аляксандр Апанасавіч Патабня]] ddwk26jku4oq7pop1qhqmd3n8e4zwb2 Пахавальная абраднасць беларусаў 0 807983 5143266 2026-05-18T21:41:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Пахава́льная абра́днасць белару́саў''' — адна з найбольш архаічных і складана арганізаваных частак традыцыйнай духоўнай і матэрыяльнай культуры [[Беларусы|беларускага этнасу]]. Пахавальныя і памінальныя абрады вылучаюцца высокай ступенню кансерва...» 5143266 wikitext text/x-wiki '''Пахава́льная абра́днасць белару́саў''' — адна з найбольш архаічных і складана арганізаваных частак традыцыйнай духоўнай і матэрыяльнай культуры [[Беларусы|беларускага этнасу]]. Пахавальныя і памінальныя абрады вылучаюцца высокай ступенню кансерватыўнасці і ўстойлівасці, дзякуючы чаму яны выступаюць каштоўнай крыніцай для вывучэння і рэканструкцыі этнічных працэсаў, захоўваючы спецыфічныя рысы традыцыйнай карціны свету ў прасторы і часе. Эвалюцыя пахавальнай практыкі на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] прасочваецца пачынаючы ад сярэднявечных археалагічных помнікаў і заканчваючы сучаснымі этнаграфічнымі фіксацыямі. == Гісторыя і эвалюцыя пахавальных помнікаў == === Пахаванні ў культавых збудаваннях (XII—XIII стагоддзі) === З усталяваннем [[Хрысціянства|хрысціянства]] як дзяржаўнай рэлігіі ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] пачалося будаўніцтва драўляных, а затым і мураваных храмаў. Пашырэнне новай рэлігіі абумовіла ўзнікненне новага тыпу пахавальнага комплексу, звязанага з культавым будынкам і прылеглай да яго тэрыторыяй&nbsp;— царкоўным дваром. Гэты працэс супадаў з асноўнай тэндэнцыяй фарміравання хрысціянскіх гарадскіх некропаляў ва ўсходнеславянскіх землях{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20}}. Усходнеславянская царква кіравалася паводле [[Намаканон]]а (ў перакладзе [[Кормчая кніга]]), які ўтрымліваў царкоўныя каноны. Згодна з артыкулам 173 Намаканона, у храмах забаранялася хаваць памерлых, акрамя святароў, стваральнікаў храмаў і асоб, якія мелі асаблівыя заслугі перад царквою<ref name="nomokanon">{{кніга |загаловак=Номоканон |частка=Христианство: энцикл. слов.: в 3-х т. / редкол.: С.С. Аверинцев (гл. ред.) [и др.] |месца=М. |выдавецтва=Большая Рос. энцикл. |год=1995 |том=ІІ |старонкі=356—357}}</ref>. Пахавальныя комплексы ў межах культавых будынкаў мелі яскрава акрэсленую сацыяльную дыферэнцыяцыю і прызначаліся ў першую чаргу для [[Князь|князёў]], іх сем’яў і вышэйшага кліру{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=23}}. Найбольш пашыранай формай пахавальнага аб’ёму XII—XIII стагоддзяў у мураваных храмах [[Полацк]]а з’яўляліся цагляныя [[Саркафаг|саркафагі]], якія размяшчаліся пад падлогай. Вонкавая паверхня такіх саркафагаў тынкавалася і аздаблялася роспісам. Яны былі знойдзены ў прыбудовах да [[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкага Сафійскага сабора]], у храме-пахавальні [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскага манастыра]] і [[Царква на рове (Полацк)|Царкве-на-рове]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=25}}. Таксама выкарыстоўваліся паўзакрытыя [[Аркасолій|аркасольныя]] нішы, якія аздабляліся мазаікай са [[Смальта|смальты]], і саркафагі, зробленыя з чырвоных [[Шыфер|шыферных]] пліт, напрыклад, у [[Храм на Ніжнім замку (Полацк)|царкве на Ніжнім замку]], якую даследчыкі лічаць княскай пахавальняй першай паловы XII стагоддзя<ref name="rapaport_1980">{{артыкул |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Полоцкое зодчество XII в. |выданне=Советская археология |год=1980 |нумар=3 |старонкі=142—161}}</ref>. Галоўнай адметнасцю полацкіх пахавальных комплексаў гэтага перыяду з’яўляецца наяўнасць падземных крыпт, напрыклад, у [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкай царкве]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] і [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскім храме]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20-21}}. Пахаванні святароў таго часу адрозніваліся беднасцю і аскетызмам. Усе выяўленыя некранутыя саркафагі ў храме-пахавальні Ефрасіннеўскага манастыра аказаліся безынвентарнымі, без слядоў багатага адзення. У некаторых выпадках пад галаву нябожчыка заміж звычайнай падушкі падкладалі кавалкі [[Плінфа|плінфы]], што сведчыць аб падкрэсленым аскетызме<ref name="makarov_1981">{{артыкул |аўтар=Макаров Н. А. |загаловак=Каменные подушки в погребениях древнерусских городских некрополей |выданне=Советская археология |год=1981 |нумар=2 |старонкі=111—116}}</ref>. Згодна з хрысціянскім канонам, памерлыя ляжалі ў выцягнутым стане на спіне, галавой на захад (каб твар глядзеў на ўсход). Рукі павінны былі быць перакрыжаваны на грудзях або жываце (правая па-над левай), аднак археалагічныя дадзеныя фіксуюць і некананічнае палажэнне, калі рукі былі выцягнуты ўздоўж тулава, што з’яўлялася рудыментам [[Язычніцтва|язычніцтва]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=24-25}}. === Сельскія і гарадскія некропалі (XIV—XVIII стагоддзі) === У XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі (у прыватнасці, [[Беларускае Падзвінне|Беларускага Падзвіння]]) пахавальныя помнікі выразна падзяляліся на сельскія і гарадскія. Гарадскія некропалі адрозніваліся відавочнай прыналежнасцю да храмаў і адсутнасцю каменных надмагільных збудаванняў. Хавалі як на прыхрамавых тэрыторыях, так і ўнутры саміх цэркваў: пад падлогай, у скляпах мураваных храмаў, у нішах сцен. Пахаванні ўнутры храмаў прызначаліся для прадстаўнікоў сацыяльнай эліты: вышэйшага духавенства, [[Шляхта|шляхты]] і гарадскога [[Патрыцыят|патрыцыяту]]{{sfn|Чараўко|2019|с=15-16}}. Элітныя пахаванні часта вылучаліся спецыяльна аздобленымі трунамі, адзеннем з дарагіх тканін і больш разнастайным інвентаром{{sfn|Чараўко|2019|с=17}}. Сельскія могільнікі колькасна пераважалі над гарадскімі і звычайна не былі прывязаны да храмаў. Яны падзяляліся на могільнікі на пляцоўках папярэдніх курганных груп і грунтавыя могільнікі (часта на месцы старых [[Гарадзішча|гарадзішчаў]]). Важнай асаблівасцю вясковых пахаванняў з’яўлялася наяўнасць каменных надмагільных збудаванняў. У XIV—XVI стагоддзях выкарыстоўваліся разнастайныя вымасткі, абкладкі магіл па перыметры, хаатычна размешчаныя камяні і вялікія [[Валун|валуны]]. У XVII—XVIII стагоддзях пачалі дамінаваць абкладкі з камянёў невялікіх памераў і каменныя надмагільныя крыжы{{sfn|Чараўко|2019|с=14-16}}. У гэты перыяд канон пахавання быў пераважна хрысціянскім, таму абсалютная большасць магіл з’яўляецца безынвентарнай (каля 91&nbsp;% сельскіх і 88&nbsp;% гарадскіх пахаванняў). Рэдкі пахавальны інвентар уключаў дэталі вопраткі (гузікі, спражкі), прадметы асабістай набожнасці (нацельныя крыжыкі) і ўпрыгажэнні. З канца XV стагоддзя ў пахаваннях пачынаюць сустракацца [[Манета|манеты]], прычым у XVII—XVIII стагоддзях іх колькасць значна ўзрастае. Знаходкі манет разглядаюцца даследчыкамі як хрысціянскае пераасэнсаванне старажытнай народнай традыцыі («абол памерлых» як плата за месца на тым свеце){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. Таксама на сельскіх могілках шырока фіксуюцца фрагменты керамічнага посуду XVI—XVIII стагоддзяў, знойдзеныя над магіламі, што непасрэдна звязана з ажыццяўленнем памінальных абрадаў («[[Прыкладзіны]]», «траціны», [[Дзяды]], [[Радаўніца]]){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. == Структура і этапы традыцыйнага абраду (XIX—XXI стст.) == Інварыянтам традыцыйнага пахавальнага абраду ў беларусаў з’яўляецца пахаванне людзей сталага ўзросту, якія памерлі натуральнай, «сваёй» смерцю (ад старасці). Такая смерць разглядалася як натуральная з’ява, час надыходу якой, як лічылася, можна было прадказаць праз разнастайныя прыкметы. Паводле народных меркаванняў, смерць прадвяшчалі незвычайныя паводзіны жывёл і птушак: спяванне курыцы, кукаванне [[Зязюля|зязюлі]] ці крык [[Сава|савы]] каля хаты, выццё сабакі (асабліва калі ён глядзеў уніз і капаў лапамі зямлю), з’яўленне вялікай колькасці мышэй. Таксама прадвесцямі лічыліся трэск столі ці сценаў, самаадвольнае расчыненне дзвярэй ноччу, падзенне абразоў з [[Бажніца|бажніцы]], адчуванне паху [[Свечка|свечкі]] ў хаце альбо пэўныя сны (напрыклад, калі снілася цалкам чорнае адзенне){{sfn|Аўсейчык2010|с=199}}{{sfn|Аўсейчык2013|с=446}}. === Перадсмяротныя дзеянні === Рытуальныя дзеянні пачыналіся яшчэ да моманту смерці і былі скіраваныя на аблягчэнне перадсмяротнай [[Агонія|агоніі]] паміраючага. У выпадку «цяжкай» смерці чалавека клалі на падлогу, каб ён знаходзіўся бліжэй да зямлі, падсцілалі пад яго кажух, расшпільвалі ўсе гузікі і развязвалі вузлы на адзенні. Таксама ў хаце адчынялі дзверы, вокны і пячную юшку, каб душа магла свабодна пакінуць цела. Паміраючага маглі абкурваць пасвячонай [[Вярба|вярбой]] ці зёлкамі, а таксама даваць ваду з крыніцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="shein">{{кніга |аўтар=Шейн П. В. |загаловак=Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края |том=1 |частка=2 |месца=СПб. |год=1890 |старонкі=524}}</ref>. [[Праваслаўе|Праваслаўныя]] беларусы, заўважыўшы набліжэнне смерці, апраналі хвораму чыстую бялізну, пераносілі яго з ложка на лаву, клалі галавой да абразоў і давалі ў рукі запаленую свечку. Гэтая традыцыя была звязана з уяўленнямі аб цемры «таго» свету, куды перамяшчаецца памерлы, і свечка мусіла асвятляць яму шлях{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}<ref name="animele">{{артыкул |аўтар=Анимеле Н. |загаловак=Быт белорусских крестьян |выданне=Этнографический сборник |год=1854 |выпуск=ІІ |старонкі=209}}</ref>. Адразу пасля таго, як чалавек пераставаў дыхаць, хтосьці з родных тушыў свечку, праводзячы ёй накрыж у паветры. Нябожчыку абавязкова закрывалі рот і вочы, каб ён «не выглядзеў» каго-небудзь з жывых і не забраў з сабой. Для большай упэўненасці на павекі маглі класці манеты або кавалкі вугалю{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="nikiforouski">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=286}}</ref>. У памяшканні неадкладна завешвалі тканінай усе [[Люстэрка|люстэркі]] і бліскучыя паверхні, а таксама спынялі гадзіннікі. Забарона на люстэркі тлумачылася страхам перад тым, што нябожчык магло адбіцца ў іх і здавацца жывым, або што яго душа магла заблукаць у люстраным лабірынце{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}. Пра смерць суседзям паведамлялі гучным плачам, звонам у царкоўныя званы, вывешваннем ручніка за акно або выстаўленнем харугвы каля хаты. === Абмыванне і апрананне === Абмыванне памерлага мела глыбокі сімвалічны сэнс ачышчэння перад пераходам у іншы свет. Звычайна гэтую працэдуру выконвалі старыя людзі або бабкі-павітухі, прычым строга захоўвалася полавае размежаванне: мужчын абмывалі мужчыны, а жанчын&nbsp;— жанчыны{{sfn|Аўсейчык2013|с=448}}<ref name="shpileuski">{{кніга |аўтар=Шпілеўскі П. М. |загаловак=Беларусь у абрадах і казках |месца=Мінск |год=2010 |старонкі=141}}</ref>. Лічылася, што родныя не павінны ўдзельнічаць у абмыванні. Рэчы, якія выкарыстоўваліся пры гэтым, знішчаліся. Вада пасля абмывання лічылася «мёртвай» і надзвычай небяспечнай. Яе вылівалі ў локусы з агульнай характарыстыкай «дзе ніхто не ходзіць і нішто не расце» або «дзе сонца не свеціць» (на сметнік, пад плот, на кутні вугал хаты або на скрыжаванне дарог){{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. Адзенне для памерлага («на смерць») часта рыхтавалася яшчэ пры жыцці. Яно шылася адмысловым чынам: іголкай ад сябе, ніткай без вузлоў і без металічных дэталяў. Да пачатку XX стагоддзя пераважала вопратка белага колеру, пазней пашырылася выкарыстанне цёмных тонаў. Маладых нежанатых хлопцаў і дзяўчат абавязкова апраналі ў [[Вясельны строй|вясельны строй]] (з вэлюмам або кветкай), бо пахаванне нежанатых разглядалася як сімвалічнае вяселле{{sfn|Аўсейчык2010|с=201}}. Абавязковым элементам быў галаўны ўбор: жанчынам павязвалі хустку, мужчынам надзявалі шапку (або клалі яе ў труну). Разам з нябожчыкам у труну клалі яго асабістыя рэчы (люльку, капшук з тытунём, крэсіва, кіёк), якія, як лічылася, спатрэбяцца яму на тым свеце{{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. === Падрыхтоўка дамавіны і развітанне === Выраб труны (якую часцей называлі ''дамавіна'', ''дамаўё'' або ''гроб'') давяраўся мясцовым майстрам і адбываўся непасрэдна на двары памерлага. Паводле строгіх правіл, дамавіну рабілі з адной калоды або з дошак, выкарыстоўваючы выключна драўляныя цвікі. Дошкі і цвікі павінны былі быць сваімі, не пазычанымі{{sfn|Аўсейчык2013|с=450}}. Дно засцілалі габлюшкамі і трэскамі, якія засталіся пасля яе вырабу, або сенам. Пасля падрыхтоўкі дамавіну заносілі ў хату і перакладалі ў яе нябожчыка. Труну ставілі на [[Покуць|покуці]] (на чырвоным куце) на спецыяльную лаву. Увесь час да вынасу цела каля яго пастаянна знаходзіліся людзі, якія «вартавалі» памерлага, каб абараніць яго ад нячыстай сілы. У час знаходжання нябожчыка ў хаце катэгарычна забаранялася падмятаць падлогу і выкідваць смецце, бо разам з ім, згодна з павер’ямі, можна было «вымесці» жыццёвую долю іншых жыхароў або выклікаць новую смерць{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. === Вынас цела і пахавальнае шэсце === Хавалі нябожчыкаў звычайна на другі ці трэці дзень пасля смерці ў другой палове дня. Вынасіць труну з хаты павінны былі чужыя людзі (не сваякі), абавязкова нагамі ўперад. Пры вынасе труной тройчы стукалі аб парог. Гэты архаічны жэст сімвалізаваў канчатковае развітанне нябожчыка з хатай і «вытрасанне» яго душы, каб яна не засталася ў жытле{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. У некаторых мясцовасцях пад труной, якую неслі на двор, праходзілі ўсе дзеці сям'і па старшынстве. Адразу пасля вынасу цела ў хаце перакульвалі дагары нагамі табурэткі і лавы, на якіх стаяла дамавіна. Месца, дзе стаяла труна, пасыпалі яравым збожжам, каб падзяліць долю паміж жывымі і мёртвымі{{sfn|Аўсейчык2017|с=40-41}}. Да могілак памерлага везлі на [[Конь|кані]]: зімой на [[Сані|санях]], а летам на [[Воз (транспарт)|возе]]. Конь шанаваўся асабліва: яго вялі не за павады, а за адмыслова павязаны ручнік або пояс. Пахавальная працэсія мела строгі парадак: наперадзе ішоў чалавек з крыжам і званком, за ім неслі царкоўную [[Харугва (царкоўная)|харугву]] або вянкі, далей святар, затым ехала або неслася труна, непасрэдна за якой ішлі самыя блізкія сваякі, а потым — астатнія аднавяскоўцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=452-453}}. Паводле звычаю, праводзіць памерлага павінны былі ўсе жыхары вёскі; нават тыя, хто не ішоў на могілкі, мусілі выйсці за вароты і перахрысціцца. Абганяць пахавальную працэсію сурова забаранялася. === Пахаванне на могілках === Капаннем магілы займаліся 3—4 мужчыны, якія не з'яўляліся роднымі памерламу (іх называлі ''капачы'' або ''далакопы''). Яны пільна вартавалі выкапаную яму да прыбыцця працэсіі, паклаўшы над ёй рыдлёўкі накрыж, каб туды не забралася «нячыстая сіла»{{sfn|Аўсейчык2013|с=453}}. Па прыбыцці на могілкі труну ставілі каля магілы для апошняга развітання. Святар (калі ён быў запрошаны) праводзіў літургію. Перад апусканнем труны ў яму з нябожчыка абавязкова здымалі ўсе путы (развязвалі тасёмачкі на руках, нагах і барадзе), каб ён мог свабодна «хадзіць» на тым свеце. Перад самым закопваннем існаваў паўсюдны звычай кідаць у магілу [[Манета|манеты]] («купляць месца»), каб нябожчык не турбаваў жывых, а грошы не перавяліся ў хаце{{sfn|Аўсейчык2010|с=203}}. Труну апускалі на вяроўках або доўгіх ручніках (якія потым не выкідвалі, а забіралі для наступных пахаванняў). Кожны з прысутных (акрамя крэўных сваякоў) павінен быў кінуць у магілу тры жмені зямлі. Спецыфічным элементам завяршэння пахавання было «апячатванне» магілы: пасля засыпанні ямы зямлёй капачы малявалі рыдлёўкай крыж на паверхні насыпу, пры гэтым катэгарычна забаранялася пляскаць лапатай па зямлі. На ўзгалоўі ўстанаўліваўся часовы драўляны крыж, які праз год замяняўся на пастаяннае надмагілле (каменны крыж, валун ці драўляны помнік){{sfn|Аўсейчык2013|с=454}}{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. == Пахаванне «нячыстых» нябожчыкаў == Асобную катэгорыю ў традыцыйнай свядомасці беларусаў складалі людзі, якія памерлі не сваёй смерцю (самагубцы), а таксама тыя, хто пры жыцці лічыўся чараўнікамі. Усе яны адносіліся да катэгорыі «нячыстых» нябожчыкаў, што абумовіла істотныя адхіленні ў іх пахавальным абрадзе. Такіх памерлых хавалі нямытымі, у тым самым адзенні, у якім яны сустрэлі смерць, а часам нават без дамавіны. Іх пазбаўлялі царкоўнага адпявання і рэгулярнага памінання{{sfn|Аўсейчык2013|с=456}}<ref name="pahavanni_27">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=27}}</ref>. Катэгарычна забаранялася хаваць самагубцаў і чараўнікоў на агульных могілках. Каб гарантаваць бяспеку жывым і «добрым» продкам, магілы для іх выбіралі ў локусах, якія асацыяваліся з хаосам і памежнымі тэрыторыямі: у багністых месцах, на скрыжаваннях дарог або ў канавах па-за агароджай могілак<ref name="lobach_450">{{артыкул |аўтар=Лобач У. |загаловак=Самагубца |выданне=Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік |месца=Мінск |год=2011 |старонкі=450}}</ref>. У Віцебскай губерні на магіле самагубцы, якая знаходзілася на ростанях або на ўзвышшы, саджалі асінавае дрэва; калі яно вырастала, на яго галінах вешалі забітых крумкачоў, соў, жаб і змей<ref name="pahavanni_104">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=104—105}}</ref>. Нават у 1920-я гады ў Полацку захоўвалася практыка хаваць самагубцаў па-за могілкамі — на тэрыторыі старажытнага гарадзішча, разам з хатняй жывёлай<ref name="duk_111">{{кніга |аўтар=Дук Д. У. |загаловак=Полацк і палачане (IX–XVIII стст.) |месца=Наваполацк |год=2010 |старонкі=111}}</ref>. Парушэнне гэтай забароны і пахаванне «нячыстага» на асвечанай зямлі лічылася надзвычай небяспечным і магло, паводле павер’яў, выклікаць працяглую засуху і неўраджай<ref name="agff_vop3">{{артыкул |загаловак=Архіў гісторыка-філалагічнага факультэта Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта (АГФФ) |том=Фонд 1 |выпуск=Вопіс 3, Справа 4, Сшытак 1 |старонкі=Аркуш 20}}</ref>. Чараўнікі паміралі асабліва цяжка, бо лічылася, што іх душа належыць нячыстай сіле, а выхаду з цела замінаюць анёлы, якія стаяць каля акон і дзвярэй. Для аблягчэння іх перадсмяротнай агоніі ў даху або столі хаты рабілі адтуліны, а на шыю паміраючаму маглі надзяваць конскі хамут. З мэтай прадухілення «вяртання» чараўніка з таго свету пахавальная працэсія выконвала шэраг ахоўных дзеянняў: труну выносілі галавой наперад, а на скрыжаванні дарог яе пераварочвалі вакол сваёй восі, каб канчаткова «заблытаць» памерлага{{sfn|Аўсейчык2013|с=457}}. У найбольш радыкальных выпадках магілу маглі раскапаць, адсекчы нябожчыку галаву і пакласці яе паміж ног, а само цела прабіць асінавым калом<ref name="nikiforouski_294">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=294}}</ref>. == Памінальная абраднасць == Памінальная абраднасць беларусаў з’яўляецца неад’емным працягам пахавальнага комплексу і традыцыйна падзяляецца на тры асноўныя часткі: жалобны стол у дзень пахавання, прыватныя (індывідуальныя) памінкі на працягу года і агульныя каляндарныя памінанні продкаў. === Жалобны стол у дзень пахавання === Жалобная трапеза арганізоўвалася ў хаце памерлага. Час яе правядзення вар’іраваўся ў залежнасці ад рэгіёна: у паўночна-ўсходняй частцы Беларусі яна магла адбывацца яшчэ да пахавання, непасрэдна перад вынасам цела, у той час як у цэнтральных і заходніх раёнах — выключна пасля вяртання з могілак{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. Перад пачаткам застолля прысутныя абавязкова мылі рукі, а запрошаны святар распачынаў трапезу малітвамі. На самае ганаровае месца (на покуці) традыцыйна саджалі тых людзей, якія дапамагалі капаць магілу і абмываць нябожчыка{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. Адно месца, звычайна на куце, пакідалі свабодным для самога памерлага — туды ставілі асобную талерку з ежай, хлебам, соллю і налівалі чарку гарэлкі<ref name="tkb_1">{{кніга |загаловак=Традыцыйная мастацкая культура беларусаў |том=1: Магілёўскае Падняпроўе |месца=Мінск |год=2001 |старонкі=312}}</ref>. Абавязковымі рытуальнымі стравамі былі гарачая поліўка ([[юшка]]), [[клёцкі]], [[бліны]] і [[куцця]]. Менавіта з куцці было прынята пачынаць (а ў некаторых мясцовасцях — завяршаць) жалобную вячэру. Пасля заканчэння трапезы стол на ноч не прыбіралі, бо лічылася, што ў хату прыйдуць есці душы памерлага і іншых продкаў{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. === Прыватныя (індывідуальныя) памінкі === Індывідуальныя памінкі адзначаліся на 3-ці, 9-ты, 40-вы (у католікаў на 30-ты) дні і ў гадавіну смерці. Ужо на наступны дзень пасля пахавання на Беларусі існаваў архаічны звычай «будзіць памерлага», калі сваякі ішлі на могілкі, несучы з сабой снеданне і гарэлку{{sfn|Аўсейчык2010|с=205}}. Дзявяты дзень звязваўся з уяўленнямі пра тое, што да гэтага часу душа нябожчыка блукае па панадворку і хаце, а пасля пачынае рыхтавацца да далёкай дарогі. Самымі важнымі лічыліся памінкі на саракавы дзень, якія асэнсоўваліся як канчатковыя провады душы ў «той» свет (у вырай). У гэты дзень родныя абавязкова ішлі ў царкву заказваць памінальную службу. На працягу ўсіх сарака дзён для душы на акне пакідалі шклянку з вадой, хлеб ці печыва{{sfn|Аўсейчык2013|с=458}}. Увесь першы год пасля смерці сям’я трымала строгую жалобу: забаранялася спраўляць вяселлі, удзельнічаць у святочных забавах, спяваць і танцаваць. Прыватны цыкл завяршаўся памінкамі ў гадавіну смерці, калі арганізоўваўся хатні стол або наведваліся могілкі. === Каляндарныя памінкі === Агульныя памінкі ўсіх продкаў былі ўбудаваныя ў каляндарны цыкл, цэнтральнае месца ў якім займалі восеньскія [[Дзяды (свята)|Дзяды]] (Змітраўскія, Асяніны). Яны ладзіліся дома. Напярэдадні свята сям’я старанна прыбірала хату і мылася ў лазні, абавязкова пакідаючы там ваду і венік для душ продкаў. Памінальная вячэра пачыналася з рытуальнага закліку: «Дзяды, дзяды, ідзіце да нас на дзяды, і самі, і дзіця, і малых дзетак вядзіце»{{sfn|Аўсейчык2010|с=206}}. На стале абавязкова павінны былі быць гарачыя стравы (капуста або буракі), каб ішла пара, бо лічылася, што душы продкаў жывяцца выключна ёй. У вясновы перыяд памінанне адбывалася на [[Вялікдзень]] і [[Радаўніца|Радаўніцу]]. У гэтыя дні наведвалі могілкі і ладзілі там памінальную трапезу, прыносячы з сабой фарбаваныя яйкі (калі з моманту смерці сваяка не прайшло года, яйкі пакідалі белымі). Яшчэ адным спецыфічным памінальным абрадам Беларускага Падзвіння з’яўляліся Прыкладзіны, якія адзначаліся ў кастрычніку ці лістападзе, непасрэдна перад восеньскімі Дзядамі. Падчас гэтага абраду сваякі прыходзілі на могілкі і старанна абкладалі магілу свежым дзёрнам («прыкладалі»). Гэтая традыцыя мела на мэце не толькі ўпарадкаванне насыпу, але і магічнае саграванне нябожчыка перад зімой. Як тлумачылі самі вяскоўцы, рабілі гэта, каб «нябожчыку цяплей. Кажух надзяваюць»{{sfn|Аўсейчык2010|с=207}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Традыцыйная пахавальная абраднасць беларусаў Падзвіння: рэгіянальныя асаблівасці і лакальныя варыянты |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Исторические науки |год=2017 |нумар=9 |старонкі=38—46 |ref=Аўсейчык2017}} * {{кніга |аўтар=Чараўко В. У. |загаловак=Пахавальныя помнікі Беларускага Падзвіння XIV–XVIII стагоддзяў: аўтарэф. дыс. ... канд. гіст. навук : 07.00.06 |месца=Мінск |выдавецтва=Інстытут гісторыі НАН Беларусі |год=2019 |старонак=32 |ref=Чараўко}} * {{артыкул |аўтар=Вайцяховіч А. В. |загаловак=Пахавальны абрад некропалей полацкіх культавых будынкаў ХІІ – ХІІІ стагоддзяў |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. История |год=2008 |нумар=7 |старонкі=20—27 |ref=Вайцяховіч}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальная абраднасць беларусаў |выданне=Нарысы гісторыі культуры Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2013 |старонкі=445—458 |ref=Аўсейчык2013}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальна-памінальная абраднасць вясковага беларускага насельніцтва Падзвіння ў канцы ХХ – пачатку ХХІ стагоддзя |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Культурология |год=2010 |нумар=7 |старонкі=199—209 |ref=Аўсейчык2010}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія абрады]] [[Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] 3n0k6z2bby3x9hmtdfssstkj9dbe3v9 5143271 5143266 2026-05-18T21:48:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вынас цела і пахавальнае шэсце */ 5143271 wikitext text/x-wiki '''Пахава́льная абра́днасць белару́саў''' — адна з найбольш архаічных і складана арганізаваных частак традыцыйнай духоўнай і матэрыяльнай культуры [[Беларусы|беларускага этнасу]]. Пахавальныя і памінальныя абрады вылучаюцца высокай ступенню кансерватыўнасці і ўстойлівасці, дзякуючы чаму яны выступаюць каштоўнай крыніцай для вывучэння і рэканструкцыі этнічных працэсаў, захоўваючы спецыфічныя рысы традыцыйнай карціны свету ў прасторы і часе. Эвалюцыя пахавальнай практыкі на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] прасочваецца пачынаючы ад сярэднявечных археалагічных помнікаў і заканчваючы сучаснымі этнаграфічнымі фіксацыямі. == Гісторыя і эвалюцыя пахавальных помнікаў == === Пахаванні ў культавых збудаваннях (XII—XIII стагоддзі) === З усталяваннем [[Хрысціянства|хрысціянства]] як дзяржаўнай рэлігіі ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] пачалося будаўніцтва драўляных, а затым і мураваных храмаў. Пашырэнне новай рэлігіі абумовіла ўзнікненне новага тыпу пахавальнага комплексу, звязанага з культавым будынкам і прылеглай да яго тэрыторыяй&nbsp;— царкоўным дваром. Гэты працэс супадаў з асноўнай тэндэнцыяй фарміравання хрысціянскіх гарадскіх некропаляў ва ўсходнеславянскіх землях{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20}}. Усходнеславянская царква кіравалася паводле [[Намаканон]]а (ў перакладзе [[Кормчая кніга]]), які ўтрымліваў царкоўныя каноны. Згодна з артыкулам 173 Намаканона, у храмах забаранялася хаваць памерлых, акрамя святароў, стваральнікаў храмаў і асоб, якія мелі асаблівыя заслугі перад царквою<ref name="nomokanon">{{кніга |загаловак=Номоканон |частка=Христианство: энцикл. слов.: в 3-х т. / редкол.: С.С. Аверинцев (гл. ред.) [и др.] |месца=М. |выдавецтва=Большая Рос. энцикл. |год=1995 |том=ІІ |старонкі=356—357}}</ref>. Пахавальныя комплексы ў межах культавых будынкаў мелі яскрава акрэсленую сацыяльную дыферэнцыяцыю і прызначаліся ў першую чаргу для [[Князь|князёў]], іх сем’яў і вышэйшага кліру{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=23}}. Найбольш пашыранай формай пахавальнага аб’ёму XII—XIII стагоддзяў у мураваных храмах [[Полацк]]а з’яўляліся цагляныя [[Саркафаг|саркафагі]], якія размяшчаліся пад падлогай. Вонкавая паверхня такіх саркафагаў тынкавалася і аздаблялася роспісам. Яны былі знойдзены ў прыбудовах да [[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкага Сафійскага сабора]], у храме-пахавальні [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскага манастыра]] і [[Царква на рове (Полацк)|Царкве-на-рове]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=25}}. Таксама выкарыстоўваліся паўзакрытыя [[Аркасолій|аркасольныя]] нішы, якія аздабляліся мазаікай са [[Смальта|смальты]], і саркафагі, зробленыя з чырвоных [[Шыфер|шыферных]] пліт, напрыклад, у [[Храм на Ніжнім замку (Полацк)|царкве на Ніжнім замку]], якую даследчыкі лічаць княскай пахавальняй першай паловы XII стагоддзя<ref name="rapaport_1980">{{артыкул |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Полоцкое зодчество XII в. |выданне=Советская археология |год=1980 |нумар=3 |старонкі=142—161}}</ref>. Галоўнай адметнасцю полацкіх пахавальных комплексаў гэтага перыяду з’яўляецца наяўнасць падземных крыпт, напрыклад, у [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкай царкве]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] і [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскім храме]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20-21}}. Пахаванні святароў таго часу адрозніваліся беднасцю і аскетызмам. Усе выяўленыя некранутыя саркафагі ў храме-пахавальні Ефрасіннеўскага манастыра аказаліся безынвентарнымі, без слядоў багатага адзення. У некаторых выпадках пад галаву нябожчыка заміж звычайнай падушкі падкладалі кавалкі [[Плінфа|плінфы]], што сведчыць аб падкрэсленым аскетызме<ref name="makarov_1981">{{артыкул |аўтар=Макаров Н. А. |загаловак=Каменные подушки в погребениях древнерусских городских некрополей |выданне=Советская археология |год=1981 |нумар=2 |старонкі=111—116}}</ref>. Згодна з хрысціянскім канонам, памерлыя ляжалі ў выцягнутым стане на спіне, галавой на захад (каб твар глядзеў на ўсход). Рукі павінны былі быць перакрыжаваны на грудзях або жываце (правая па-над левай), аднак археалагічныя дадзеныя фіксуюць і некананічнае палажэнне, калі рукі былі выцягнуты ўздоўж тулава, што з’яўлялася рудыментам [[Язычніцтва|язычніцтва]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=24-25}}. === Сельскія і гарадскія некропалі (XIV—XVIII стагоддзі) === У XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі (у прыватнасці, [[Беларускае Падзвінне|Беларускага Падзвіння]]) пахавальныя помнікі выразна падзяляліся на сельскія і гарадскія. Гарадскія некропалі адрозніваліся відавочнай прыналежнасцю да храмаў і адсутнасцю каменных надмагільных збудаванняў. Хавалі як на прыхрамавых тэрыторыях, так і ўнутры саміх цэркваў: пад падлогай, у скляпах мураваных храмаў, у нішах сцен. Пахаванні ўнутры храмаў прызначаліся для прадстаўнікоў сацыяльнай эліты: вышэйшага духавенства, [[Шляхта|шляхты]] і гарадскога [[Патрыцыят|патрыцыяту]]{{sfn|Чараўко|2019|с=15-16}}. Элітныя пахаванні часта вылучаліся спецыяльна аздобленымі трунамі, адзеннем з дарагіх тканін і больш разнастайным інвентаром{{sfn|Чараўко|2019|с=17}}. Сельскія могільнікі колькасна пераважалі над гарадскімі і звычайна не былі прывязаны да храмаў. Яны падзяляліся на могільнікі на пляцоўках папярэдніх курганных груп і грунтавыя могільнікі (часта на месцы старых [[Гарадзішча|гарадзішчаў]]). Важнай асаблівасцю вясковых пахаванняў з’яўлялася наяўнасць каменных надмагільных збудаванняў. У XIV—XVI стагоддзях выкарыстоўваліся разнастайныя вымасткі, абкладкі магіл па перыметры, хаатычна размешчаныя камяні і вялікія [[Валун|валуны]]. У XVII—XVIII стагоддзях пачалі дамінаваць абкладкі з камянёў невялікіх памераў і каменныя надмагільныя крыжы{{sfn|Чараўко|2019|с=14-16}}. У гэты перыяд канон пахавання быў пераважна хрысціянскім, таму абсалютная большасць магіл з’яўляецца безынвентарнай (каля 91&nbsp;% сельскіх і 88&nbsp;% гарадскіх пахаванняў). Рэдкі пахавальны інвентар уключаў дэталі вопраткі (гузікі, спражкі), прадметы асабістай набожнасці (нацельныя крыжыкі) і ўпрыгажэнні. З канца XV стагоддзя ў пахаваннях пачынаюць сустракацца [[Манета|манеты]], прычым у XVII—XVIII стагоддзях іх колькасць значна ўзрастае. Знаходкі манет разглядаюцца даследчыкамі як хрысціянскае пераасэнсаванне старажытнай народнай традыцыі («абол памерлых» як плата за месца на тым свеце){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. Таксама на сельскіх могілках шырока фіксуюцца фрагменты керамічнага посуду XVI—XVIII стагоддзяў, знойдзеныя над магіламі, што непасрэдна звязана з ажыццяўленнем памінальных абрадаў («[[Прыкладзіны]]», «траціны», [[Дзяды]], [[Радаўніца]]){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. == Структура і этапы традыцыйнага абраду (XIX—XXI стст.) == Інварыянтам традыцыйнага пахавальнага абраду ў беларусаў з’яўляецца пахаванне людзей сталага ўзросту, якія памерлі натуральнай, «сваёй» смерцю (ад старасці). Такая смерць разглядалася як натуральная з’ява, час надыходу якой, як лічылася, можна было прадказаць праз разнастайныя прыкметы. Паводле народных меркаванняў, смерць прадвяшчалі незвычайныя паводзіны жывёл і птушак: спяванне курыцы, кукаванне [[Зязюля|зязюлі]] ці крык [[Сава|савы]] каля хаты, выццё сабакі (асабліва калі ён глядзеў уніз і капаў лапамі зямлю), з’яўленне вялікай колькасці мышэй. Таксама прадвесцямі лічыліся трэск столі ці сценаў, самаадвольнае расчыненне дзвярэй ноччу, падзенне абразоў з [[Бажніца|бажніцы]], адчуванне паху [[Свечка|свечкі]] ў хаце альбо пэўныя сны (напрыклад, калі снілася цалкам чорнае адзенне){{sfn|Аўсейчык2010|с=199}}{{sfn|Аўсейчык2013|с=446}}. === Перадсмяротныя дзеянні === Рытуальныя дзеянні пачыналіся яшчэ да моманту смерці і былі скіраваныя на аблягчэнне перадсмяротнай [[Агонія|агоніі]] паміраючага. У выпадку «цяжкай» смерці чалавека клалі на падлогу, каб ён знаходзіўся бліжэй да зямлі, падсцілалі пад яго кажух, расшпільвалі ўсе гузікі і развязвалі вузлы на адзенні. Таксама ў хаце адчынялі дзверы, вокны і пячную юшку, каб душа магла свабодна пакінуць цела. Паміраючага маглі абкурваць пасвячонай [[Вярба|вярбой]] ці зёлкамі, а таксама даваць ваду з крыніцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="shein">{{кніга |аўтар=Шейн П. В. |загаловак=Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края |том=1 |частка=2 |месца=СПб. |год=1890 |старонкі=524}}</ref>. [[Праваслаўе|Праваслаўныя]] беларусы, заўважыўшы набліжэнне смерці, апраналі хвораму чыстую бялізну, пераносілі яго з ложка на лаву, клалі галавой да абразоў і давалі ў рукі запаленую свечку. Гэтая традыцыя была звязана з уяўленнямі аб цемры «таго» свету, куды перамяшчаецца памерлы, і свечка мусіла асвятляць яму шлях{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}<ref name="animele">{{артыкул |аўтар=Анимеле Н. |загаловак=Быт белорусских крестьян |выданне=Этнографический сборник |год=1854 |выпуск=ІІ |старонкі=209}}</ref>. Адразу пасля таго, як чалавек пераставаў дыхаць, хтосьці з родных тушыў свечку, праводзячы ёй накрыж у паветры. Нябожчыку абавязкова закрывалі рот і вочы, каб ён «не выглядзеў» каго-небудзь з жывых і не забраў з сабой. Для большай упэўненасці на павекі маглі класці манеты або кавалкі вугалю{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="nikiforouski">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=286}}</ref>. У памяшканні неадкладна завешвалі тканінай усе [[Люстэрка|люстэркі]] і бліскучыя паверхні, а таксама спынялі гадзіннікі. Забарона на люстэркі тлумачылася страхам перад тым, што нябожчык магло адбіцца ў іх і здавацца жывым, або што яго душа магла заблукаць у люстраным лабірынце{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}. Пра смерць суседзям паведамлялі гучным плачам, звонам у царкоўныя званы, вывешваннем ручніка за акно або выстаўленнем харугвы каля хаты. === Абмыванне і апрананне === Абмыванне памерлага мела глыбокі сімвалічны сэнс ачышчэння перад пераходам у іншы свет. Звычайна гэтую працэдуру выконвалі старыя людзі або бабкі-павітухі, прычым строга захоўвалася полавае размежаванне: мужчын абмывалі мужчыны, а жанчын&nbsp;— жанчыны{{sfn|Аўсейчык2013|с=448}}<ref name="shpileuski">{{кніга |аўтар=Шпілеўскі П. М. |загаловак=Беларусь у абрадах і казках |месца=Мінск |год=2010 |старонкі=141}}</ref>. Лічылася, што родныя не павінны ўдзельнічаць у абмыванні. Рэчы, якія выкарыстоўваліся пры гэтым, знішчаліся. Вада пасля абмывання лічылася «мёртвай» і надзвычай небяспечнай. Яе вылівалі ў локусы з агульнай характарыстыкай «дзе ніхто не ходзіць і нішто не расце» або «дзе сонца не свеціць» (на сметнік, пад плот, на кутні вугал хаты або на скрыжаванне дарог){{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. Адзенне для памерлага («на смерць») часта рыхтавалася яшчэ пры жыцці. Яно шылася адмысловым чынам: іголкай ад сябе, ніткай без вузлоў і без металічных дэталяў. Да пачатку XX стагоддзя пераважала вопратка белага колеру, пазней пашырылася выкарыстанне цёмных тонаў. Маладых нежанатых хлопцаў і дзяўчат абавязкова апраналі ў [[Вясельны строй|вясельны строй]] (з вэлюмам або кветкай), бо пахаванне нежанатых разглядалася як сімвалічнае вяселле{{sfn|Аўсейчык2010|с=201}}. Абавязковым элементам быў галаўны ўбор: жанчынам павязвалі хустку, мужчынам надзявалі шапку (або клалі яе ў труну). Разам з нябожчыкам у труну клалі яго асабістыя рэчы (люльку, капшук з тытунём, крэсіва, кіёк), якія, як лічылася, спатрэбяцца яму на тым свеце{{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. === Падрыхтоўка дамавіны і развітанне === Выраб труны (якую часцей называлі ''дамавіна'', ''дамаўё'' або ''гроб'') давяраўся мясцовым майстрам і адбываўся непасрэдна на двары памерлага. Паводле строгіх правіл, дамавіну рабілі з адной калоды або з дошак, выкарыстоўваючы выключна драўляныя цвікі. Дошкі і цвікі павінны былі быць сваімі, не пазычанымі{{sfn|Аўсейчык2013|с=450}}. Дно засцілалі габлюшкамі і трэскамі, якія засталіся пасля яе вырабу, або сенам. Пасля падрыхтоўкі дамавіну заносілі ў хату і перакладалі ў яе нябожчыка. Труну ставілі на [[Покуць|покуці]] (на чырвоным куце) на спецыяльную лаву. Увесь час да вынасу цела каля яго пастаянна знаходзіліся людзі, якія «вартавалі» памерлага, каб абараніць яго ад нячыстай сілы. У час знаходжання нябожчыка ў хаце катэгарычна забаранялася падмятаць падлогу і выкідваць смецце, бо разам з ім, згодна з павер’ямі, можна было «вымесці» жыццёвую долю іншых жыхароў або выклікаць новую смерць{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. === Вынас цела і пахавальнае шэсце === Хавалі нябожчыкаў звычайна на другі ці трэці дзень пасля смерці ў другой палове дня. Вынасіць труну з хаты павінны былі чужыя людзі (не сваякі), абавязкова нагамі ўперад. Пры вынасе труной тройчы стукалі аб парог. Гэты архаічны жэст сімвалізаваў канчатковае развітанне нябожчыка з хатай і «вытрасанне» яго душы, каб яна не засталася ў жытле{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. У некаторых мясцовасцях пад труной, якую неслі на двор, праходзілі ўсе дзеці сям'і па старшынстве. Адразу пасля вынасу цела ў хаце перакульвалі дагары нагамі табурэткі і лавы, на якіх стаяла дамавіна. Месца, дзе стаяла труна, пасыпалі яравым збожжам, каб падзяліць долю паміж жывымі і мёртвымі{{sfn|Аўсейчык2017|с=40-41}}. Да могілак памерлага везлі на [[Конь|кані]]: зімой на [[Сані|санях]], а летам на [[Воз (транспарт)|возе]]. Конь шанаваўся асабліва: яго вялі не за павады, а за адмыслова павязаны ручнік або пояс. Пахавальная працэсія мела строгі парадак: наперадзе ішоў чалавек з крыжам і званком, за ім неслі царкоўную [[Харугва (царкоўная)|харугву]] або вянкі, далей святар, затым ехала або неслася труна, непасрэдна за якой ішлі самыя блізкія сваякі, а потым — астатнія аднавяскоўцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=452-453}}. Паводле звычаю, праводзіць памерлага павінны былі ўсе жыхары вёскі; нават тыя, хто не ішоў на могілкі, мусілі выйсці за вароты і перахрысціцца. Абганяць пахавальную працэсію сурова забаранялася. Згодна з этнаграфічнымі запісамі святара і этнографа [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] з [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага павета]] (1890), пасля вынасу цела адна з жанчын абавязкова пасыпала [[жыта]]м лаву, дзе ляжаў нябожчык, і ўсю хату. Падчас пахавальнага шэсця існавала строгая забарона глядзець на працэсію праз акно: лічылася, што пасля гэтага ў чалавека будуць балець вочы або з рота пойдзе непрыемны пах. Таксама святару і іншым удзельнікам працэсіі забаранялася азірацца назад, каб не «пацягнуць» за сабой яшчэ кагосьці з сям'і. Сама труна падчас руху да могілак мусіла быць шчыльна закрытай, бо існавала павер'е, што той, хто паглядзіць на мерцвяка ў дарозе, неўзабаве памрэ{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. === Пахаванне на могілках === Капаннем магілы займаліся 3—4 мужчыны, якія не з'яўляліся роднымі памерламу (іх называлі ''капачы'' або ''далакопы''). Яны пільна вартавалі выкапаную яму да прыбыцця працэсіі, паклаўшы над ёй рыдлёўкі накрыж, каб туды не забралася «нячыстая сіла»{{sfn|Аўсейчык2013|с=453}}. Па прыбыцці на могілкі труну ставілі каля магілы для апошняга развітання. Святар (калі ён быў запрошаны) праводзіў літургію. Перад апусканнем труны ў яму з нябожчыка абавязкова здымалі ўсе путы (развязвалі тасёмачкі на руках, нагах і барадзе), каб ён мог свабодна «хадзіць» на тым свеце. Перад самым закопваннем існаваў паўсюдны звычай кідаць у магілу [[Манета|манеты]] («купляць месца»), каб нябожчык не турбаваў жывых, а грошы не перавяліся ў хаце{{sfn|Аўсейчык2010|с=203}}. Труну апускалі на вяроўках або доўгіх ручніках (якія потым не выкідвалі, а забіралі для наступных пахаванняў). Кожны з прысутных (акрамя крэўных сваякоў) павінен быў кінуць у магілу тры жмені зямлі. Спецыфічным элементам завяршэння пахавання было «апячатванне» магілы: пасля засыпанні ямы зямлёй капачы малявалі рыдлёўкай крыж на паверхні насыпу, пры гэтым катэгарычна забаранялася пляскаць лапатай па зямлі. На ўзгалоўі ўстанаўліваўся часовы драўляны крыж, які праз год замяняўся на пастаяннае надмагілле (каменны крыж, валун ці драўляны помнік){{sfn|Аўсейчык2013|с=454}}{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. == Пахаванне «нячыстых» нябожчыкаў == Асобную катэгорыю ў традыцыйнай свядомасці беларусаў складалі людзі, якія памерлі не сваёй смерцю (самагубцы), а таксама тыя, хто пры жыцці лічыўся чараўнікамі. Усе яны адносіліся да катэгорыі «нячыстых» нябожчыкаў, што абумовіла істотныя адхіленні ў іх пахавальным абрадзе. Такіх памерлых хавалі нямытымі, у тым самым адзенні, у якім яны сустрэлі смерць, а часам нават без дамавіны. Іх пазбаўлялі царкоўнага адпявання і рэгулярнага памінання{{sfn|Аўсейчык2013|с=456}}<ref name="pahavanni_27">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=27}}</ref>. Катэгарычна забаранялася хаваць самагубцаў і чараўнікоў на агульных могілках. Каб гарантаваць бяспеку жывым і «добрым» продкам, магілы для іх выбіралі ў локусах, якія асацыяваліся з хаосам і памежнымі тэрыторыямі: у багністых месцах, на скрыжаваннях дарог або ў канавах па-за агароджай могілак<ref name="lobach_450">{{артыкул |аўтар=Лобач У. |загаловак=Самагубца |выданне=Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік |месца=Мінск |год=2011 |старонкі=450}}</ref>. У Віцебскай губерні на магіле самагубцы, якая знаходзілася на ростанях або на ўзвышшы, саджалі асінавае дрэва; калі яно вырастала, на яго галінах вешалі забітых крумкачоў, соў, жаб і змей<ref name="pahavanni_104">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=104—105}}</ref>. Нават у 1920-я гады ў Полацку захоўвалася практыка хаваць самагубцаў па-за могілкамі — на тэрыторыі старажытнага гарадзішча, разам з хатняй жывёлай<ref name="duk_111">{{кніга |аўтар=Дук Д. У. |загаловак=Полацк і палачане (IX–XVIII стст.) |месца=Наваполацк |год=2010 |старонкі=111}}</ref>. Парушэнне гэтай забароны і пахаванне «нячыстага» на асвечанай зямлі лічылася надзвычай небяспечным і магло, паводле павер’яў, выклікаць працяглую засуху і неўраджай<ref name="agff_vop3">{{артыкул |загаловак=Архіў гісторыка-філалагічнага факультэта Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта (АГФФ) |том=Фонд 1 |выпуск=Вопіс 3, Справа 4, Сшытак 1 |старонкі=Аркуш 20}}</ref>. Чараўнікі паміралі асабліва цяжка, бо лічылася, што іх душа належыць нячыстай сіле, а выхаду з цела замінаюць анёлы, якія стаяць каля акон і дзвярэй. Для аблягчэння іх перадсмяротнай агоніі ў даху або столі хаты рабілі адтуліны, а на шыю паміраючаму маглі надзяваць конскі хамут. З мэтай прадухілення «вяртання» чараўніка з таго свету пахавальная працэсія выконвала шэраг ахоўных дзеянняў: труну выносілі галавой наперад, а на скрыжаванні дарог яе пераварочвалі вакол сваёй восі, каб канчаткова «заблытаць» памерлага{{sfn|Аўсейчык2013|с=457}}. У найбольш радыкальных выпадках магілу маглі раскапаць, адсекчы нябожчыку галаву і пакласці яе паміж ног, а само цела прабіць асінавым калом<ref name="nikiforouski_294">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=294}}</ref>. == Памінальная абраднасць == Памінальная абраднасць беларусаў з’яўляецца неад’емным працягам пахавальнага комплексу і традыцыйна падзяляецца на тры асноўныя часткі: жалобны стол у дзень пахавання, прыватныя (індывідуальныя) памінкі на працягу года і агульныя каляндарныя памінанні продкаў. === Жалобны стол у дзень пахавання === Жалобная трапеза арганізоўвалася ў хаце памерлага. Час яе правядзення вар’іраваўся ў залежнасці ад рэгіёна: у паўночна-ўсходняй частцы Беларусі яна магла адбывацца яшчэ да пахавання, непасрэдна перад вынасам цела, у той час як у цэнтральных і заходніх раёнах — выключна пасля вяртання з могілак{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. Перад пачаткам застолля прысутныя абавязкова мылі рукі, а запрошаны святар распачынаў трапезу малітвамі. На самае ганаровае месца (на покуці) традыцыйна саджалі тых людзей, якія дапамагалі капаць магілу і абмываць нябожчыка{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. Адно месца, звычайна на куце, пакідалі свабодным для самога памерлага — туды ставілі асобную талерку з ежай, хлебам, соллю і налівалі чарку гарэлкі<ref name="tkb_1">{{кніга |загаловак=Традыцыйная мастацкая культура беларусаў |том=1: Магілёўскае Падняпроўе |месца=Мінск |год=2001 |старонкі=312}}</ref>. Абавязковымі рытуальнымі стравамі былі гарачая поліўка ([[юшка]]), [[клёцкі]], [[бліны]] і [[куцця]]. Менавіта з куцці было прынята пачынаць (а ў некаторых мясцовасцях — завяршаць) жалобную вячэру. Пасля заканчэння трапезы стол на ноч не прыбіралі, бо лічылася, што ў хату прыйдуць есці душы памерлага і іншых продкаў{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. === Прыватныя (індывідуальныя) памінкі === Індывідуальныя памінкі адзначаліся на 3-ці, 9-ты, 40-вы (у католікаў на 30-ты) дні і ў гадавіну смерці. Ужо на наступны дзень пасля пахавання на Беларусі існаваў архаічны звычай «будзіць памерлага», калі сваякі ішлі на могілкі, несучы з сабой снеданне і гарэлку{{sfn|Аўсейчык2010|с=205}}. Дзявяты дзень звязваўся з уяўленнямі пра тое, што да гэтага часу душа нябожчыка блукае па панадворку і хаце, а пасля пачынае рыхтавацца да далёкай дарогі. Самымі важнымі лічыліся памінкі на саракавы дзень, якія асэнсоўваліся як канчатковыя провады душы ў «той» свет (у вырай). У гэты дзень родныя абавязкова ішлі ў царкву заказваць памінальную службу. На працягу ўсіх сарака дзён для душы на акне пакідалі шклянку з вадой, хлеб ці печыва{{sfn|Аўсейчык2013|с=458}}. Увесь першы год пасля смерці сям’я трымала строгую жалобу: забаранялася спраўляць вяселлі, удзельнічаць у святочных забавах, спяваць і танцаваць. Прыватны цыкл завяршаўся памінкамі ў гадавіну смерці, калі арганізоўваўся хатні стол або наведваліся могілкі. === Каляндарныя памінкі === Агульныя памінкі ўсіх продкаў былі ўбудаваныя ў каляндарны цыкл, цэнтральнае месца ў якім займалі восеньскія [[Дзяды (свята)|Дзяды]] (Змітраўскія, Асяніны). Яны ладзіліся дома. Напярэдадні свята сям’я старанна прыбірала хату і мылася ў лазні, абавязкова пакідаючы там ваду і венік для душ продкаў. Памінальная вячэра пачыналася з рытуальнага закліку: «Дзяды, дзяды, ідзіце да нас на дзяды, і самі, і дзіця, і малых дзетак вядзіце»{{sfn|Аўсейчык2010|с=206}}. На стале абавязкова павінны былі быць гарачыя стравы (капуста або буракі), каб ішла пара, бо лічылася, што душы продкаў жывяцца выключна ёй. У вясновы перыяд памінанне адбывалася на [[Вялікдзень]] і [[Радаўніца|Радаўніцу]]. У гэтыя дні наведвалі могілкі і ладзілі там памінальную трапезу, прыносячы з сабой фарбаваныя яйкі (калі з моманту смерці сваяка не прайшло года, яйкі пакідалі белымі). Яшчэ адным спецыфічным памінальным абрадам Беларускага Падзвіння з’яўляліся Прыкладзіны, якія адзначаліся ў кастрычніку ці лістападзе, непасрэдна перад восеньскімі Дзядамі. Падчас гэтага абраду сваякі прыходзілі на могілкі і старанна абкладалі магілу свежым дзёрнам («прыкладалі»). Гэтая традыцыя мела на мэце не толькі ўпарадкаванне насыпу, але і магічнае саграванне нябожчыка перад зімой. Як тлумачылі самі вяскоўцы, рабілі гэта, каб «нябожчыку цяплей. Кажух надзяваюць»{{sfn|Аўсейчык2010|с=207}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Традыцыйная пахавальная абраднасць беларусаў Падзвіння: рэгіянальныя асаблівасці і лакальныя варыянты |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Исторические науки |год=2017 |нумар=9 |старонкі=38—46 |ref=Аўсейчык2017}} * {{кніга |аўтар=Чараўко В. У. |загаловак=Пахавальныя помнікі Беларускага Падзвіння XIV–XVIII стагоддзяў: аўтарэф. дыс. ... канд. гіст. навук : 07.00.06 |месца=Мінск |выдавецтва=Інстытут гісторыі НАН Беларусі |год=2019 |старонак=32 |ref=Чараўко}} * {{артыкул |аўтар=Вайцяховіч А. В. |загаловак=Пахавальны абрад некропалей полацкіх культавых будынкаў ХІІ – ХІІІ стагоддзяў |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. История |год=2008 |нумар=7 |старонкі=20—27 |ref=Вайцяховіч}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальная абраднасць беларусаў |выданне=Нарысы гісторыі культуры Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2013 |старонкі=445—458 |ref=Аўсейчык2013}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальна-памінальная абраднасць вясковага беларускага насельніцтва Падзвіння ў канцы ХХ – пачатку ХХІ стагоддзя |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Культурология |год=2010 |нумар=7 |старонкі=199—209 |ref=Аўсейчык2010}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія абрады]] [[Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] pi6ch9bypjufhh2wu726ys8q9y211j6 5143272 5143271 2026-05-18T21:49:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Пахаванне на могілках */ 5143272 wikitext text/x-wiki '''Пахава́льная абра́днасць белару́саў''' — адна з найбольш архаічных і складана арганізаваных частак традыцыйнай духоўнай і матэрыяльнай культуры [[Беларусы|беларускага этнасу]]. Пахавальныя і памінальныя абрады вылучаюцца высокай ступенню кансерватыўнасці і ўстойлівасці, дзякуючы чаму яны выступаюць каштоўнай крыніцай для вывучэння і рэканструкцыі этнічных працэсаў, захоўваючы спецыфічныя рысы традыцыйнай карціны свету ў прасторы і часе. Эвалюцыя пахавальнай практыкі на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] прасочваецца пачынаючы ад сярэднявечных археалагічных помнікаў і заканчваючы сучаснымі этнаграфічнымі фіксацыямі. == Гісторыя і эвалюцыя пахавальных помнікаў == === Пахаванні ў культавых збудаваннях (XII—XIII стагоддзі) === З усталяваннем [[Хрысціянства|хрысціянства]] як дзяржаўнай рэлігіі ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] пачалося будаўніцтва драўляных, а затым і мураваных храмаў. Пашырэнне новай рэлігіі абумовіла ўзнікненне новага тыпу пахавальнага комплексу, звязанага з культавым будынкам і прылеглай да яго тэрыторыяй&nbsp;— царкоўным дваром. Гэты працэс супадаў з асноўнай тэндэнцыяй фарміравання хрысціянскіх гарадскіх некропаляў ва ўсходнеславянскіх землях{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20}}. Усходнеславянская царква кіравалася паводле [[Намаканон]]а (ў перакладзе [[Кормчая кніга]]), які ўтрымліваў царкоўныя каноны. Згодна з артыкулам 173 Намаканона, у храмах забаранялася хаваць памерлых, акрамя святароў, стваральнікаў храмаў і асоб, якія мелі асаблівыя заслугі перад царквою<ref name="nomokanon">{{кніга |загаловак=Номоканон |частка=Христианство: энцикл. слов.: в 3-х т. / редкол.: С.С. Аверинцев (гл. ред.) [и др.] |месца=М. |выдавецтва=Большая Рос. энцикл. |год=1995 |том=ІІ |старонкі=356—357}}</ref>. Пахавальныя комплексы ў межах культавых будынкаў мелі яскрава акрэсленую сацыяльную дыферэнцыяцыю і прызначаліся ў першую чаргу для [[Князь|князёў]], іх сем’яў і вышэйшага кліру{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=23}}. Найбольш пашыранай формай пахавальнага аб’ёму XII—XIII стагоддзяў у мураваных храмах [[Полацк]]а з’яўляліся цагляныя [[Саркафаг|саркафагі]], якія размяшчаліся пад падлогай. Вонкавая паверхня такіх саркафагаў тынкавалася і аздаблялася роспісам. Яны былі знойдзены ў прыбудовах да [[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкага Сафійскага сабора]], у храме-пахавальні [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскага манастыра]] і [[Царква на рове (Полацк)|Царкве-на-рове]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=25}}. Таксама выкарыстоўваліся паўзакрытыя [[Аркасолій|аркасольныя]] нішы, якія аздабляліся мазаікай са [[Смальта|смальты]], і саркафагі, зробленыя з чырвоных [[Шыфер|шыферных]] пліт, напрыклад, у [[Храм на Ніжнім замку (Полацк)|царкве на Ніжнім замку]], якую даследчыкі лічаць княскай пахавальняй першай паловы XII стагоддзя<ref name="rapaport_1980">{{артыкул |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Полоцкое зодчество XII в. |выданне=Советская археология |год=1980 |нумар=3 |старонкі=142—161}}</ref>. Галоўнай адметнасцю полацкіх пахавальных комплексаў гэтага перыяду з’яўляецца наяўнасць падземных крыпт, напрыклад, у [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкай царкве]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] і [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскім храме]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20-21}}. Пахаванні святароў таго часу адрозніваліся беднасцю і аскетызмам. Усе выяўленыя некранутыя саркафагі ў храме-пахавальні Ефрасіннеўскага манастыра аказаліся безынвентарнымі, без слядоў багатага адзення. У некаторых выпадках пад галаву нябожчыка заміж звычайнай падушкі падкладалі кавалкі [[Плінфа|плінфы]], што сведчыць аб падкрэсленым аскетызме<ref name="makarov_1981">{{артыкул |аўтар=Макаров Н. А. |загаловак=Каменные подушки в погребениях древнерусских городских некрополей |выданне=Советская археология |год=1981 |нумар=2 |старонкі=111—116}}</ref>. Згодна з хрысціянскім канонам, памерлыя ляжалі ў выцягнутым стане на спіне, галавой на захад (каб твар глядзеў на ўсход). Рукі павінны былі быць перакрыжаваны на грудзях або жываце (правая па-над левай), аднак археалагічныя дадзеныя фіксуюць і некананічнае палажэнне, калі рукі былі выцягнуты ўздоўж тулава, што з’яўлялася рудыментам [[Язычніцтва|язычніцтва]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=24-25}}. === Сельскія і гарадскія некропалі (XIV—XVIII стагоддзі) === У XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі (у прыватнасці, [[Беларускае Падзвінне|Беларускага Падзвіння]]) пахавальныя помнікі выразна падзяляліся на сельскія і гарадскія. Гарадскія некропалі адрозніваліся відавочнай прыналежнасцю да храмаў і адсутнасцю каменных надмагільных збудаванняў. Хавалі як на прыхрамавых тэрыторыях, так і ўнутры саміх цэркваў: пад падлогай, у скляпах мураваных храмаў, у нішах сцен. Пахаванні ўнутры храмаў прызначаліся для прадстаўнікоў сацыяльнай эліты: вышэйшага духавенства, [[Шляхта|шляхты]] і гарадскога [[Патрыцыят|патрыцыяту]]{{sfn|Чараўко|2019|с=15-16}}. Элітныя пахаванні часта вылучаліся спецыяльна аздобленымі трунамі, адзеннем з дарагіх тканін і больш разнастайным інвентаром{{sfn|Чараўко|2019|с=17}}. Сельскія могільнікі колькасна пераважалі над гарадскімі і звычайна не былі прывязаны да храмаў. Яны падзяляліся на могільнікі на пляцоўках папярэдніх курганных груп і грунтавыя могільнікі (часта на месцы старых [[Гарадзішча|гарадзішчаў]]). Важнай асаблівасцю вясковых пахаванняў з’яўлялася наяўнасць каменных надмагільных збудаванняў. У XIV—XVI стагоддзях выкарыстоўваліся разнастайныя вымасткі, абкладкі магіл па перыметры, хаатычна размешчаныя камяні і вялікія [[Валун|валуны]]. У XVII—XVIII стагоддзях пачалі дамінаваць абкладкі з камянёў невялікіх памераў і каменныя надмагільныя крыжы{{sfn|Чараўко|2019|с=14-16}}. У гэты перыяд канон пахавання быў пераважна хрысціянскім, таму абсалютная большасць магіл з’яўляецца безынвентарнай (каля 91&nbsp;% сельскіх і 88&nbsp;% гарадскіх пахаванняў). Рэдкі пахавальны інвентар уключаў дэталі вопраткі (гузікі, спражкі), прадметы асабістай набожнасці (нацельныя крыжыкі) і ўпрыгажэнні. З канца XV стагоддзя ў пахаваннях пачынаюць сустракацца [[Манета|манеты]], прычым у XVII—XVIII стагоддзях іх колькасць значна ўзрастае. Знаходкі манет разглядаюцца даследчыкамі як хрысціянскае пераасэнсаванне старажытнай народнай традыцыі («абол памерлых» як плата за месца на тым свеце){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. Таксама на сельскіх могілках шырока фіксуюцца фрагменты керамічнага посуду XVI—XVIII стагоддзяў, знойдзеныя над магіламі, што непасрэдна звязана з ажыццяўленнем памінальных абрадаў («[[Прыкладзіны]]», «траціны», [[Дзяды]], [[Радаўніца]]){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. == Структура і этапы традыцыйнага абраду (XIX—XXI стст.) == Інварыянтам традыцыйнага пахавальнага абраду ў беларусаў з’яўляецца пахаванне людзей сталага ўзросту, якія памерлі натуральнай, «сваёй» смерцю (ад старасці). Такая смерць разглядалася як натуральная з’ява, час надыходу якой, як лічылася, можна было прадказаць праз разнастайныя прыкметы. Паводле народных меркаванняў, смерць прадвяшчалі незвычайныя паводзіны жывёл і птушак: спяванне курыцы, кукаванне [[Зязюля|зязюлі]] ці крык [[Сава|савы]] каля хаты, выццё сабакі (асабліва калі ён глядзеў уніз і капаў лапамі зямлю), з’яўленне вялікай колькасці мышэй. Таксама прадвесцямі лічыліся трэск столі ці сценаў, самаадвольнае расчыненне дзвярэй ноччу, падзенне абразоў з [[Бажніца|бажніцы]], адчуванне паху [[Свечка|свечкі]] ў хаце альбо пэўныя сны (напрыклад, калі снілася цалкам чорнае адзенне){{sfn|Аўсейчык2010|с=199}}{{sfn|Аўсейчык2013|с=446}}. === Перадсмяротныя дзеянні === Рытуальныя дзеянні пачыналіся яшчэ да моманту смерці і былі скіраваныя на аблягчэнне перадсмяротнай [[Агонія|агоніі]] паміраючага. У выпадку «цяжкай» смерці чалавека клалі на падлогу, каб ён знаходзіўся бліжэй да зямлі, падсцілалі пад яго кажух, расшпільвалі ўсе гузікі і развязвалі вузлы на адзенні. Таксама ў хаце адчынялі дзверы, вокны і пячную юшку, каб душа магла свабодна пакінуць цела. Паміраючага маглі абкурваць пасвячонай [[Вярба|вярбой]] ці зёлкамі, а таксама даваць ваду з крыніцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="shein">{{кніга |аўтар=Шейн П. В. |загаловак=Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края |том=1 |частка=2 |месца=СПб. |год=1890 |старонкі=524}}</ref>. [[Праваслаўе|Праваслаўныя]] беларусы, заўважыўшы набліжэнне смерці, апраналі хвораму чыстую бялізну, пераносілі яго з ложка на лаву, клалі галавой да абразоў і давалі ў рукі запаленую свечку. Гэтая традыцыя была звязана з уяўленнямі аб цемры «таго» свету, куды перамяшчаецца памерлы, і свечка мусіла асвятляць яму шлях{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}<ref name="animele">{{артыкул |аўтар=Анимеле Н. |загаловак=Быт белорусских крестьян |выданне=Этнографический сборник |год=1854 |выпуск=ІІ |старонкі=209}}</ref>. Адразу пасля таго, як чалавек пераставаў дыхаць, хтосьці з родных тушыў свечку, праводзячы ёй накрыж у паветры. Нябожчыку абавязкова закрывалі рот і вочы, каб ён «не выглядзеў» каго-небудзь з жывых і не забраў з сабой. Для большай упэўненасці на павекі маглі класці манеты або кавалкі вугалю{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="nikiforouski">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=286}}</ref>. У памяшканні неадкладна завешвалі тканінай усе [[Люстэрка|люстэркі]] і бліскучыя паверхні, а таксама спынялі гадзіннікі. Забарона на люстэркі тлумачылася страхам перад тым, што нябожчык магло адбіцца ў іх і здавацца жывым, або што яго душа магла заблукаць у люстраным лабірынце{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}. Пра смерць суседзям паведамлялі гучным плачам, звонам у царкоўныя званы, вывешваннем ручніка за акно або выстаўленнем харугвы каля хаты. === Абмыванне і апрананне === Абмыванне памерлага мела глыбокі сімвалічны сэнс ачышчэння перад пераходам у іншы свет. Звычайна гэтую працэдуру выконвалі старыя людзі або бабкі-павітухі, прычым строга захоўвалася полавае размежаванне: мужчын абмывалі мужчыны, а жанчын&nbsp;— жанчыны{{sfn|Аўсейчык2013|с=448}}<ref name="shpileuski">{{кніга |аўтар=Шпілеўскі П. М. |загаловак=Беларусь у абрадах і казках |месца=Мінск |год=2010 |старонкі=141}}</ref>. Лічылася, што родныя не павінны ўдзельнічаць у абмыванні. Рэчы, якія выкарыстоўваліся пры гэтым, знішчаліся. Вада пасля абмывання лічылася «мёртвай» і надзвычай небяспечнай. Яе вылівалі ў локусы з агульнай характарыстыкай «дзе ніхто не ходзіць і нішто не расце» або «дзе сонца не свеціць» (на сметнік, пад плот, на кутні вугал хаты або на скрыжаванне дарог){{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. Адзенне для памерлага («на смерць») часта рыхтавалася яшчэ пры жыцці. Яно шылася адмысловым чынам: іголкай ад сябе, ніткай без вузлоў і без металічных дэталяў. Да пачатку XX стагоддзя пераважала вопратка белага колеру, пазней пашырылася выкарыстанне цёмных тонаў. Маладых нежанатых хлопцаў і дзяўчат абавязкова апраналі ў [[Вясельны строй|вясельны строй]] (з вэлюмам або кветкай), бо пахаванне нежанатых разглядалася як сімвалічнае вяселле{{sfn|Аўсейчык2010|с=201}}. Абавязковым элементам быў галаўны ўбор: жанчынам павязвалі хустку, мужчынам надзявалі шапку (або клалі яе ў труну). Разам з нябожчыкам у труну клалі яго асабістыя рэчы (люльку, капшук з тытунём, крэсіва, кіёк), якія, як лічылася, спатрэбяцца яму на тым свеце{{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. === Падрыхтоўка дамавіны і развітанне === Выраб труны (якую часцей называлі ''дамавіна'', ''дамаўё'' або ''гроб'') давяраўся мясцовым майстрам і адбываўся непасрэдна на двары памерлага. Паводле строгіх правіл, дамавіну рабілі з адной калоды або з дошак, выкарыстоўваючы выключна драўляныя цвікі. Дошкі і цвікі павінны былі быць сваімі, не пазычанымі{{sfn|Аўсейчык2013|с=450}}. Дно засцілалі габлюшкамі і трэскамі, якія засталіся пасля яе вырабу, або сенам. Пасля падрыхтоўкі дамавіну заносілі ў хату і перакладалі ў яе нябожчыка. Труну ставілі на [[Покуць|покуці]] (на чырвоным куце) на спецыяльную лаву. Увесь час да вынасу цела каля яго пастаянна знаходзіліся людзі, якія «вартавалі» памерлага, каб абараніць яго ад нячыстай сілы. У час знаходжання нябожчыка ў хаце катэгарычна забаранялася падмятаць падлогу і выкідваць смецце, бо разам з ім, згодна з павер’ямі, можна было «вымесці» жыццёвую долю іншых жыхароў або выклікаць новую смерць{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. === Вынас цела і пахавальнае шэсце === Хавалі нябожчыкаў звычайна на другі ці трэці дзень пасля смерці ў другой палове дня. Вынасіць труну з хаты павінны былі чужыя людзі (не сваякі), абавязкова нагамі ўперад. Пры вынасе труной тройчы стукалі аб парог. Гэты архаічны жэст сімвалізаваў канчатковае развітанне нябожчыка з хатай і «вытрасанне» яго душы, каб яна не засталася ў жытле{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. У некаторых мясцовасцях пад труной, якую неслі на двор, праходзілі ўсе дзеці сям'і па старшынстве. Адразу пасля вынасу цела ў хаце перакульвалі дагары нагамі табурэткі і лавы, на якіх стаяла дамавіна. Месца, дзе стаяла труна, пасыпалі яравым збожжам, каб падзяліць долю паміж жывымі і мёртвымі{{sfn|Аўсейчык2017|с=40-41}}. Да могілак памерлага везлі на [[Конь|кані]]: зімой на [[Сані|санях]], а летам на [[Воз (транспарт)|возе]]. Конь шанаваўся асабліва: яго вялі не за павады, а за адмыслова павязаны ручнік або пояс. Пахавальная працэсія мела строгі парадак: наперадзе ішоў чалавек з крыжам і званком, за ім неслі царкоўную [[Харугва (царкоўная)|харугву]] або вянкі, далей святар, затым ехала або неслася труна, непасрэдна за якой ішлі самыя блізкія сваякі, а потым — астатнія аднавяскоўцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=452-453}}. Паводле звычаю, праводзіць памерлага павінны былі ўсе жыхары вёскі; нават тыя, хто не ішоў на могілкі, мусілі выйсці за вароты і перахрысціцца. Абганяць пахавальную працэсію сурова забаранялася. Згодна з этнаграфічнымі запісамі святара і этнографа [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] з [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага павета]] (1890), пасля вынасу цела адна з жанчын абавязкова пасыпала [[жыта]]м лаву, дзе ляжаў нябожчык, і ўсю хату. Падчас пахавальнага шэсця існавала строгая забарона глядзець на працэсію праз акно: лічылася, што пасля гэтага ў чалавека будуць балець вочы або з рота пойдзе непрыемны пах. Таксама святару і іншым удзельнікам працэсіі забаранялася азірацца назад, каб не «пацягнуць» за сабой яшчэ кагосьці з сям'і. Сама труна падчас руху да могілак мусіла быць шчыльна закрытай, бо існавала павер'е, што той, хто паглядзіць на мерцвяка ў дарозе, неўзабаве памрэ{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. === Пахаванне на могілках === Капаннем магілы займаліся 3—4 мужчыны, якія не з'яўляліся роднымі памерламу (іх называлі ''капачы'' або ''далакопы''). Яны пільна вартавалі выкапаную яму да прыбыцця працэсіі, паклаўшы над ёй рыдлёўкі накрыж, каб туды не забралася «нячыстая сіла»{{sfn|Аўсейчык2013|с=453}}. Па прыбыцці на могілкі труну ставілі каля магілы для апошняга развітання. Святар (калі ён быў запрошаны) праводзіў літургію. Перад апусканнем труны ў яму з нябожчыка абавязкова здымалі ўсе путы (развязвалі тасёмачкі на руках, нагах і барадзе), каб ён мог свабодна «хадзіць» на тым свеце. Перад самым закопваннем існаваў паўсюдны звычай кідаць у магілу [[Манета|манеты]] («купляць месца»), каб нябожчык не турбаваў жывых, а грошы не перавяліся ў хаце{{sfn|Аўсейчык2010|с=203}}. Труну апускалі на вяроўках або доўгіх ручніках (якія потым не выкідвалі, а забіралі для наступных пахаванняў). Кожны з прысутных (акрамя крэўных сваякоў) павінен быў кінуць у магілу тры жмені зямлі. Спецыфічным элементам завяршэння пахавання было «апячатванне» магілы: пасля засыпанні ямы зямлёй капачы малявалі рыдлёўкай крыж на паверхні насыпу, пры гэтым катэгарычна забаранялася пляскаць лапатай па зямлі. На ўзгалоўі ўстанаўліваўся часовы драўляны крыж, які праз год замяняўся на пастаяннае надмагілле (каменны крыж, валун ці драўляны помнік){{sfn|Аўсейчык2013|с=454}}{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. На Піншчыне разам з традыцыйнымі рэчамі ([[люлька|люлькай]], [[тытунь|тытунём]]) у магілу маглі класці яйка і кавалак чыстага белага палатна. Цікавым мясцовым звычаем было кіданне ў магілу разам з зямлёй замка — гэта рабілася з магічнай мэтай, каб жывыя сваякі менш сумавалі па памерлым{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Неад'емнай часткай развітання былі галашэнні (прычытанні). Як адзначала [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]], якая даследавала [[Гомельскі павет]] (1888), жанчыны галасілі вельмі кранальна, нібы спяваючы на адну сумную музычную фразу: «''А мая мамка, а мая родная, на каго ты мяне пакінула...''»{{sfn|Радчанка|1888|с=XVII}}. Падобныя галашэнні фіксаваў і Дз. Булгакоўскі на Палессі: «''Ой, галубчыку ты мой, ужо ты пакідаеш нас...''»{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. == Пахаванне «нячыстых» нябожчыкаў == Асобную катэгорыю ў традыцыйнай свядомасці беларусаў складалі людзі, якія памерлі не сваёй смерцю (самагубцы), а таксама тыя, хто пры жыцці лічыўся чараўнікамі. Усе яны адносіліся да катэгорыі «нячыстых» нябожчыкаў, што абумовіла істотныя адхіленні ў іх пахавальным абрадзе. Такіх памерлых хавалі нямытымі, у тым самым адзенні, у якім яны сустрэлі смерць, а часам нават без дамавіны. Іх пазбаўлялі царкоўнага адпявання і рэгулярнага памінання{{sfn|Аўсейчык2013|с=456}}<ref name="pahavanni_27">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=27}}</ref>. Катэгарычна забаранялася хаваць самагубцаў і чараўнікоў на агульных могілках. Каб гарантаваць бяспеку жывым і «добрым» продкам, магілы для іх выбіралі ў локусах, якія асацыяваліся з хаосам і памежнымі тэрыторыямі: у багністых месцах, на скрыжаваннях дарог або ў канавах па-за агароджай могілак<ref name="lobach_450">{{артыкул |аўтар=Лобач У. |загаловак=Самагубца |выданне=Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік |месца=Мінск |год=2011 |старонкі=450}}</ref>. У Віцебскай губерні на магіле самагубцы, якая знаходзілася на ростанях або на ўзвышшы, саджалі асінавае дрэва; калі яно вырастала, на яго галінах вешалі забітых крумкачоў, соў, жаб і змей<ref name="pahavanni_104">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=104—105}}</ref>. Нават у 1920-я гады ў Полацку захоўвалася практыка хаваць самагубцаў па-за могілкамі — на тэрыторыі старажытнага гарадзішча, разам з хатняй жывёлай<ref name="duk_111">{{кніга |аўтар=Дук Д. У. |загаловак=Полацк і палачане (IX–XVIII стст.) |месца=Наваполацк |год=2010 |старонкі=111}}</ref>. Парушэнне гэтай забароны і пахаванне «нячыстага» на асвечанай зямлі лічылася надзвычай небяспечным і магло, паводле павер’яў, выклікаць працяглую засуху і неўраджай<ref name="agff_vop3">{{артыкул |загаловак=Архіў гісторыка-філалагічнага факультэта Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта (АГФФ) |том=Фонд 1 |выпуск=Вопіс 3, Справа 4, Сшытак 1 |старонкі=Аркуш 20}}</ref>. Чараўнікі паміралі асабліва цяжка, бо лічылася, што іх душа належыць нячыстай сіле, а выхаду з цела замінаюць анёлы, якія стаяць каля акон і дзвярэй. Для аблягчэння іх перадсмяротнай агоніі ў даху або столі хаты рабілі адтуліны, а на шыю паміраючаму маглі надзяваць конскі хамут. З мэтай прадухілення «вяртання» чараўніка з таго свету пахавальная працэсія выконвала шэраг ахоўных дзеянняў: труну выносілі галавой наперад, а на скрыжаванні дарог яе пераварочвалі вакол сваёй восі, каб канчаткова «заблытаць» памерлага{{sfn|Аўсейчык2013|с=457}}. У найбольш радыкальных выпадках магілу маглі раскапаць, адсекчы нябожчыку галаву і пакласці яе паміж ног, а само цела прабіць асінавым калом<ref name="nikiforouski_294">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=294}}</ref>. == Памінальная абраднасць == Памінальная абраднасць беларусаў з’яўляецца неад’емным працягам пахавальнага комплексу і традыцыйна падзяляецца на тры асноўныя часткі: жалобны стол у дзень пахавання, прыватныя (індывідуальныя) памінкі на працягу года і агульныя каляндарныя памінанні продкаў. === Жалобны стол у дзень пахавання === Жалобная трапеза арганізоўвалася ў хаце памерлага. Час яе правядзення вар’іраваўся ў залежнасці ад рэгіёна: у паўночна-ўсходняй частцы Беларусі яна магла адбывацца яшчэ да пахавання, непасрэдна перад вынасам цела, у той час як у цэнтральных і заходніх раёнах — выключна пасля вяртання з могілак{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. Перад пачаткам застолля прысутныя абавязкова мылі рукі, а запрошаны святар распачынаў трапезу малітвамі. На самае ганаровае месца (на покуці) традыцыйна саджалі тых людзей, якія дапамагалі капаць магілу і абмываць нябожчыка{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. Адно месца, звычайна на куце, пакідалі свабодным для самога памерлага — туды ставілі асобную талерку з ежай, хлебам, соллю і налівалі чарку гарэлкі<ref name="tkb_1">{{кніга |загаловак=Традыцыйная мастацкая культура беларусаў |том=1: Магілёўскае Падняпроўе |месца=Мінск |год=2001 |старонкі=312}}</ref>. Абавязковымі рытуальнымі стравамі былі гарачая поліўка ([[юшка]]), [[клёцкі]], [[бліны]] і [[куцця]]. Менавіта з куцці было прынята пачынаць (а ў некаторых мясцовасцях — завяршаць) жалобную вячэру. Пасля заканчэння трапезы стол на ноч не прыбіралі, бо лічылася, што ў хату прыйдуць есці душы памерлага і іншых продкаў{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. === Прыватныя (індывідуальныя) памінкі === Індывідуальныя памінкі адзначаліся на 3-ці, 9-ты, 40-вы (у католікаў на 30-ты) дні і ў гадавіну смерці. Ужо на наступны дзень пасля пахавання на Беларусі існаваў архаічны звычай «будзіць памерлага», калі сваякі ішлі на могілкі, несучы з сабой снеданне і гарэлку{{sfn|Аўсейчык2010|с=205}}. Дзявяты дзень звязваўся з уяўленнямі пра тое, што да гэтага часу душа нябожчыка блукае па панадворку і хаце, а пасля пачынае рыхтавацца да далёкай дарогі. Самымі важнымі лічыліся памінкі на саракавы дзень, якія асэнсоўваліся як канчатковыя провады душы ў «той» свет (у вырай). У гэты дзень родныя абавязкова ішлі ў царкву заказваць памінальную службу. На працягу ўсіх сарака дзён для душы на акне пакідалі шклянку з вадой, хлеб ці печыва{{sfn|Аўсейчык2013|с=458}}. Увесь першы год пасля смерці сям’я трымала строгую жалобу: забаранялася спраўляць вяселлі, удзельнічаць у святочных забавах, спяваць і танцаваць. Прыватны цыкл завяршаўся памінкамі ў гадавіну смерці, калі арганізоўваўся хатні стол або наведваліся могілкі. === Каляндарныя памінкі === Агульныя памінкі ўсіх продкаў былі ўбудаваныя ў каляндарны цыкл, цэнтральнае месца ў якім займалі восеньскія [[Дзяды (свята)|Дзяды]] (Змітраўскія, Асяніны). Яны ладзіліся дома. Напярэдадні свята сям’я старанна прыбірала хату і мылася ў лазні, абавязкова пакідаючы там ваду і венік для душ продкаў. Памінальная вячэра пачыналася з рытуальнага закліку: «Дзяды, дзяды, ідзіце да нас на дзяды, і самі, і дзіця, і малых дзетак вядзіце»{{sfn|Аўсейчык2010|с=206}}. На стале абавязкова павінны былі быць гарачыя стравы (капуста або буракі), каб ішла пара, бо лічылася, што душы продкаў жывяцца выключна ёй. У вясновы перыяд памінанне адбывалася на [[Вялікдзень]] і [[Радаўніца|Радаўніцу]]. У гэтыя дні наведвалі могілкі і ладзілі там памінальную трапезу, прыносячы з сабой фарбаваныя яйкі (калі з моманту смерці сваяка не прайшло года, яйкі пакідалі белымі). Яшчэ адным спецыфічным памінальным абрадам Беларускага Падзвіння з’яўляліся Прыкладзіны, якія адзначаліся ў кастрычніку ці лістападзе, непасрэдна перад восеньскімі Дзядамі. Падчас гэтага абраду сваякі прыходзілі на могілкі і старанна абкладалі магілу свежым дзёрнам («прыкладалі»). Гэтая традыцыя мела на мэце не толькі ўпарадкаванне насыпу, але і магічнае саграванне нябожчыка перад зімой. Як тлумачылі самі вяскоўцы, рабілі гэта, каб «нябожчыку цяплей. Кажух надзяваюць»{{sfn|Аўсейчык2010|с=207}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Традыцыйная пахавальная абраднасць беларусаў Падзвіння: рэгіянальныя асаблівасці і лакальныя варыянты |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Исторические науки |год=2017 |нумар=9 |старонкі=38—46 |ref=Аўсейчык2017}} * {{кніга |аўтар=Чараўко В. У. |загаловак=Пахавальныя помнікі Беларускага Падзвіння XIV–XVIII стагоддзяў: аўтарэф. дыс. ... канд. гіст. навук : 07.00.06 |месца=Мінск |выдавецтва=Інстытут гісторыі НАН Беларусі |год=2019 |старонак=32 |ref=Чараўко}} * {{артыкул |аўтар=Вайцяховіч А. В. |загаловак=Пахавальны абрад некропалей полацкіх культавых будынкаў ХІІ – ХІІІ стагоддзяў |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. История |год=2008 |нумар=7 |старонкі=20—27 |ref=Вайцяховіч}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальная абраднасць беларусаў |выданне=Нарысы гісторыі культуры Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2013 |старонкі=445—458 |ref=Аўсейчык2013}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальна-памінальная абраднасць вясковага беларускага насельніцтва Падзвіння ў канцы ХХ – пачатку ХХІ стагоддзя |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Культурология |год=2010 |нумар=7 |старонкі=199—209 |ref=Аўсейчык2010}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія абрады]] [[Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] obh6i7jwd1t8p203ik8tbq5wgg1pix1 5143273 5143272 2026-05-18T21:49:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Жалобны стол у дзень пахавання */ 5143273 wikitext text/x-wiki '''Пахава́льная абра́днасць белару́саў''' — адна з найбольш архаічных і складана арганізаваных частак традыцыйнай духоўнай і матэрыяльнай культуры [[Беларусы|беларускага этнасу]]. Пахавальныя і памінальныя абрады вылучаюцца высокай ступенню кансерватыўнасці і ўстойлівасці, дзякуючы чаму яны выступаюць каштоўнай крыніцай для вывучэння і рэканструкцыі этнічных працэсаў, захоўваючы спецыфічныя рысы традыцыйнай карціны свету ў прасторы і часе. Эвалюцыя пахавальнай практыкі на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] прасочваецца пачынаючы ад сярэднявечных археалагічных помнікаў і заканчваючы сучаснымі этнаграфічнымі фіксацыямі. == Гісторыя і эвалюцыя пахавальных помнікаў == === Пахаванні ў культавых збудаваннях (XII—XIII стагоддзі) === З усталяваннем [[Хрысціянства|хрысціянства]] як дзяржаўнай рэлігіі ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] пачалося будаўніцтва драўляных, а затым і мураваных храмаў. Пашырэнне новай рэлігіі абумовіла ўзнікненне новага тыпу пахавальнага комплексу, звязанага з культавым будынкам і прылеглай да яго тэрыторыяй&nbsp;— царкоўным дваром. Гэты працэс супадаў з асноўнай тэндэнцыяй фарміравання хрысціянскіх гарадскіх некропаляў ва ўсходнеславянскіх землях{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20}}. Усходнеславянская царква кіравалася паводле [[Намаканон]]а (ў перакладзе [[Кормчая кніга]]), які ўтрымліваў царкоўныя каноны. Згодна з артыкулам 173 Намаканона, у храмах забаранялася хаваць памерлых, акрамя святароў, стваральнікаў храмаў і асоб, якія мелі асаблівыя заслугі перад царквою<ref name="nomokanon">{{кніга |загаловак=Номоканон |частка=Христианство: энцикл. слов.: в 3-х т. / редкол.: С.С. Аверинцев (гл. ред.) [и др.] |месца=М. |выдавецтва=Большая Рос. энцикл. |год=1995 |том=ІІ |старонкі=356—357}}</ref>. Пахавальныя комплексы ў межах культавых будынкаў мелі яскрава акрэсленую сацыяльную дыферэнцыяцыю і прызначаліся ў першую чаргу для [[Князь|князёў]], іх сем’яў і вышэйшага кліру{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=23}}. Найбольш пашыранай формай пахавальнага аб’ёму XII—XIII стагоддзяў у мураваных храмах [[Полацк]]а з’яўляліся цагляныя [[Саркафаг|саркафагі]], якія размяшчаліся пад падлогай. Вонкавая паверхня такіх саркафагаў тынкавалася і аздаблялася роспісам. Яны былі знойдзены ў прыбудовах да [[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкага Сафійскага сабора]], у храме-пахавальні [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскага манастыра]] і [[Царква на рове (Полацк)|Царкве-на-рове]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=25}}. Таксама выкарыстоўваліся паўзакрытыя [[Аркасолій|аркасольныя]] нішы, якія аздабляліся мазаікай са [[Смальта|смальты]], і саркафагі, зробленыя з чырвоных [[Шыфер|шыферных]] пліт, напрыклад, у [[Храм на Ніжнім замку (Полацк)|царкве на Ніжнім замку]], якую даследчыкі лічаць княскай пахавальняй першай паловы XII стагоддзя<ref name="rapaport_1980">{{артыкул |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Полоцкое зодчество XII в. |выданне=Советская археология |год=1980 |нумар=3 |старонкі=142—161}}</ref>. Галоўнай адметнасцю полацкіх пахавальных комплексаў гэтага перыяду з’яўляецца наяўнасць падземных крыпт, напрыклад, у [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкай царкве]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] і [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскім храме]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20-21}}. Пахаванні святароў таго часу адрозніваліся беднасцю і аскетызмам. Усе выяўленыя некранутыя саркафагі ў храме-пахавальні Ефрасіннеўскага манастыра аказаліся безынвентарнымі, без слядоў багатага адзення. У некаторых выпадках пад галаву нябожчыка заміж звычайнай падушкі падкладалі кавалкі [[Плінфа|плінфы]], што сведчыць аб падкрэсленым аскетызме<ref name="makarov_1981">{{артыкул |аўтар=Макаров Н. А. |загаловак=Каменные подушки в погребениях древнерусских городских некрополей |выданне=Советская археология |год=1981 |нумар=2 |старонкі=111—116}}</ref>. Згодна з хрысціянскім канонам, памерлыя ляжалі ў выцягнутым стане на спіне, галавой на захад (каб твар глядзеў на ўсход). Рукі павінны былі быць перакрыжаваны на грудзях або жываце (правая па-над левай), аднак археалагічныя дадзеныя фіксуюць і некананічнае палажэнне, калі рукі былі выцягнуты ўздоўж тулава, што з’яўлялася рудыментам [[Язычніцтва|язычніцтва]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=24-25}}. === Сельскія і гарадскія некропалі (XIV—XVIII стагоддзі) === У XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі (у прыватнасці, [[Беларускае Падзвінне|Беларускага Падзвіння]]) пахавальныя помнікі выразна падзяляліся на сельскія і гарадскія. Гарадскія некропалі адрозніваліся відавочнай прыналежнасцю да храмаў і адсутнасцю каменных надмагільных збудаванняў. Хавалі як на прыхрамавых тэрыторыях, так і ўнутры саміх цэркваў: пад падлогай, у скляпах мураваных храмаў, у нішах сцен. Пахаванні ўнутры храмаў прызначаліся для прадстаўнікоў сацыяльнай эліты: вышэйшага духавенства, [[Шляхта|шляхты]] і гарадскога [[Патрыцыят|патрыцыяту]]{{sfn|Чараўко|2019|с=15-16}}. Элітныя пахаванні часта вылучаліся спецыяльна аздобленымі трунамі, адзеннем з дарагіх тканін і больш разнастайным інвентаром{{sfn|Чараўко|2019|с=17}}. Сельскія могільнікі колькасна пераважалі над гарадскімі і звычайна не былі прывязаны да храмаў. Яны падзяляліся на могільнікі на пляцоўках папярэдніх курганных груп і грунтавыя могільнікі (часта на месцы старых [[Гарадзішча|гарадзішчаў]]). Важнай асаблівасцю вясковых пахаванняў з’яўлялася наяўнасць каменных надмагільных збудаванняў. У XIV—XVI стагоддзях выкарыстоўваліся разнастайныя вымасткі, абкладкі магіл па перыметры, хаатычна размешчаныя камяні і вялікія [[Валун|валуны]]. У XVII—XVIII стагоддзях пачалі дамінаваць абкладкі з камянёў невялікіх памераў і каменныя надмагільныя крыжы{{sfn|Чараўко|2019|с=14-16}}. У гэты перыяд канон пахавання быў пераважна хрысціянскім, таму абсалютная большасць магіл з’яўляецца безынвентарнай (каля 91&nbsp;% сельскіх і 88&nbsp;% гарадскіх пахаванняў). Рэдкі пахавальны інвентар уключаў дэталі вопраткі (гузікі, спражкі), прадметы асабістай набожнасці (нацельныя крыжыкі) і ўпрыгажэнні. З канца XV стагоддзя ў пахаваннях пачынаюць сустракацца [[Манета|манеты]], прычым у XVII—XVIII стагоддзях іх колькасць значна ўзрастае. Знаходкі манет разглядаюцца даследчыкамі як хрысціянскае пераасэнсаванне старажытнай народнай традыцыі («абол памерлых» як плата за месца на тым свеце){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. Таксама на сельскіх могілках шырока фіксуюцца фрагменты керамічнага посуду XVI—XVIII стагоддзяў, знойдзеныя над магіламі, што непасрэдна звязана з ажыццяўленнем памінальных абрадаў («[[Прыкладзіны]]», «траціны», [[Дзяды]], [[Радаўніца]]){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. == Структура і этапы традыцыйнага абраду (XIX—XXI стст.) == Інварыянтам традыцыйнага пахавальнага абраду ў беларусаў з’яўляецца пахаванне людзей сталага ўзросту, якія памерлі натуральнай, «сваёй» смерцю (ад старасці). Такая смерць разглядалася як натуральная з’ява, час надыходу якой, як лічылася, можна было прадказаць праз разнастайныя прыкметы. Паводле народных меркаванняў, смерць прадвяшчалі незвычайныя паводзіны жывёл і птушак: спяванне курыцы, кукаванне [[Зязюля|зязюлі]] ці крык [[Сава|савы]] каля хаты, выццё сабакі (асабліва калі ён глядзеў уніз і капаў лапамі зямлю), з’яўленне вялікай колькасці мышэй. Таксама прадвесцямі лічыліся трэск столі ці сценаў, самаадвольнае расчыненне дзвярэй ноччу, падзенне абразоў з [[Бажніца|бажніцы]], адчуванне паху [[Свечка|свечкі]] ў хаце альбо пэўныя сны (напрыклад, калі снілася цалкам чорнае адзенне){{sfn|Аўсейчык2010|с=199}}{{sfn|Аўсейчык2013|с=446}}. === Перадсмяротныя дзеянні === Рытуальныя дзеянні пачыналіся яшчэ да моманту смерці і былі скіраваныя на аблягчэнне перадсмяротнай [[Агонія|агоніі]] паміраючага. У выпадку «цяжкай» смерці чалавека клалі на падлогу, каб ён знаходзіўся бліжэй да зямлі, падсцілалі пад яго кажух, расшпільвалі ўсе гузікі і развязвалі вузлы на адзенні. Таксама ў хаце адчынялі дзверы, вокны і пячную юшку, каб душа магла свабодна пакінуць цела. Паміраючага маглі абкурваць пасвячонай [[Вярба|вярбой]] ці зёлкамі, а таксама даваць ваду з крыніцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="shein">{{кніга |аўтар=Шейн П. В. |загаловак=Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края |том=1 |частка=2 |месца=СПб. |год=1890 |старонкі=524}}</ref>. [[Праваслаўе|Праваслаўныя]] беларусы, заўважыўшы набліжэнне смерці, апраналі хвораму чыстую бялізну, пераносілі яго з ложка на лаву, клалі галавой да абразоў і давалі ў рукі запаленую свечку. Гэтая традыцыя была звязана з уяўленнямі аб цемры «таго» свету, куды перамяшчаецца памерлы, і свечка мусіла асвятляць яму шлях{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}<ref name="animele">{{артыкул |аўтар=Анимеле Н. |загаловак=Быт белорусских крестьян |выданне=Этнографический сборник |год=1854 |выпуск=ІІ |старонкі=209}}</ref>. Адразу пасля таго, як чалавек пераставаў дыхаць, хтосьці з родных тушыў свечку, праводзячы ёй накрыж у паветры. Нябожчыку абавязкова закрывалі рот і вочы, каб ён «не выглядзеў» каго-небудзь з жывых і не забраў з сабой. Для большай упэўненасці на павекі маглі класці манеты або кавалкі вугалю{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="nikiforouski">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=286}}</ref>. У памяшканні неадкладна завешвалі тканінай усе [[Люстэрка|люстэркі]] і бліскучыя паверхні, а таксама спынялі гадзіннікі. Забарона на люстэркі тлумачылася страхам перад тым, што нябожчык магло адбіцца ў іх і здавацца жывым, або што яго душа магла заблукаць у люстраным лабірынце{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}. Пра смерць суседзям паведамлялі гучным плачам, звонам у царкоўныя званы, вывешваннем ручніка за акно або выстаўленнем харугвы каля хаты. === Абмыванне і апрананне === Абмыванне памерлага мела глыбокі сімвалічны сэнс ачышчэння перад пераходам у іншы свет. Звычайна гэтую працэдуру выконвалі старыя людзі або бабкі-павітухі, прычым строга захоўвалася полавае размежаванне: мужчын абмывалі мужчыны, а жанчын&nbsp;— жанчыны{{sfn|Аўсейчык2013|с=448}}<ref name="shpileuski">{{кніга |аўтар=Шпілеўскі П. М. |загаловак=Беларусь у абрадах і казках |месца=Мінск |год=2010 |старонкі=141}}</ref>. Лічылася, што родныя не павінны ўдзельнічаць у абмыванні. Рэчы, якія выкарыстоўваліся пры гэтым, знішчаліся. Вада пасля абмывання лічылася «мёртвай» і надзвычай небяспечнай. Яе вылівалі ў локусы з агульнай характарыстыкай «дзе ніхто не ходзіць і нішто не расце» або «дзе сонца не свеціць» (на сметнік, пад плот, на кутні вугал хаты або на скрыжаванне дарог){{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. Адзенне для памерлага («на смерць») часта рыхтавалася яшчэ пры жыцці. Яно шылася адмысловым чынам: іголкай ад сябе, ніткай без вузлоў і без металічных дэталяў. Да пачатку XX стагоддзя пераважала вопратка белага колеру, пазней пашырылася выкарыстанне цёмных тонаў. Маладых нежанатых хлопцаў і дзяўчат абавязкова апраналі ў [[Вясельны строй|вясельны строй]] (з вэлюмам або кветкай), бо пахаванне нежанатых разглядалася як сімвалічнае вяселле{{sfn|Аўсейчык2010|с=201}}. Абавязковым элементам быў галаўны ўбор: жанчынам павязвалі хустку, мужчынам надзявалі шапку (або клалі яе ў труну). Разам з нябожчыкам у труну клалі яго асабістыя рэчы (люльку, капшук з тытунём, крэсіва, кіёк), якія, як лічылася, спатрэбяцца яму на тым свеце{{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. === Падрыхтоўка дамавіны і развітанне === Выраб труны (якую часцей называлі ''дамавіна'', ''дамаўё'' або ''гроб'') давяраўся мясцовым майстрам і адбываўся непасрэдна на двары памерлага. Паводле строгіх правіл, дамавіну рабілі з адной калоды або з дошак, выкарыстоўваючы выключна драўляныя цвікі. Дошкі і цвікі павінны былі быць сваімі, не пазычанымі{{sfn|Аўсейчык2013|с=450}}. Дно засцілалі габлюшкамі і трэскамі, якія засталіся пасля яе вырабу, або сенам. Пасля падрыхтоўкі дамавіну заносілі ў хату і перакладалі ў яе нябожчыка. Труну ставілі на [[Покуць|покуці]] (на чырвоным куце) на спецыяльную лаву. Увесь час да вынасу цела каля яго пастаянна знаходзіліся людзі, якія «вартавалі» памерлага, каб абараніць яго ад нячыстай сілы. У час знаходжання нябожчыка ў хаце катэгарычна забаранялася падмятаць падлогу і выкідваць смецце, бо разам з ім, згодна з павер’ямі, можна было «вымесці» жыццёвую долю іншых жыхароў або выклікаць новую смерць{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. === Вынас цела і пахавальнае шэсце === Хавалі нябожчыкаў звычайна на другі ці трэці дзень пасля смерці ў другой палове дня. Вынасіць труну з хаты павінны былі чужыя людзі (не сваякі), абавязкова нагамі ўперад. Пры вынасе труной тройчы стукалі аб парог. Гэты архаічны жэст сімвалізаваў канчатковае развітанне нябожчыка з хатай і «вытрасанне» яго душы, каб яна не засталася ў жытле{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. У некаторых мясцовасцях пад труной, якую неслі на двор, праходзілі ўсе дзеці сям'і па старшынстве. Адразу пасля вынасу цела ў хаце перакульвалі дагары нагамі табурэткі і лавы, на якіх стаяла дамавіна. Месца, дзе стаяла труна, пасыпалі яравым збожжам, каб падзяліць долю паміж жывымі і мёртвымі{{sfn|Аўсейчык2017|с=40-41}}. Да могілак памерлага везлі на [[Конь|кані]]: зімой на [[Сані|санях]], а летам на [[Воз (транспарт)|возе]]. Конь шанаваўся асабліва: яго вялі не за павады, а за адмыслова павязаны ручнік або пояс. Пахавальная працэсія мела строгі парадак: наперадзе ішоў чалавек з крыжам і званком, за ім неслі царкоўную [[Харугва (царкоўная)|харугву]] або вянкі, далей святар, затым ехала або неслася труна, непасрэдна за якой ішлі самыя блізкія сваякі, а потым — астатнія аднавяскоўцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=452-453}}. Паводле звычаю, праводзіць памерлага павінны былі ўсе жыхары вёскі; нават тыя, хто не ішоў на могілкі, мусілі выйсці за вароты і перахрысціцца. Абганяць пахавальную працэсію сурова забаранялася. Згодна з этнаграфічнымі запісамі святара і этнографа [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] з [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага павета]] (1890), пасля вынасу цела адна з жанчын абавязкова пасыпала [[жыта]]м лаву, дзе ляжаў нябожчык, і ўсю хату. Падчас пахавальнага шэсця існавала строгая забарона глядзець на працэсію праз акно: лічылася, што пасля гэтага ў чалавека будуць балець вочы або з рота пойдзе непрыемны пах. Таксама святару і іншым удзельнікам працэсіі забаранялася азірацца назад, каб не «пацягнуць» за сабой яшчэ кагосьці з сям'і. Сама труна падчас руху да могілак мусіла быць шчыльна закрытай, бо існавала павер'е, што той, хто паглядзіць на мерцвяка ў дарозе, неўзабаве памрэ{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. === Пахаванне на могілках === Капаннем магілы займаліся 3—4 мужчыны, якія не з'яўляліся роднымі памерламу (іх называлі ''капачы'' або ''далакопы''). Яны пільна вартавалі выкапаную яму да прыбыцця працэсіі, паклаўшы над ёй рыдлёўкі накрыж, каб туды не забралася «нячыстая сіла»{{sfn|Аўсейчык2013|с=453}}. Па прыбыцці на могілкі труну ставілі каля магілы для апошняга развітання. Святар (калі ён быў запрошаны) праводзіў літургію. Перад апусканнем труны ў яму з нябожчыка абавязкова здымалі ўсе путы (развязвалі тасёмачкі на руках, нагах і барадзе), каб ён мог свабодна «хадзіць» на тым свеце. Перад самым закопваннем існаваў паўсюдны звычай кідаць у магілу [[Манета|манеты]] («купляць месца»), каб нябожчык не турбаваў жывых, а грошы не перавяліся ў хаце{{sfn|Аўсейчык2010|с=203}}. Труну апускалі на вяроўках або доўгіх ручніках (якія потым не выкідвалі, а забіралі для наступных пахаванняў). Кожны з прысутных (акрамя крэўных сваякоў) павінен быў кінуць у магілу тры жмені зямлі. Спецыфічным элементам завяршэння пахавання было «апячатванне» магілы: пасля засыпанні ямы зямлёй капачы малявалі рыдлёўкай крыж на паверхні насыпу, пры гэтым катэгарычна забаранялася пляскаць лапатай па зямлі. На ўзгалоўі ўстанаўліваўся часовы драўляны крыж, які праз год замяняўся на пастаяннае надмагілле (каменны крыж, валун ці драўляны помнік){{sfn|Аўсейчык2013|с=454}}{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. На Піншчыне разам з традыцыйнымі рэчамі ([[люлька|люлькай]], [[тытунь|тытунём]]) у магілу маглі класці яйка і кавалак чыстага белага палатна. Цікавым мясцовым звычаем было кіданне ў магілу разам з зямлёй замка — гэта рабілася з магічнай мэтай, каб жывыя сваякі менш сумавалі па памерлым{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Неад'емнай часткай развітання былі галашэнні (прычытанні). Як адзначала [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]], якая даследавала [[Гомельскі павет]] (1888), жанчыны галасілі вельмі кранальна, нібы спяваючы на адну сумную музычную фразу: «''А мая мамка, а мая родная, на каго ты мяне пакінула...''»{{sfn|Радчанка|1888|с=XVII}}. Падобныя галашэнні фіксаваў і Дз. Булгакоўскі на Палессі: «''Ой, галубчыку ты мой, ужо ты пакідаеш нас...''»{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. == Пахаванне «нячыстых» нябожчыкаў == Асобную катэгорыю ў традыцыйнай свядомасці беларусаў складалі людзі, якія памерлі не сваёй смерцю (самагубцы), а таксама тыя, хто пры жыцці лічыўся чараўнікамі. Усе яны адносіліся да катэгорыі «нячыстых» нябожчыкаў, што абумовіла істотныя адхіленні ў іх пахавальным абрадзе. Такіх памерлых хавалі нямытымі, у тым самым адзенні, у якім яны сустрэлі смерць, а часам нават без дамавіны. Іх пазбаўлялі царкоўнага адпявання і рэгулярнага памінання{{sfn|Аўсейчык2013|с=456}}<ref name="pahavanni_27">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=27}}</ref>. Катэгарычна забаранялася хаваць самагубцаў і чараўнікоў на агульных могілках. Каб гарантаваць бяспеку жывым і «добрым» продкам, магілы для іх выбіралі ў локусах, якія асацыяваліся з хаосам і памежнымі тэрыторыямі: у багністых месцах, на скрыжаваннях дарог або ў канавах па-за агароджай могілак<ref name="lobach_450">{{артыкул |аўтар=Лобач У. |загаловак=Самагубца |выданне=Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік |месца=Мінск |год=2011 |старонкі=450}}</ref>. У Віцебскай губерні на магіле самагубцы, якая знаходзілася на ростанях або на ўзвышшы, саджалі асінавае дрэва; калі яно вырастала, на яго галінах вешалі забітых крумкачоў, соў, жаб і змей<ref name="pahavanni_104">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=104—105}}</ref>. Нават у 1920-я гады ў Полацку захоўвалася практыка хаваць самагубцаў па-за могілкамі — на тэрыторыі старажытнага гарадзішча, разам з хатняй жывёлай<ref name="duk_111">{{кніга |аўтар=Дук Д. У. |загаловак=Полацк і палачане (IX–XVIII стст.) |месца=Наваполацк |год=2010 |старонкі=111}}</ref>. Парушэнне гэтай забароны і пахаванне «нячыстага» на асвечанай зямлі лічылася надзвычай небяспечным і магло, паводле павер’яў, выклікаць працяглую засуху і неўраджай<ref name="agff_vop3">{{артыкул |загаловак=Архіў гісторыка-філалагічнага факультэта Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта (АГФФ) |том=Фонд 1 |выпуск=Вопіс 3, Справа 4, Сшытак 1 |старонкі=Аркуш 20}}</ref>. Чараўнікі паміралі асабліва цяжка, бо лічылася, што іх душа належыць нячыстай сіле, а выхаду з цела замінаюць анёлы, якія стаяць каля акон і дзвярэй. Для аблягчэння іх перадсмяротнай агоніі ў даху або столі хаты рабілі адтуліны, а на шыю паміраючаму маглі надзяваць конскі хамут. З мэтай прадухілення «вяртання» чараўніка з таго свету пахавальная працэсія выконвала шэраг ахоўных дзеянняў: труну выносілі галавой наперад, а на скрыжаванні дарог яе пераварочвалі вакол сваёй восі, каб канчаткова «заблытаць» памерлага{{sfn|Аўсейчык2013|с=457}}. У найбольш радыкальных выпадках магілу маглі раскапаць, адсекчы нябожчыку галаву і пакласці яе паміж ног, а само цела прабіць асінавым калом<ref name="nikiforouski_294">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=294}}</ref>. == Памінальная абраднасць == Памінальная абраднасць беларусаў з’яўляецца неад’емным працягам пахавальнага комплексу і традыцыйна падзяляецца на тры асноўныя часткі: жалобны стол у дзень пахавання, прыватныя (індывідуальныя) памінкі на працягу года і агульныя каляндарныя памінанні продкаў. === Жалобны стол у дзень пахавання === Жалобная трапеза арганізоўвалася ў хаце памерлага. Час яе правядзення вар’іраваўся ў залежнасці ад рэгіёна: у паўночна-ўсходняй частцы Беларусі яна магла адбывацца яшчэ да пахавання, непасрэдна перад вынасам цела, у той час як у цэнтральных і заходніх раёнах — выключна пасля вяртання з могілак{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. Паводле палескіх звычаяў, кожны, хто вяртаўся з могілак, мусіў абавязкова памыць рукі, а калі вады не было — хаця б пацерці іх чыстай зямлёй{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Запрошаны святар распачынаў трапезу малітвамі. На самае ганаровае месца (на покуці) традыцыйна саджалі тых людзей, якія дапамагалі капаць магілу і абмываць нябожчыка{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. Адно месца, звычайна на куце, пакідалі свабодным для самога памерлага — туды ставілі асобную талерку з ежай, хлебам, соллю і налівалі чарку гарэлкі<ref name="tkb_1">{{кніга |загаловак=Традыцыйная мастацкая культура беларусаў |том=1: Магілёўскае Падняпроўе |месца=Мінск |год=2001 |старонкі=312}}</ref>. У Пінскім павеце за памінальным сталом, каштуючы сытны хлеб або мёд, прысутныя прамаўлялі: «''Вечная яму памяць, хай Бог яму неба дасць, а нам здароўе...''»{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Абавязковымі рытуальнымі стравамі былі гарачая поліўка ([[юшка]]), [[клёцкі]], [[бліны]] і [[куцця]]. Менавіта з куцці было прынята пачынаць (а ў некаторых мясцовасцях — завяршаць) жалобную вячэру. Пасля заканчэння трапезы стол на ноч не прыбіралі, бо лічылася, што ў хату прыйдуць есці душы памерлага і іншых продкаў{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. === Прыватныя (індывідуальныя) памінкі === Індывідуальныя памінкі адзначаліся на 3-ці, 9-ты, 40-вы (у католікаў на 30-ты) дні і ў гадавіну смерці. Ужо на наступны дзень пасля пахавання на Беларусі існаваў архаічны звычай «будзіць памерлага», калі сваякі ішлі на могілкі, несучы з сабой снеданне і гарэлку{{sfn|Аўсейчык2010|с=205}}. Дзявяты дзень звязваўся з уяўленнямі пра тое, што да гэтага часу душа нябожчыка блукае па панадворку і хаце, а пасля пачынае рыхтавацца да далёкай дарогі. Самымі важнымі лічыліся памінкі на саракавы дзень, якія асэнсоўваліся як канчатковыя провады душы ў «той» свет (у вырай). У гэты дзень родныя абавязкова ішлі ў царкву заказваць памінальную службу. На працягу ўсіх сарака дзён для душы на акне пакідалі шклянку з вадой, хлеб ці печыва{{sfn|Аўсейчык2013|с=458}}. Увесь першы год пасля смерці сям’я трымала строгую жалобу: забаранялася спраўляць вяселлі, удзельнічаць у святочных забавах, спяваць і танцаваць. Прыватны цыкл завяршаўся памінкамі ў гадавіну смерці, калі арганізоўваўся хатні стол або наведваліся могілкі. === Каляндарныя памінкі === Агульныя памінкі ўсіх продкаў былі ўбудаваныя ў каляндарны цыкл, цэнтральнае месца ў якім займалі восеньскія [[Дзяды (свята)|Дзяды]] (Змітраўскія, Асяніны). Яны ладзіліся дома. Напярэдадні свята сям’я старанна прыбірала хату і мылася ў лазні, абавязкова пакідаючы там ваду і венік для душ продкаў. Памінальная вячэра пачыналася з рытуальнага закліку: «Дзяды, дзяды, ідзіце да нас на дзяды, і самі, і дзіця, і малых дзетак вядзіце»{{sfn|Аўсейчык2010|с=206}}. На стале абавязкова павінны былі быць гарачыя стравы (капуста або буракі), каб ішла пара, бо лічылася, што душы продкаў жывяцца выключна ёй. У вясновы перыяд памінанне адбывалася на [[Вялікдзень]] і [[Радаўніца|Радаўніцу]]. У гэтыя дні наведвалі могілкі і ладзілі там памінальную трапезу, прыносячы з сабой фарбаваныя яйкі (калі з моманту смерці сваяка не прайшло года, яйкі пакідалі белымі). Яшчэ адным спецыфічным памінальным абрадам Беларускага Падзвіння з’яўляліся Прыкладзіны, якія адзначаліся ў кастрычніку ці лістападзе, непасрэдна перад восеньскімі Дзядамі. Падчас гэтага абраду сваякі прыходзілі на могілкі і старанна абкладалі магілу свежым дзёрнам («прыкладалі»). Гэтая традыцыя мела на мэце не толькі ўпарадкаванне насыпу, але і магічнае саграванне нябожчыка перад зімой. Як тлумачылі самі вяскоўцы, рабілі гэта, каб «нябожчыку цяплей. Кажух надзяваюць»{{sfn|Аўсейчык2010|с=207}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Традыцыйная пахавальная абраднасць беларусаў Падзвіння: рэгіянальныя асаблівасці і лакальныя варыянты |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Исторические науки |год=2017 |нумар=9 |старонкі=38—46 |ref=Аўсейчык2017}} * {{кніга |аўтар=Чараўко В. У. |загаловак=Пахавальныя помнікі Беларускага Падзвіння XIV–XVIII стагоддзяў: аўтарэф. дыс. ... канд. гіст. навук : 07.00.06 |месца=Мінск |выдавецтва=Інстытут гісторыі НАН Беларусі |год=2019 |старонак=32 |ref=Чараўко}} * {{артыкул |аўтар=Вайцяховіч А. В. |загаловак=Пахавальны абрад некропалей полацкіх культавых будынкаў ХІІ – ХІІІ стагоддзяў |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. История |год=2008 |нумар=7 |старонкі=20—27 |ref=Вайцяховіч}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальная абраднасць беларусаў |выданне=Нарысы гісторыі культуры Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2013 |старонкі=445—458 |ref=Аўсейчык2013}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальна-памінальная абраднасць вясковага беларускага насельніцтва Падзвіння ў канцы ХХ – пачатку ХХІ стагоддзя |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Культурология |год=2010 |нумар=7 |старонкі=199—209 |ref=Аўсейчык2010}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія абрады]] [[Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] f4w4nplugnoumarktw6rz2ph28k0mu5 5143274 5143273 2026-05-18T21:50:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Прыватныя (індывідуальныя) памінкі */ 5143274 wikitext text/x-wiki '''Пахава́льная абра́днасць белару́саў''' — адна з найбольш архаічных і складана арганізаваных частак традыцыйнай духоўнай і матэрыяльнай культуры [[Беларусы|беларускага этнасу]]. Пахавальныя і памінальныя абрады вылучаюцца высокай ступенню кансерватыўнасці і ўстойлівасці, дзякуючы чаму яны выступаюць каштоўнай крыніцай для вывучэння і рэканструкцыі этнічных працэсаў, захоўваючы спецыфічныя рысы традыцыйнай карціны свету ў прасторы і часе. Эвалюцыя пахавальнай практыкі на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] прасочваецца пачынаючы ад сярэднявечных археалагічных помнікаў і заканчваючы сучаснымі этнаграфічнымі фіксацыямі. == Гісторыя і эвалюцыя пахавальных помнікаў == === Пахаванні ў культавых збудаваннях (XII—XIII стагоддзі) === З усталяваннем [[Хрысціянства|хрысціянства]] як дзяржаўнай рэлігіі ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] пачалося будаўніцтва драўляных, а затым і мураваных храмаў. Пашырэнне новай рэлігіі абумовіла ўзнікненне новага тыпу пахавальнага комплексу, звязанага з культавым будынкам і прылеглай да яго тэрыторыяй&nbsp;— царкоўным дваром. Гэты працэс супадаў з асноўнай тэндэнцыяй фарміравання хрысціянскіх гарадскіх некропаляў ва ўсходнеславянскіх землях{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20}}. Усходнеславянская царква кіравалася паводле [[Намаканон]]а (ў перакладзе [[Кормчая кніга]]), які ўтрымліваў царкоўныя каноны. Згодна з артыкулам 173 Намаканона, у храмах забаранялася хаваць памерлых, акрамя святароў, стваральнікаў храмаў і асоб, якія мелі асаблівыя заслугі перад царквою<ref name="nomokanon">{{кніга |загаловак=Номоканон |частка=Христианство: энцикл. слов.: в 3-х т. / редкол.: С.С. Аверинцев (гл. ред.) [и др.] |месца=М. |выдавецтва=Большая Рос. энцикл. |год=1995 |том=ІІ |старонкі=356—357}}</ref>. Пахавальныя комплексы ў межах культавых будынкаў мелі яскрава акрэсленую сацыяльную дыферэнцыяцыю і прызначаліся ў першую чаргу для [[Князь|князёў]], іх сем’яў і вышэйшага кліру{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=23}}. Найбольш пашыранай формай пахавальнага аб’ёму XII—XIII стагоддзяў у мураваных храмах [[Полацк]]а з’яўляліся цагляныя [[Саркафаг|саркафагі]], якія размяшчаліся пад падлогай. Вонкавая паверхня такіх саркафагаў тынкавалася і аздаблялася роспісам. Яны былі знойдзены ў прыбудовах да [[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкага Сафійскага сабора]], у храме-пахавальні [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскага манастыра]] і [[Царква на рове (Полацк)|Царкве-на-рове]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=25}}. Таксама выкарыстоўваліся паўзакрытыя [[Аркасолій|аркасольныя]] нішы, якія аздабляліся мазаікай са [[Смальта|смальты]], і саркафагі, зробленыя з чырвоных [[Шыфер|шыферных]] пліт, напрыклад, у [[Храм на Ніжнім замку (Полацк)|царкве на Ніжнім замку]], якую даследчыкі лічаць княскай пахавальняй першай паловы XII стагоддзя<ref name="rapaport_1980">{{артыкул |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Полоцкое зодчество XII в. |выданне=Советская археология |год=1980 |нумар=3 |старонкі=142—161}}</ref>. Галоўнай адметнасцю полацкіх пахавальных комплексаў гэтага перыяду з’яўляецца наяўнасць падземных крыпт, напрыклад, у [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкай царкве]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] і [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскім храме]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20-21}}. Пахаванні святароў таго часу адрозніваліся беднасцю і аскетызмам. Усе выяўленыя некранутыя саркафагі ў храме-пахавальні Ефрасіннеўскага манастыра аказаліся безынвентарнымі, без слядоў багатага адзення. У некаторых выпадках пад галаву нябожчыка заміж звычайнай падушкі падкладалі кавалкі [[Плінфа|плінфы]], што сведчыць аб падкрэсленым аскетызме<ref name="makarov_1981">{{артыкул |аўтар=Макаров Н. А. |загаловак=Каменные подушки в погребениях древнерусских городских некрополей |выданне=Советская археология |год=1981 |нумар=2 |старонкі=111—116}}</ref>. Згодна з хрысціянскім канонам, памерлыя ляжалі ў выцягнутым стане на спіне, галавой на захад (каб твар глядзеў на ўсход). Рукі павінны былі быць перакрыжаваны на грудзях або жываце (правая па-над левай), аднак археалагічныя дадзеныя фіксуюць і некананічнае палажэнне, калі рукі былі выцягнуты ўздоўж тулава, што з’яўлялася рудыментам [[Язычніцтва|язычніцтва]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=24-25}}. === Сельскія і гарадскія некропалі (XIV—XVIII стагоддзі) === У XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі (у прыватнасці, [[Беларускае Падзвінне|Беларускага Падзвіння]]) пахавальныя помнікі выразна падзяляліся на сельскія і гарадскія. Гарадскія некропалі адрозніваліся відавочнай прыналежнасцю да храмаў і адсутнасцю каменных надмагільных збудаванняў. Хавалі як на прыхрамавых тэрыторыях, так і ўнутры саміх цэркваў: пад падлогай, у скляпах мураваных храмаў, у нішах сцен. Пахаванні ўнутры храмаў прызначаліся для прадстаўнікоў сацыяльнай эліты: вышэйшага духавенства, [[Шляхта|шляхты]] і гарадскога [[Патрыцыят|патрыцыяту]]{{sfn|Чараўко|2019|с=15-16}}. Элітныя пахаванні часта вылучаліся спецыяльна аздобленымі трунамі, адзеннем з дарагіх тканін і больш разнастайным інвентаром{{sfn|Чараўко|2019|с=17}}. Сельскія могільнікі колькасна пераважалі над гарадскімі і звычайна не былі прывязаны да храмаў. Яны падзяляліся на могільнікі на пляцоўках папярэдніх курганных груп і грунтавыя могільнікі (часта на месцы старых [[Гарадзішча|гарадзішчаў]]). Важнай асаблівасцю вясковых пахаванняў з’яўлялася наяўнасць каменных надмагільных збудаванняў. У XIV—XVI стагоддзях выкарыстоўваліся разнастайныя вымасткі, абкладкі магіл па перыметры, хаатычна размешчаныя камяні і вялікія [[Валун|валуны]]. У XVII—XVIII стагоддзях пачалі дамінаваць абкладкі з камянёў невялікіх памераў і каменныя надмагільныя крыжы{{sfn|Чараўко|2019|с=14-16}}. У гэты перыяд канон пахавання быў пераважна хрысціянскім, таму абсалютная большасць магіл з’яўляецца безынвентарнай (каля 91&nbsp;% сельскіх і 88&nbsp;% гарадскіх пахаванняў). Рэдкі пахавальны інвентар уключаў дэталі вопраткі (гузікі, спражкі), прадметы асабістай набожнасці (нацельныя крыжыкі) і ўпрыгажэнні. З канца XV стагоддзя ў пахаваннях пачынаюць сустракацца [[Манета|манеты]], прычым у XVII—XVIII стагоддзях іх колькасць значна ўзрастае. Знаходкі манет разглядаюцца даследчыкамі як хрысціянскае пераасэнсаванне старажытнай народнай традыцыі («абол памерлых» як плата за месца на тым свеце){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. Таксама на сельскіх могілках шырока фіксуюцца фрагменты керамічнага посуду XVI—XVIII стагоддзяў, знойдзеныя над магіламі, што непасрэдна звязана з ажыццяўленнем памінальных абрадаў («[[Прыкладзіны]]», «траціны», [[Дзяды]], [[Радаўніца]]){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. == Структура і этапы традыцыйнага абраду (XIX—XXI стст.) == Інварыянтам традыцыйнага пахавальнага абраду ў беларусаў з’яўляецца пахаванне людзей сталага ўзросту, якія памерлі натуральнай, «сваёй» смерцю (ад старасці). Такая смерць разглядалася як натуральная з’ява, час надыходу якой, як лічылася, можна было прадказаць праз разнастайныя прыкметы. Паводле народных меркаванняў, смерць прадвяшчалі незвычайныя паводзіны жывёл і птушак: спяванне курыцы, кукаванне [[Зязюля|зязюлі]] ці крык [[Сава|савы]] каля хаты, выццё сабакі (асабліва калі ён глядзеў уніз і капаў лапамі зямлю), з’яўленне вялікай колькасці мышэй. Таксама прадвесцямі лічыліся трэск столі ці сценаў, самаадвольнае расчыненне дзвярэй ноччу, падзенне абразоў з [[Бажніца|бажніцы]], адчуванне паху [[Свечка|свечкі]] ў хаце альбо пэўныя сны (напрыклад, калі снілася цалкам чорнае адзенне){{sfn|Аўсейчык2010|с=199}}{{sfn|Аўсейчык2013|с=446}}. === Перадсмяротныя дзеянні === Рытуальныя дзеянні пачыналіся яшчэ да моманту смерці і былі скіраваныя на аблягчэнне перадсмяротнай [[Агонія|агоніі]] паміраючага. У выпадку «цяжкай» смерці чалавека клалі на падлогу, каб ён знаходзіўся бліжэй да зямлі, падсцілалі пад яго кажух, расшпільвалі ўсе гузікі і развязвалі вузлы на адзенні. Таксама ў хаце адчынялі дзверы, вокны і пячную юшку, каб душа магла свабодна пакінуць цела. Паміраючага маглі абкурваць пасвячонай [[Вярба|вярбой]] ці зёлкамі, а таксама даваць ваду з крыніцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="shein">{{кніга |аўтар=Шейн П. В. |загаловак=Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края |том=1 |частка=2 |месца=СПб. |год=1890 |старонкі=524}}</ref>. [[Праваслаўе|Праваслаўныя]] беларусы, заўважыўшы набліжэнне смерці, апраналі хвораму чыстую бялізну, пераносілі яго з ложка на лаву, клалі галавой да абразоў і давалі ў рукі запаленую свечку. Гэтая традыцыя была звязана з уяўленнямі аб цемры «таго» свету, куды перамяшчаецца памерлы, і свечка мусіла асвятляць яму шлях{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}<ref name="animele">{{артыкул |аўтар=Анимеле Н. |загаловак=Быт белорусских крестьян |выданне=Этнографический сборник |год=1854 |выпуск=ІІ |старонкі=209}}</ref>. Адразу пасля таго, як чалавек пераставаў дыхаць, хтосьці з родных тушыў свечку, праводзячы ёй накрыж у паветры. Нябожчыку абавязкова закрывалі рот і вочы, каб ён «не выглядзеў» каго-небудзь з жывых і не забраў з сабой. Для большай упэўненасці на павекі маглі класці манеты або кавалкі вугалю{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="nikiforouski">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=286}}</ref>. У памяшканні неадкладна завешвалі тканінай усе [[Люстэрка|люстэркі]] і бліскучыя паверхні, а таксама спынялі гадзіннікі. Забарона на люстэркі тлумачылася страхам перад тым, што нябожчык магло адбіцца ў іх і здавацца жывым, або што яго душа магла заблукаць у люстраным лабірынце{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}. Пра смерць суседзям паведамлялі гучным плачам, звонам у царкоўныя званы, вывешваннем ручніка за акно або выстаўленнем харугвы каля хаты. === Абмыванне і апрананне === Абмыванне памерлага мела глыбокі сімвалічны сэнс ачышчэння перад пераходам у іншы свет. Звычайна гэтую працэдуру выконвалі старыя людзі або бабкі-павітухі, прычым строга захоўвалася полавае размежаванне: мужчын абмывалі мужчыны, а жанчын&nbsp;— жанчыны{{sfn|Аўсейчык2013|с=448}}<ref name="shpileuski">{{кніга |аўтар=Шпілеўскі П. М. |загаловак=Беларусь у абрадах і казках |месца=Мінск |год=2010 |старонкі=141}}</ref>. Лічылася, што родныя не павінны ўдзельнічаць у абмыванні. Рэчы, якія выкарыстоўваліся пры гэтым, знішчаліся. Вада пасля абмывання лічылася «мёртвай» і надзвычай небяспечнай. Яе вылівалі ў локусы з агульнай характарыстыкай «дзе ніхто не ходзіць і нішто не расце» або «дзе сонца не свеціць» (на сметнік, пад плот, на кутні вугал хаты або на скрыжаванне дарог){{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. Адзенне для памерлага («на смерць») часта рыхтавалася яшчэ пры жыцці. Яно шылася адмысловым чынам: іголкай ад сябе, ніткай без вузлоў і без металічных дэталяў. Да пачатку XX стагоддзя пераважала вопратка белага колеру, пазней пашырылася выкарыстанне цёмных тонаў. Маладых нежанатых хлопцаў і дзяўчат абавязкова апраналі ў [[Вясельны строй|вясельны строй]] (з вэлюмам або кветкай), бо пахаванне нежанатых разглядалася як сімвалічнае вяселле{{sfn|Аўсейчык2010|с=201}}. Абавязковым элементам быў галаўны ўбор: жанчынам павязвалі хустку, мужчынам надзявалі шапку (або клалі яе ў труну). Разам з нябожчыкам у труну клалі яго асабістыя рэчы (люльку, капшук з тытунём, крэсіва, кіёк), якія, як лічылася, спатрэбяцца яму на тым свеце{{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. === Падрыхтоўка дамавіны і развітанне === Выраб труны (якую часцей называлі ''дамавіна'', ''дамаўё'' або ''гроб'') давяраўся мясцовым майстрам і адбываўся непасрэдна на двары памерлага. Паводле строгіх правіл, дамавіну рабілі з адной калоды або з дошак, выкарыстоўваючы выключна драўляныя цвікі. Дошкі і цвікі павінны былі быць сваімі, не пазычанымі{{sfn|Аўсейчык2013|с=450}}. Дно засцілалі габлюшкамі і трэскамі, якія засталіся пасля яе вырабу, або сенам. Пасля падрыхтоўкі дамавіну заносілі ў хату і перакладалі ў яе нябожчыка. Труну ставілі на [[Покуць|покуці]] (на чырвоным куце) на спецыяльную лаву. Увесь час да вынасу цела каля яго пастаянна знаходзіліся людзі, якія «вартавалі» памерлага, каб абараніць яго ад нячыстай сілы. У час знаходжання нябожчыка ў хаце катэгарычна забаранялася падмятаць падлогу і выкідваць смецце, бо разам з ім, згодна з павер’ямі, можна было «вымесці» жыццёвую долю іншых жыхароў або выклікаць новую смерць{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. === Вынас цела і пахавальнае шэсце === Хавалі нябожчыкаў звычайна на другі ці трэці дзень пасля смерці ў другой палове дня. Вынасіць труну з хаты павінны былі чужыя людзі (не сваякі), абавязкова нагамі ўперад. Пры вынасе труной тройчы стукалі аб парог. Гэты архаічны жэст сімвалізаваў канчатковае развітанне нябожчыка з хатай і «вытрасанне» яго душы, каб яна не засталася ў жытле{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. У некаторых мясцовасцях пад труной, якую неслі на двор, праходзілі ўсе дзеці сям'і па старшынстве. Адразу пасля вынасу цела ў хаце перакульвалі дагары нагамі табурэткі і лавы, на якіх стаяла дамавіна. Месца, дзе стаяла труна, пасыпалі яравым збожжам, каб падзяліць долю паміж жывымі і мёртвымі{{sfn|Аўсейчык2017|с=40-41}}. Да могілак памерлага везлі на [[Конь|кані]]: зімой на [[Сані|санях]], а летам на [[Воз (транспарт)|возе]]. Конь шанаваўся асабліва: яго вялі не за павады, а за адмыслова павязаны ручнік або пояс. Пахавальная працэсія мела строгі парадак: наперадзе ішоў чалавек з крыжам і званком, за ім неслі царкоўную [[Харугва (царкоўная)|харугву]] або вянкі, далей святар, затым ехала або неслася труна, непасрэдна за якой ішлі самыя блізкія сваякі, а потым — астатнія аднавяскоўцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=452-453}}. Паводле звычаю, праводзіць памерлага павінны былі ўсе жыхары вёскі; нават тыя, хто не ішоў на могілкі, мусілі выйсці за вароты і перахрысціцца. Абганяць пахавальную працэсію сурова забаранялася. Згодна з этнаграфічнымі запісамі святара і этнографа [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] з [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага павета]] (1890), пасля вынасу цела адна з жанчын абавязкова пасыпала [[жыта]]м лаву, дзе ляжаў нябожчык, і ўсю хату. Падчас пахавальнага шэсця існавала строгая забарона глядзець на працэсію праз акно: лічылася, што пасля гэтага ў чалавека будуць балець вочы або з рота пойдзе непрыемны пах. Таксама святару і іншым удзельнікам працэсіі забаранялася азірацца назад, каб не «пацягнуць» за сабой яшчэ кагосьці з сям'і. Сама труна падчас руху да могілак мусіла быць шчыльна закрытай, бо існавала павер'е, што той, хто паглядзіць на мерцвяка ў дарозе, неўзабаве памрэ{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. === Пахаванне на могілках === Капаннем магілы займаліся 3—4 мужчыны, якія не з'яўляліся роднымі памерламу (іх называлі ''капачы'' або ''далакопы''). Яны пільна вартавалі выкапаную яму да прыбыцця працэсіі, паклаўшы над ёй рыдлёўкі накрыж, каб туды не забралася «нячыстая сіла»{{sfn|Аўсейчык2013|с=453}}. Па прыбыцці на могілкі труну ставілі каля магілы для апошняга развітання. Святар (калі ён быў запрошаны) праводзіў літургію. Перад апусканнем труны ў яму з нябожчыка абавязкова здымалі ўсе путы (развязвалі тасёмачкі на руках, нагах і барадзе), каб ён мог свабодна «хадзіць» на тым свеце. Перад самым закопваннем існаваў паўсюдны звычай кідаць у магілу [[Манета|манеты]] («купляць месца»), каб нябожчык не турбаваў жывых, а грошы не перавяліся ў хаце{{sfn|Аўсейчык2010|с=203}}. Труну апускалі на вяроўках або доўгіх ручніках (якія потым не выкідвалі, а забіралі для наступных пахаванняў). Кожны з прысутных (акрамя крэўных сваякоў) павінен быў кінуць у магілу тры жмені зямлі. Спецыфічным элементам завяршэння пахавання было «апячатванне» магілы: пасля засыпанні ямы зямлёй капачы малявалі рыдлёўкай крыж на паверхні насыпу, пры гэтым катэгарычна забаранялася пляскаць лапатай па зямлі. На ўзгалоўі ўстанаўліваўся часовы драўляны крыж, які праз год замяняўся на пастаяннае надмагілле (каменны крыж, валун ці драўляны помнік){{sfn|Аўсейчык2013|с=454}}{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. На Піншчыне разам з традыцыйнымі рэчамі ([[люлька|люлькай]], [[тытунь|тытунём]]) у магілу маглі класці яйка і кавалак чыстага белага палатна. Цікавым мясцовым звычаем было кіданне ў магілу разам з зямлёй замка — гэта рабілася з магічнай мэтай, каб жывыя сваякі менш сумавалі па памерлым{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Неад'емнай часткай развітання былі галашэнні (прычытанні). Як адзначала [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]], якая даследавала [[Гомельскі павет]] (1888), жанчыны галасілі вельмі кранальна, нібы спяваючы на адну сумную музычную фразу: «''А мая мамка, а мая родная, на каго ты мяне пакінула...''»{{sfn|Радчанка|1888|с=XVII}}. Падобныя галашэнні фіксаваў і Дз. Булгакоўскі на Палессі: «''Ой, галубчыку ты мой, ужо ты пакідаеш нас...''»{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. == Пахаванне «нячыстых» нябожчыкаў == Асобную катэгорыю ў традыцыйнай свядомасці беларусаў складалі людзі, якія памерлі не сваёй смерцю (самагубцы), а таксама тыя, хто пры жыцці лічыўся чараўнікамі. Усе яны адносіліся да катэгорыі «нячыстых» нябожчыкаў, што абумовіла істотныя адхіленні ў іх пахавальным абрадзе. Такіх памерлых хавалі нямытымі, у тым самым адзенні, у якім яны сустрэлі смерць, а часам нават без дамавіны. Іх пазбаўлялі царкоўнага адпявання і рэгулярнага памінання{{sfn|Аўсейчык2013|с=456}}<ref name="pahavanni_27">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=27}}</ref>. Катэгарычна забаранялася хаваць самагубцаў і чараўнікоў на агульных могілках. Каб гарантаваць бяспеку жывым і «добрым» продкам, магілы для іх выбіралі ў локусах, якія асацыяваліся з хаосам і памежнымі тэрыторыямі: у багністых месцах, на скрыжаваннях дарог або ў канавах па-за агароджай могілак<ref name="lobach_450">{{артыкул |аўтар=Лобач У. |загаловак=Самагубца |выданне=Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік |месца=Мінск |год=2011 |старонкі=450}}</ref>. У Віцебскай губерні на магіле самагубцы, якая знаходзілася на ростанях або на ўзвышшы, саджалі асінавае дрэва; калі яно вырастала, на яго галінах вешалі забітых крумкачоў, соў, жаб і змей<ref name="pahavanni_104">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=104—105}}</ref>. Нават у 1920-я гады ў Полацку захоўвалася практыка хаваць самагубцаў па-за могілкамі — на тэрыторыі старажытнага гарадзішча, разам з хатняй жывёлай<ref name="duk_111">{{кніга |аўтар=Дук Д. У. |загаловак=Полацк і палачане (IX–XVIII стст.) |месца=Наваполацк |год=2010 |старонкі=111}}</ref>. Парушэнне гэтай забароны і пахаванне «нячыстага» на асвечанай зямлі лічылася надзвычай небяспечным і магло, паводле павер’яў, выклікаць працяглую засуху і неўраджай<ref name="agff_vop3">{{артыкул |загаловак=Архіў гісторыка-філалагічнага факультэта Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта (АГФФ) |том=Фонд 1 |выпуск=Вопіс 3, Справа 4, Сшытак 1 |старонкі=Аркуш 20}}</ref>. Чараўнікі паміралі асабліва цяжка, бо лічылася, што іх душа належыць нячыстай сіле, а выхаду з цела замінаюць анёлы, якія стаяць каля акон і дзвярэй. Для аблягчэння іх перадсмяротнай агоніі ў даху або столі хаты рабілі адтуліны, а на шыю паміраючаму маглі надзяваць конскі хамут. З мэтай прадухілення «вяртання» чараўніка з таго свету пахавальная працэсія выконвала шэраг ахоўных дзеянняў: труну выносілі галавой наперад, а на скрыжаванні дарог яе пераварочвалі вакол сваёй восі, каб канчаткова «заблытаць» памерлага{{sfn|Аўсейчык2013|с=457}}. У найбольш радыкальных выпадках магілу маглі раскапаць, адсекчы нябожчыку галаву і пакласці яе паміж ног, а само цела прабіць асінавым калом<ref name="nikiforouski_294">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=294}}</ref>. == Памінальная абраднасць == Памінальная абраднасць беларусаў з’яўляецца неад’емным працягам пахавальнага комплексу і традыцыйна падзяляецца на тры асноўныя часткі: жалобны стол у дзень пахавання, прыватныя (індывідуальныя) памінкі на працягу года і агульныя каляндарныя памінанні продкаў. === Жалобны стол у дзень пахавання === Жалобная трапеза арганізоўвалася ў хаце памерлага. Час яе правядзення вар’іраваўся ў залежнасці ад рэгіёна: у паўночна-ўсходняй частцы Беларусі яна магла адбывацца яшчэ да пахавання, непасрэдна перад вынасам цела, у той час як у цэнтральных і заходніх раёнах — выключна пасля вяртання з могілак{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. Паводле палескіх звычаяў, кожны, хто вяртаўся з могілак, мусіў абавязкова памыць рукі, а калі вады не было — хаця б пацерці іх чыстай зямлёй{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Запрошаны святар распачынаў трапезу малітвамі. На самае ганаровае месца (на покуці) традыцыйна саджалі тых людзей, якія дапамагалі капаць магілу і абмываць нябожчыка{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. Адно месца, звычайна на куце, пакідалі свабодным для самога памерлага — туды ставілі асобную талерку з ежай, хлебам, соллю і налівалі чарку гарэлкі<ref name="tkb_1">{{кніга |загаловак=Традыцыйная мастацкая культура беларусаў |том=1: Магілёўскае Падняпроўе |месца=Мінск |год=2001 |старонкі=312}}</ref>. У Пінскім павеце за памінальным сталом, каштуючы сытны хлеб або мёд, прысутныя прамаўлялі: «''Вечная яму памяць, хай Бог яму неба дасць, а нам здароўе...''»{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Абавязковымі рытуальнымі стравамі былі гарачая поліўка ([[юшка]]), [[клёцкі]], [[бліны]] і [[куцця]]. Менавіта з куцці было прынята пачынаць (а ў некаторых мясцовасцях — завяршаць) жалобную вячэру. Пасля заканчэння трапезы стол на ноч не прыбіралі, бо лічылася, што ў хату прыйдуць есці душы памерлага і іншых продкаў{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. === Прыватныя (індывідуальныя) памінкі === Індывідуальныя памінкі адзначаліся на 3-ці, 9-ты, 40-вы (у католікаў на 30-ты) дні і ў гадавіну смерці. Ужо на наступны дзень пасля пахавання на Беларусі існаваў архаічны звычай «будзіць памерлага», калі сваякі ішлі на могілкі, несучы з сабой снеданне і гарэлку{{sfn|Аўсейчык2010|с=205}}. Дзявяты дзень звязваўся з уяўленнямі пра тое, што да гэтага часу душа нябожчыка блукае па панадворку і хаце, а пасля пачынае рыхтавацца да далёкай дарогі. Самымі важнымі лічыліся памінкі на саракавы дзень, якія асэнсоўваліся як канчатковыя провады душы ў «той» свет (у [[вырай]]). У гэты дзень родныя абавязкова ішлі ў царкву заказваць памінальную службу. На працягу ўсіх сарака дзён для душы на акне пакідалі шклянку з вадой, хлеб ці печыва{{sfn|Аўсейчык2013|с=458}}. Згодна са звесткамі Дз. Булгакоўскага, на Піншчыне ў першую ноч пасля пахавання на стол абавязкова ставілі талерку з вадой і булку хлеба, верачы, што душа памерлага прыйдзе ў госці есці і піць. Таксама на Палессі існаваў звычай класці на магілу «калодку» (кавалак дрэва), каб душа нябожчыка магла садзіцца на яе і адпачываць падчас свайго шляху ў царкву{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=187}}. Увесь першы год пасля смерці сям’я трымала строгую жалобу: забаранялася спраўляць вяселлі, удзельнічаць у святочных забавах, спяваць і танцаваць. Прыватны цыкл завяршаўся памінкамі ў гадавіну смерці, калі арганізоўваўся хатні стол або наведваліся могілкі. === Каляндарныя памінкі === Агульныя памінкі ўсіх продкаў былі ўбудаваныя ў каляндарны цыкл, цэнтральнае месца ў якім займалі восеньскія [[Дзяды (свята)|Дзяды]] (Змітраўскія, Асяніны). Яны ладзіліся дома. Напярэдадні свята сям’я старанна прыбірала хату і мылася ў лазні, абавязкова пакідаючы там ваду і венік для душ продкаў. Памінальная вячэра пачыналася з рытуальнага закліку: «Дзяды, дзяды, ідзіце да нас на дзяды, і самі, і дзіця, і малых дзетак вядзіце»{{sfn|Аўсейчык2010|с=206}}. На стале абавязкова павінны былі быць гарачыя стравы (капуста або буракі), каб ішла пара, бо лічылася, што душы продкаў жывяцца выключна ёй. У вясновы перыяд памінанне адбывалася на [[Вялікдзень]] і [[Радаўніца|Радаўніцу]]. У гэтыя дні наведвалі могілкі і ладзілі там памінальную трапезу, прыносячы з сабой фарбаваныя яйкі (калі з моманту смерці сваяка не прайшло года, яйкі пакідалі белымі). Яшчэ адным спецыфічным памінальным абрадам Беларускага Падзвіння з’яўляліся Прыкладзіны, якія адзначаліся ў кастрычніку ці лістападзе, непасрэдна перад восеньскімі Дзядамі. Падчас гэтага абраду сваякі прыходзілі на могілкі і старанна абкладалі магілу свежым дзёрнам («прыкладалі»). Гэтая традыцыя мела на мэце не толькі ўпарадкаванне насыпу, але і магічнае саграванне нябожчыка перад зімой. Як тлумачылі самі вяскоўцы, рабілі гэта, каб «нябожчыку цяплей. Кажух надзяваюць»{{sfn|Аўсейчык2010|с=207}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Традыцыйная пахавальная абраднасць беларусаў Падзвіння: рэгіянальныя асаблівасці і лакальныя варыянты |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Исторические науки |год=2017 |нумар=9 |старонкі=38—46 |ref=Аўсейчык2017}} * {{кніга |аўтар=Чараўко В. У. |загаловак=Пахавальныя помнікі Беларускага Падзвіння XIV–XVIII стагоддзяў: аўтарэф. дыс. ... канд. гіст. навук : 07.00.06 |месца=Мінск |выдавецтва=Інстытут гісторыі НАН Беларусі |год=2019 |старонак=32 |ref=Чараўко}} * {{артыкул |аўтар=Вайцяховіч А. В. |загаловак=Пахавальны абрад некропалей полацкіх культавых будынкаў ХІІ – ХІІІ стагоддзяў |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. История |год=2008 |нумар=7 |старонкі=20—27 |ref=Вайцяховіч}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальная абраднасць беларусаў |выданне=Нарысы гісторыі культуры Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2013 |старонкі=445—458 |ref=Аўсейчык2013}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальна-памінальная абраднасць вясковага беларускага насельніцтва Падзвіння ў канцы ХХ – пачатку ХХІ стагоддзя |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Культурология |год=2010 |нумар=7 |старонкі=199—209 |ref=Аўсейчык2010}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія абрады]] [[Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] rrnsxsk42fgnsmxqkwp9a196wzdi47p 5143275 5143274 2026-05-18T21:51:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Прыватныя (індывідуальныя) памінкі */ 5143275 wikitext text/x-wiki '''Пахава́льная абра́днасць белару́саў''' — адна з найбольш архаічных і складана арганізаваных частак традыцыйнай духоўнай і матэрыяльнай культуры [[Беларусы|беларускага этнасу]]. Пахавальныя і памінальныя абрады вылучаюцца высокай ступенню кансерватыўнасці і ўстойлівасці, дзякуючы чаму яны выступаюць каштоўнай крыніцай для вывучэння і рэканструкцыі этнічных працэсаў, захоўваючы спецыфічныя рысы традыцыйнай карціны свету ў прасторы і часе. Эвалюцыя пахавальнай практыкі на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] прасочваецца пачынаючы ад сярэднявечных археалагічных помнікаў і заканчваючы сучаснымі этнаграфічнымі фіксацыямі. == Гісторыя і эвалюцыя пахавальных помнікаў == === Пахаванні ў культавых збудаваннях (XII—XIII стагоддзі) === З усталяваннем [[Хрысціянства|хрысціянства]] як дзяржаўнай рэлігіі ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] пачалося будаўніцтва драўляных, а затым і мураваных храмаў. Пашырэнне новай рэлігіі абумовіла ўзнікненне новага тыпу пахавальнага комплексу, звязанага з культавым будынкам і прылеглай да яго тэрыторыяй&nbsp;— царкоўным дваром. Гэты працэс супадаў з асноўнай тэндэнцыяй фарміравання хрысціянскіх гарадскіх некропаляў ва ўсходнеславянскіх землях{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20}}. Усходнеславянская царква кіравалася паводле [[Намаканон]]а (ў перакладзе [[Кормчая кніга]]), які ўтрымліваў царкоўныя каноны. Згодна з артыкулам 173 Намаканона, у храмах забаранялася хаваць памерлых, акрамя святароў, стваральнікаў храмаў і асоб, якія мелі асаблівыя заслугі перад царквою<ref name="nomokanon">{{кніга |загаловак=Номоканон |частка=Христианство: энцикл. слов.: в 3-х т. / редкол.: С.С. Аверинцев (гл. ред.) [и др.] |месца=М. |выдавецтва=Большая Рос. энцикл. |год=1995 |том=ІІ |старонкі=356—357}}</ref>. Пахавальныя комплексы ў межах культавых будынкаў мелі яскрава акрэсленую сацыяльную дыферэнцыяцыю і прызначаліся ў першую чаргу для [[Князь|князёў]], іх сем’яў і вышэйшага кліру{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=23}}. Найбольш пашыранай формай пахавальнага аб’ёму XII—XIII стагоддзяў у мураваных храмах [[Полацк]]а з’яўляліся цагляныя [[Саркафаг|саркафагі]], якія размяшчаліся пад падлогай. Вонкавая паверхня такіх саркафагаў тынкавалася і аздаблялася роспісам. Яны былі знойдзены ў прыбудовах да [[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкага Сафійскага сабора]], у храме-пахавальні [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскага манастыра]] і [[Царква на рове (Полацк)|Царкве-на-рове]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=25}}. Таксама выкарыстоўваліся паўзакрытыя [[Аркасолій|аркасольныя]] нішы, якія аздабляліся мазаікай са [[Смальта|смальты]], і саркафагі, зробленыя з чырвоных [[Шыфер|шыферных]] пліт, напрыклад, у [[Храм на Ніжнім замку (Полацк)|царкве на Ніжнім замку]], якую даследчыкі лічаць княскай пахавальняй першай паловы XII стагоддзя<ref name="rapaport_1980">{{артыкул |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Полоцкое зодчество XII в. |выданне=Советская археология |год=1980 |нумар=3 |старонкі=142—161}}</ref>. Галоўнай адметнасцю полацкіх пахавальных комплексаў гэтага перыяду з’яўляецца наяўнасць падземных крыпт, напрыклад, у [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкай царкве]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] і [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскім храме]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20-21}}. Пахаванні святароў таго часу адрозніваліся беднасцю і аскетызмам. Усе выяўленыя некранутыя саркафагі ў храме-пахавальні Ефрасіннеўскага манастыра аказаліся безынвентарнымі, без слядоў багатага адзення. У некаторых выпадках пад галаву нябожчыка заміж звычайнай падушкі падкладалі кавалкі [[Плінфа|плінфы]], што сведчыць аб падкрэсленым аскетызме<ref name="makarov_1981">{{артыкул |аўтар=Макаров Н. А. |загаловак=Каменные подушки в погребениях древнерусских городских некрополей |выданне=Советская археология |год=1981 |нумар=2 |старонкі=111—116}}</ref>. Згодна з хрысціянскім канонам, памерлыя ляжалі ў выцягнутым стане на спіне, галавой на захад (каб твар глядзеў на ўсход). Рукі павінны былі быць перакрыжаваны на грудзях або жываце (правая па-над левай), аднак археалагічныя дадзеныя фіксуюць і некананічнае палажэнне, калі рукі былі выцягнуты ўздоўж тулава, што з’яўлялася рудыментам [[Язычніцтва|язычніцтва]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=24-25}}. === Сельскія і гарадскія некропалі (XIV—XVIII стагоддзі) === У XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі (у прыватнасці, [[Беларускае Падзвінне|Беларускага Падзвіння]]) пахавальныя помнікі выразна падзяляліся на сельскія і гарадскія. Гарадскія некропалі адрозніваліся відавочнай прыналежнасцю да храмаў і адсутнасцю каменных надмагільных збудаванняў. Хавалі як на прыхрамавых тэрыторыях, так і ўнутры саміх цэркваў: пад падлогай, у скляпах мураваных храмаў, у нішах сцен. Пахаванні ўнутры храмаў прызначаліся для прадстаўнікоў сацыяльнай эліты: вышэйшага духавенства, [[Шляхта|шляхты]] і гарадскога [[Патрыцыят|патрыцыяту]]{{sfn|Чараўко|2019|с=15-16}}. Элітныя пахаванні часта вылучаліся спецыяльна аздобленымі трунамі, адзеннем з дарагіх тканін і больш разнастайным інвентаром{{sfn|Чараўко|2019|с=17}}. Сельскія могільнікі колькасна пераважалі над гарадскімі і звычайна не былі прывязаны да храмаў. Яны падзяляліся на могільнікі на пляцоўках папярэдніх курганных груп і грунтавыя могільнікі (часта на месцы старых [[Гарадзішча|гарадзішчаў]]). Важнай асаблівасцю вясковых пахаванняў з’яўлялася наяўнасць каменных надмагільных збудаванняў. У XIV—XVI стагоддзях выкарыстоўваліся разнастайныя вымасткі, абкладкі магіл па перыметры, хаатычна размешчаныя камяні і вялікія [[Валун|валуны]]. У XVII—XVIII стагоддзях пачалі дамінаваць абкладкі з камянёў невялікіх памераў і каменныя надмагільныя крыжы{{sfn|Чараўко|2019|с=14-16}}. У гэты перыяд канон пахавання быў пераважна хрысціянскім, таму абсалютная большасць магіл з’яўляецца безынвентарнай (каля 91&nbsp;% сельскіх і 88&nbsp;% гарадскіх пахаванняў). Рэдкі пахавальны інвентар уключаў дэталі вопраткі (гузікі, спражкі), прадметы асабістай набожнасці (нацельныя крыжыкі) і ўпрыгажэнні. З канца XV стагоддзя ў пахаваннях пачынаюць сустракацца [[Манета|манеты]], прычым у XVII—XVIII стагоддзях іх колькасць значна ўзрастае. Знаходкі манет разглядаюцца даследчыкамі як хрысціянскае пераасэнсаванне старажытнай народнай традыцыі («абол памерлых» як плата за месца на тым свеце){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. Таксама на сельскіх могілках шырока фіксуюцца фрагменты керамічнага посуду XVI—XVIII стагоддзяў, знойдзеныя над магіламі, што непасрэдна звязана з ажыццяўленнем памінальных абрадаў («[[Прыкладзіны]]», «траціны», [[Дзяды]], [[Радаўніца]]){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. == Структура і этапы традыцыйнага абраду (XIX—XXI стст.) == Інварыянтам традыцыйнага пахавальнага абраду ў беларусаў з’яўляецца пахаванне людзей сталага ўзросту, якія памерлі натуральнай, «сваёй» смерцю (ад старасці). Такая смерць разглядалася як натуральная з’ява, час надыходу якой, як лічылася, можна было прадказаць праз разнастайныя прыкметы. Паводле народных меркаванняў, смерць прадвяшчалі незвычайныя паводзіны жывёл і птушак: спяванне курыцы, кукаванне [[Зязюля|зязюлі]] ці крык [[Сава|савы]] каля хаты, выццё сабакі (асабліва калі ён глядзеў уніз і капаў лапамі зямлю), з’яўленне вялікай колькасці мышэй. Таксама прадвесцямі лічыліся трэск столі ці сценаў, самаадвольнае расчыненне дзвярэй ноччу, падзенне абразоў з [[Бажніца|бажніцы]], адчуванне паху [[Свечка|свечкі]] ў хаце альбо пэўныя сны (напрыклад, калі снілася цалкам чорнае адзенне){{sfn|Аўсейчык2010|с=199}}{{sfn|Аўсейчык2013|с=446}}. === Перадсмяротныя дзеянні === Рытуальныя дзеянні пачыналіся яшчэ да моманту смерці і былі скіраваныя на аблягчэнне перадсмяротнай [[Агонія|агоніі]] паміраючага. У выпадку «цяжкай» смерці чалавека клалі на падлогу, каб ён знаходзіўся бліжэй да зямлі, падсцілалі пад яго кажух, расшпільвалі ўсе гузікі і развязвалі вузлы на адзенні. Таксама ў хаце адчынялі дзверы, вокны і пячную юшку, каб душа магла свабодна пакінуць цела. Паміраючага маглі абкурваць пасвячонай [[Вярба|вярбой]] ці зёлкамі, а таксама даваць ваду з крыніцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="shein">{{кніга |аўтар=Шейн П. В. |загаловак=Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края |том=1 |частка=2 |месца=СПб. |год=1890 |старонкі=524}}</ref>. [[Праваслаўе|Праваслаўныя]] беларусы, заўважыўшы набліжэнне смерці, апраналі хвораму чыстую бялізну, пераносілі яго з ложка на лаву, клалі галавой да абразоў і давалі ў рукі запаленую свечку. Гэтая традыцыя была звязана з уяўленнямі аб цемры «таго» свету, куды перамяшчаецца памерлы, і свечка мусіла асвятляць яму шлях{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}<ref name="animele">{{артыкул |аўтар=Анимеле Н. |загаловак=Быт белорусских крестьян |выданне=Этнографический сборник |год=1854 |выпуск=ІІ |старонкі=209}}</ref>. Адразу пасля таго, як чалавек пераставаў дыхаць, хтосьці з родных тушыў свечку, праводзячы ёй накрыж у паветры. Нябожчыку абавязкова закрывалі рот і вочы, каб ён «не выглядзеў» каго-небудзь з жывых і не забраў з сабой. Для большай упэўненасці на павекі маглі класці манеты або кавалкі вугалю{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="nikiforouski">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=286}}</ref>. У памяшканні неадкладна завешвалі тканінай усе [[Люстэрка|люстэркі]] і бліскучыя паверхні, а таксама спынялі гадзіннікі. Забарона на люстэркі тлумачылася страхам перад тым, што нябожчык магло адбіцца ў іх і здавацца жывым, або што яго душа магла заблукаць у люстраным лабірынце{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}. Пра смерць суседзям паведамлялі гучным плачам, звонам у царкоўныя званы, вывешваннем ручніка за акно або выстаўленнем харугвы каля хаты. === Абмыванне і апрананне === Абмыванне памерлага мела глыбокі сімвалічны сэнс ачышчэння перад пераходам у іншы свет. Звычайна гэтую працэдуру выконвалі старыя людзі або бабкі-павітухі, прычым строга захоўвалася полавае размежаванне: мужчын абмывалі мужчыны, а жанчын&nbsp;— жанчыны{{sfn|Аўсейчык2013|с=448}}<ref name="shpileuski">{{кніга |аўтар=Шпілеўскі П. М. |загаловак=Беларусь у абрадах і казках |месца=Мінск |год=2010 |старонкі=141}}</ref>. Лічылася, што родныя не павінны ўдзельнічаць у абмыванні. Рэчы, якія выкарыстоўваліся пры гэтым, знішчаліся. Вада пасля абмывання лічылася «мёртвай» і надзвычай небяспечнай. Яе вылівалі ў локусы з агульнай характарыстыкай «дзе ніхто не ходзіць і нішто не расце» або «дзе сонца не свеціць» (на сметнік, пад плот, на кутні вугал хаты або на скрыжаванне дарог){{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. Адзенне для памерлага («на смерць») часта рыхтавалася яшчэ пры жыцці. Яно шылася адмысловым чынам: іголкай ад сябе, ніткай без вузлоў і без металічных дэталяў. Да пачатку XX стагоддзя пераважала вопратка белага колеру, пазней пашырылася выкарыстанне цёмных тонаў. Маладых нежанатых хлопцаў і дзяўчат абавязкова апраналі ў [[Вясельны строй|вясельны строй]] (з вэлюмам або кветкай), бо пахаванне нежанатых разглядалася як сімвалічнае вяселле{{sfn|Аўсейчык2010|с=201}}. Абавязковым элементам быў галаўны ўбор: жанчынам павязвалі хустку, мужчынам надзявалі шапку (або клалі яе ў труну). Разам з нябожчыкам у труну клалі яго асабістыя рэчы (люльку, капшук з тытунём, крэсіва, кіёк), якія, як лічылася, спатрэбяцца яму на тым свеце{{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. === Падрыхтоўка дамавіны і развітанне === Выраб труны (якую часцей называлі ''дамавіна'', ''дамаўё'' або ''гроб'') давяраўся мясцовым майстрам і адбываўся непасрэдна на двары памерлага. Паводле строгіх правіл, дамавіну рабілі з адной калоды або з дошак, выкарыстоўваючы выключна драўляныя цвікі. Дошкі і цвікі павінны былі быць сваімі, не пазычанымі{{sfn|Аўсейчык2013|с=450}}. Дно засцілалі габлюшкамі і трэскамі, якія засталіся пасля яе вырабу, або сенам. Пасля падрыхтоўкі дамавіну заносілі ў хату і перакладалі ў яе нябожчыка. Труну ставілі на [[Покуць|покуці]] (на чырвоным куце) на спецыяльную лаву. Увесь час да вынасу цела каля яго пастаянна знаходзіліся людзі, якія «вартавалі» памерлага, каб абараніць яго ад нячыстай сілы. У час знаходжання нябожчыка ў хаце катэгарычна забаранялася падмятаць падлогу і выкідваць смецце, бо разам з ім, згодна з павер’ямі, можна было «вымесці» жыццёвую долю іншых жыхароў або выклікаць новую смерць{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. === Вынас цела і пахавальнае шэсце === Хавалі нябожчыкаў звычайна на другі ці трэці дзень пасля смерці ў другой палове дня. Вынасіць труну з хаты павінны былі чужыя людзі (не сваякі), абавязкова нагамі ўперад. Пры вынасе труной тройчы стукалі аб парог. Гэты архаічны жэст сімвалізаваў канчатковае развітанне нябожчыка з хатай і «вытрасанне» яго душы, каб яна не засталася ў жытле{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. У некаторых мясцовасцях пад труной, якую неслі на двор, праходзілі ўсе дзеці сям'і па старшынстве. Адразу пасля вынасу цела ў хаце перакульвалі дагары нагамі табурэткі і лавы, на якіх стаяла дамавіна. Месца, дзе стаяла труна, пасыпалі яравым збожжам, каб падзяліць долю паміж жывымі і мёртвымі{{sfn|Аўсейчык2017|с=40-41}}. Да могілак памерлага везлі на [[Конь|кані]]: зімой на [[Сані|санях]], а летам на [[Воз (транспарт)|возе]]. Конь шанаваўся асабліва: яго вялі не за павады, а за адмыслова павязаны ручнік або пояс. Пахавальная працэсія мела строгі парадак: наперадзе ішоў чалавек з крыжам і званком, за ім неслі царкоўную [[Харугва (царкоўная)|харугву]] або вянкі, далей святар, затым ехала або неслася труна, непасрэдна за якой ішлі самыя блізкія сваякі, а потым — астатнія аднавяскоўцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=452-453}}. Паводле звычаю, праводзіць памерлага павінны былі ўсе жыхары вёскі; нават тыя, хто не ішоў на могілкі, мусілі выйсці за вароты і перахрысціцца. Абганяць пахавальную працэсію сурова забаранялася. Згодна з этнаграфічнымі запісамі святара і этнографа [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] з [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага павета]] (1890), пасля вынасу цела адна з жанчын абавязкова пасыпала [[жыта]]м лаву, дзе ляжаў нябожчык, і ўсю хату. Падчас пахавальнага шэсця існавала строгая забарона глядзець на працэсію праз акно: лічылася, што пасля гэтага ў чалавека будуць балець вочы або з рота пойдзе непрыемны пах. Таксама святару і іншым удзельнікам працэсіі забаранялася азірацца назад, каб не «пацягнуць» за сабой яшчэ кагосьці з сям'і. Сама труна падчас руху да могілак мусіла быць шчыльна закрытай, бо існавала павер'е, што той, хто паглядзіць на мерцвяка ў дарозе, неўзабаве памрэ{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. === Пахаванне на могілках === Капаннем магілы займаліся 3—4 мужчыны, якія не з'яўляліся роднымі памерламу (іх называлі ''капачы'' або ''далакопы''). Яны пільна вартавалі выкапаную яму да прыбыцця працэсіі, паклаўшы над ёй рыдлёўкі накрыж, каб туды не забралася «нячыстая сіла»{{sfn|Аўсейчык2013|с=453}}. Па прыбыцці на могілкі труну ставілі каля магілы для апошняга развітання. Святар (калі ён быў запрошаны) праводзіў літургію. Перад апусканнем труны ў яму з нябожчыка абавязкова здымалі ўсе путы (развязвалі тасёмачкі на руках, нагах і барадзе), каб ён мог свабодна «хадзіць» на тым свеце. Перад самым закопваннем існаваў паўсюдны звычай кідаць у магілу [[Манета|манеты]] («купляць месца»), каб нябожчык не турбаваў жывых, а грошы не перавяліся ў хаце{{sfn|Аўсейчык2010|с=203}}. Труну апускалі на вяроўках або доўгіх ручніках (якія потым не выкідвалі, а забіралі для наступных пахаванняў). Кожны з прысутных (акрамя крэўных сваякоў) павінен быў кінуць у магілу тры жмені зямлі. Спецыфічным элементам завяршэння пахавання было «апячатванне» магілы: пасля засыпанні ямы зямлёй капачы малявалі рыдлёўкай крыж на паверхні насыпу, пры гэтым катэгарычна забаранялася пляскаць лапатай па зямлі. На ўзгалоўі ўстанаўліваўся часовы драўляны крыж, які праз год замяняўся на пастаяннае надмагілле (каменны крыж, валун ці драўляны помнік){{sfn|Аўсейчык2013|с=454}}{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. На Піншчыне разам з традыцыйнымі рэчамі ([[люлька|люлькай]], [[тытунь|тытунём]]) у магілу маглі класці яйка і кавалак чыстага белага палатна. Цікавым мясцовым звычаем было кіданне ў магілу разам з зямлёй замка — гэта рабілася з магічнай мэтай, каб жывыя сваякі менш сумавалі па памерлым{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Неад'емнай часткай развітання былі галашэнні (прычытанні). Як адзначала [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]], якая даследавала [[Гомельскі павет]] (1888), жанчыны галасілі вельмі кранальна, нібы спяваючы на адну сумную музычную фразу: «''А мая мамка, а мая родная, на каго ты мяне пакінула...''»{{sfn|Радчанка|1888|с=XVII}}. Падобныя галашэнні фіксаваў і Дз. Булгакоўскі на Палессі: «''Ой, галубчыку ты мой, ужо ты пакідаеш нас...''»{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. == Пахаванне «нячыстых» нябожчыкаў == Асобную катэгорыю ў традыцыйнай свядомасці беларусаў складалі людзі, якія памерлі не сваёй смерцю (самагубцы), а таксама тыя, хто пры жыцці лічыўся чараўнікамі. Усе яны адносіліся да катэгорыі «нячыстых» нябожчыкаў, што абумовіла істотныя адхіленні ў іх пахавальным абрадзе. Такіх памерлых хавалі нямытымі, у тым самым адзенні, у якім яны сустрэлі смерць, а часам нават без дамавіны. Іх пазбаўлялі царкоўнага адпявання і рэгулярнага памінання{{sfn|Аўсейчык2013|с=456}}<ref name="pahavanni_27">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=27}}</ref>. Катэгарычна забаранялася хаваць самагубцаў і чараўнікоў на агульных могілках. Каб гарантаваць бяспеку жывым і «добрым» продкам, магілы для іх выбіралі ў локусах, якія асацыяваліся з хаосам і памежнымі тэрыторыямі: у багністых месцах, на скрыжаваннях дарог або ў канавах па-за агароджай могілак<ref name="lobach_450">{{артыкул |аўтар=Лобач У. |загаловак=Самагубца |выданне=Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік |месца=Мінск |год=2011 |старонкі=450}}</ref>. У Віцебскай губерні на магіле самагубцы, якая знаходзілася на ростанях або на ўзвышшы, саджалі асінавае дрэва; калі яно вырастала, на яго галінах вешалі забітых крумкачоў, соў, жаб і змей<ref name="pahavanni_104">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=104—105}}</ref>. Нават у 1920-я гады ў Полацку захоўвалася практыка хаваць самагубцаў па-за могілкамі — на тэрыторыі старажытнага гарадзішча, разам з хатняй жывёлай<ref name="duk_111">{{кніга |аўтар=Дук Д. У. |загаловак=Полацк і палачане (IX–XVIII стст.) |месца=Наваполацк |год=2010 |старонкі=111}}</ref>. Парушэнне гэтай забароны і пахаванне «нячыстага» на асвечанай зямлі лічылася надзвычай небяспечным і магло, паводле павер’яў, выклікаць працяглую засуху і неўраджай<ref name="agff_vop3">{{артыкул |загаловак=Архіў гісторыка-філалагічнага факультэта Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта (АГФФ) |том=Фонд 1 |выпуск=Вопіс 3, Справа 4, Сшытак 1 |старонкі=Аркуш 20}}</ref>. Чараўнікі паміралі асабліва цяжка, бо лічылася, што іх душа належыць нячыстай сіле, а выхаду з цела замінаюць анёлы, якія стаяць каля акон і дзвярэй. Для аблягчэння іх перадсмяротнай агоніі ў даху або столі хаты рабілі адтуліны, а на шыю паміраючаму маглі надзяваць конскі хамут. З мэтай прадухілення «вяртання» чараўніка з таго свету пахавальная працэсія выконвала шэраг ахоўных дзеянняў: труну выносілі галавой наперад, а на скрыжаванні дарог яе пераварочвалі вакол сваёй восі, каб канчаткова «заблытаць» памерлага{{sfn|Аўсейчык2013|с=457}}. У найбольш радыкальных выпадках магілу маглі раскапаць, адсекчы нябожчыку галаву і пакласці яе паміж ног, а само цела прабіць асінавым калом<ref name="nikiforouski_294">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=294}}</ref>. == Памінальная абраднасць == Памінальная абраднасць беларусаў з’яўляецца неад’емным працягам пахавальнага комплексу і традыцыйна падзяляецца на тры асноўныя часткі: жалобны стол у дзень пахавання, прыватныя (індывідуальныя) памінкі на працягу года і агульныя каляндарныя памінанні продкаў. === Жалобны стол у дзень пахавання === Жалобная трапеза арганізоўвалася ў хаце памерлага. Час яе правядзення вар’іраваўся ў залежнасці ад рэгіёна: у паўночна-ўсходняй частцы Беларусі яна магла адбывацца яшчэ да пахавання, непасрэдна перад вынасам цела, у той час як у цэнтральных і заходніх раёнах — выключна пасля вяртання з могілак{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. Паводле палескіх звычаяў, кожны, хто вяртаўся з могілак, мусіў абавязкова памыць рукі, а калі вады не было — хаця б пацерці іх чыстай зямлёй{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Запрошаны святар распачынаў трапезу малітвамі. На самае ганаровае месца (на покуці) традыцыйна саджалі тых людзей, якія дапамагалі капаць магілу і абмываць нябожчыка{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. Адно месца, звычайна на куце, пакідалі свабодным для самога памерлага — туды ставілі асобную талерку з ежай, хлебам, соллю і налівалі чарку гарэлкі<ref name="tkb_1">{{кніга |загаловак=Традыцыйная мастацкая культура беларусаў |том=1: Магілёўскае Падняпроўе |месца=Мінск |год=2001 |старонкі=312}}</ref>. У Пінскім павеце за памінальным сталом, каштуючы сытны хлеб або мёд, прысутныя прамаўлялі: «''Вечная яму памяць, хай Бог яму неба дасць, а нам здароўе...''»{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Абавязковымі рытуальнымі стравамі былі гарачая поліўка ([[юшка]]), [[клёцкі]], [[бліны]] і [[куцця]]. Менавіта з куцці было прынята пачынаць (а ў некаторых мясцовасцях — завяршаць) жалобную вячэру. Пасля заканчэння трапезы стол на ноч не прыбіралі, бо лічылася, што ў хату прыйдуць есці душы памерлага і іншых продкаў{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. === Прыватныя (індывідуальныя) памінкі === Індывідуальныя памінкі адзначаліся на 3-ці, 9-ты, 40-вы (у католікаў на 30-ты) дні і ў гадавіну смерці. Ужо на наступны дзень пасля пахавання на Беларусі існаваў архаічны звычай «будзіць памерлага», калі сваякі ішлі на могілкі, несучы з сабой снеданне і гарэлку{{sfn|Аўсейчык2010|с=205}}. Дзявяты дзень звязваўся з уяўленнямі пра тое, што да гэтага часу душа нябожчыка блукае па панадворку і хаце, а пасля пачынае рыхтавацца да далёкай дарогі. Самымі важнымі лічыліся памінкі на саракавы дзень, якія асэнсоўваліся як канчатковыя провады душы ў «той» свет (у [[вырай]]). У гэты дзень родныя абавязкова ішлі ў царкву заказваць памінальную службу{{sfn|Аўсейчык2013|с=458}}. На працягу ўсіх сарака дзён для душы на акне пакідалі шклянку з вадой, хлеб ці печыва{{sfn|Аўсейчык2013|с=458}}. Згодна са звесткамі Дз. Булгакоўскага, на Піншчыне ў першую ноч пасля пахавання на стол абавязкова ставілі талерку з вадой і булку хлеба, верачы, што душа памерлага прыйдзе ў госці есці і піць. Таксама на Палессі існаваў звычай класці на магілу «калодку» (кавалак дрэва), каб душа нябожчыка магла садзіцца на яе і адпачываць падчас свайго шляху ў царкву{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=187}}. Увесь першы год пасля смерці сям’я трымала строгую жалобу: забаранялася спраўляць вяселлі, удзельнічаць у святочных забавах, спяваць і танцаваць. Прыватны цыкл завяршаўся памінкамі ў гадавіну смерці, калі арганізоўваўся хатні стол або наведваліся могілкі. === Каляндарныя памінкі === Агульныя памінкі ўсіх продкаў былі ўбудаваныя ў каляндарны цыкл, цэнтральнае месца ў якім займалі восеньскія [[Дзяды (свята)|Дзяды]] (Змітраўскія, Асяніны). Яны ладзіліся дома. Напярэдадні свята сям’я старанна прыбірала хату і мылася ў лазні, абавязкова пакідаючы там ваду і венік для душ продкаў. Памінальная вячэра пачыналася з рытуальнага закліку: «Дзяды, дзяды, ідзіце да нас на дзяды, і самі, і дзіця, і малых дзетак вядзіце»{{sfn|Аўсейчык2010|с=206}}. На стале абавязкова павінны былі быць гарачыя стравы (капуста або буракі), каб ішла пара, бо лічылася, што душы продкаў жывяцца выключна ёй. У вясновы перыяд памінанне адбывалася на [[Вялікдзень]] і [[Радаўніца|Радаўніцу]]. У гэтыя дні наведвалі могілкі і ладзілі там памінальную трапезу, прыносячы з сабой фарбаваныя яйкі (калі з моманту смерці сваяка не прайшло года, яйкі пакідалі белымі). Яшчэ адным спецыфічным памінальным абрадам Беларускага Падзвіння з’яўляліся Прыкладзіны, якія адзначаліся ў кастрычніку ці лістападзе, непасрэдна перад восеньскімі Дзядамі. Падчас гэтага абраду сваякі прыходзілі на могілкі і старанна абкладалі магілу свежым дзёрнам («прыкладалі»). Гэтая традыцыя мела на мэце не толькі ўпарадкаванне насыпу, але і магічнае саграванне нябожчыка перад зімой. Як тлумачылі самі вяскоўцы, рабілі гэта, каб «нябожчыку цяплей. Кажух надзяваюць»{{sfn|Аўсейчык2010|с=207}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Традыцыйная пахавальная абраднасць беларусаў Падзвіння: рэгіянальныя асаблівасці і лакальныя варыянты |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Исторические науки |год=2017 |нумар=9 |старонкі=38—46 |ref=Аўсейчык2017}} * {{кніга |аўтар=Чараўко В. У. |загаловак=Пахавальныя помнікі Беларускага Падзвіння XIV–XVIII стагоддзяў: аўтарэф. дыс. ... канд. гіст. навук : 07.00.06 |месца=Мінск |выдавецтва=Інстытут гісторыі НАН Беларусі |год=2019 |старонак=32 |ref=Чараўко}} * {{артыкул |аўтар=Вайцяховіч А. В. |загаловак=Пахавальны абрад некропалей полацкіх культавых будынкаў ХІІ – ХІІІ стагоддзяў |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. История |год=2008 |нумар=7 |старонкі=20—27 |ref=Вайцяховіч}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальная абраднасць беларусаў |выданне=Нарысы гісторыі культуры Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2013 |старонкі=445—458 |ref=Аўсейчык2013}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальна-памінальная абраднасць вясковага беларускага насельніцтва Падзвіння ў канцы ХХ – пачатку ХХІ стагоддзя |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Культурология |год=2010 |нумар=7 |старонкі=199—209 |ref=Аўсейчык2010}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія абрады]] [[Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] e91f9yo6o12t8pmr7f4h5rk5uhigeh1 5143276 5143275 2026-05-18T21:53:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Каляндарныя памінкі */ 5143276 wikitext text/x-wiki '''Пахава́льная абра́днасць белару́саў''' — адна з найбольш архаічных і складана арганізаваных частак традыцыйнай духоўнай і матэрыяльнай культуры [[Беларусы|беларускага этнасу]]. Пахавальныя і памінальныя абрады вылучаюцца высокай ступенню кансерватыўнасці і ўстойлівасці, дзякуючы чаму яны выступаюць каштоўнай крыніцай для вывучэння і рэканструкцыі этнічных працэсаў, захоўваючы спецыфічныя рысы традыцыйнай карціны свету ў прасторы і часе. Эвалюцыя пахавальнай практыкі на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] прасочваецца пачынаючы ад сярэднявечных археалагічных помнікаў і заканчваючы сучаснымі этнаграфічнымі фіксацыямі. == Гісторыя і эвалюцыя пахавальных помнікаў == === Пахаванні ў культавых збудаваннях (XII—XIII стагоддзі) === З усталяваннем [[Хрысціянства|хрысціянства]] як дзяржаўнай рэлігіі ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] пачалося будаўніцтва драўляных, а затым і мураваных храмаў. Пашырэнне новай рэлігіі абумовіла ўзнікненне новага тыпу пахавальнага комплексу, звязанага з культавым будынкам і прылеглай да яго тэрыторыяй&nbsp;— царкоўным дваром. Гэты працэс супадаў з асноўнай тэндэнцыяй фарміравання хрысціянскіх гарадскіх некропаляў ва ўсходнеславянскіх землях{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20}}. Усходнеславянская царква кіравалася паводле [[Намаканон]]а (ў перакладзе [[Кормчая кніга]]), які ўтрымліваў царкоўныя каноны. Згодна з артыкулам 173 Намаканона, у храмах забаранялася хаваць памерлых, акрамя святароў, стваральнікаў храмаў і асоб, якія мелі асаблівыя заслугі перад царквою<ref name="nomokanon">{{кніга |загаловак=Номоканон |частка=Христианство: энцикл. слов.: в 3-х т. / редкол.: С.С. Аверинцев (гл. ред.) [и др.] |месца=М. |выдавецтва=Большая Рос. энцикл. |год=1995 |том=ІІ |старонкі=356—357}}</ref>. Пахавальныя комплексы ў межах культавых будынкаў мелі яскрава акрэсленую сацыяльную дыферэнцыяцыю і прызначаліся ў першую чаргу для [[Князь|князёў]], іх сем’яў і вышэйшага кліру{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=23}}. Найбольш пашыранай формай пахавальнага аб’ёму XII—XIII стагоддзяў у мураваных храмах [[Полацк]]а з’яўляліся цагляныя [[Саркафаг|саркафагі]], якія размяшчаліся пад падлогай. Вонкавая паверхня такіх саркафагаў тынкавалася і аздаблялася роспісам. Яны былі знойдзены ў прыбудовах да [[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкага Сафійскага сабора]], у храме-пахавальні [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскага манастыра]] і [[Царква на рове (Полацк)|Царкве-на-рове]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=25}}. Таксама выкарыстоўваліся паўзакрытыя [[Аркасолій|аркасольныя]] нішы, якія аздабляліся мазаікай са [[Смальта|смальты]], і саркафагі, зробленыя з чырвоных [[Шыфер|шыферных]] пліт, напрыклад, у [[Храм на Ніжнім замку (Полацк)|царкве на Ніжнім замку]], якую даследчыкі лічаць княскай пахавальняй першай паловы XII стагоддзя<ref name="rapaport_1980">{{артыкул |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Полоцкое зодчество XII в. |выданне=Советская археология |год=1980 |нумар=3 |старонкі=142—161}}</ref>. Галоўнай адметнасцю полацкіх пахавальных комплексаў гэтага перыяду з’яўляецца наяўнасць падземных крыпт, напрыклад, у [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкай царкве]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] і [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскім храме]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20-21}}. Пахаванні святароў таго часу адрозніваліся беднасцю і аскетызмам. Усе выяўленыя некранутыя саркафагі ў храме-пахавальні Ефрасіннеўскага манастыра аказаліся безынвентарнымі, без слядоў багатага адзення. У некаторых выпадках пад галаву нябожчыка заміж звычайнай падушкі падкладалі кавалкі [[Плінфа|плінфы]], што сведчыць аб падкрэсленым аскетызме<ref name="makarov_1981">{{артыкул |аўтар=Макаров Н. А. |загаловак=Каменные подушки в погребениях древнерусских городских некрополей |выданне=Советская археология |год=1981 |нумар=2 |старонкі=111—116}}</ref>. Згодна з хрысціянскім канонам, памерлыя ляжалі ў выцягнутым стане на спіне, галавой на захад (каб твар глядзеў на ўсход). Рукі павінны былі быць перакрыжаваны на грудзях або жываце (правая па-над левай), аднак археалагічныя дадзеныя фіксуюць і некананічнае палажэнне, калі рукі былі выцягнуты ўздоўж тулава, што з’яўлялася рудыментам [[Язычніцтва|язычніцтва]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=24-25}}. === Сельскія і гарадскія некропалі (XIV—XVIII стагоддзі) === У XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі (у прыватнасці, [[Беларускае Падзвінне|Беларускага Падзвіння]]) пахавальныя помнікі выразна падзяляліся на сельскія і гарадскія. Гарадскія некропалі адрозніваліся відавочнай прыналежнасцю да храмаў і адсутнасцю каменных надмагільных збудаванняў. Хавалі як на прыхрамавых тэрыторыях, так і ўнутры саміх цэркваў: пад падлогай, у скляпах мураваных храмаў, у нішах сцен. Пахаванні ўнутры храмаў прызначаліся для прадстаўнікоў сацыяльнай эліты: вышэйшага духавенства, [[Шляхта|шляхты]] і гарадскога [[Патрыцыят|патрыцыяту]]{{sfn|Чараўко|2019|с=15-16}}. Элітныя пахаванні часта вылучаліся спецыяльна аздобленымі трунамі, адзеннем з дарагіх тканін і больш разнастайным інвентаром{{sfn|Чараўко|2019|с=17}}. Сельскія могільнікі колькасна пераважалі над гарадскімі і звычайна не былі прывязаны да храмаў. Яны падзяляліся на могільнікі на пляцоўках папярэдніх курганных груп і грунтавыя могільнікі (часта на месцы старых [[Гарадзішча|гарадзішчаў]]). Важнай асаблівасцю вясковых пахаванняў з’яўлялася наяўнасць каменных надмагільных збудаванняў. У XIV—XVI стагоддзях выкарыстоўваліся разнастайныя вымасткі, абкладкі магіл па перыметры, хаатычна размешчаныя камяні і вялікія [[Валун|валуны]]. У XVII—XVIII стагоддзях пачалі дамінаваць абкладкі з камянёў невялікіх памераў і каменныя надмагільныя крыжы{{sfn|Чараўко|2019|с=14-16}}. У гэты перыяд канон пахавання быў пераважна хрысціянскім, таму абсалютная большасць магіл з’яўляецца безынвентарнай (каля 91&nbsp;% сельскіх і 88&nbsp;% гарадскіх пахаванняў). Рэдкі пахавальны інвентар уключаў дэталі вопраткі (гузікі, спражкі), прадметы асабістай набожнасці (нацельныя крыжыкі) і ўпрыгажэнні. З канца XV стагоддзя ў пахаваннях пачынаюць сустракацца [[Манета|манеты]], прычым у XVII—XVIII стагоддзях іх колькасць значна ўзрастае. Знаходкі манет разглядаюцца даследчыкамі як хрысціянскае пераасэнсаванне старажытнай народнай традыцыі («абол памерлых» як плата за месца на тым свеце){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. Таксама на сельскіх могілках шырока фіксуюцца фрагменты керамічнага посуду XVI—XVIII стагоддзяў, знойдзеныя над магіламі, што непасрэдна звязана з ажыццяўленнем памінальных абрадаў («[[Прыкладзіны]]», «траціны», [[Дзяды]], [[Радаўніца]]){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. == Структура і этапы традыцыйнага абраду (XIX—XXI стст.) == Інварыянтам традыцыйнага пахавальнага абраду ў беларусаў з’яўляецца пахаванне людзей сталага ўзросту, якія памерлі натуральнай, «сваёй» смерцю (ад старасці). Такая смерць разглядалася як натуральная з’ява, час надыходу якой, як лічылася, можна было прадказаць праз разнастайныя прыкметы. Паводле народных меркаванняў, смерць прадвяшчалі незвычайныя паводзіны жывёл і птушак: спяванне курыцы, кукаванне [[Зязюля|зязюлі]] ці крык [[Сава|савы]] каля хаты, выццё сабакі (асабліва калі ён глядзеў уніз і капаў лапамі зямлю), з’яўленне вялікай колькасці мышэй. Таксама прадвесцямі лічыліся трэск столі ці сценаў, самаадвольнае расчыненне дзвярэй ноччу, падзенне абразоў з [[Бажніца|бажніцы]], адчуванне паху [[Свечка|свечкі]] ў хаце альбо пэўныя сны (напрыклад, калі снілася цалкам чорнае адзенне){{sfn|Аўсейчык2010|с=199}}{{sfn|Аўсейчык2013|с=446}}. === Перадсмяротныя дзеянні === Рытуальныя дзеянні пачыналіся яшчэ да моманту смерці і былі скіраваныя на аблягчэнне перадсмяротнай [[Агонія|агоніі]] паміраючага. У выпадку «цяжкай» смерці чалавека клалі на падлогу, каб ён знаходзіўся бліжэй да зямлі, падсцілалі пад яго кажух, расшпільвалі ўсе гузікі і развязвалі вузлы на адзенні. Таксама ў хаце адчынялі дзверы, вокны і пячную юшку, каб душа магла свабодна пакінуць цела. Паміраючага маглі абкурваць пасвячонай [[Вярба|вярбой]] ці зёлкамі, а таксама даваць ваду з крыніцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="shein">{{кніга |аўтар=Шейн П. В. |загаловак=Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края |том=1 |частка=2 |месца=СПб. |год=1890 |старонкі=524}}</ref>. [[Праваслаўе|Праваслаўныя]] беларусы, заўважыўшы набліжэнне смерці, апраналі хвораму чыстую бялізну, пераносілі яго з ложка на лаву, клалі галавой да абразоў і давалі ў рукі запаленую свечку. Гэтая традыцыя была звязана з уяўленнямі аб цемры «таго» свету, куды перамяшчаецца памерлы, і свечка мусіла асвятляць яму шлях{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}<ref name="animele">{{артыкул |аўтар=Анимеле Н. |загаловак=Быт белорусских крестьян |выданне=Этнографический сборник |год=1854 |выпуск=ІІ |старонкі=209}}</ref>. Адразу пасля таго, як чалавек пераставаў дыхаць, хтосьці з родных тушыў свечку, праводзячы ёй накрыж у паветры. Нябожчыку абавязкова закрывалі рот і вочы, каб ён «не выглядзеў» каго-небудзь з жывых і не забраў з сабой. Для большай упэўненасці на павекі маглі класці манеты або кавалкі вугалю{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="nikiforouski">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=286}}</ref>. У памяшканні неадкладна завешвалі тканінай усе [[Люстэрка|люстэркі]] і бліскучыя паверхні, а таксама спынялі гадзіннікі. Забарона на люстэркі тлумачылася страхам перад тым, што нябожчык магло адбіцца ў іх і здавацца жывым, або што яго душа магла заблукаць у люстраным лабірынце{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}. Пра смерць суседзям паведамлялі гучным плачам, звонам у царкоўныя званы, вывешваннем ручніка за акно або выстаўленнем харугвы каля хаты. === Абмыванне і апрананне === Абмыванне памерлага мела глыбокі сімвалічны сэнс ачышчэння перад пераходам у іншы свет. Звычайна гэтую працэдуру выконвалі старыя людзі або бабкі-павітухі, прычым строга захоўвалася полавае размежаванне: мужчын абмывалі мужчыны, а жанчын&nbsp;— жанчыны{{sfn|Аўсейчык2013|с=448}}<ref name="shpileuski">{{кніга |аўтар=Шпілеўскі П. М. |загаловак=Беларусь у абрадах і казках |месца=Мінск |год=2010 |старонкі=141}}</ref>. Лічылася, што родныя не павінны ўдзельнічаць у абмыванні. Рэчы, якія выкарыстоўваліся пры гэтым, знішчаліся. Вада пасля абмывання лічылася «мёртвай» і надзвычай небяспечнай. Яе вылівалі ў локусы з агульнай характарыстыкай «дзе ніхто не ходзіць і нішто не расце» або «дзе сонца не свеціць» (на сметнік, пад плот, на кутні вугал хаты або на скрыжаванне дарог){{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. Адзенне для памерлага («на смерць») часта рыхтавалася яшчэ пры жыцці. Яно шылася адмысловым чынам: іголкай ад сябе, ніткай без вузлоў і без металічных дэталяў. Да пачатку XX стагоддзя пераважала вопратка белага колеру, пазней пашырылася выкарыстанне цёмных тонаў. Маладых нежанатых хлопцаў і дзяўчат абавязкова апраналі ў [[Вясельны строй|вясельны строй]] (з вэлюмам або кветкай), бо пахаванне нежанатых разглядалася як сімвалічнае вяселле{{sfn|Аўсейчык2010|с=201}}. Абавязковым элементам быў галаўны ўбор: жанчынам павязвалі хустку, мужчынам надзявалі шапку (або клалі яе ў труну). Разам з нябожчыкам у труну клалі яго асабістыя рэчы (люльку, капшук з тытунём, крэсіва, кіёк), якія, як лічылася, спатрэбяцца яму на тым свеце{{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. === Падрыхтоўка дамавіны і развітанне === Выраб труны (якую часцей называлі ''дамавіна'', ''дамаўё'' або ''гроб'') давяраўся мясцовым майстрам і адбываўся непасрэдна на двары памерлага. Паводле строгіх правіл, дамавіну рабілі з адной калоды або з дошак, выкарыстоўваючы выключна драўляныя цвікі. Дошкі і цвікі павінны былі быць сваімі, не пазычанымі{{sfn|Аўсейчык2013|с=450}}. Дно засцілалі габлюшкамі і трэскамі, якія засталіся пасля яе вырабу, або сенам. Пасля падрыхтоўкі дамавіну заносілі ў хату і перакладалі ў яе нябожчыка. Труну ставілі на [[Покуць|покуці]] (на чырвоным куце) на спецыяльную лаву. Увесь час да вынасу цела каля яго пастаянна знаходзіліся людзі, якія «вартавалі» памерлага, каб абараніць яго ад нячыстай сілы. У час знаходжання нябожчыка ў хаце катэгарычна забаранялася падмятаць падлогу і выкідваць смецце, бо разам з ім, згодна з павер’ямі, можна было «вымесці» жыццёвую долю іншых жыхароў або выклікаць новую смерць{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. === Вынас цела і пахавальнае шэсце === Хавалі нябожчыкаў звычайна на другі ці трэці дзень пасля смерці ў другой палове дня. Вынасіць труну з хаты павінны былі чужыя людзі (не сваякі), абавязкова нагамі ўперад. Пры вынасе труной тройчы стукалі аб парог. Гэты архаічны жэст сімвалізаваў канчатковае развітанне нябожчыка з хатай і «вытрасанне» яго душы, каб яна не засталася ў жытле{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. У некаторых мясцовасцях пад труной, якую неслі на двор, праходзілі ўсе дзеці сям'і па старшынстве. Адразу пасля вынасу цела ў хаце перакульвалі дагары нагамі табурэткі і лавы, на якіх стаяла дамавіна. Месца, дзе стаяла труна, пасыпалі яравым збожжам, каб падзяліць долю паміж жывымі і мёртвымі{{sfn|Аўсейчык2017|с=40-41}}. Да могілак памерлага везлі на [[Конь|кані]]: зімой на [[Сані|санях]], а летам на [[Воз (транспарт)|возе]]. Конь шанаваўся асабліва: яго вялі не за павады, а за адмыслова павязаны ручнік або пояс. Пахавальная працэсія мела строгі парадак: наперадзе ішоў чалавек з крыжам і званком, за ім неслі царкоўную [[Харугва (царкоўная)|харугву]] або вянкі, далей святар, затым ехала або неслася труна, непасрэдна за якой ішлі самыя блізкія сваякі, а потым — астатнія аднавяскоўцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=452-453}}. Паводле звычаю, праводзіць памерлага павінны былі ўсе жыхары вёскі; нават тыя, хто не ішоў на могілкі, мусілі выйсці за вароты і перахрысціцца. Абганяць пахавальную працэсію сурова забаранялася. Згодна з этнаграфічнымі запісамі святара і этнографа [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] з [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага павета]] (1890), пасля вынасу цела адна з жанчын абавязкова пасыпала [[жыта]]м лаву, дзе ляжаў нябожчык, і ўсю хату. Падчас пахавальнага шэсця існавала строгая забарона глядзець на працэсію праз акно: лічылася, што пасля гэтага ў чалавека будуць балець вочы або з рота пойдзе непрыемны пах. Таксама святару і іншым удзельнікам працэсіі забаранялася азірацца назад, каб не «пацягнуць» за сабой яшчэ кагосьці з сям'і. Сама труна падчас руху да могілак мусіла быць шчыльна закрытай, бо існавала павер'е, што той, хто паглядзіць на мерцвяка ў дарозе, неўзабаве памрэ{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. === Пахаванне на могілках === Капаннем магілы займаліся 3—4 мужчыны, якія не з'яўляліся роднымі памерламу (іх называлі ''капачы'' або ''далакопы''). Яны пільна вартавалі выкапаную яму да прыбыцця працэсіі, паклаўшы над ёй рыдлёўкі накрыж, каб туды не забралася «нячыстая сіла»{{sfn|Аўсейчык2013|с=453}}. Па прыбыцці на могілкі труну ставілі каля магілы для апошняга развітання. Святар (калі ён быў запрошаны) праводзіў літургію. Перад апусканнем труны ў яму з нябожчыка абавязкова здымалі ўсе путы (развязвалі тасёмачкі на руках, нагах і барадзе), каб ён мог свабодна «хадзіць» на тым свеце. Перад самым закопваннем існаваў паўсюдны звычай кідаць у магілу [[Манета|манеты]] («купляць месца»), каб нябожчык не турбаваў жывых, а грошы не перавяліся ў хаце{{sfn|Аўсейчык2010|с=203}}. Труну апускалі на вяроўках або доўгіх ручніках (якія потым не выкідвалі, а забіралі для наступных пахаванняў). Кожны з прысутных (акрамя крэўных сваякоў) павінен быў кінуць у магілу тры жмені зямлі. Спецыфічным элементам завяршэння пахавання было «апячатванне» магілы: пасля засыпанні ямы зямлёй капачы малявалі рыдлёўкай крыж на паверхні насыпу, пры гэтым катэгарычна забаранялася пляскаць лапатай па зямлі. На ўзгалоўі ўстанаўліваўся часовы драўляны крыж, які праз год замяняўся на пастаяннае надмагілле (каменны крыж, валун ці драўляны помнік){{sfn|Аўсейчык2013|с=454}}{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. На Піншчыне разам з традыцыйнымі рэчамі ([[люлька|люлькай]], [[тытунь|тытунём]]) у магілу маглі класці яйка і кавалак чыстага белага палатна. Цікавым мясцовым звычаем было кіданне ў магілу разам з зямлёй замка — гэта рабілася з магічнай мэтай, каб жывыя сваякі менш сумавалі па памерлым{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Неад'емнай часткай развітання былі галашэнні (прычытанні). Як адзначала [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]], якая даследавала [[Гомельскі павет]] (1888), жанчыны галасілі вельмі кранальна, нібы спяваючы на адну сумную музычную фразу: «''А мая мамка, а мая родная, на каго ты мяне пакінула...''»{{sfn|Радчанка|1888|с=XVII}}. Падобныя галашэнні фіксаваў і Дз. Булгакоўскі на Палессі: «''Ой, галубчыку ты мой, ужо ты пакідаеш нас...''»{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. == Пахаванне «нячыстых» нябожчыкаў == Асобную катэгорыю ў традыцыйнай свядомасці беларусаў складалі людзі, якія памерлі не сваёй смерцю (самагубцы), а таксама тыя, хто пры жыцці лічыўся чараўнікамі. Усе яны адносіліся да катэгорыі «нячыстых» нябожчыкаў, што абумовіла істотныя адхіленні ў іх пахавальным абрадзе. Такіх памерлых хавалі нямытымі, у тым самым адзенні, у якім яны сустрэлі смерць, а часам нават без дамавіны. Іх пазбаўлялі царкоўнага адпявання і рэгулярнага памінання{{sfn|Аўсейчык2013|с=456}}<ref name="pahavanni_27">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=27}}</ref>. Катэгарычна забаранялася хаваць самагубцаў і чараўнікоў на агульных могілках. Каб гарантаваць бяспеку жывым і «добрым» продкам, магілы для іх выбіралі ў локусах, якія асацыяваліся з хаосам і памежнымі тэрыторыямі: у багністых месцах, на скрыжаваннях дарог або ў канавах па-за агароджай могілак<ref name="lobach_450">{{артыкул |аўтар=Лобач У. |загаловак=Самагубца |выданне=Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік |месца=Мінск |год=2011 |старонкі=450}}</ref>. У Віцебскай губерні на магіле самагубцы, якая знаходзілася на ростанях або на ўзвышшы, саджалі асінавае дрэва; калі яно вырастала, на яго галінах вешалі забітых крумкачоў, соў, жаб і змей<ref name="pahavanni_104">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=104—105}}</ref>. Нават у 1920-я гады ў Полацку захоўвалася практыка хаваць самагубцаў па-за могілкамі — на тэрыторыі старажытнага гарадзішча, разам з хатняй жывёлай<ref name="duk_111">{{кніга |аўтар=Дук Д. У. |загаловак=Полацк і палачане (IX–XVIII стст.) |месца=Наваполацк |год=2010 |старонкі=111}}</ref>. Парушэнне гэтай забароны і пахаванне «нячыстага» на асвечанай зямлі лічылася надзвычай небяспечным і магло, паводле павер’яў, выклікаць працяглую засуху і неўраджай<ref name="agff_vop3">{{артыкул |загаловак=Архіў гісторыка-філалагічнага факультэта Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта (АГФФ) |том=Фонд 1 |выпуск=Вопіс 3, Справа 4, Сшытак 1 |старонкі=Аркуш 20}}</ref>. Чараўнікі паміралі асабліва цяжка, бо лічылася, што іх душа належыць нячыстай сіле, а выхаду з цела замінаюць анёлы, якія стаяць каля акон і дзвярэй. Для аблягчэння іх перадсмяротнай агоніі ў даху або столі хаты рабілі адтуліны, а на шыю паміраючаму маглі надзяваць конскі хамут. З мэтай прадухілення «вяртання» чараўніка з таго свету пахавальная працэсія выконвала шэраг ахоўных дзеянняў: труну выносілі галавой наперад, а на скрыжаванні дарог яе пераварочвалі вакол сваёй восі, каб канчаткова «заблытаць» памерлага{{sfn|Аўсейчык2013|с=457}}. У найбольш радыкальных выпадках магілу маглі раскапаць, адсекчы нябожчыку галаву і пакласці яе паміж ног, а само цела прабіць асінавым калом<ref name="nikiforouski_294">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=294}}</ref>. == Памінальная абраднасць == Памінальная абраднасць беларусаў з’яўляецца неад’емным працягам пахавальнага комплексу і традыцыйна падзяляецца на тры асноўныя часткі: жалобны стол у дзень пахавання, прыватныя (індывідуальныя) памінкі на працягу года і агульныя каляндарныя памінанні продкаў. === Жалобны стол у дзень пахавання === Жалобная трапеза арганізоўвалася ў хаце памерлага. Час яе правядзення вар’іраваўся ў залежнасці ад рэгіёна: у паўночна-ўсходняй частцы Беларусі яна магла адбывацца яшчэ да пахавання, непасрэдна перад вынасам цела, у той час як у цэнтральных і заходніх раёнах — выключна пасля вяртання з могілак{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. Паводле палескіх звычаяў, кожны, хто вяртаўся з могілак, мусіў абавязкова памыць рукі, а калі вады не было — хаця б пацерці іх чыстай зямлёй{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Запрошаны святар распачынаў трапезу малітвамі. На самае ганаровае месца (на покуці) традыцыйна саджалі тых людзей, якія дапамагалі капаць магілу і абмываць нябожчыка{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. Адно месца, звычайна на куце, пакідалі свабодным для самога памерлага — туды ставілі асобную талерку з ежай, хлебам, соллю і налівалі чарку гарэлкі<ref name="tkb_1">{{кніга |загаловак=Традыцыйная мастацкая культура беларусаў |том=1: Магілёўскае Падняпроўе |месца=Мінск |год=2001 |старонкі=312}}</ref>. У Пінскім павеце за памінальным сталом, каштуючы сытны хлеб або мёд, прысутныя прамаўлялі: «''Вечная яму памяць, хай Бог яму неба дасць, а нам здароўе...''»{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Абавязковымі рытуальнымі стравамі былі гарачая поліўка ([[юшка]]), [[клёцкі]], [[бліны]] і [[куцця]]. Менавіта з куцці было прынята пачынаць (а ў некаторых мясцовасцях — завяршаць) жалобную вячэру. Пасля заканчэння трапезы стол на ноч не прыбіралі, бо лічылася, што ў хату прыйдуць есці душы памерлага і іншых продкаў{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. === Прыватныя (індывідуальныя) памінкі === Індывідуальныя памінкі адзначаліся на 3-ці, 9-ты, 40-вы (у католікаў на 30-ты) дні і ў гадавіну смерці. Ужо на наступны дзень пасля пахавання на Беларусі існаваў архаічны звычай «будзіць памерлага», калі сваякі ішлі на могілкі, несучы з сабой снеданне і гарэлку{{sfn|Аўсейчык2010|с=205}}. Дзявяты дзень звязваўся з уяўленнямі пра тое, што да гэтага часу душа нябожчыка блукае па панадворку і хаце, а пасля пачынае рыхтавацца да далёкай дарогі. Самымі важнымі лічыліся памінкі на саракавы дзень, якія асэнсоўваліся як канчатковыя провады душы ў «той» свет (у [[вырай]]). У гэты дзень родныя абавязкова ішлі ў царкву заказваць памінальную службу{{sfn|Аўсейчык2013|с=458}}. На працягу ўсіх сарака дзён для душы на акне пакідалі шклянку з вадой, хлеб ці печыва{{sfn|Аўсейчык2013|с=458}}. Згодна са звесткамі Дз. Булгакоўскага, на Піншчыне ў першую ноч пасля пахавання на стол абавязкова ставілі талерку з вадой і булку хлеба, верачы, што душа памерлага прыйдзе ў госці есці і піць. Таксама на Палессі існаваў звычай класці на магілу «калодку» (кавалак дрэва), каб душа нябожчыка магла садзіцца на яе і адпачываць падчас свайго шляху ў царкву{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=187}}. Увесь першы год пасля смерці сям’я трымала строгую жалобу: забаранялася спраўляць вяселлі, удзельнічаць у святочных забавах, спяваць і танцаваць. Прыватны цыкл завяршаўся памінкамі ў гадавіну смерці, калі арганізоўваўся хатні стол або наведваліся могілкі. === Каляндарныя памінкі === Агульныя памінкі ўсіх продкаў былі ўбудаваныя ў каляндарны цыкл, цэнтральнае месца ў якім займалі восеньскія [[Дзяды (свята)|Дзяды]] (Змітраўскія, Асяніны). Яны ладзіліся дома. Напярэдадні свята сям’я старанна прыбірала хату і мылася ў лазні, абавязкова пакідаючы там ваду і венік для душ продкаў{{sfn|Аўсейчык2010|с=206}}. Памінальная вячэра пачыналася з рытуальнага закліку: «Дзяды, дзяды, ідзіце да нас на дзяды, і самі, і дзіця, і малых дзетак вядзіце»{{sfn|Аўсейчык2010|с=206}}. Этнограф Зінаіда Радчанка адзначала, што ў Гомельскім павеце 26 кастрычніка спраўлялі «Дзяды» (якія часам называлі па-літоўску «хаўтуры»), а на наступны дзень, 27 кастрычніка, адзначалі асобнае свята — «[[Бабы (свята)|Бабы]]». У гэтыя дні гатавалі бліны, кісель, узвар і садзіліся абедаць са словамі: «''Дзяды, бабы, памінаем вас, ляціце да нас''»{{sfn|Радчанка|1888|с=XVII}}. На стале абавязкова павінны былі быць гарачыя стравы (капуста або буракі), каб ішла пара, бо лічылася, што душы продкаў жывяцца выключна ёй{{sfn|Аўсейчык2010|с=207}}. У вясновы перыяд памінанне адбывалася на [[Вялікдзень]] і [[Радаўніца|Радаўніцу]]. У гэтыя дні наведвалі могілкі і ладзілі там памінальную трапезу, прыносячы з сабой фарбаваныя яйкі (калі з моманту смерці сваяка не прайшло года, яйкі пакідалі белымі). Яшчэ адным спецыфічным памінальным абрадам Беларускага Падзвіння з’яўляліся Прыкладзіны, якія адзначаліся ў кастрычніку ці лістападзе, непасрэдна перад восеньскімі Дзядамі. Падчас гэтага абраду сваякі прыходзілі на могілкі і старанна абкладалі магілу свежым дзёрнам («прыкладалі»). Гэтая традыцыя мела на мэце не толькі ўпарадкаванне насыпу, але і магічнае саграванне нябожчыка перад зімой. Як тлумачылі самі вяскоўцы, рабілі гэта, каб «нябожчыку цяплей. Кажух надзяваюць»{{sfn|Аўсейчык2010|с=207}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Традыцыйная пахавальная абраднасць беларусаў Падзвіння: рэгіянальныя асаблівасці і лакальныя варыянты |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Исторические науки |год=2017 |нумар=9 |старонкі=38—46 |ref=Аўсейчык2017}} * {{кніга |аўтар=Чараўко В. У. |загаловак=Пахавальныя помнікі Беларускага Падзвіння XIV–XVIII стагоддзяў: аўтарэф. дыс. ... канд. гіст. навук : 07.00.06 |месца=Мінск |выдавецтва=Інстытут гісторыі НАН Беларусі |год=2019 |старонак=32 |ref=Чараўко}} * {{артыкул |аўтар=Вайцяховіч А. В. |загаловак=Пахавальны абрад некропалей полацкіх культавых будынкаў ХІІ – ХІІІ стагоддзяў |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. История |год=2008 |нумар=7 |старонкі=20—27 |ref=Вайцяховіч}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальная абраднасць беларусаў |выданне=Нарысы гісторыі культуры Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2013 |старонкі=445—458 |ref=Аўсейчык2013}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальна-памінальная абраднасць вясковага беларускага насельніцтва Падзвіння ў канцы ХХ – пачатку ХХІ стагоддзя |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Культурология |год=2010 |нумар=7 |старонкі=199—209 |ref=Аўсейчык2010}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія абрады]] [[Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] run47sr63iad7v9zbmrj1fyq06xdnx2 5143277 5143276 2026-05-18T21:53:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5143277 wikitext text/x-wiki '''Пахава́льная абра́днасць белару́саў''' — адна з найбольш архаічных і складана арганізаваных частак традыцыйнай духоўнай і матэрыяльнай культуры [[Беларусы|беларускага этнасу]]. Пахавальныя і памінальныя абрады вылучаюцца высокай ступенню кансерватыўнасці і ўстойлівасці, дзякуючы чаму яны выступаюць каштоўнай крыніцай для вывучэння і рэканструкцыі этнічных працэсаў, захоўваючы спецыфічныя рысы традыцыйнай карціны свету ў прасторы і часе. Эвалюцыя пахавальнай практыкі на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] прасочваецца пачынаючы ад сярэднявечных археалагічных помнікаў і заканчваючы сучаснымі этнаграфічнымі фіксацыямі. == Гісторыя і эвалюцыя пахавальных помнікаў == === Пахаванні ў культавых збудаваннях (XII—XIII стагоддзі) === З усталяваннем [[Хрысціянства|хрысціянства]] як дзяржаўнай рэлігіі ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] пачалося будаўніцтва драўляных, а затым і мураваных храмаў. Пашырэнне новай рэлігіі абумовіла ўзнікненне новага тыпу пахавальнага комплексу, звязанага з культавым будынкам і прылеглай да яго тэрыторыяй&nbsp;— царкоўным дваром. Гэты працэс супадаў з асноўнай тэндэнцыяй фарміравання хрысціянскіх гарадскіх некропаляў ва ўсходнеславянскіх землях{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20}}. Усходнеславянская царква кіравалася паводле [[Намаканон]]а (ў перакладзе [[Кормчая кніга]]), які ўтрымліваў царкоўныя каноны. Згодна з артыкулам 173 Намаканона, у храмах забаранялася хаваць памерлых, акрамя святароў, стваральнікаў храмаў і асоб, якія мелі асаблівыя заслугі перад царквою<ref name="nomokanon">{{кніга |загаловак=Номоканон |частка=Христианство: энцикл. слов.: в 3-х т. / редкол.: С.С. Аверинцев (гл. ред.) [и др.] |месца=М. |выдавецтва=Большая Рос. энцикл. |год=1995 |том=ІІ |старонкі=356—357}}</ref>. Пахавальныя комплексы ў межах культавых будынкаў мелі яскрава акрэсленую сацыяльную дыферэнцыяцыю і прызначаліся ў першую чаргу для [[Князь|князёў]], іх сем’яў і вышэйшага кліру{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=23}}. Найбольш пашыранай формай пахавальнага аб’ёму XII—XIII стагоддзяў у мураваных храмах [[Полацк]]а з’яўляліся цагляныя [[Саркафаг|саркафагі]], якія размяшчаліся пад падлогай. Вонкавая паверхня такіх саркафагаў тынкавалася і аздаблялася роспісам. Яны былі знойдзены ў прыбудовах да [[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкага Сафійскага сабора]], у храме-пахавальні [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскага манастыра]] і [[Царква на рове (Полацк)|Царкве-на-рове]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=25}}. Таксама выкарыстоўваліся паўзакрытыя [[Аркасолій|аркасольныя]] нішы, якія аздабляліся мазаікай са [[Смальта|смальты]], і саркафагі, зробленыя з чырвоных [[Шыфер|шыферных]] пліт, напрыклад, у [[Храм на Ніжнім замку (Полацк)|царкве на Ніжнім замку]], якую даследчыкі лічаць княскай пахавальняй першай паловы XII стагоддзя<ref name="rapaport_1980">{{артыкул |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Полоцкое зодчество XII в. |выданне=Советская археология |год=1980 |нумар=3 |старонкі=142—161}}</ref>. Галоўнай адметнасцю полацкіх пахавальных комплексаў гэтага перыяду з’яўляецца наяўнасць падземных крыпт, напрыклад, у [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкай царкве]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] і [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскім храме]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20-21}}. Пахаванні святароў таго часу адрозніваліся беднасцю і аскетызмам. Усе выяўленыя некранутыя саркафагі ў храме-пахавальні Ефрасіннеўскага манастыра аказаліся безынвентарнымі, без слядоў багатага адзення. У некаторых выпадках пад галаву нябожчыка заміж звычайнай падушкі падкладалі кавалкі [[Плінфа|плінфы]], што сведчыць аб падкрэсленым аскетызме<ref name="makarov_1981">{{артыкул |аўтар=Макаров Н. А. |загаловак=Каменные подушки в погребениях древнерусских городских некрополей |выданне=Советская археология |год=1981 |нумар=2 |старонкі=111—116}}</ref>. Згодна з хрысціянскім канонам, памерлыя ляжалі ў выцягнутым стане на спіне, галавой на захад (каб твар глядзеў на ўсход). Рукі павінны былі быць перакрыжаваны на грудзях або жываце (правая па-над левай), аднак археалагічныя дадзеныя фіксуюць і некананічнае палажэнне, калі рукі былі выцягнуты ўздоўж тулава, што з’яўлялася рудыментам [[Язычніцтва|язычніцтва]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=24-25}}. === Сельскія і гарадскія некропалі (XIV—XVIII стагоддзі) === У XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі (у прыватнасці, [[Беларускае Падзвінне|Беларускага Падзвіння]]) пахавальныя помнікі выразна падзяляліся на сельскія і гарадскія. Гарадскія некропалі адрозніваліся відавочнай прыналежнасцю да храмаў і адсутнасцю каменных надмагільных збудаванняў. Хавалі як на прыхрамавых тэрыторыях, так і ўнутры саміх цэркваў: пад падлогай, у скляпах мураваных храмаў, у нішах сцен. Пахаванні ўнутры храмаў прызначаліся для прадстаўнікоў сацыяльнай эліты: вышэйшага духавенства, [[Шляхта|шляхты]] і гарадскога [[Патрыцыят|патрыцыяту]]{{sfn|Чараўко|2019|с=15-16}}. Элітныя пахаванні часта вылучаліся спецыяльна аздобленымі трунамі, адзеннем з дарагіх тканін і больш разнастайным інвентаром{{sfn|Чараўко|2019|с=17}}. Сельскія могільнікі колькасна пераважалі над гарадскімі і звычайна не былі прывязаны да храмаў. Яны падзяляліся на могільнікі на пляцоўках папярэдніх курганных груп і грунтавыя могільнікі (часта на месцы старых [[Гарадзішча|гарадзішчаў]]). Важнай асаблівасцю вясковых пахаванняў з’яўлялася наяўнасць каменных надмагільных збудаванняў. У XIV—XVI стагоддзях выкарыстоўваліся разнастайныя вымасткі, абкладкі магіл па перыметры, хаатычна размешчаныя камяні і вялікія [[Валун|валуны]]. У XVII—XVIII стагоддзях пачалі дамінаваць абкладкі з камянёў невялікіх памераў і каменныя надмагільныя крыжы{{sfn|Чараўко|2019|с=14-16}}. У гэты перыяд канон пахавання быў пераважна хрысціянскім, таму абсалютная большасць магіл з’яўляецца безынвентарнай (каля 91&nbsp;% сельскіх і 88&nbsp;% гарадскіх пахаванняў). Рэдкі пахавальны інвентар уключаў дэталі вопраткі (гузікі, спражкі), прадметы асабістай набожнасці (нацельныя крыжыкі) і ўпрыгажэнні. З канца XV стагоддзя ў пахаваннях пачынаюць сустракацца [[Манета|манеты]], прычым у XVII—XVIII стагоддзях іх колькасць значна ўзрастае. Знаходкі манет разглядаюцца даследчыкамі як хрысціянскае пераасэнсаванне старажытнай народнай традыцыі («абол памерлых» як плата за месца на тым свеце){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. Таксама на сельскіх могілках шырока фіксуюцца фрагменты керамічнага посуду XVI—XVIII стагоддзяў, знойдзеныя над магіламі, што непасрэдна звязана з ажыццяўленнем памінальных абрадаў («[[Прыкладзіны]]», «траціны», [[Дзяды]], [[Радаўніца]]){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. == Структура і этапы традыцыйнага абраду (XIX—XXI стст.) == Інварыянтам традыцыйнага пахавальнага абраду ў беларусаў з’яўляецца пахаванне людзей сталага ўзросту, якія памерлі натуральнай, «сваёй» смерцю (ад старасці). Такая смерць разглядалася як натуральная з’ява, час надыходу якой, як лічылася, можна было прадказаць праз разнастайныя прыкметы. Паводле народных меркаванняў, смерць прадвяшчалі незвычайныя паводзіны жывёл і птушак: спяванне курыцы, кукаванне [[Зязюля|зязюлі]] ці крык [[Сава|савы]] каля хаты, выццё сабакі (асабліва калі ён глядзеў уніз і капаў лапамі зямлю), з’яўленне вялікай колькасці мышэй. Таксама прадвесцямі лічыліся трэск столі ці сценаў, самаадвольнае расчыненне дзвярэй ноччу, падзенне абразоў з [[Бажніца|бажніцы]], адчуванне паху [[Свечка|свечкі]] ў хаце альбо пэўныя сны (напрыклад, калі снілася цалкам чорнае адзенне){{sfn|Аўсейчык2010|с=199}}{{sfn|Аўсейчык2013|с=446}}. === Перадсмяротныя дзеянні === Рытуальныя дзеянні пачыналіся яшчэ да моманту смерці і былі скіраваныя на аблягчэнне перадсмяротнай [[Агонія|агоніі]] паміраючага. У выпадку «цяжкай» смерці чалавека клалі на падлогу, каб ён знаходзіўся бліжэй да зямлі, падсцілалі пад яго кажух, расшпільвалі ўсе гузікі і развязвалі вузлы на адзенні. Таксама ў хаце адчынялі дзверы, вокны і пячную юшку, каб душа магла свабодна пакінуць цела. Паміраючага маглі абкурваць пасвячонай [[Вярба|вярбой]] ці зёлкамі, а таксама даваць ваду з крыніцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="shein">{{кніга |аўтар=Шейн П. В. |загаловак=Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края |том=1 |частка=2 |месца=СПб. |год=1890 |старонкі=524}}</ref>. [[Праваслаўе|Праваслаўныя]] беларусы, заўважыўшы набліжэнне смерці, апраналі хвораму чыстую бялізну, пераносілі яго з ложка на лаву, клалі галавой да абразоў і давалі ў рукі запаленую свечку. Гэтая традыцыя была звязана з уяўленнямі аб цемры «таго» свету, куды перамяшчаецца памерлы, і свечка мусіла асвятляць яму шлях{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}<ref name="animele">{{артыкул |аўтар=Анимеле Н. |загаловак=Быт белорусских крестьян |выданне=Этнографический сборник |год=1854 |выпуск=ІІ |старонкі=209}}</ref>. Адразу пасля таго, як чалавек пераставаў дыхаць, хтосьці з родных тушыў свечку, праводзячы ёй накрыж у паветры. Нябожчыку абавязкова закрывалі рот і вочы, каб ён «не выглядзеў» каго-небудзь з жывых і не забраў з сабой. Для большай упэўненасці на павекі маглі класці манеты або кавалкі вугалю{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="nikiforouski">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=286}}</ref>. У памяшканні неадкладна завешвалі тканінай усе [[Люстэрка|люстэркі]] і бліскучыя паверхні, а таксама спынялі гадзіннікі. Забарона на люстэркі тлумачылася страхам перад тым, што нябожчык магло адбіцца ў іх і здавацца жывым, або што яго душа магла заблукаць у люстраным лабірынце{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}. Пра смерць суседзям паведамлялі гучным плачам, звонам у царкоўныя званы, вывешваннем ручніка за акно або выстаўленнем харугвы каля хаты. === Абмыванне і апрананне === Абмыванне памерлага мела глыбокі сімвалічны сэнс ачышчэння перад пераходам у іншы свет. Звычайна гэтую працэдуру выконвалі старыя людзі або бабкі-павітухі, прычым строга захоўвалася полавае размежаванне: мужчын абмывалі мужчыны, а жанчын&nbsp;— жанчыны{{sfn|Аўсейчык2013|с=448}}<ref name="shpileuski">{{кніга |аўтар=Шпілеўскі П. М. |загаловак=Беларусь у абрадах і казках |месца=Мінск |год=2010 |старонкі=141}}</ref>. Лічылася, што родныя не павінны ўдзельнічаць у абмыванні. Рэчы, якія выкарыстоўваліся пры гэтым, знішчаліся. Вада пасля абмывання лічылася «мёртвай» і надзвычай небяспечнай. Яе вылівалі ў локусы з агульнай характарыстыкай «дзе ніхто не ходзіць і нішто не расце» або «дзе сонца не свеціць» (на сметнік, пад плот, на кутні вугал хаты або на скрыжаванне дарог){{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. Адзенне для памерлага («на смерць») часта рыхтавалася яшчэ пры жыцці. Яно шылася адмысловым чынам: іголкай ад сябе, ніткай без вузлоў і без металічных дэталяў. Да пачатку XX стагоддзя пераважала вопратка белага колеру, пазней пашырылася выкарыстанне цёмных тонаў. Маладых нежанатых хлопцаў і дзяўчат абавязкова апраналі ў [[Вясельны строй|вясельны строй]] (з вэлюмам або кветкай), бо пахаванне нежанатых разглядалася як сімвалічнае вяселле{{sfn|Аўсейчык2010|с=201}}. Абавязковым элементам быў галаўны ўбор: жанчынам павязвалі хустку, мужчынам надзявалі шапку (або клалі яе ў труну). Разам з нябожчыкам у труну клалі яго асабістыя рэчы (люльку, капшук з тытунём, крэсіва, кіёк), якія, як лічылася, спатрэбяцца яму на тым свеце{{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. === Падрыхтоўка дамавіны і развітанне === Выраб труны (якую часцей называлі ''дамавіна'', ''дамаўё'' або ''гроб'') давяраўся мясцовым майстрам і адбываўся непасрэдна на двары памерлага. Паводле строгіх правіл, дамавіну рабілі з адной калоды або з дошак, выкарыстоўваючы выключна драўляныя цвікі. Дошкі і цвікі павінны былі быць сваімі, не пазычанымі{{sfn|Аўсейчык2013|с=450}}. Дно засцілалі габлюшкамі і трэскамі, якія засталіся пасля яе вырабу, або сенам. Пасля падрыхтоўкі дамавіну заносілі ў хату і перакладалі ў яе нябожчыка. Труну ставілі на [[Покуць|покуці]] (на чырвоным куце) на спецыяльную лаву. Увесь час да вынасу цела каля яго пастаянна знаходзіліся людзі, якія «вартавалі» памерлага, каб абараніць яго ад нячыстай сілы. У час знаходжання нябожчыка ў хаце катэгарычна забаранялася падмятаць падлогу і выкідваць смецце, бо разам з ім, згодна з павер’ямі, можна было «вымесці» жыццёвую долю іншых жыхароў або выклікаць новую смерць{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. === Вынас цела і пахавальнае шэсце === Хавалі нябожчыкаў звычайна на другі ці трэці дзень пасля смерці ў другой палове дня. Вынасіць труну з хаты павінны былі чужыя людзі (не сваякі), абавязкова нагамі ўперад. Пры вынасе труной тройчы стукалі аб парог. Гэты архаічны жэст сімвалізаваў канчатковае развітанне нябожчыка з хатай і «вытрасанне» яго душы, каб яна не засталася ў жытле{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. У некаторых мясцовасцях пад труной, якую неслі на двор, праходзілі ўсе дзеці сям'і па старшынстве. Адразу пасля вынасу цела ў хаце перакульвалі дагары нагамі табурэткі і лавы, на якіх стаяла дамавіна. Месца, дзе стаяла труна, пасыпалі яравым збожжам, каб падзяліць долю паміж жывымі і мёртвымі{{sfn|Аўсейчык2017|с=40-41}}. Да могілак памерлага везлі на [[Конь|кані]]: зімой на [[Сані|санях]], а летам на [[Воз (транспарт)|возе]]. Конь шанаваўся асабліва: яго вялі не за павады, а за адмыслова павязаны ручнік або пояс. Пахавальная працэсія мела строгі парадак: наперадзе ішоў чалавек з крыжам і званком, за ім неслі царкоўную [[Харугва (царкоўная)|харугву]] або вянкі, далей святар, затым ехала або неслася труна, непасрэдна за якой ішлі самыя блізкія сваякі, а потым — астатнія аднавяскоўцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=452-453}}. Паводле звычаю, праводзіць памерлага павінны былі ўсе жыхары вёскі; нават тыя, хто не ішоў на могілкі, мусілі выйсці за вароты і перахрысціцца. Абганяць пахавальную працэсію сурова забаранялася. Згодна з этнаграфічнымі запісамі святара і этнографа [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] з [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага павета]] (1890), пасля вынасу цела адна з жанчын абавязкова пасыпала [[жыта]]м лаву, дзе ляжаў нябожчык, і ўсю хату. Падчас пахавальнага шэсця існавала строгая забарона глядзець на працэсію праз акно: лічылася, што пасля гэтага ў чалавека будуць балець вочы або з рота пойдзе непрыемны пах. Таксама святару і іншым удзельнікам працэсіі забаранялася азірацца назад, каб не «пацягнуць» за сабой яшчэ кагосьці з сям'і. Сама труна падчас руху да могілак мусіла быць шчыльна закрытай, бо існавала павер'е, што той, хто паглядзіць на мерцвяка ў дарозе, неўзабаве памрэ{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. === Пахаванне на могілках === Капаннем магілы займаліся 3—4 мужчыны, якія не з'яўляліся роднымі памерламу (іх называлі ''капачы'' або ''далакопы''). Яны пільна вартавалі выкапаную яму да прыбыцця працэсіі, паклаўшы над ёй рыдлёўкі накрыж, каб туды не забралася «нячыстая сіла»{{sfn|Аўсейчык2013|с=453}}. Па прыбыцці на могілкі труну ставілі каля магілы для апошняга развітання. Святар (калі ён быў запрошаны) праводзіў літургію. Перад апусканнем труны ў яму з нябожчыка абавязкова здымалі ўсе путы (развязвалі тасёмачкі на руках, нагах і барадзе), каб ён мог свабодна «хадзіць» на тым свеце. Перад самым закопваннем існаваў паўсюдны звычай кідаць у магілу [[Манета|манеты]] («купляць месца»), каб нябожчык не турбаваў жывых, а грошы не перавяліся ў хаце{{sfn|Аўсейчык2010|с=203}}. Труну апускалі на вяроўках або доўгіх ручніках (якія потым не выкідвалі, а забіралі для наступных пахаванняў). Кожны з прысутных (акрамя крэўных сваякоў) павінен быў кінуць у магілу тры жмені зямлі. Спецыфічным элементам завяршэння пахавання было «апячатванне» магілы: пасля засыпанні ямы зямлёй капачы малявалі рыдлёўкай крыж на паверхні насыпу, пры гэтым катэгарычна забаранялася пляскаць лапатай па зямлі. На ўзгалоўі ўстанаўліваўся часовы драўляны крыж, які праз год замяняўся на пастаяннае надмагілле (каменны крыж, валун ці драўляны помнік){{sfn|Аўсейчык2013|с=454}}{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. На Піншчыне разам з традыцыйнымі рэчамі ([[люлька|люлькай]], [[тытунь|тытунём]]) у магілу маглі класці яйка і кавалак чыстага белага палатна. Цікавым мясцовым звычаем было кіданне ў магілу разам з зямлёй замка — гэта рабілася з магічнай мэтай, каб жывыя сваякі менш сумавалі па памерлым{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Неад'емнай часткай развітання былі галашэнні (прычытанні). Як адзначала [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]], якая даследавала [[Гомельскі павет]] (1888), жанчыны галасілі вельмі кранальна, нібы спяваючы на адну сумную музычную фразу: «''А мая мамка, а мая родная, на каго ты мяне пакінула...''»{{sfn|Радчанка|1888|с=XVII}}. Падобныя галашэнні фіксаваў і Дз. Булгакоўскі на Палессі: «''Ой, галубчыку ты мой, ужо ты пакідаеш нас...''»{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. == Пахаванне «нячыстых» нябожчыкаў == Асобную катэгорыю ў традыцыйнай свядомасці беларусаў складалі людзі, якія памерлі не сваёй смерцю (самагубцы), а таксама тыя, хто пры жыцці лічыўся чараўнікамі. Усе яны адносіліся да катэгорыі «нячыстых» нябожчыкаў, што абумовіла істотныя адхіленні ў іх пахавальным абрадзе. Такіх памерлых хавалі нямытымі, у тым самым адзенні, у якім яны сустрэлі смерць, а часам нават без дамавіны. Іх пазбаўлялі царкоўнага адпявання і рэгулярнага памінання{{sfn|Аўсейчык2013|с=456}}<ref name="pahavanni_27">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=27}}</ref>. Катэгарычна забаранялася хаваць самагубцаў і чараўнікоў на агульных могілках. Каб гарантаваць бяспеку жывым і «добрым» продкам, магілы для іх выбіралі ў локусах, якія асацыяваліся з хаосам і памежнымі тэрыторыямі: у багністых месцах, на скрыжаваннях дарог або ў канавах па-за агароджай могілак<ref name="lobach_450">{{артыкул |аўтар=Лобач У. |загаловак=Самагубца |выданне=Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік |месца=Мінск |год=2011 |старонкі=450}}</ref>. У Віцебскай губерні на магіле самагубцы, якая знаходзілася на ростанях або на ўзвышшы, саджалі асінавае дрэва; калі яно вырастала, на яго галінах вешалі забітых крумкачоў, соў, жаб і змей<ref name="pahavanni_104">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=104—105}}</ref>. Нават у 1920-я гады ў Полацку захоўвалася практыка хаваць самагубцаў па-за могілкамі — на тэрыторыі старажытнага гарадзішча, разам з хатняй жывёлай<ref name="duk_111">{{кніга |аўтар=Дук Д. У. |загаловак=Полацк і палачане (IX–XVIII стст.) |месца=Наваполацк |год=2010 |старонкі=111}}</ref>. Парушэнне гэтай забароны і пахаванне «нячыстага» на асвечанай зямлі лічылася надзвычай небяспечным і магло, паводле павер’яў, выклікаць працяглую засуху і неўраджай<ref name="agff_vop3">{{артыкул |загаловак=Архіў гісторыка-філалагічнага факультэта Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта (АГФФ) |том=Фонд 1 |выпуск=Вопіс 3, Справа 4, Сшытак 1 |старонкі=Аркуш 20}}</ref>. Чараўнікі паміралі асабліва цяжка, бо лічылася, што іх душа належыць нячыстай сіле, а выхаду з цела замінаюць анёлы, якія стаяць каля акон і дзвярэй. Для аблягчэння іх перадсмяротнай агоніі ў даху або столі хаты рабілі адтуліны, а на шыю паміраючаму маглі надзяваць конскі хамут. З мэтай прадухілення «вяртання» чараўніка з таго свету пахавальная працэсія выконвала шэраг ахоўных дзеянняў: труну выносілі галавой наперад, а на скрыжаванні дарог яе пераварочвалі вакол сваёй восі, каб канчаткова «заблытаць» памерлага{{sfn|Аўсейчык2013|с=457}}. У найбольш радыкальных выпадках магілу маглі раскапаць, адсекчы нябожчыку галаву і пакласці яе паміж ног, а само цела прабіць асінавым калом<ref name="nikiforouski_294">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=294}}</ref>. == Памінальная абраднасць == Памінальная абраднасць беларусаў з’яўляецца неад’емным працягам пахавальнага комплексу і традыцыйна падзяляецца на тры асноўныя часткі: жалобны стол у дзень пахавання, прыватныя (індывідуальныя) памінкі на працягу года і агульныя каляндарныя памінанні продкаў. === Жалобны стол у дзень пахавання === Жалобная трапеза арганізоўвалася ў хаце памерлага. Час яе правядзення вар’іраваўся ў залежнасці ад рэгіёна: у паўночна-ўсходняй частцы Беларусі яна магла адбывацца яшчэ да пахавання, непасрэдна перад вынасам цела, у той час як у цэнтральных і заходніх раёнах — выключна пасля вяртання з могілак{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. Паводле палескіх звычаяў, кожны, хто вяртаўся з могілак, мусіў абавязкова памыць рукі, а калі вады не было — хаця б пацерці іх чыстай зямлёй{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Запрошаны святар распачынаў трапезу малітвамі. На самае ганаровае месца (на покуці) традыцыйна саджалі тых людзей, якія дапамагалі капаць магілу і абмываць нябожчыка{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. Адно месца, звычайна на куце, пакідалі свабодным для самога памерлага — туды ставілі асобную талерку з ежай, хлебам, соллю і налівалі чарку гарэлкі<ref name="tkb_1">{{кніга |загаловак=Традыцыйная мастацкая культура беларусаў |том=1: Магілёўскае Падняпроўе |месца=Мінск |год=2001 |старонкі=312}}</ref>. У Пінскім павеце за памінальным сталом, каштуючы сытны хлеб або мёд, прысутныя прамаўлялі: «''Вечная яму памяць, хай Бог яму неба дасць, а нам здароўе...''»{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Абавязковымі рытуальнымі стравамі былі гарачая поліўка ([[юшка]]), [[клёцкі]], [[бліны]] і [[куцця]]. Менавіта з куцці было прынята пачынаць (а ў некаторых мясцовасцях — завяршаць) жалобную вячэру. Пасля заканчэння трапезы стол на ноч не прыбіралі, бо лічылася, што ў хату прыйдуць есці душы памерлага і іншых продкаў{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. === Прыватныя (індывідуальныя) памінкі === Індывідуальныя памінкі адзначаліся на 3-ці, 9-ты, 40-вы (у католікаў на 30-ты) дні і ў гадавіну смерці. Ужо на наступны дзень пасля пахавання на Беларусі існаваў архаічны звычай «будзіць памерлага», калі сваякі ішлі на могілкі, несучы з сабой снеданне і гарэлку{{sfn|Аўсейчык2010|с=205}}. Дзявяты дзень звязваўся з уяўленнямі пра тое, што да гэтага часу душа нябожчыка блукае па панадворку і хаце, а пасля пачынае рыхтавацца да далёкай дарогі. Самымі важнымі лічыліся памінкі на саракавы дзень, якія асэнсоўваліся як канчатковыя провады душы ў «той» свет (у [[вырай]]). У гэты дзень родныя абавязкова ішлі ў царкву заказваць памінальную службу{{sfn|Аўсейчык2013|с=458}}. На працягу ўсіх сарака дзён для душы на акне пакідалі шклянку з вадой, хлеб ці печыва{{sfn|Аўсейчык2013|с=458}}. Згодна са звесткамі Дз. Булгакоўскага, на Піншчыне ў першую ноч пасля пахавання на стол абавязкова ставілі талерку з вадой і булку хлеба, верачы, што душа памерлага прыйдзе ў госці есці і піць. Таксама на Палессі існаваў звычай класці на магілу «калодку» (кавалак дрэва), каб душа нябожчыка магла садзіцца на яе і адпачываць падчас свайго шляху ў царкву{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=187}}. Увесь першы год пасля смерці сям’я трымала строгую жалобу: забаранялася спраўляць вяселлі, удзельнічаць у святочных забавах, спяваць і танцаваць. Прыватны цыкл завяршаўся памінкамі ў гадавіну смерці, калі арганізоўваўся хатні стол або наведваліся могілкі. === Каляндарныя памінкі === Агульныя памінкі ўсіх продкаў былі ўбудаваныя ў каляндарны цыкл, цэнтральнае месца ў якім займалі восеньскія [[Дзяды (свята)|Дзяды]] (Змітраўскія, Асяніны). Яны ладзіліся дома. Напярэдадні свята сям’я старанна прыбірала хату і мылася ў лазні, абавязкова пакідаючы там ваду і венік для душ продкаў{{sfn|Аўсейчык2010|с=206}}. Памінальная вячэра пачыналася з рытуальнага закліку: «Дзяды, дзяды, ідзіце да нас на дзяды, і самі, і дзіця, і малых дзетак вядзіце»{{sfn|Аўсейчык2010|с=206}}. Этнограф Зінаіда Радчанка адзначала, што ў Гомельскім павеце 26 кастрычніка спраўлялі «Дзяды» (якія часам называлі па-літоўску «хаўтуры»), а на наступны дзень, 27 кастрычніка, адзначалі асобнае свята — «[[Бабы (свята)|Бабы]]». У гэтыя дні гатавалі бліны, кісель, узвар і садзіліся абедаць са словамі: «''Дзяды, бабы, памінаем вас, ляціце да нас''»{{sfn|Радчанка|1888|с=XVII}}. На стале абавязкова павінны былі быць гарачыя стравы (капуста або буракі), каб ішла пара, бо лічылася, што душы продкаў жывяцца выключна ёй{{sfn|Аўсейчык2010|с=207}}. У вясновы перыяд памінанне адбывалася на [[Вялікдзень]] і [[Радаўніца|Радаўніцу]]. У гэтыя дні наведвалі могілкі і ладзілі там памінальную трапезу, прыносячы з сабой фарбаваныя яйкі (калі з моманту смерці сваяка не прайшло года, яйкі пакідалі белымі). Яшчэ адным спецыфічным памінальным абрадам Беларускага Падзвіння з’яўляліся Прыкладзіны, якія адзначаліся ў кастрычніку ці лістападзе, непасрэдна перад восеньскімі Дзядамі. Падчас гэтага абраду сваякі прыходзілі на могілкі і старанна абкладалі магілу свежым дзёрнам («прыкладалі»). Гэтая традыцыя мела на мэце не толькі ўпарадкаванне насыпу, але і магічнае саграванне нябожчыка перад зімой. Як тлумачылі самі вяскоўцы, рабілі гэта, каб «нябожчыку цяплей. Кажух надзяваюць»{{sfn|Аўсейчык2010|с=207}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Традыцыйная пахавальная абраднасць беларусаў Падзвіння: рэгіянальныя асаблівасці і лакальныя варыянты |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Исторические науки |год=2017 |нумар=9 |старонкі=38—46 |ref=Аўсейчык2017}} * {{кніга |аўтар=Чараўко В. У. |загаловак=Пахавальныя помнікі Беларускага Падзвіння XIV–XVIII стагоддзяў: аўтарэф. дыс. ... канд. гіст. навук : 07.00.06 |месца=Мінск |выдавецтва=Інстытут гісторыі НАН Беларусі |год=2019 |старонак=32 |ref=Чараўко}} * {{артыкул |аўтар=Вайцяховіч А. В. |загаловак=Пахавальны абрад некропалей полацкіх культавых будынкаў ХІІ – ХІІІ стагоддзяў |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. История |год=2008 |нумар=7 |старонкі=20—27 |ref=Вайцяховіч}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальная абраднасць беларусаў |выданне=Нарысы гісторыі культуры Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2013 |старонкі=445—458 |ref=Аўсейчык2013}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальна-памінальная абраднасць вясковага беларускага насельніцтва Падзвіння ў канцы ХХ – пачатку ХХІ стагоддзя |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Культурология |год=2010 |нумар=7 |старонкі=199—209 |ref=Аўсейчык2010}} * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія абрады]] [[Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] 83x36kunequbcv4bj61h1g159p9ar99 5143361 5143277 2026-05-19T08:27:00Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5143361 wikitext text/x-wiki '''Пахава́льная абра́днасць белару́саў''' — адна з найбольш архаічных і складана арганізаваных частак традыцыйнай духоўнай і матэрыяльнай культуры [[Беларусы|беларускага этнасу]]. Пахавальныя і памінальныя абрады вылучаюцца высокай ступенню кансерватыўнасці і ўстойлівасці, дзякуючы чаму яны выступаюць каштоўнай крыніцай для вывучэння і рэканструкцыі этнічных працэсаў, захоўваючы спецыфічныя рысы традыцыйнай карціны свету ў прасторы і часе. Эвалюцыя пахавальнай практыкі на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] прасочваецца пачынаючы ад сярэднявечных археалагічных помнікаў і заканчваючы сучаснымі этнаграфічнымі фіксацыямі. == Гісторыя і эвалюцыя пахавальных помнікаў == === Пахаванні ў культавых збудаваннях (XII—XIII стагоддзі) === З усталяваннем [[Хрысціянства|хрысціянства]] як дзяржаўнай рэлігіі ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] пачалося будаўніцтва драўляных, а затым і мураваных храмаў. Пашырэнне новай рэлігіі абумовіла ўзнікненне новага тыпу пахавальнага комплексу, звязанага з культавым будынкам і прылеглай да яго тэрыторыяй&nbsp;— царкоўным дваром. Гэты працэс супадаў з асноўнай тэндэнцыяй фарміравання хрысціянскіх гарадскіх некропаляў ва ўсходнеславянскіх землях{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20}}. Усходнеславянская царква кіравалася паводле [[Намаканон]]а (ў перакладзе [[Кормчая кніга]]), які ўтрымліваў царкоўныя каноны. Згодна з артыкулам 173 Намаканона, у храмах забаранялася хаваць памерлых, акрамя святароў, стваральнікаў храмаў і асоб, якія мелі асаблівыя заслугі перад царквою<ref name="nomokanon">{{кніга |загаловак=Номоканон |частка=Христианство: энцикл. слов.: в 3-х т. / редкол.: С.С. Аверинцев (гл. ред.) [и др.] |месца=М. |выдавецтва=Большая Рос. энцикл. |год=1995 |том=ІІ |старонкі=356—357}}</ref>. Пахавальныя комплексы ў межах культавых будынкаў мелі яскрава акрэсленую сацыяльную дыферэнцыяцыю і прызначаліся ў першую чаргу для [[Князь|князёў]], іх сем’яў і вышэйшага кліру{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=23}}. Найбольш пашыранай формай пахавальнага аб’ёму XII—XIII стагоддзяў у мураваных храмах [[Полацк]]а з’яўляліся цагляныя [[Саркафаг|саркафагі]], якія размяшчаліся пад падлогай. Вонкавая паверхня такіх саркафагаў тынкавалася і аздаблялася роспісам. Яны былі знойдзены ў прыбудовах да [[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкага Сафійскага сабора]], у храме-пахавальні [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскага манастыра]] і [[Царква на рове (Полацк)|Царкве-на-рове]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=25}}. Таксама выкарыстоўваліся паўзакрытыя [[Аркасолій|аркасольныя]] нішы, якія аздабляліся мазаікай са [[Смальта|смальты]], і саркафагі, зробленыя з чырвоных [[Шыфер|шыферных]] пліт, напрыклад, у [[Храм на Ніжнім замку (Полацк)|царкве на Ніжнім замку]], якую даследчыкі лічаць княскай пахавальняй першай паловы XII стагоддзя<ref name="rapaport_1980">{{артыкул |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Полоцкое зодчество XII в. |выданне=Советская археология |год=1980 |нумар=3 |старонкі=142—161}}</ref>. Галоўнай адметнасцю полацкіх пахавальных комплексаў гэтага перыяду з’яўляецца наяўнасць падземных крыпт, напрыклад, у [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкай царкве]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] і [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскім храме]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20-21}}. Пахаванні святароў таго часу адрозніваліся беднасцю і аскетызмам. Усе выяўленыя некранутыя саркафагі ў храме-пахавальні Ефрасіннеўскага манастыра аказаліся безынвентарнымі, без слядоў багатага адзення. У некаторых выпадках пад галаву нябожчыка заміж звычайнай падушкі падкладалі кавалкі [[Плінфа|плінфы]], што сведчыць аб падкрэсленым аскетызме<ref name="makarov_1981">{{артыкул |аўтар=Макаров Н. А. |загаловак=Каменные подушки в погребениях древнерусских городских некрополей |выданне=Советская археология |год=1981 |нумар=2 |старонкі=111—116}}</ref>. Згодна з хрысціянскім канонам, памерлыя ляжалі ў выцягнутым стане на спіне, галавой на захад (каб твар глядзеў на ўсход). Рукі павінны былі быць перакрыжаваны на грудзях або жываце (правая па-над левай), аднак археалагічныя дадзеныя фіксуюць і некананічнае палажэнне, калі рукі былі выцягнуты ўздоўж тулава, што з’яўлялася рудыментам [[Язычніцтва|язычніцтва]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=24-25}}. === Сельскія і гарадскія некропалі (XIV—XVIII стагоддзі) === У XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі (у прыватнасці, [[Беларускае Падзвінне|Беларускага Падзвіння]]) пахавальныя помнікі выразна падзяляліся на сельскія і гарадскія. Гарадскія некропалі адрозніваліся відавочнай прыналежнасцю да храмаў і адсутнасцю каменных надмагільных збудаванняў. Хавалі як на прыхрамавых тэрыторыях, так і ўнутры саміх цэркваў: пад падлогай, у скляпах мураваных храмаў, у нішах сцен. Пахаванні ўнутры храмаў прызначаліся для прадстаўнікоў сацыяльнай эліты: вышэйшага духавенства, [[Шляхта|шляхты]] і гарадскога [[Патрыцыят|патрыцыяту]]{{sfn|Чараўко|2019|с=15-16}}. Элітныя пахаванні часта вылучаліся спецыяльна аздобленымі трунамі, адзеннем з дарагіх тканін і больш разнастайным інвентаром{{sfn|Чараўко|2019|с=17}}. Сельскія могільнікі колькасна пераважалі над гарадскімі і звычайна не былі прывязаны да храмаў. Яны падзяляліся на могільнікі на пляцоўках папярэдніх курганных груп і грунтавыя могільнікі (часта на месцы старых [[Гарадзішча|гарадзішчаў]]). Важнай асаблівасцю вясковых пахаванняў з’яўлялася наяўнасць каменных надмагільных збудаванняў. У XIV—XVI стагоддзях выкарыстоўваліся разнастайныя вымасткі, абкладкі магіл па перыметры, хаатычна размешчаныя камяні і вялікія [[Валун|валуны]]. У XVII—XVIII стагоддзях пачалі дамінаваць абкладкі з камянёў невялікіх памераў і каменныя надмагільныя крыжы{{sfn|Чараўко|2019|с=14-16}}. У гэты перыяд канон пахавання быў пераважна хрысціянскім, таму абсалютная большасць магіл з’яўляецца безынвентарнай (каля 91&nbsp;% сельскіх і 88&nbsp;% гарадскіх пахаванняў). Рэдкі пахавальны інвентар уключаў дэталі вопраткі (гузікі, спражкі), прадметы асабістай набожнасці (нацельныя крыжыкі) і ўпрыгажэнні. З канца XV стагоддзя ў пахаваннях пачынаюць сустракацца [[Манета|манеты]], прычым у XVII—XVIII стагоддзях іх колькасць значна ўзрастае. Знаходкі манет разглядаюцца даследчыкамі як хрысціянскае пераасэнсаванне старажытнай народнай традыцыі («абол памерлых» як плата за месца на тым свеце){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. Таксама на сельскіх могілках шырока фіксуюцца фрагменты керамічнага посуду XVI—XVIII стагоддзяў, знойдзеныя над магіламі, што непасрэдна звязана з ажыццяўленнем памінальных абрадаў («[[Прыкладзіны]]», «траціны», [[Дзяды]], [[Радаўніца]]){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. == Структура і этапы традыцыйнага абраду (XIX—XXI стст.) == Інварыянтам традыцыйнага пахавальнага абраду ў беларусаў з’яўляецца пахаванне людзей сталага ўзросту, якія памерлі натуральнай, «сваёй» смерцю (ад старасці). Такая смерць разглядалася як натуральная з’ява, час надыходу якой, як лічылася, можна было прадказаць праз разнастайныя прыкметы. Паводле народных меркаванняў, смерць прадвяшчалі незвычайныя паводзіны жывёл і птушак: спяванне курыцы, кукаванне [[Зязюля|зязюлі]] ці крык [[Сава|савы]] каля хаты, выццё сабакі (асабліва калі ён глядзеў уніз і капаў лапамі зямлю), з’яўленне вялікай колькасці мышэй. Таксама прадвесцямі лічыліся трэск столі ці сценаў, самаадвольнае расчыненне дзвярэй ноччу, падзенне абразоў з [[Бажніца|бажніцы]], адчуванне паху [[Свечка|свечкі]] ў хаце альбо пэўныя сны (напрыклад, калі снілася цалкам чорнае адзенне){{sfn|Аўсейчык2010|с=199}}{{sfn|Аўсейчык2013|с=446}}. === Перадсмяротныя дзеянні === Рытуальныя дзеянні пачыналіся яшчэ да моманту смерці і былі скіраваныя на аблягчэнне перадсмяротнай [[Агонія|агоніі]] паміраючага. У выпадку «цяжкай» смерці чалавека клалі на падлогу, каб ён знаходзіўся бліжэй да зямлі, падсцілалі пад яго кажух, расшпільвалі ўсе гузікі і развязвалі вузлы на адзенні. Таксама ў хаце адчынялі дзверы, вокны і пячную юшку, каб душа магла свабодна пакінуць цела. Паміраючага маглі абкурваць пасвячонай [[Вярба|вярбой]] ці зёлкамі, а таксама даваць ваду з крыніцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="shein">{{кніга |аўтар=Шейн П. В. |загаловак=Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края |том=1 |частка=2 |месца=СПб. |год=1890 |старонкі=524}}</ref>. [[Праваслаўе|Праваслаўныя]] беларусы, заўважыўшы набліжэнне смерці, апраналі хвораму чыстую бялізну, пераносілі яго з ложка на лаву, клалі галавой да абразоў і давалі ў рукі запаленую свечку. Гэтая традыцыя была звязана з уяўленнямі аб цемры «таго» свету, куды перамяшчаецца памерлы, і свечка мусіла асвятляць яму шлях{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}<ref name="animele">{{артыкул |аўтар=Анимеле Н. |загаловак=Быт белорусских крестьян |выданне=Этнографический сборник |год=1854 |выпуск=ІІ |старонкі=209}}</ref>. Адразу пасля таго, як чалавек пераставаў дыхаць, хтосьці з родных тушыў свечку, праводзячы ёй накрыж у паветры. Нябожчыку абавязкова закрывалі рот і вочы, каб ён «не выглядзеў» каго-небудзь з жывых і не забраў з сабой. Для большай упэўненасці на павекі маглі класці манеты або кавалкі вугалю{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="nikiforouski">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=286}}</ref>. У памяшканні неадкладна завешвалі тканінай усе [[Люстэрка|люстэркі]] і бліскучыя паверхні, а таксама спынялі гадзіннікі. Забарона на люстэркі тлумачылася страхам перад тым, што нябожчык магло адбіцца ў іх і здавацца жывым, або што яго душа магла заблукаць у люстраным лабірынце{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}. Пра смерць суседзям паведамлялі гучным плачам, звонам у царкоўныя званы, вывешваннем ручніка за акно або выстаўленнем харугвы каля хаты. === Абмыванне і апрананне === Абмыванне памерлага мела глыбокі сімвалічны сэнс ачышчэння перад пераходам у іншы свет. Звычайна гэтую працэдуру выконвалі старыя людзі або бабкі-павітухі, прычым строга захоўвалася полавае размежаванне: мужчын абмывалі мужчыны, а жанчын&nbsp;— жанчыны{{sfn|Аўсейчык2013|с=448}}<ref name="shpileuski">{{кніга |аўтар=Шпілеўскі П. М. |загаловак=Беларусь у абрадах і казках |месца=Мінск |год=2010 |старонкі=141}}</ref>. Лічылася, што родныя не павінны ўдзельнічаць у абмыванні. Рэчы, якія выкарыстоўваліся пры гэтым, знішчаліся. Вада пасля абмывання лічылася «мёртвай» і надзвычай небяспечнай. Яе вылівалі ў локусы з агульнай характарыстыкай «дзе ніхто не ходзіць і нішто не расце» або «дзе сонца не свеціць» (на сметнік, пад плот, на кутні вугал хаты або на скрыжаванне дарог){{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. Адзенне для памерлага («на смерць») часта рыхтавалася яшчэ пры жыцці. Яно шылася адмысловым чынам: іголкай ад сябе, ніткай без вузлоў і без металічных дэталяў. Да пачатку XX стагоддзя пераважала вопратка белага колеру, пазней пашырылася выкарыстанне цёмных тонаў. Маладых нежанатых хлопцаў і дзяўчат абавязкова апраналі ў [[Вясельны строй|вясельны строй]] (з вэлюмам або кветкай), бо пахаванне нежанатых разглядалася як сімвалічнае вяселле{{sfn|Аўсейчык2010|с=201}}. Абавязковым элементам быў галаўны ўбор: жанчынам павязвалі хустку, мужчынам надзявалі шапку (або клалі яе ў труну). Разам з нябожчыкам у труну клалі яго асабістыя рэчы (люльку, капшук з тытунём, крэсіва, кіёк), якія, як лічылася, спатрэбяцца яму на тым свеце{{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. === Падрыхтоўка дамавіны і развітанне === Выраб труны (якую часцей называлі ''дамавіна'', ''дамаўё'' або ''гроб'') давяраўся мясцовым майстрам і адбываўся непасрэдна на двары памерлага. Паводле строгіх правіл, дамавіну рабілі з адной калоды або з дошак, выкарыстоўваючы выключна драўляныя цвікі. Дошкі і цвікі павінны былі быць сваімі, не пазычанымі{{sfn|Аўсейчык2013|с=450}}. Дно засцілалі габлюшкамі і трэскамі, якія засталіся пасля яе вырабу, або сенам. Пасля падрыхтоўкі дамавіну заносілі ў хату і перакладалі ў яе нябожчыка. Труну ставілі на [[Покуць|покуці]] (на чырвоным куце) на спецыяльную лаву. Увесь час да вынасу цела каля яго пастаянна знаходзіліся людзі, якія «вартавалі» памерлага, каб абараніць яго ад нячыстай сілы. У час знаходжання нябожчыка ў хаце катэгарычна забаранялася падмятаць падлогу і выкідваць смецце, бо разам з ім, згодна з павер’ямі, можна было «вымесці» жыццёвую долю іншых жыхароў або выклікаць новую смерць{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. === Вынас цела і пахавальнае шэсце === Хавалі нябожчыкаў звычайна на другі ці трэці дзень пасля смерці ў другой палове дня. Вынасіць труну з хаты павінны былі чужыя людзі (не сваякі), абавязкова нагамі ўперад. Пры вынасе труной тройчы стукалі аб парог. Гэты архаічны жэст сімвалізаваў канчатковае развітанне нябожчыка з хатай і «вытрасанне» яго душы, каб яна не засталася ў жытле{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. У некаторых мясцовасцях пад труной, якую неслі на двор, праходзілі ўсе дзеці сям'і па старшынстве. Адразу пасля вынасу цела ў хаце перакульвалі дагары нагамі табурэткі і лавы, на якіх стаяла дамавіна. Месца, дзе стаяла труна, пасыпалі яравым збожжам, каб падзяліць долю паміж жывымі і мёртвымі{{sfn|Аўсейчык2017|с=40-41}}. Да могілак памерлага везлі на [[Конь|кані]]: зімой на [[Сані|санях]], а летам на [[Воз (транспарт)|возе]]. Конь шанаваўся асабліва: яго вялі не за павады, а за адмыслова павязаны ручнік або пояс. Пахавальная працэсія мела строгі парадак: наперадзе ішоў чалавек з крыжам і званком, за ім неслі царкоўную [[Харугва (царкоўная)|харугву]] або вянкі, далей святар, затым ехала або неслася труна, непасрэдна за якой ішлі самыя блізкія сваякі, а потым — астатнія аднавяскоўцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=452-453}}. Паводле звычаю, праводзіць памерлага павінны былі ўсе жыхары вёскі; нават тыя, хто не ішоў на могілкі, мусілі выйсці за вароты і перахрысціцца. Абганяць пахавальную працэсію сурова забаранялася. Згодна з этнаграфічнымі запісамі святара і этнографа [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] з [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага павета]] (1890), пасля вынасу цела адна з жанчын абавязкова пасыпала [[жыта]]м лаву, дзе ляжаў нябожчык, і ўсю хату. Падчас пахавальнага шэсця існавала строгая забарона глядзець на працэсію праз акно: лічылася, што пасля гэтага ў чалавека будуць балець вочы або з рота пойдзе непрыемны пах. Таксама святару і іншым удзельнікам працэсіі забаранялася азірацца назад, каб не «пацягнуць» за сабой яшчэ кагосьці з сям'і. Сама труна падчас руху да могілак мусіла быць шчыльна закрытай, бо існавала павер'е, што той, хто паглядзіць на мерцвяка ў дарозе, неўзабаве памрэ{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. === Пахаванне на могілках === Капаннем магілы займаліся 3—4 мужчыны, якія не з'яўляліся роднымі памерламу (іх называлі ''капачы'' або ''далакопы''). Яны пільна вартавалі выкапаную яму да прыбыцця працэсіі, паклаўшы над ёй рыдлёўкі накрыж, каб туды не забралася «нячыстая сіла»{{sfn|Аўсейчык2013|с=453}}. Па прыбыцці на могілкі труну ставілі каля магілы для апошняга развітання. Святар (калі ён быў запрошаны) праводзіў літургію. Перад апусканнем труны ў яму з нябожчыка абавязкова здымалі ўсе путы (развязвалі тасёмачкі на руках, нагах і барадзе), каб ён мог свабодна «хадзіць» на тым свеце. Перад самым закопваннем існаваў паўсюдны звычай кідаць у магілу [[Манета|манеты]] («купляць месца»), каб нябожчык не турбаваў жывых, а грошы не перавяліся ў хаце{{sfn|Аўсейчык2010|с=203}}. Труну апускалі на вяроўках або доўгіх ручніках (якія потым не выкідвалі, а забіралі для наступных пахаванняў). Кожны з прысутных (акрамя крэўных сваякоў) павінен быў кінуць у магілу тры жмені зямлі. Спецыфічным элементам завяршэння пахавання было «апячатванне» магілы: пасля засыпанні ямы зямлёй капачы малявалі рыдлёўкай крыж на паверхні насыпу, пры гэтым катэгарычна забаранялася пляскаць лапатай па зямлі. На ўзгалоўі ўстанаўліваўся часовы драўляны крыж, які праз год замяняўся на пастаяннае надмагілле (каменны крыж, валун ці драўляны помнік){{sfn|Аўсейчык2013|с=454}}{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. На Піншчыне разам з традыцыйнымі рэчамі ([[люлька|люлькай]], [[тытунь|тытунём]]) у магілу маглі класці яйка і кавалак чыстага белага палатна. Цікавым мясцовым звычаем было кіданне ў магілу разам з зямлёй замка — гэта рабілася з магічнай мэтай, каб жывыя сваякі менш сумавалі па памерлым{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Неад'емнай часткай развітання былі галашэнні (прычытанні). Як адзначала [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]], якая даследавала [[Гомельскі павет]] (1888), жанчыны галасілі вельмі кранальна, нібы спяваючы на адну сумную музычную фразу: «''А мая мамка, а мая родная, на каго ты мяне пакінула...''»{{sfn|Радчанка|1888|с=XVII}}. Падобныя галашэнні фіксаваў і Дз. Булгакоўскі на Палессі: «''Ой, галубчыку ты мой, ужо ты пакідаеш нас...''»{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. == Пахаванне «нячыстых» нябожчыкаў == Асобную катэгорыю ў традыцыйнай свядомасці беларусаў складалі людзі, якія памерлі не сваёй смерцю (самагубцы), а таксама тыя, хто пры жыцці лічыўся чараўнікамі. Усе яны адносіліся да катэгорыі «нячыстых» нябожчыкаў, што абумовіла істотныя адхіленні ў іх пахавальным абрадзе. Такіх памерлых хавалі нямытымі, у тым самым адзенні, у якім яны сустрэлі смерць, а часам нават без дамавіны. Іх пазбаўлялі царкоўнага адпявання і рэгулярнага памінання{{sfn|Аўсейчык2013|с=456}}<ref name="pahavanni_27">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=27}}</ref>. Катэгарычна забаранялася хаваць самагубцаў і чараўнікоў на агульных могілках. Каб гарантаваць бяспеку жывым і «добрым» продкам, магілы для іх выбіралі ў локусах, якія асацыяваліся з хаосам і памежнымі тэрыторыямі: у багністых месцах, на скрыжаваннях дарог або ў канавах па-за агароджай могілак<ref name="lobach_450">{{артыкул |аўтар=Лобач У. |загаловак=Самагубца |выданне=Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік |месца=Мінск |год=2011 |старонкі=450}}</ref>. У Віцебскай губерні на магіле самагубцы, якая знаходзілася на ростанях або на ўзвышшы, саджалі асінавае дрэва; калі яно вырастала, на яго галінах вешалі забітых крумкачоў, соў, жаб і змей<ref name="pahavanni_104">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=104—105}}</ref>. Нават у 1920-я гады ў Полацку захоўвалася практыка хаваць самагубцаў па-за могілкамі — на тэрыторыі старажытнага гарадзішча, разам з хатняй жывёлай<ref name="duk_111">{{кніга |аўтар=Дук Д. У. |загаловак=Полацк і палачане (IX–XVIII стст.) |месца=Наваполацк |год=2010 |старонкі=111}}</ref>. Парушэнне гэтай забароны і пахаванне «нячыстага» на асвечанай зямлі лічылася надзвычай небяспечным і магло, паводле павер’яў, выклікаць працяглую засуху і неўраджай<ref name="agff_vop3">{{артыкул |загаловак=Архіў гісторыка-філалагічнага факультэта Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта (АГФФ) |том=Фонд 1 |выпуск=Вопіс 3, Справа 4, Сшытак 1 |старонкі=Аркуш 20}}</ref>. Чараўнікі паміралі асабліва цяжка, бо лічылася, што іх душа належыць нячыстай сіле, а выхаду з цела замінаюць анёлы, якія стаяць каля акон і дзвярэй. Для аблягчэння іх перадсмяротнай агоніі ў даху або столі хаты рабілі адтуліны, а на шыю паміраючаму маглі надзяваць конскі хамут. З мэтай прадухілення «вяртання» чараўніка з таго свету пахавальная працэсія выконвала шэраг ахоўных дзеянняў: труну выносілі галавой наперад, а на скрыжаванні дарог яе пераварочвалі вакол сваёй восі, каб канчаткова «заблытаць» памерлага{{sfn|Аўсейчык2013|с=457}}. У найбольш радыкальных выпадках магілу маглі раскапаць, адсекчы нябожчыку галаву і пакласці яе паміж ног, а само цела прабіць асінавым калом<ref name="nikiforouski_294">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=294}}</ref>. == Памінальная абраднасць == Памінальная абраднасць беларусаў з’яўляецца неад’емным працягам пахавальнага комплексу і традыцыйна падзяляецца на тры асноўныя часткі: жалобны стол у дзень пахавання, прыватныя (індывідуальныя) памінкі на працягу года і агульныя каляндарныя памінанні продкаў. === Жалобны стол у дзень пахавання === Жалобная трапеза арганізоўвалася ў хаце памерлага. Час яе правядзення вар’іраваўся ў залежнасці ад рэгіёна: у паўночна-ўсходняй частцы Беларусі яна магла адбывацца яшчэ да пахавання, непасрэдна перад вынасам цела, у той час як у цэнтральных і заходніх раёнах — выключна пасля вяртання з могілак{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. Паводле палескіх звычаяў, кожны, хто вяртаўся з могілак, мусіў абавязкова памыць рукі, а калі вады не было — хаця б пацерці іх чыстай зямлёй{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Запрошаны святар распачынаў трапезу малітвамі. На самае ганаровае месца (на покуці) традыцыйна саджалі тых людзей, якія дапамагалі капаць магілу і абмываць нябожчыка{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. Адно месца, звычайна на куце, пакідалі свабодным для самога памерлага — туды ставілі асобную талерку з ежай, хлебам, соллю і налівалі чарку гарэлкі<ref name="tkb_1">{{кніга |загаловак=Традыцыйная мастацкая культура беларусаў |том=1: Магілёўскае Падняпроўе |месца=Мінск |год=2001 |старонкі=312}}</ref>. У Пінскім павеце за памінальным сталом, каштуючы сытны хлеб або мёд, прысутныя прамаўлялі: «''Вечная яму памяць, хай Бог яму неба дасць, а нам здароўе...''»{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Абавязковымі рытуальнымі стравамі былі гарачая поліўка ([[юшка]]), [[клёцкі]], [[бліны]] і [[куцця]]. Менавіта з куцці было прынята пачынаць (а ў некаторых мясцовасцях — завяршаць) жалобную вячэру. Пасля заканчэння трапезы стол на ноч не прыбіралі, бо лічылася, што ў хату прыйдуць есці душы памерлага і іншых продкаў{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. === Прыватныя (індывідуальныя) памінкі === Індывідуальныя памінкі адзначаліся на 3-ці, 9-ты, 40-вы (у католікаў на 30-ты) дні і ў гадавіну смерці. Ужо на наступны дзень пасля пахавання на Беларусі існаваў архаічны звычай «будзіць памерлага», калі сваякі ішлі на могілкі, несучы з сабой снеданне і гарэлку{{sfn|Аўсейчык2010|с=205}}. Дзявяты дзень звязваўся з уяўленнямі пра тое, што да гэтага часу душа нябожчыка блукае па панадворку і хаце, а пасля пачынае рыхтавацца да далёкай дарогі. Самымі важнымі лічыліся памінкі на саракавы дзень, якія асэнсоўваліся як канчатковыя провады душы ў «той» свет (у [[вырай]]). У гэты дзень родныя абавязкова ішлі ў царкву заказваць памінальную службу{{sfn|Аўсейчык2013|с=458}}. На працягу ўсіх сарака дзён для душы на акне пакідалі шклянку з вадой, хлеб ці печыва{{sfn|Аўсейчык2013|с=458}}. Згодна са звесткамі Дз. Булгакоўскага, на Піншчыне ў першую ноч пасля пахавання на стол абавязкова ставілі талерку з вадой і булку хлеба, верачы, што душа памерлага прыйдзе ў госці есці і піць. Таксама на Палессі існаваў звычай класці на магілу «калодку» (кавалак дрэва), каб душа нябожчыка магла садзіцца на яе і адпачываць падчас свайго шляху ў царкву{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=187}}. Увесь першы год пасля смерці сям’я трымала строгую жалобу: забаранялася спраўляць вяселлі, удзельнічаць у святочных забавах, спяваць і танцаваць. Прыватны цыкл завяршаўся памінкамі ў гадавіну смерці, калі арганізоўваўся хатні стол або наведваліся могілкі. === Каляндарныя памінкі === Агульныя памінкі ўсіх продкаў былі ўбудаваныя ў каляндарны цыкл, цэнтральнае месца ў якім займалі восеньскія [[Дзяды (свята)|Дзяды]] (Змітраўскія, Асяніны). Яны ладзіліся дома. Напярэдадні свята сям’я старанна прыбірала хату і мылася ў лазні, абавязкова пакідаючы там ваду і венік для душ продкаў{{sfn|Аўсейчык2010|с=206}}. Памінальная вячэра пачыналася з рытуальнага закліку: «Дзяды, дзяды, ідзіце да нас на дзяды, і самі, і дзіця, і малых дзетак вядзіце»{{sfn|Аўсейчык2010|с=206}}. Этнограф Зінаіда Радчанка адзначала, што ў Гомельскім павеце 26 кастрычніка спраўлялі «Дзяды» (якія часам называлі па-літоўску «хаўтуры»), а на наступны дзень, 27 кастрычніка, адзначалі асобнае свята — «[[Бабы (свята)|Бабы]]». У гэтыя дні гатавалі бліны, кісель, узвар і садзіліся абедаць са словамі: «''Дзяды, бабы, памінаем вас, ляціце да нас''»{{sfn|Радчанка|1888|с=XVII}}. На стале абавязкова павінны былі быць гарачыя стравы (капуста або буракі), каб ішла пара, бо лічылася, што душы продкаў жывяцца выключна ёй{{sfn|Аўсейчык2010|с=207}}. У вясновы перыяд памінанне адбывалася на [[Вялікдзень]] і [[Радаўніца|Радаўніцу]]. У гэтыя дні наведвалі могілкі і ладзілі там памінальную трапезу, прыносячы з сабой фарбаваныя яйкі (калі з моманту смерці сваяка не прайшло года, яйкі пакідалі белымі). Яшчэ адным спецыфічным памінальным абрадам Беларускага Падзвіння з’яўляліся Прыкладзіны, якія адзначаліся ў кастрычніку ці лістападзе, непасрэдна перад восеньскімі Дзядамі. Падчас гэтага абраду сваякі прыходзілі на могілкі і старанна абкладалі магілу свежым дзёрнам («прыкладалі»). Гэтая традыцыя мела на мэце не толькі ўпарадкаванне насыпу, але і магічнае саграванне нябожчыка перад зімой. Як тлумачылі самі вяскоўцы, рабілі гэта, каб «нябожчыку цяплей. Кажух надзяваюць»{{sfn|Аўсейчык2010|с=207}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Традыцыйная пахавальная абраднасць беларусаў Падзвіння: рэгіянальныя асаблівасці і лакальныя варыянты |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Исторические науки |год=2017 |нумар=9 |старонкі=38—46 |ref=Аўсейчык2017}} * {{кніга |аўтар=Чараўко В. У. |загаловак=Пахавальныя помнікі Беларускага Падзвіння XIV–XVIII стагоддзяў: аўтарэф. дыс. ... канд. гіст. навук : 07.00.06 |месца=Мінск |выдавецтва=Інстытут гісторыі НАН Беларусі |год=2019 |старонак=32 |ref=Чараўко}} * {{артыкул |аўтар=Вайцяховіч А. В. |загаловак=Пахавальны абрад некропалей полацкіх культавых будынкаў ХІІ – ХІІІ стагоддзяў |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. История |год=2008 |нумар=7 |старонкі=20—27 |ref=Вайцяховіч}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальная абраднасць беларусаў |выданне=Нарысы гісторыі культуры Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2013 |старонкі=445—458 |ref=Аўсейчык2013}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальна-памінальная абраднасць вясковага беларускага насельніцтва Падзвіння ў канцы ХХ – пачатку ХХІ стагоддзя |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Культурология |год=2010 |нумар=7 |старонкі=199—209 |ref=Аўсейчык2010}} * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-19}} [[Катэгорыя:Беларускія абрады]] [[Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] fkjnhp15jsepupzt5p1ng1vl3cqdm0s Пахавальны абрад беларусаў 0 807984 5143268 2026-05-18T21:46:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Пахавальная абраднасць беларусаў]] 5143268 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пахавальная абраднасць беларусаў]] 8ypx8qivbfcfs27n4hxhl542yyqnte7 Пахавальныя традыцыі беларусаў 0 807985 5143270 2026-05-18T21:47:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Пахавальная абраднасць беларусаў]] 5143270 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пахавальная абраднасць беларусаў]] 8ypx8qivbfcfs27n4hxhl542yyqnte7 Пінская гаворка 0 807986 5143288 2026-05-18T22:09:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Заходнепалескія гаворкі]] 5143288 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Заходнепалескія гаворкі]] cevzstnr1p4g0pyakzvz3vclxy890so Лапеня 0 807987 5143294 2026-05-18T22:23:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Бацвіннік]] 5143294 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бацвіннік]] o006rkwoh0up4c567037vqogya9waei Бацвінне (страва) 0 807988 5143295 2026-05-18T22:23:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Бацвіннік]] 5143295 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бацвіннік]] o006rkwoh0up4c567037vqogya9waei Джоэл Эджэртан 0 807989 5143369 2026-05-19T08:47:19Z Feeleman 163471 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1353424610|Joel Edgerton]]» 5143369 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}}   '''Джоэл Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Joel Edgerton''; нар. [[23 чэрвеня|23]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1974]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0249291/|title=Joel Edgerton {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref> — [[Аўстралія|аўстралійскі]] [[акцёр]] і [[кінарэжысёр]]. Найбольш вядомы роляй Уіла Мак-Гіла ў першых двух сезонах аўстралійскага [[Драма (жанр)|драматычнага серыяла]] "{{Не перакладзена 5|Наша таемнае жыццё|4=The Secret Life of Us}}'''"''' (2001–2002), а таксама вобразам Оўэна Ларса ў фільмах "[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]]" (2002) і "[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]]" (2005). Да гэтай ролі ён вярнуўся ў серыяле "[[Обі-Ван Кенобі (тэлесерыял)|Обі-Ван Кенобі]]" (2022) для платформы [[Disney+]]<ref name=":0" />. Эджэртан таксама агучыў Металічную Дзюбу ў фэнтэзійна-прыгодніцкім фільме "{{Не перакладзена 5|Легенда Вартавых: Совы з Га'Хула|4=Legend of the Guardians: The Owls of Ga'Hoole}}'''"''' (2010), знятым студыяй [[Warner Bros. Pictures]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/Joel-Edgerton/|title=Joel Edgerton (visual voices guide)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-05-19}}</ref>. За выкананне ролі Рычарда Лавінга ў гістарычнай драме "{{Не перакладзена 5|Лавінг (фільм, 2016)|Лавінг|4=Loving (2016 film)}}'''"''' (2016) ён быў намінаваны на [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма|прэмію «Залаты глобус» у катэгорыі найлепшага акцёра ў драматычным фільме]]. Яшчэ адну намінацыю ў той жа катэгорыі акцёр атрымаў за высока ацэненую крытыкамі працу ў фільме "[[Сны цягнікоў (фільм)|Сны цягнікоў]]'''"''' (2025)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся ў [[Блэктаўн|Блэктаўне]]''',''' штат [[Новы Паўднёвы Уэльс]]<ref name=":1" />, у сям’і Майкла Эджэртана — юрыста і забудоўшчыка — і Марыян Эджэртан<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://cinemovie.tv/index.php/interviews/joel-edgerton-nash-edgerton-talk-gringo-and-being-best-of-friends|title=Joel Edgerton And Nash Edgerton Talk 'Gringo' and Being Best Of Friends|first=Lupe R.|last=Haas|website=CineMovie|date=2018-03-07|access-date=2026-05-19}}</ref>. У 1991 годзе ён скончыў [[Сярэдняя школа Хілз|сярэднюю школу Хілз]], пасля чаго вывучаў акцёрскае майстэрства ў непіанскай драматычнай школе пры [[Заходне-Сіднейскі ўніверсітэт|Заходне-Сіднейскім універсітэце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.australiantelevision.net/the-secret-life-of-us/profiles/edgerton.html|title=Australian Television: The Secret Life of Us: profiles|website=www.australiantelevision.net|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" |Назва |- |1996 |{{Не перакладзена 5|Гонка па сонца (фільм)|Гонка па сонца|4=Race the Sun (film)}} |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Пахвала (фільм)|Пахвала|4=Praise (film)}} |- | rowspan="2" |1999 |{{Не перакладзена 5|Сабачы нагляд|4=Dogwatch}} |- |{{Не перакладзена 5|Эрскінвільскія каралі|4=Erskineville Kings}} |- |2000 |{{Не перакладзена 5|Узорныя людзі|3=ru|4=Образцовые люди}} |- | rowspan="2" |2002 |[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]] |- |{{Не перакладзена 5|Цяжкае слова|4=The Hard Word}} |- | rowspan="2" |2003 |{{Не перакладзена 5|Ноч, якую мы назвалі днём|4=The Night We Called It a Day (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Банда Кэлі (фільм)|Банда Кэлі|4=Ned Kelly (2003 film)}} |- |2004 |{{Не перакладзена 5|Кароль Артур (фільм, 2004)|Кароль Артур|4=King Arthur (2004 film)}} |- | rowspan="3" |2005 | data-sort-value="Mysterious Geographic Explorations of Jasper Morello, The" |{{Не перакладзена 5|Загадкавыя геаграфічныя даследаванні Джаспера Марэла|4=The Mysterious Geographic Explorations of Jasper Morello}} |- |[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]] |- |Kinky Boots |- | rowspan="2" |2006 |Smokin' Aces |- |Open Window |- | rowspan="3" |2007 |Whisper |- |Crossbow |- |Spider |- | rowspan="3" |2008 |{{Sortname|The|Square}} |- |Acolytes |- |$9.99 |- | rowspan="2" |2009 |Separation City |- |{{Sortname|The|Waiting City}} |- | rowspan="3" |2010 |Animal Kingdom |- |Legend of the Guardians: The Owls of Ga'Hoole |- | data-sort-value="Thief, The" |The Thief |- | rowspan="2" |2011 |Warrior |- |{{Sortname|The|Thing}} |- | rowspan="3" |2012 |Wish You Were Here |- |{{Sortname|The|Odd Life of Timothy Green}} |- |Zero Dark Thirty |- | rowspan="2" |2013 |{{Sortname|The|Great Gatsby}} |- |Felony |- | rowspan="2" |2014 | data-sort-value="Rover, The" |The Rover |- |Exodus: Gods and Kings |- | rowspan="4" |2015 |Life |- | data-sort-value="Gift, The" |The Gift |- |Black Mass |- |Jane Got a Gun |- | rowspan="2" |2016 |Midnight Special |- |Loving |- | rowspan="2" |2017 |It Comes at Night |- |Bright |- | rowspan="3" |2018 |Red Sparrow |- |Gringo |- |Boy Erased |- |2019 | data-sort-value="King, The" |[[Кароль (фільм)|The King]] |- |2021 | data-sort-value="Green Knight, The" |The Green Knight |- | rowspan="3" |2022 | data-sort-value="Stranger, The" |The Stranger |- |Thirteen Lives |- |Master Gardener |- |2023 | data-sort-value="Boys in the Boat, The" |The Boys in the Boat |- | rowspan="2" |2025 |[[Сны цягнікоў (фільм)|Train Dreams]] |- | data-sort-value="Plague, The" |The Plague |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" | Назва |- | 1995 | {{Не перакладзена 5|Паліцэйская выратавальная служба|4=Police Rescue}} |- | 1995, 1997 | [[Чарадзей (тэлесерыял)|Чарадзей]] |- | rowspan="2" | 1996, 1999 | rowspan="2" | {{Не перакладзена 5|Вадзяныя пацукі (тэлесерыял)|Вадзяныя пацукі|4=Water Rats (TV series)}} |- |- | rowspan="2" | 1997 | {{Не перакладзена 5|Вялікае неба (тэлесерыял)|Вялікае неба|4=Big Sky (Australian TV series)}} |- | {{Не перакладзена 5|Паўшыя анёлы (тэлесерыял)|Паўшыя анёлы|4=Fallen Angels (Australian TV series)}} |- | 1998 | {{Не перакладзена 5|Дзікая прырода (тэлесерыял)|Дзікая прырода|4=Wildside (Australian TV series)}} |- | 1999 | {{Не перакладзена 5|Сакрэтны мужчынскі бізнес|4=Secret Men's Business}} |- | 2000 | data-sort-value="Three Stooges, The" | {{Не перакладзена 5|Тры марыянеткі (фільм, 2000)|Тры марыянеткі|4=The Three Stooges (2000 film)}} |- | 2001-2002 |{{Не перакладзена 5|Наша таемнае жыццё|4=The Secret Life of Us}} |- | 2002 | {{Не перакладзена 5|Доса і Джо|4=Dossa and Joe}} |- | 2007 | {{Не перакладзена 5|Небяспечны (тэлесерыял)|Небяспечны|4=Dangerous (TV series)}} |- | 2009 | {{Не перакладзена 5|Брудная гульня|4=Dirt Game}} |- | 2021 | data-sort-value="Underground Railroad, The" | {{Не перакладзена 5|Падземная чыгунка (міні-серыял)|Падземная чыгунка|4=The Underground Railroad (miniseries)}} |- | 2022 | [[Обі-Ван Кенобі (тэлесерыял)|Обі-Ван Кенобі]] |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|Блюі||4=Bluey (TV series)}} |- | 2024-цяпер | {{Не перакладзена 5|Цёмная матэрыя (тэлесерыял, 2024)|Цёмная матэрыя|4=Dark Matter (2024 TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0249291}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры]] o91fcwrsba0m9h5bzdwmrc4vt9vqhd0 5143371 5143369 2026-05-19T08:49:01Z Feeleman 163471 /* Тэлебачанне */ афармленне 5143371 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}}   '''Джоэл Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Joel Edgerton''; нар. [[23 чэрвеня|23]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1974]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0249291/|title=Joel Edgerton {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref> — [[Аўстралія|аўстралійскі]] [[акцёр]] і [[кінарэжысёр]]. Найбольш вядомы роляй Уіла Мак-Гіла ў першых двух сезонах аўстралійскага [[Драма (жанр)|драматычнага серыяла]] "{{Не перакладзена 5|Наша таемнае жыццё|4=The Secret Life of Us}}'''"''' (2001–2002), а таксама вобразам Оўэна Ларса ў фільмах "[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]]" (2002) і "[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]]" (2005). Да гэтай ролі ён вярнуўся ў серыяле "[[Обі-Ван Кенобі (тэлесерыял)|Обі-Ван Кенобі]]" (2022) для платформы [[Disney+]]<ref name=":0" />. Эджэртан таксама агучыў Металічную Дзюбу ў фэнтэзійна-прыгодніцкім фільме "{{Не перакладзена 5|Легенда Вартавых: Совы з Га'Хула|4=Legend of the Guardians: The Owls of Ga'Hoole}}'''"''' (2010), знятым студыяй [[Warner Bros. Pictures]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/Joel-Edgerton/|title=Joel Edgerton (visual voices guide)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-05-19}}</ref>. За выкананне ролі Рычарда Лавінга ў гістарычнай драме "{{Не перакладзена 5|Лавінг (фільм, 2016)|Лавінг|4=Loving (2016 film)}}'''"''' (2016) ён быў намінаваны на [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма|прэмію «Залаты глобус» у катэгорыі найлепшага акцёра ў драматычным фільме]]. Яшчэ адну намінацыю ў той жа катэгорыі акцёр атрымаў за высока ацэненую крытыкамі працу ў фільме "[[Сны цягнікоў (фільм)|Сны цягнікоў]]'''"''' (2025)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся ў [[Блэктаўн|Блэктаўне]]''',''' штат [[Новы Паўднёвы Уэльс]]<ref name=":1" />, у сям’і Майкла Эджэртана — юрыста і забудоўшчыка — і Марыян Эджэртан<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://cinemovie.tv/index.php/interviews/joel-edgerton-nash-edgerton-talk-gringo-and-being-best-of-friends|title=Joel Edgerton And Nash Edgerton Talk 'Gringo' and Being Best Of Friends|first=Lupe R.|last=Haas|website=CineMovie|date=2018-03-07|access-date=2026-05-19}}</ref>. У 1991 годзе ён скончыў [[Сярэдняя школа Хілз|сярэднюю школу Хілз]], пасля чаго вывучаў акцёрскае майстэрства ў непіанскай драматычнай школе пры [[Заходне-Сіднейскі ўніверсітэт|Заходне-Сіднейскім універсітэце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.australiantelevision.net/the-secret-life-of-us/profiles/edgerton.html|title=Australian Television: The Secret Life of Us: profiles|website=www.australiantelevision.net|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" |Назва |- |1996 |{{Не перакладзена 5|Гонка па сонца (фільм)|Гонка па сонца|4=Race the Sun (film)}} |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Пахвала (фільм)|Пахвала|4=Praise (film)}} |- | rowspan="2" |1999 |{{Не перакладзена 5|Сабачы нагляд|4=Dogwatch}} |- |{{Не перакладзена 5|Эрскінвільскія каралі|4=Erskineville Kings}} |- |2000 |{{Не перакладзена 5|Узорныя людзі|3=ru|4=Образцовые люди}} |- | rowspan="2" |2002 |[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]] |- |{{Не перакладзена 5|Цяжкае слова|4=The Hard Word}} |- | rowspan="2" |2003 |{{Не перакладзена 5|Ноч, якую мы назвалі днём|4=The Night We Called It a Day (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Банда Кэлі (фільм)|Банда Кэлі|4=Ned Kelly (2003 film)}} |- |2004 |{{Не перакладзена 5|Кароль Артур (фільм, 2004)|Кароль Артур|4=King Arthur (2004 film)}} |- | rowspan="3" |2005 | data-sort-value="Mysterious Geographic Explorations of Jasper Morello, The" |{{Не перакладзена 5|Загадкавыя геаграфічныя даследаванні Джаспера Марэла|4=The Mysterious Geographic Explorations of Jasper Morello}} |- |[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]] |- |Kinky Boots |- | rowspan="2" |2006 |Smokin' Aces |- |Open Window |- | rowspan="3" |2007 |Whisper |- |Crossbow |- |Spider |- | rowspan="3" |2008 |{{Sortname|The|Square}} |- |Acolytes |- |$9.99 |- | rowspan="2" |2009 |Separation City |- |{{Sortname|The|Waiting City}} |- | rowspan="3" |2010 |Animal Kingdom |- |Legend of the Guardians: The Owls of Ga'Hoole |- | data-sort-value="Thief, The" |The Thief |- | rowspan="2" |2011 |Warrior |- |{{Sortname|The|Thing}} |- | rowspan="3" |2012 |Wish You Were Here |- |{{Sortname|The|Odd Life of Timothy Green}} |- |Zero Dark Thirty |- | rowspan="2" |2013 |{{Sortname|The|Great Gatsby}} |- |Felony |- | rowspan="2" |2014 | data-sort-value="Rover, The" |The Rover |- |Exodus: Gods and Kings |- | rowspan="4" |2015 |Life |- | data-sort-value="Gift, The" |The Gift |- |Black Mass |- |Jane Got a Gun |- | rowspan="2" |2016 |Midnight Special |- |Loving |- | rowspan="2" |2017 |It Comes at Night |- |Bright |- | rowspan="3" |2018 |Red Sparrow |- |Gringo |- |Boy Erased |- |2019 | data-sort-value="King, The" |[[Кароль (фільм)|The King]] |- |2021 | data-sort-value="Green Knight, The" |The Green Knight |- | rowspan="3" |2022 | data-sort-value="Stranger, The" |The Stranger |- |Thirteen Lives |- |Master Gardener |- |2023 | data-sort-value="Boys in the Boat, The" |The Boys in the Boat |- | rowspan="2" |2025 |[[Сны цягнікоў (фільм)|Train Dreams]] |- | data-sort-value="Plague, The" |The Plague |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" | Назва |- | 1995 | {{Не перакладзена 5|Паліцэйская выратавальная служба|4=Police Rescue}} |- | 1995, 1997 | [[Чарадзей (тэлесерыял)|Чарадзей]] |- | 1996, 1999 | {{Не перакладзена 5|Вадзяныя пацукі (тэлесерыял)|Вадзяныя пацукі|4=Water Rats (TV series)}} |- | rowspan="2" | 1997 | {{Не перакладзена 5|Вялікае неба (тэлесерыял)|Вялікае неба|4=Big Sky (Australian TV series)}} |- | {{Не перакладзена 5|Паўшыя анёлы (тэлесерыял)|Паўшыя анёлы|4=Fallen Angels (Australian TV series)}} |- | 1998 | {{Не перакладзена 5|Дзікая прырода (тэлесерыял)|Дзікая прырода|4=Wildside (Australian TV series)}} |- | 1999 | {{Не перакладзена 5|Сакрэтны мужчынскі бізнес|4=Secret Men's Business}} |- | 2000 | data-sort-value="Three Stooges, The" | {{Не перакладзена 5|Тры марыянеткі (фільм, 2000)|Тры марыянеткі|4=The Three Stooges (2000 film)}} |- | 2001-2002 |{{Не перакладзена 5|Наша таемнае жыццё|4=The Secret Life of Us}} |- | 2002 | {{Не перакладзена 5|Доса і Джо|4=Dossa and Joe}} |- | 2007 | {{Не перакладзена 5|Небяспечны (тэлесерыял)|Небяспечны|4=Dangerous (TV series)}} |- | 2009 | {{Не перакладзена 5|Брудная гульня|4=Dirt Game}} |- | 2021 | data-sort-value="Underground Railroad, The" | {{Не перакладзена 5|Падземная чыгунка (міні-серыял)|Падземная чыгунка|4=The Underground Railroad (miniseries)}} |- | 2022 | [[Обі-Ван Кенобі (тэлесерыял)|Обі-Ван Кенобі]] |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|Блюі||4=Bluey (TV series)}} |- | 2024-цяпер | {{Не перакладзена 5|Цёмная матэрыя (тэлесерыял, 2024)|Цёмная матэрыя|4=Dark Matter (2024 TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0249291}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры]] 4sjbpc0wrqec01b8vfwskx4vs4i5urd 5143372 5143371 2026-05-19T08:49:59Z Feeleman 163471 вікіфікацыя, афармленне 5143372 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Джоэл Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Joel Edgerton''; нар. [[23 чэрвеня|23]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1974]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0249291/|title=Joel Edgerton {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref> — [[Аўстралія|аўстралійскі]] [[акцёр]] і [[кінарэжысёр]]. Найбольш вядомы роляй Уіла Мак-Гіла ў першых двух сезонах аўстралійскага [[Драма (жанр)|драматычнага серыяла]] «{{Не перакладзена 5|Наша таемнае жыццё|4=The Secret Life of Us}}'''»''' (2001—2002), а таксама вобразам Оўэна Ларса ў фільмах «[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]]» (2002) і «[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]]» (2005). Да гэтай ролі ён вярнуўся ў серыяле «[[Обі-Ван Кенобі (тэлесерыял)|Обі-Ван Кенобі]]» (2022) для платформы [[Disney+]]<ref name=":0" />. Эджэртан таксама агучыў Металічную Дзюбу ў фэнтэзійна-прыгодніцкім фільме «{{Не перакладзена 5|Легенда Вартавых: Совы з Га'Хула|4=Legend of the Guardians: The Owls of Ga'Hoole}}'''»''' (2010), знятым студыяй [[Warner Bros. Pictures]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/Joel-Edgerton/|title=Joel Edgerton (visual voices guide)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-05-19}}</ref>. За выкананне ролі Рычарда Лавінга ў гістарычнай драме «{{Не перакладзена 5|Лавінг (фільм, 2016)|Лавінг|4=Loving (2016 film)}}'''»''' (2016) ён быў намінаваны на [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма|прэмію «Залаты глобус» у катэгорыі найлепшага акцёра ў драматычным фільме]]. Яшчэ адну намінацыю ў той жа катэгорыі акцёр атрымаў за высока ацэненую крытыкамі працу ў фільме «[[Сны цягнікоў (фільм)|Сны цягнікоў]]'''»''' (2025)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся ў [[Блэктаўн]]е''',''' штат [[Новы Паўднёвы Уэльс]]<ref name=":1" />, у сям’і Майкла Эджэртана — юрыста і забудоўшчыка — і Марыян Эджэртан<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://cinemovie.tv/index.php/interviews/joel-edgerton-nash-edgerton-talk-gringo-and-being-best-of-friends|title=Joel Edgerton And Nash Edgerton Talk 'Gringo' and Being Best Of Friends|first=Lupe R.|last=Haas|website=CineMovie|date=2018-03-07|access-date=2026-05-19}}</ref>. У 1991 годзе ён скончыў [[Сярэдняя школа Хілз|сярэднюю школу Хілз]], пасля чаго вывучаў акцёрскае майстэрства ў непіанскай драматычнай школе пры [[Заходне-Сіднейскі ўніверсітэт|Заходне-Сіднейскім універсітэце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.australiantelevision.net/the-secret-life-of-us/profiles/edgerton.html|title=Australian Television: The Secret Life of Us: profiles|website=www.australiantelevision.net|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" |Назва |- |1996 |{{Не перакладзена 5|Гонка па сонца (фільм)|Гонка па сонца|4=Race the Sun (film)}} |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Пахвала (фільм)|Пахвала|4=Praise (film)}} |- | rowspan="2" |1999 |{{Не перакладзена 5|Сабачы нагляд|4=Dogwatch}} |- |{{Не перакладзена 5|Эрскінвільскія каралі|4=Erskineville Kings}} |- |2000 |{{Не перакладзена 5|Узорныя людзі|3=ru|4=Образцовые люди}} |- | rowspan="2" |2002 |[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]] |- |{{Не перакладзена 5|Цяжкае слова|4=The Hard Word}} |- | rowspan="2" |2003 |{{Не перакладзена 5|Ноч, якую мы назвалі днём|4=The Night We Called It a Day (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Банда Кэлі (фільм)|Банда Кэлі|4=Ned Kelly (2003 film)}} |- |2004 |{{Не перакладзена 5|Кароль Артур (фільм, 2004)|Кароль Артур|4=King Arthur (2004 film)}} |- | rowspan="3" |2005 | data-sort-value="Mysterious Geographic Explorations of Jasper Morello, The" |{{Не перакладзена 5|Загадкавыя геаграфічныя даследаванні Джаспера Марэла|4=The Mysterious Geographic Explorations of Jasper Morello}} |- |[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]] |- |Kinky Boots |- | rowspan="2" |2006 |Smokin' Aces |- |Open Window |- | rowspan="3" |2007 |Whisper |- |Crossbow |- |Spider |- | rowspan="3" |2008 |{{Sortname|The|Square}} |- |Acolytes |- |$9.99 |- | rowspan="2" |2009 |Separation City |- |{{Sortname|The|Waiting City}} |- | rowspan="3" |2010 |Animal Kingdom |- |Legend of the Guardians: The Owls of Ga’Hoole |- | data-sort-value="Thief, The" |The Thief |- | rowspan="2" |2011 |Warrior |- |{{Sortname|The|Thing}} |- | rowspan="3" |2012 |Wish You Were Here |- |{{Sortname|The|Odd Life of Timothy Green}} |- |Zero Dark Thirty |- | rowspan="2" |2013 |{{Sortname|The|Great Gatsby}} |- |Felony |- | rowspan="2" |2014 | data-sort-value="Rover, The" |The Rover |- |Exodus: Gods and Kings |- | rowspan="4" |2015 |Life |- | data-sort-value="Gift, The" |The Gift |- |Black Mass |- |Jane Got a Gun |- | rowspan="2" |2016 |Midnight Special |- |Loving |- | rowspan="2" |2017 |It Comes at Night |- |Bright |- | rowspan="3" |2018 |Red Sparrow |- |Gringo |- |Boy Erased |- |2019 | data-sort-value="King, The" |[[Кароль (фільм)|The King]] |- |2021 | data-sort-value="Green Knight, The" |The Green Knight |- | rowspan="3" |2022 | data-sort-value="Stranger, The" |The Stranger |- |Thirteen Lives |- |Master Gardener |- |2023 | data-sort-value="Boys in the Boat, The" |The Boys in the Boat |- | rowspan="2" |2025 |[[Сны цягнікоў (фільм)|Train Dreams]] |- | data-sort-value="Plague, The" |The Plague |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" | Назва |- | 1995 | {{Не перакладзена 5|Паліцэйская выратавальная служба|4=Police Rescue}} |- | 1995, 1997 | [[Чарадзей (тэлесерыял)|Чарадзей]] |- | 1996, 1999 | {{Не перакладзена 5|Вадзяныя пацукі (тэлесерыял)|Вадзяныя пацукі|4=Water Rats (TV series)}} |- | rowspan="2" | 1997 | {{Не перакладзена 5|Вялікае неба (тэлесерыял)|Вялікае неба|4=Big Sky (Australian TV series)}} |- | {{Не перакладзена 5|Паўшыя анёлы (тэлесерыял)|Паўшыя анёлы|4=Fallen Angels (Australian TV series)}} |- | 1998 | {{Не перакладзена 5|Дзікая прырода (тэлесерыял)|Дзікая прырода|4=Wildside (Australian TV series)}} |- | 1999 | {{Не перакладзена 5|Сакрэтны мужчынскі бізнес|4=Secret Men's Business}} |- | 2000 | data-sort-value="Three Stooges, The" | {{Не перакладзена 5|Тры марыянеткі (фільм, 2000)|Тры марыянеткі|4=The Three Stooges (2000 film)}} |- | 2001-2002 |{{Не перакладзена 5|Наша таемнае жыццё|4=The Secret Life of Us}} |- | 2002 | {{Не перакладзена 5|Доса і Джо|4=Dossa and Joe}} |- | 2007 | {{Не перакладзена 5|Небяспечны (тэлесерыял)|Небяспечны|4=Dangerous (TV series)}} |- | 2009 | {{Не перакладзена 5|Брудная гульня|4=Dirt Game}} |- | 2021 | data-sort-value="Underground Railroad, The" | {{Не перакладзена 5|Падземная чыгунка (міні-серыял)|Падземная чыгунка|4=The Underground Railroad (miniseries)}} |- | 2022 | [[Обі-Ван Кенобі (тэлесерыял)|Обі-Ван Кенобі]] |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|Блюі||4=Bluey (TV series)}} |- | 2024-цяпер | {{Не перакладзена 5|Цёмная матэрыя (тэлесерыял, 2024)|Цёмная матэрыя|4=Dark Matter (2024 TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0249291}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Эджэртан Джоэл}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры]] 4je36yty8gfeybgxz52mnasa3i8tr0f 5143373 5143372 2026-05-19T08:51:52Z Feeleman 163471 афармленне 5143373 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Джоэл Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Joel Edgerton''; нар. [[23 чэрвеня|23]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1974]], [[Блэктаўн]], [[Новы Паўднёвы Уэльс]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0249291/|title=Joel Edgerton {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref> — [[Аўстралія|аўстралійскі]] [[акцёр]] і [[кінарэжысёр]]. Найбольш вядомы роляй Уіла Мак-Гіла ў першых двух сезонах аўстралійскага [[Драма (жанр)|драматычнага серыяла]] «{{Не перакладзена 5|Наша таемнае жыццё|4=The Secret Life of Us}}'''»''' (2001—2002), а таксама вобразам Оўэна Ларса ў фільмах «[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]]» (2002) і «[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]]» (2005). Да гэтай ролі ён вярнуўся ў серыяле «[[Обі-Ван Кенобі (тэлесерыял)|Обі-Ван Кенобі]]» (2022) для платформы [[Disney+]]<ref name=":0" />. Эджэртан таксама агучыў Металічную Дзюбу ў фэнтэзійна-прыгодніцкім фільме «{{Не перакладзена 5|Легенда Вартавых: Совы з Га'Хула|4=Legend of the Guardians: The Owls of Ga'Hoole}}'''»''' (2010), знятым студыяй [[Warner Bros. Pictures]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/Joel-Edgerton/|title=Joel Edgerton (visual voices guide)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-05-19}}</ref>. За выкананне ролі Рычарда Лавінга ў гістарычнай драме «{{Не перакладзена 5|Лавінг (фільм, 2016)|Лавінг|4=Loving (2016 film)}}'''»''' (2016) ён быў намінаваны на [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма|прэмію «Залаты глобус» у катэгорыі найлепшага акцёра ў драматычным фільме]]. Яшчэ адну намінацыю ў той жа катэгорыі акцёр атрымаў за высока ацэненую крытыкамі працу ў фільме «[[Сны цягнікоў (фільм)|Сны цягнікоў]]'''»''' (2025)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся ў [[Блэктаўн]]е''',''' штат [[Новы Паўднёвы Уэльс]]<ref name=":1" />, у сям’і Майкла Эджэртана — юрыста і забудоўшчыка — і Марыян Эджэртан<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://cinemovie.tv/index.php/interviews/joel-edgerton-nash-edgerton-talk-gringo-and-being-best-of-friends|title=Joel Edgerton And Nash Edgerton Talk 'Gringo' and Being Best Of Friends|first=Lupe R.|last=Haas|website=CineMovie|date=2018-03-07|access-date=2026-05-19}}</ref>. У 1991 годзе ён скончыў [[Сярэдняя школа Хілз|сярэднюю школу Хілз]], пасля чаго вывучаў акцёрскае майстэрства ў непіанскай драматычнай школе пры [[Заходне-Сіднейскі ўніверсітэт|Заходне-Сіднейскім універсітэце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.australiantelevision.net/the-secret-life-of-us/profiles/edgerton.html|title=Australian Television: The Secret Life of Us: profiles|website=www.australiantelevision.net|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" |Назва |- |1996 |{{Не перакладзена 5|Гонка па сонца (фільм)|Гонка па сонца|4=Race the Sun (film)}} |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Пахвала (фільм)|Пахвала|4=Praise (film)}} |- | rowspan="2" |1999 |{{Не перакладзена 5|Сабачы нагляд|4=Dogwatch}} |- |{{Не перакладзена 5|Эрскінвільскія каралі|4=Erskineville Kings}} |- |2000 |{{Не перакладзена 5|Узорныя людзі|3=ru|4=Образцовые люди}} |- | rowspan="2" |2002 |[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]] |- |{{Не перакладзена 5|Цяжкае слова|4=The Hard Word}} |- | rowspan="2" |2003 |{{Не перакладзена 5|Ноч, якую мы назвалі днём|4=The Night We Called It a Day (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Банда Кэлі (фільм)|Банда Кэлі|4=Ned Kelly (2003 film)}} |- |2004 |{{Не перакладзена 5|Кароль Артур (фільм, 2004)|Кароль Артур|4=King Arthur (2004 film)}} |- | rowspan="3" |2005 | data-sort-value="Mysterious Geographic Explorations of Jasper Morello, The" |{{Не перакладзена 5|Загадкавыя геаграфічныя даследаванні Джаспера Марэла|4=The Mysterious Geographic Explorations of Jasper Morello}} |- |[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]] |- |Kinky Boots |- | rowspan="2" |2006 |Smokin' Aces |- |Open Window |- | rowspan="3" |2007 |Whisper |- |Crossbow |- |Spider |- | rowspan="3" |2008 |{{Sortname|The|Square}} |- |Acolytes |- |$9.99 |- | rowspan="2" |2009 |Separation City |- |{{Sortname|The|Waiting City}} |- | rowspan="3" |2010 |Animal Kingdom |- |Legend of the Guardians: The Owls of Ga’Hoole |- | data-sort-value="Thief, The" |The Thief |- | rowspan="2" |2011 |Warrior |- |{{Sortname|The|Thing}} |- | rowspan="3" |2012 |Wish You Were Here |- |{{Sortname|The|Odd Life of Timothy Green}} |- |Zero Dark Thirty |- | rowspan="2" |2013 |{{Sortname|The|Great Gatsby}} |- |Felony |- | rowspan="2" |2014 | data-sort-value="Rover, The" |The Rover |- |Exodus: Gods and Kings |- | rowspan="4" |2015 |Life |- | data-sort-value="Gift, The" |The Gift |- |Black Mass |- |Jane Got a Gun |- | rowspan="2" |2016 |Midnight Special |- |Loving |- | rowspan="2" |2017 |It Comes at Night |- |Bright |- | rowspan="3" |2018 |Red Sparrow |- |Gringo |- |Boy Erased |- |2019 | data-sort-value="King, The" |[[Кароль (фільм)|The King]] |- |2021 | data-sort-value="Green Knight, The" |The Green Knight |- | rowspan="3" |2022 | data-sort-value="Stranger, The" |The Stranger |- |Thirteen Lives |- |Master Gardener |- |2023 | data-sort-value="Boys in the Boat, The" |The Boys in the Boat |- | rowspan="2" |2025 |[[Сны цягнікоў (фільм)|Train Dreams]] |- | data-sort-value="Plague, The" |The Plague |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" | Назва |- | 1995 | {{Не перакладзена 5|Паліцэйская выратавальная служба|4=Police Rescue}} |- | 1995, 1997 | [[Чарадзей (тэлесерыял)|Чарадзей]] |- | 1996, 1999 | {{Не перакладзена 5|Вадзяныя пацукі (тэлесерыял)|Вадзяныя пацукі|4=Water Rats (TV series)}} |- | rowspan="2" | 1997 | {{Не перакладзена 5|Вялікае неба (тэлесерыял)|Вялікае неба|4=Big Sky (Australian TV series)}} |- | {{Не перакладзена 5|Паўшыя анёлы (тэлесерыял)|Паўшыя анёлы|4=Fallen Angels (Australian TV series)}} |- | 1998 | {{Не перакладзена 5|Дзікая прырода (тэлесерыял)|Дзікая прырода|4=Wildside (Australian TV series)}} |- | 1999 | {{Не перакладзена 5|Сакрэтны мужчынскі бізнес|4=Secret Men's Business}} |- | 2000 | data-sort-value="Three Stooges, The" | {{Не перакладзена 5|Тры марыянеткі (фільм, 2000)|Тры марыянеткі|4=The Three Stooges (2000 film)}} |- | 2001-2002 |{{Не перакладзена 5|Наша таемнае жыццё|4=The Secret Life of Us}} |- | 2002 | {{Не перакладзена 5|Доса і Джо|4=Dossa and Joe}} |- | 2007 | {{Не перакладзена 5|Небяспечны (тэлесерыял)|Небяспечны|4=Dangerous (TV series)}} |- | 2009 | {{Не перакладзена 5|Брудная гульня|4=Dirt Game}} |- | 2021 | data-sort-value="Underground Railroad, The" | {{Не перакладзена 5|Падземная чыгунка (міні-серыял)|Падземная чыгунка|4=The Underground Railroad (miniseries)}} |- | 2022 | [[Обі-Ван Кенобі (тэлесерыял)|Обі-Ван Кенобі]] |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|Блюі||4=Bluey (TV series)}} |- | 2024-цяпер | {{Не перакладзена 5|Цёмная матэрыя (тэлесерыял, 2024)|Цёмная матэрыя|4=Dark Matter (2024 TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0249291}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Эджэртан Джоэл}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры]] arm8rqiy4f3953exyrvbcb61w4845y2 5143375 5143373 2026-05-19T08:54:10Z Feeleman 163471 афармленне 5143375 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Эджэртан}}{{Кінематаграфіст}} '''Джоэл Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Joel Edgerton''; нар. [[23 чэрвеня|23]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1974]], [[Блэктаўн]], [[Новы Паўднёвы Уэльс]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0249291/|title=Joel Edgerton {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref> — [[Аўстралія|аўстралійскі]] [[акцёр]] і [[кінарэжысёр]]. Найбольш вядомы роляй Уіла Мак-Гіла ў першых двух сезонах аўстралійскага [[Драма (жанр)|драматычнага серыяла]] «{{Не перакладзена 5|Наша таемнае жыццё|4=The Secret Life of Us}}'''»''' (2001—2002), а таксама вобразам Оўэна Ларса ў фільмах «[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]]» (2002) і «[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]]» (2005). Да гэтай ролі ён вярнуўся ў серыяле «[[Обі-Ван Кенобі (тэлесерыял)|Обі-Ван Кенобі]]» (2022) для платформы [[Disney+]]<ref name=":0" />. Эджэртан таксама агучыў Металічную Дзюбу ў фэнтэзійна-прыгодніцкім фільме «{{Не перакладзена 5|Легенда Вартавых: Совы з Га'Хула|4=Legend of the Guardians: The Owls of Ga'Hoole}}'''»''' (2010), знятым студыяй [[Warner Bros. Pictures]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/Joel-Edgerton/|title=Joel Edgerton (visual voices guide)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-05-19}}</ref>. За выкананне ролі Рычарда Лавінга ў гістарычнай драме «{{Не перакладзена 5|Лавінг (фільм, 2016)|Лавінг|4=Loving (2016 film)}}'''»''' (2016) ён быў намінаваны на [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма|прэмію «Залаты глобус» у катэгорыі найлепшага акцёра ў драматычным фільме]]. Яшчэ адну намінацыю ў той жа катэгорыі акцёр атрымаў за высока ацэненую крытыкамі працу ў фільме «[[Сны цягнікоў (фільм)|Сны цягнікоў]]'''»''' (2025)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся ў [[Блэктаўн]]е''',''' штат [[Новы Паўднёвы Уэльс]]<ref name=":1" />, у сям’і Майкла Эджэртана — юрыста і забудоўшчыка — і Марыян Эджэртан<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://cinemovie.tv/index.php/interviews/joel-edgerton-nash-edgerton-talk-gringo-and-being-best-of-friends|title=Joel Edgerton And Nash Edgerton Talk 'Gringo' and Being Best Of Friends|first=Lupe R.|last=Haas|website=CineMovie|date=2018-03-07|access-date=2026-05-19}}</ref>. У 1991 годзе ён скончыў [[Сярэдняя школа Хілз|сярэднюю школу Хілз]], пасля чаго вывучаў акцёрскае майстэрства ў непіанскай драматычнай школе пры [[Заходне-Сіднейскі ўніверсітэт|Заходне-Сіднейскім універсітэце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.australiantelevision.net/the-secret-life-of-us/profiles/edgerton.html|title=Australian Television: The Secret Life of Us: profiles|website=www.australiantelevision.net|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" |Назва |- |1996 |{{Не перакладзена 5|Гонка па сонца (фільм)|Гонка па сонца|4=Race the Sun (film)}} |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Пахвала (фільм)|Пахвала|4=Praise (film)}} |- | rowspan="2" |1999 |{{Не перакладзена 5|Сабачы нагляд|4=Dogwatch}} |- |{{Не перакладзена 5|Эрскінвільскія каралі|4=Erskineville Kings}} |- |2000 |{{Не перакладзена 5|Узорныя людзі|3=ru|4=Образцовые люди}} |- | rowspan="2" |2002 |[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]] |- |{{Не перакладзена 5|Цяжкае слова|4=The Hard Word}} |- | rowspan="2" |2003 |{{Не перакладзена 5|Ноч, якую мы назвалі днём|4=The Night We Called It a Day (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Банда Кэлі (фільм)|Банда Кэлі|4=Ned Kelly (2003 film)}} |- |2004 |{{Не перакладзена 5|Кароль Артур (фільм, 2004)|Кароль Артур|4=King Arthur (2004 film)}} |- | rowspan="3" |2005 | data-sort-value="Mysterious Geographic Explorations of Jasper Morello, The" |{{Не перакладзена 5|Загадкавыя геаграфічныя даследаванні Джаспера Марэла|4=The Mysterious Geographic Explorations of Jasper Morello}} |- |[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]] |- |Kinky Boots |- | rowspan="2" |2006 |Smokin' Aces |- |Open Window |- | rowspan="3" |2007 |Whisper |- |Crossbow |- |Spider |- | rowspan="3" |2008 |{{Sortname|The|Square}} |- |Acolytes |- |$9.99 |- | rowspan="2" |2009 |Separation City |- |{{Sortname|The|Waiting City}} |- | rowspan="3" |2010 |Animal Kingdom |- |Legend of the Guardians: The Owls of Ga’Hoole |- | data-sort-value="Thief, The" |The Thief |- | rowspan="2" |2011 |Warrior |- |{{Sortname|The|Thing}} |- | rowspan="3" |2012 |Wish You Were Here |- |{{Sortname|The|Odd Life of Timothy Green}} |- |Zero Dark Thirty |- | rowspan="2" |2013 |{{Sortname|The|Great Gatsby}} |- |Felony |- | rowspan="2" |2014 | data-sort-value="Rover, The" |The Rover |- |Exodus: Gods and Kings |- | rowspan="4" |2015 |Life |- | data-sort-value="Gift, The" |The Gift |- |Black Mass |- |Jane Got a Gun |- | rowspan="2" |2016 |Midnight Special |- |Loving |- | rowspan="2" |2017 |It Comes at Night |- |Bright |- | rowspan="3" |2018 |Red Sparrow |- |Gringo |- |Boy Erased |- |2019 | data-sort-value="King, The" |[[Кароль (фільм)|The King]] |- |2021 | data-sort-value="Green Knight, The" |The Green Knight |- | rowspan="3" |2022 | data-sort-value="Stranger, The" |The Stranger |- |Thirteen Lives |- |Master Gardener |- |2023 | data-sort-value="Boys in the Boat, The" |The Boys in the Boat |- | rowspan="2" |2025 |[[Сны цягнікоў (фільм)|Train Dreams]] |- | data-sort-value="Plague, The" |The Plague |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" | Назва |- | 1995 | {{Не перакладзена 5|Паліцэйская выратавальная служба|4=Police Rescue}} |- | 1995, 1997 | [[Чарадзей (тэлесерыял)|Чарадзей]] |- | 1996, 1999 | {{Не перакладзена 5|Вадзяныя пацукі (тэлесерыял)|Вадзяныя пацукі|4=Water Rats (TV series)}} |- | rowspan="2" | 1997 | {{Не перакладзена 5|Вялікае неба (тэлесерыял)|Вялікае неба|4=Big Sky (Australian TV series)}} |- | {{Не перакладзена 5|Паўшыя анёлы (тэлесерыял)|Паўшыя анёлы|4=Fallen Angels (Australian TV series)}} |- | 1998 | {{Не перакладзена 5|Дзікая прырода (тэлесерыял)|Дзікая прырода|4=Wildside (Australian TV series)}} |- | 1999 | {{Не перакладзена 5|Сакрэтны мужчынскі бізнес|4=Secret Men's Business}} |- | 2000 | data-sort-value="Three Stooges, The" | {{Не перакладзена 5|Тры марыянеткі (фільм, 2000)|Тры марыянеткі|4=The Three Stooges (2000 film)}} |- | 2001-2002 |{{Не перакладзена 5|Наша таемнае жыццё|4=The Secret Life of Us}} |- | 2002 | {{Не перакладзена 5|Доса і Джо|4=Dossa and Joe}} |- | 2007 | {{Не перакладзена 5|Небяспечны (тэлесерыял)|Небяспечны|4=Dangerous (TV series)}} |- | 2009 | {{Не перакладзена 5|Брудная гульня|4=Dirt Game}} |- | 2021 | data-sort-value="Underground Railroad, The" | {{Не перакладзена 5|Падземная чыгунка (міні-серыял)|Падземная чыгунка|4=The Underground Railroad (miniseries)}} |- | 2022 | [[Обі-Ван Кенобі (тэлесерыял)|Обі-Ван Кенобі]] |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|Блюі||4=Bluey (TV series)}} |- | 2024-цяпер | {{Не перакладзена 5|Цёмная матэрыя (тэлесерыял, 2024)|Цёмная матэрыя|4=Dark Matter (2024 TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0249291}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Эджэртан Джоэл}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры]] k7vhgifxkjg6ylhepu5h32tm5mcnszy 5143380 5143375 2026-05-19T09:37:00Z Feeleman 163471 /* Фільмы */ афармленне 5143380 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Эджэртан}}{{Кінематаграфіст}} '''Джоэл Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Joel Edgerton''; нар. [[23 чэрвеня|23]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1974]], [[Блэктаўн]], [[Новы Паўднёвы Уэльс]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0249291/|title=Joel Edgerton {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref> — [[Аўстралія|аўстралійскі]] [[акцёр]] і [[кінарэжысёр]]. Найбольш вядомы роляй Уіла Мак-Гіла ў першых двух сезонах аўстралійскага [[Драма (жанр)|драматычнага серыяла]] «{{Не перакладзена 5|Наша таемнае жыццё|4=The Secret Life of Us}}'''»''' (2001—2002), а таксама вобразам Оўэна Ларса ў фільмах «[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]]» (2002) і «[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]]» (2005). Да гэтай ролі ён вярнуўся ў серыяле «[[Обі-Ван Кенобі (тэлесерыял)|Обі-Ван Кенобі]]» (2022) для платформы [[Disney+]]<ref name=":0" />. Эджэртан таксама агучыў Металічную Дзюбу ў фэнтэзійна-прыгодніцкім фільме «{{Не перакладзена 5|Легенда Вартавых: Совы з Га'Хула|4=Legend of the Guardians: The Owls of Ga'Hoole}}'''»''' (2010), знятым студыяй [[Warner Bros. Pictures]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/Joel-Edgerton/|title=Joel Edgerton (visual voices guide)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-05-19}}</ref>. За выкананне ролі Рычарда Лавінга ў гістарычнай драме «{{Не перакладзена 5|Лавінг (фільм, 2016)|Лавінг|4=Loving (2016 film)}}'''»''' (2016) ён быў намінаваны на [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма|прэмію «Залаты глобус» у катэгорыі найлепшага акцёра ў драматычным фільме]]. Яшчэ адну намінацыю ў той жа катэгорыі акцёр атрымаў за высока ацэненую крытыкамі працу ў фільме «[[Сны цягнікоў (фільм)|Сны цягнікоў]]'''»''' (2025)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся ў [[Блэктаўн]]е''',''' штат [[Новы Паўднёвы Уэльс]]<ref name=":1" />, у сям’і Майкла Эджэртана — юрыста і забудоўшчыка — і Марыян Эджэртан<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://cinemovie.tv/index.php/interviews/joel-edgerton-nash-edgerton-talk-gringo-and-being-best-of-friends|title=Joel Edgerton And Nash Edgerton Talk 'Gringo' and Being Best Of Friends|first=Lupe R.|last=Haas|website=CineMovie|date=2018-03-07|access-date=2026-05-19}}</ref>. У 1991 годзе ён скончыў [[Сярэдняя школа Хілз|сярэднюю школу Хілз]], пасля чаго вывучаў акцёрскае майстэрства ў непіанскай драматычнай школе пры [[Заходне-Сіднейскі ўніверсітэт|Заходне-Сіднейскім універсітэце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.australiantelevision.net/the-secret-life-of-us/profiles/edgerton.html|title=Australian Television: The Secret Life of Us: profiles|website=www.australiantelevision.net|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" |Назва |- |1996 |{{Не перакладзена 5|Гонка па сонца (фільм)|Гонка па сонца|4=Race the Sun (film)}} |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Пахвала (фільм)|Пахвала|4=Praise (film)}} |- | rowspan="2" |1999 |{{Не перакладзена 5|Сабачы нагляд|4=Dogwatch}} |- |{{Не перакладзена 5|Эрскінвільскія каралі|4=Erskineville Kings}} |- |2000 |{{Не перакладзена 5|Узорныя людзі|3=ru|4=Образцовые люди}} |- | rowspan="2" |2002 |[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]] |- |{{Не перакладзена 5|Цяжкае слова|4=The Hard Word}} |- | rowspan="2" |2003 |{{Не перакладзена 5|Ноч, якую мы назвалі днём|4=The Night We Called It a Day (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Банда Кэлі (фільм)|Банда Кэлі|4=Ned Kelly (2003 film)}} |- |2004 |{{Не перакладзена 5|Кароль Артур (фільм, 2004)|Кароль Артур|4=King Arthur (2004 film)}} |- | rowspan="3" |2005 | data-sort-value="Mysterious Geographic Explorations of Jasper Morello, The" |{{Не перакладзена 5|Загадкавыя геаграфічныя даследаванні Джаспера Марэла|4=The Mysterious Geographic Explorations of Jasper Morello}} |- |[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]] |- |{{Не перакладзена 5|Дзівацкія боты|4=Kinky Boots (film)}} |- | rowspan="2" |2006 |{{Не перакладзена 5|Дымныя тузы|4=Smokin' Aces}} |- |{{Не перакладзена 5|Адчыненае акно (фільм)|Адчыненае акно|4=Open Window (film)}} |- | rowspan="3" |2007 |{{Не перакладзена 5|Шэпт (фільм)|Шэпт|4=Whisper (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Арбалет (фільм)|4=Crossbow (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Павук (фільм, 2007)|Павук|4=Spider (2007 film)}} |- | rowspan="3" |2008 |{{Не перакладзена 5|Квадрат (фільм, 2008)|Квадрат|4=The Square (2008 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Паслушнікі (фільм)|Паслушнікі|4=Acolytes (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|9,99$|4=$9.99}} |- | rowspan="2" |2009 |{{Не перакладзена 5|Горад разлукі|4=Separation City}} |- |{{Не перакладзена 5|Горад чакання|4=The Waiting City}} |- | rowspan="3" |2010 |{{Не перакладзена 5|Царства жывёл (фільм)|Царства жывёл|4=Animal Kingdom (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Легенда Вартавых: Совы з Га'Хула|4=Legend of the Guardians: The Owls of Ga'Hoole}} |- | data-sort-value="Thief, The" |Злодзей |- | rowspan="2" |2011 |{{Не перакладзена 5|Воін (фільм, 2011)|Воін|4=Warrior (2011 film)}} |- |[[Нешта (фільм, 2011)|Нешта]] |- | rowspan="3" |2012 |{{Не перакладзена 5|Хацелася б, каб ты быў тут (фільм, 2012)|Хацелася б, каб ты быў тут|4=Wish You Were Here (2012 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Дзіўнае жыццё Тымаці Грына|4=The Odd Life of Timothy Green}} |- |{{Не перакладзена 5|Трыццаць хвілін пасля поўначы|4=Zero Dark Thirty}} |- | rowspan="2" |2013 |[[Вялікі Гэтсбі (фільм, 2013)|Вялікі Гэтсбі]] |- |{{Не перакладзена 5|Злачынства (фільм)|Злачынства|4=Felony (film)}} |- | rowspan="2" |2014 | data-sort-value="Rover, The" |{{Не перакладзена 5|Ровер (фільм, 2014)|Ровер|4=The Rover (2014 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Зыход: Цары і багі|4=Exodus: Gods and Kings}} |- | rowspan="4" |2015 |{{Не перакладзена 5|Жыццё (фільм, 2015)|Жыццё|4=Life (2015 film)}} |- | data-sort-value="Gift, The" |{{Не перакладзена 5|Падарунак (фільм, 2015)|Падарунак|4=The Gift (2015 American film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Чорная імша (фільм)|Чорная імша|4=Black Mass (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Джэйн атрымала зброю|4=Jane Got a Gun}} |- | rowspan="2" |2016 |{{Не перакладзена 5|Спецыяльны поўначны выпуск (фільм)|Спецыяльны поўначны выпуск|4=Midnight Special (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Лавінг (фільм, 2016)|Лавінг|4=Loving (2016 film)}} |- | rowspan="2" |2017 |{{Не перакладзена 5|Яно прыходзіць уначы|4=It Comes at Night}} |- |{{Не перакладзена 5|Яркасць (фільм)|Яркасць|4=Bright (film)}} |- | rowspan="3" |2018 |{{Не перакладзена 5|Чырвоны верабей|4=Red Sparrow}} |- |{{Не перакладзена 5|Грынга (фільм, 2018)|Грынга|4=Gringo (2018 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Сцёртая асоба|4=Boy Erased}} |- |2019 | data-sort-value="King, The" |[[Кароль (фільм)|Кароль]] |- |2021 | data-sort-value="Green Knight, The" |{{Не перакладзена 5|Зялёны рыцар (фільм)|Зялёны рыцар|4=The Green Knight (film)}} |- | rowspan="3" |2022 | data-sort-value="Stranger, The" |{{Не перакладзена 5|Незнаёмец (фільм, 2022)|Незнаёмец|4=The Stranger (2022 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Трынаццаць жыццяў|4=Thirteen Lives}} |- |{{Не перакладзена 5|Майстар-садоўнік (фільм)|Майстар-садоўнік|4=Master Gardener (film)}} |- |2023 | data-sort-value="Boys in the Boat, The" |{{Не перакладзена 5|Хлопцы ў лодцы (фільм)|Хлопцы ў лодцы|4=The Boys in the Boat (film)}} |- | rowspan="2" |2025 |[[Сны цягнікоў (фільм)|Сны цягнікоў]] |- | data-sort-value="Plague, The" |{{Не перакладзена 5|Чума (фільм, 2025)|Чума|4=The Plague (2025 film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" | Назва |- | 1995 | {{Не перакладзена 5|Паліцэйская выратавальная служба|4=Police Rescue}} |- | 1995, 1997 | [[Чарадзей (тэлесерыял)|Чарадзей]] |- | 1996, 1999 | {{Не перакладзена 5|Вадзяныя пацукі (тэлесерыял)|Вадзяныя пацукі|4=Water Rats (TV series)}} |- | rowspan="2" | 1997 | {{Не перакладзена 5|Вялікае неба (тэлесерыял)|Вялікае неба|4=Big Sky (Australian TV series)}} |- | {{Не перакладзена 5|Паўшыя анёлы (тэлесерыял)|Паўшыя анёлы|4=Fallen Angels (Australian TV series)}} |- | 1998 | {{Не перакладзена 5|Дзікая прырода (тэлесерыял)|Дзікая прырода|4=Wildside (Australian TV series)}} |- | 1999 | {{Не перакладзена 5|Сакрэтны мужчынскі бізнес|4=Secret Men's Business}} |- | 2000 | data-sort-value="Three Stooges, The" | {{Не перакладзена 5|Тры марыянеткі (фільм, 2000)|Тры марыянеткі|4=The Three Stooges (2000 film)}} |- | 2001-2002 |{{Не перакладзена 5|Наша таемнае жыццё|4=The Secret Life of Us}} |- | 2002 | {{Не перакладзена 5|Доса і Джо|4=Dossa and Joe}} |- | 2007 | {{Не перакладзена 5|Небяспечны (тэлесерыял)|Небяспечны|4=Dangerous (TV series)}} |- | 2009 | {{Не перакладзена 5|Брудная гульня|4=Dirt Game}} |- | 2021 | data-sort-value="Underground Railroad, The" | {{Не перакладзена 5|Падземная чыгунка (міні-серыял)|Падземная чыгунка|4=The Underground Railroad (miniseries)}} |- | 2022 | [[Обі-Ван Кенобі (тэлесерыял)|Обі-Ван Кенобі]] |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|Блюі||4=Bluey (TV series)}} |- | 2024-цяпер | {{Не перакладзена 5|Цёмная матэрыя (тэлесерыял, 2024)|Цёмная матэрыя|4=Dark Matter (2024 TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0249291}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Эджэртан Джоэл}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры]] ohemb1vlox6sgdx100mioovgnudrd5u 5143402 5143380 2026-05-19T10:18:37Z Feeleman 163471 5143402 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Эджэртан}}{{Кінематаграфіст}} '''Джоэл Эджэртан''' ({{Lang-en|Joel Edgerton}}; {{ВДП}})<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0249291/|title=Joel Edgerton {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref> — [[Аўстралія|аўстралійскі]] [[акцёр]] і [[кінарэжысёр]]. Найбольш вядомы роляй Уіла Мак-Гіла ў першых двух сезонах аўстралійскага [[Драма (жанр)|драматычнага серыяла]] «{{Не перакладзена 5|Наша таемнае жыццё|4=The Secret Life of Us}}'''»''' (2001—2002), а таксама вобразам Оўэна Ларса ў фільмах «[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]]» (2002) і «[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]]» (2005). Да гэтай ролі ён вярнуўся ў серыяле «[[Обі-Ван Кенобі (тэлесерыял)|Обі-Ван Кенобі]]» (2022) для платформы [[Disney+]]<ref name=":0" />. Эджэртан таксама агучыў Металічную Дзюбу ў фэнтэзійна-прыгодніцкім фільме «{{Не перакладзена 5|Легенда Вартавых: Совы з Га'Хула|4=Legend of the Guardians: The Owls of Ga'Hoole}}'''»''' (2010), знятым студыяй [[Warner Bros. Pictures]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/Joel-Edgerton/|title=Joel Edgerton (visual voices guide)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-05-19}}</ref>. За выкананне ролі Рычарда Лавінга ў гістарычнай драме «{{Не перакладзена 5|Лавінг (фільм, 2016)|Лавінг|4=Loving (2016 film)}}'''»''' (2016) ён быў намінаваны на [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма|прэмію «Залаты глобус» у катэгорыі найлепшага акцёра ў драматычным фільме]]. Яшчэ адну намінацыю ў той жа катэгорыі акцёр атрымаў за высока ацэненую крытыкамі працу ў фільме «[[Сны цягнікоў (фільм)|Сны цягнікоў]]'''»''' (2025)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся ў [[Блэктаўн]]е''',''' штат [[Новы Паўднёвы Уэльс]]<ref name=":1" />, у сям’і Майкла Эджэртана — юрыста і забудоўшчыка — і Марыян Эджэртан<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://cinemovie.tv/index.php/interviews/joel-edgerton-nash-edgerton-talk-gringo-and-being-best-of-friends|title=Joel Edgerton And Nash Edgerton Talk 'Gringo' and Being Best Of Friends|first=Lupe R.|last=Haas|website=CineMovie|date=2018-03-07|access-date=2026-05-19}}</ref>. У 1991 годзе ён скончыў [[Сярэдняя школа Хілз|сярэднюю школу Хілз]], пасля чаго вывучаў акцёрскае майстэрства ў непіанскай драматычнай школе пры [[Заходне-Сіднейскі ўніверсітэт|Заходне-Сіднейскім універсітэце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.australiantelevision.net/the-secret-life-of-us/profiles/edgerton.html|title=Australian Television: The Secret Life of Us: profiles|website=www.australiantelevision.net|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" |Назва |- |1996 |{{Не перакладзена 5|Гонка па сонца (фільм)|Гонка па сонца|4=Race the Sun (film)}} |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Пахвала (фільм)|Пахвала|4=Praise (film)}} |- | rowspan="2" |1999 |{{Не перакладзена 5|Сабачы нагляд|4=Dogwatch}} |- |{{Не перакладзена 5|Эрскінвільскія каралі|4=Erskineville Kings}} |- |2000 |{{Не перакладзена 5|Узорныя людзі|3=ru|4=Образцовые люди}} |- | rowspan="2" |2002 |[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]] |- |{{Не перакладзена 5|Цяжкае слова|4=The Hard Word}} |- | rowspan="2" |2003 |{{Не перакладзена 5|Ноч, якую мы назвалі днём|4=The Night We Called It a Day (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Банда Кэлі (фільм)|Банда Кэлі|4=Ned Kelly (2003 film)}} |- |2004 |{{Не перакладзена 5|Кароль Артур (фільм, 2004)|Кароль Артур|4=King Arthur (2004 film)}} |- | rowspan="3" |2005 | data-sort-value="Mysterious Geographic Explorations of Jasper Morello, The" |{{Не перакладзена 5|Загадкавыя геаграфічныя даследаванні Джаспера Марэла|4=The Mysterious Geographic Explorations of Jasper Morello}} |- |[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]] |- |{{Не перакладзена 5|Дзівацкія боты|4=Kinky Boots (film)}} |- | rowspan="2" |2006 |{{Не перакладзена 5|Дымныя тузы|4=Smokin' Aces}} |- |{{Не перакладзена 5|Адчыненае акно (фільм)|Адчыненае акно|4=Open Window (film)}} |- | rowspan="3" |2007 |{{Не перакладзена 5|Шэпт (фільм)|Шэпт|4=Whisper (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Арбалет (фільм)|4=Crossbow (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Павук (фільм, 2007)|Павук|4=Spider (2007 film)}} |- | rowspan="3" |2008 |{{Не перакладзена 5|Квадрат (фільм, 2008)|Квадрат|4=The Square (2008 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Паслушнікі (фільм)|Паслушнікі|4=Acolytes (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|9,99$|4=$9.99}} |- | rowspan="2" |2009 |{{Не перакладзена 5|Горад разлукі|4=Separation City}} |- |{{Не перакладзена 5|Горад чакання|4=The Waiting City}} |- | rowspan="3" |2010 |{{Не перакладзена 5|Царства жывёл (фільм)|Царства жывёл|4=Animal Kingdom (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Легенда Вартавых: Совы з Га'Хула|4=Legend of the Guardians: The Owls of Ga'Hoole}} |- | data-sort-value="Thief, The" |Злодзей |- | rowspan="2" |2011 |{{Не перакладзена 5|Воін (фільм, 2011)|Воін|4=Warrior (2011 film)}} |- |[[Нешта (фільм, 2011)|Нешта]] |- | rowspan="3" |2012 |{{Не перакладзена 5|Хацелася б, каб ты быў тут (фільм, 2012)|Хацелася б, каб ты быў тут|4=Wish You Were Here (2012 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Дзіўнае жыццё Тымаці Грына|4=The Odd Life of Timothy Green}} |- |{{Не перакладзена 5|Трыццаць хвілін пасля поўначы|4=Zero Dark Thirty}} |- | rowspan="2" |2013 |[[Вялікі Гэтсбі (фільм, 2013)|Вялікі Гэтсбі]] |- |{{Не перакладзена 5|Злачынства (фільм)|Злачынства|4=Felony (film)}} |- | rowspan="2" |2014 | data-sort-value="Rover, The" |{{Не перакладзена 5|Ровер (фільм, 2014)|Ровер|4=The Rover (2014 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Зыход: Цары і багі|4=Exodus: Gods and Kings}} |- | rowspan="4" |2015 |{{Не перакладзена 5|Жыццё (фільм, 2015)|Жыццё|4=Life (2015 film)}} |- | data-sort-value="Gift, The" |{{Не перакладзена 5|Падарунак (фільм, 2015)|Падарунак|4=The Gift (2015 American film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Чорная імша (фільм)|Чорная імша|4=Black Mass (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Джэйн атрымала зброю|4=Jane Got a Gun}} |- | rowspan="2" |2016 |{{Не перакладзена 5|Спецыяльны поўначны выпуск (фільм)|Спецыяльны поўначны выпуск|4=Midnight Special (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Лавінг (фільм, 2016)|Лавінг|4=Loving (2016 film)}} |- | rowspan="2" |2017 |{{Не перакладзена 5|Яно прыходзіць уначы|4=It Comes at Night}} |- |{{Не перакладзена 5|Яркасць (фільм)|Яркасць|4=Bright (film)}} |- | rowspan="3" |2018 |{{Не перакладзена 5|Чырвоны верабей|4=Red Sparrow}} |- |{{Не перакладзена 5|Грынга (фільм, 2018)|Грынга|4=Gringo (2018 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Сцёртая асоба|4=Boy Erased}} |- |2019 | data-sort-value="King, The" |[[Кароль (фільм)|Кароль]] |- |2021 | data-sort-value="Green Knight, The" |{{Не перакладзена 5|Зялёны рыцар (фільм)|Зялёны рыцар|4=The Green Knight (film)}} |- | rowspan="3" |2022 | data-sort-value="Stranger, The" |{{Не перакладзена 5|Незнаёмец (фільм, 2022)|Незнаёмец|4=The Stranger (2022 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Трынаццаць жыццяў|4=Thirteen Lives}} |- |{{Не перакладзена 5|Майстар-садоўнік (фільм)|Майстар-садоўнік|4=Master Gardener (film)}} |- |2023 | data-sort-value="Boys in the Boat, The" |{{Не перакладзена 5|Хлопцы ў лодцы (фільм)|Хлопцы ў лодцы|4=The Boys in the Boat (film)}} |- | rowspan="2" |2025 |[[Сны цягнікоў (фільм)|Сны цягнікоў]] |- | data-sort-value="Plague, The" |{{Не перакладзена 5|Чума (фільм, 2025)|Чума|4=The Plague (2025 film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" | Назва |- | 1995 | {{Не перакладзена 5|Паліцэйская выратавальная служба|4=Police Rescue}} |- | 1995, 1997 | [[Чарадзей (тэлесерыял)|Чарадзей]] |- | 1996, 1999 | {{Не перакладзена 5|Вадзяныя пацукі (тэлесерыял)|Вадзяныя пацукі|4=Water Rats (TV series)}} |- | rowspan="2" | 1997 | {{Не перакладзена 5|Вялікае неба (тэлесерыял)|Вялікае неба|4=Big Sky (Australian TV series)}} |- | {{Не перакладзена 5|Паўшыя анёлы (тэлесерыял)|Паўшыя анёлы|4=Fallen Angels (Australian TV series)}} |- | 1998 | {{Не перакладзена 5|Дзікая прырода (тэлесерыял)|Дзікая прырода|4=Wildside (Australian TV series)}} |- | 1999 | {{Не перакладзена 5|Сакрэтны мужчынскі бізнес|4=Secret Men's Business}} |- | 2000 | data-sort-value="Three Stooges, The" | {{Не перакладзена 5|Тры марыянеткі (фільм, 2000)|Тры марыянеткі|4=The Three Stooges (2000 film)}} |- | 2001-2002 |{{Не перакладзена 5|Наша таемнае жыццё|4=The Secret Life of Us}} |- | 2002 | {{Не перакладзена 5|Доса і Джо|4=Dossa and Joe}} |- | 2007 | {{Не перакладзена 5|Небяспечны (тэлесерыял)|Небяспечны|4=Dangerous (TV series)}} |- | 2009 | {{Не перакладзена 5|Брудная гульня|4=Dirt Game}} |- | 2021 | data-sort-value="Underground Railroad, The" | {{Не перакладзена 5|Падземная чыгунка (міні-серыял)|Падземная чыгунка|4=The Underground Railroad (miniseries)}} |- | 2022 | [[Обі-Ван Кенобі (тэлесерыял)|Обі-Ван Кенобі]] |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|Блюі||4=Bluey (TV series)}} |- | 2024-цяпер | {{Не перакладзена 5|Цёмная матэрыя (тэлесерыял, 2024)|Цёмная матэрыя|4=Dark Matter (2024 TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0249291}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Эджэртан Джоэл}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры]] cn0u1oovwxyi16eg1p8hbrdo7vmbfkp Катэгорыя:Акцёры агучвання Аўстраліі 14 807990 5143383 2026-05-19T09:41:58Z Feeleman 163471 Новая старонка: «{{Commonscat|Voice actors from the United States}} [[Катэгорыя:Акцёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання|Аўстралія]]» 5143383 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Voice actors from the United States}} [[Катэгорыя:Акцёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання|Аўстралія]] 24t6m2z4aftldybkrng2fv48f5cpsn7 Катэгорыя:Актрысы агучвання Швецыі 14 807991 5143391 2026-05-19T09:52:50Z Feeleman 163471 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Актрысы Швецыі|Агучванне]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Швецыі]] [[Катэгорыя:Актрысы агучвання паводле краін|Швецыя]]» 5143391 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Актрысы Швецыі|Агучванне]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Швецыі]] [[Катэгорыя:Актрысы агучвання паводле краін|Швецыя]] 25p263nnwh2mb8gy4dxnp17oeu4lfgt Катэгорыя:Акцёры агучвання Швецыі 14 807992 5143395 2026-05-19T09:59:11Z Feeleman 163471 Новая старонка: «{{Commonscat|Voice actors from the United States}} [[Катэгорыя:Акцёры Швецыя]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання|Швецыя]]» 5143395 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Voice actors from the United States}} [[Катэгорыя:Акцёры Швецыя]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання|Швецыя]] jtavjw4tdvu9faz5dmuwouqzzu51o6z 5143396 5143395 2026-05-19T09:59:40Z Feeleman 163471 5143396 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Voice actors from the United States}} [[Катэгорыя:Акцёры Швецыі]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання|Швецыя]] eoqzc87lfk2z6sjlipjbkgs8s9ptqw3 Катэгорыя:Актрысы агучвання Аўстраліі 14 807993 5143401 2026-05-19T10:07:46Z Feeleman 163471 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Актрысы Аўстраліі|Агучванне]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Актрысы агучвання паводле краін|Аўстралія]]» 5143401 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Актрысы Аўстраліі|Агучванне]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Актрысы агучвання паводле краін|Аўстралія]] ta5ah9mt5zcysq135qprc8zsfqglix9 Кейт Колінз 0 807994 5143420 2026-05-19T11:09:17Z Feeleman 163471 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1306709896|Kate Collins (actress)]]» 5143420 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Кейт Колінз''' ({{Lang-en|Kate Collins}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]], найбольш вядомая дзякуючы ролям у [[Тэлесерыял|тэлесерыялах]]. Найбольшую папулярнасць ёй прынесла роля Наталі Марлоў у мыльнай оперы "{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}}" на канале [[ABC]], дзе яна рэгулярна здымалася з 1985 па 1992 год. У 1991–1992 гадах, а таксама пазней у 2005–2007 і 2010–2011 гадах актрыса выконвала і другую ролю — Джанет Грын, сястру Наталі. Акрамя таго, у 1997 і 2001 гадах Кейт ненадоўга вярталася ў серыял, з’яўляючыся ў сюжэтных лініях у вобразе духа Наталі. == Біяграфія == Актрыса нарадзілася ў [[Бостан]] і вырасла ў [[Вашынгтон|Вашынгтоне]]. Яна з’яўляецца старэйшай дачкой [[Астранаўт|астранаўта]] [[Майкл Колінз (астранаўт)|Майкл Колінз]] — пілота каманднага модуля гістарычнай місіі "[[Апалон-11]]", падчас якой у 1969 годзе адбылася першая высадка чалавека на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], — і Патрыцыі Колінз. Яна скончыла [[Нацыянальная кафедральная школа|Нацыянальную кафедральную школу]], пасля чаго вывучала [[тэатральнае мастацтва]] ў [[Паўночна-Заходні ўніверсітэт|Паўночна-Заходнім ўніверсітэце]], якую закончыла ў 1981 годзе. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" |+ ! Год ! Назва |- | 1987 | ''Riot on 42nd St.'' |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 1985-2011 |{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}} |- | 1989 | {{Не перакладзена 5|Добрай раніцы, Амерыка|4=Good Morning America}} |- | 1993 | {{Не перакладзена 5|Закон Лос-Анджэлеса|4=L.A. Law}} |- | 2021 | {{Не перакладзена 5|Кавута ў прамым эфіры|4=Cavuto Live}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0172430|Кейт Колінз}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] qourqe99dn5vrbu7q2534no3ncyvnja 5143421 5143420 2026-05-19T11:10:27Z Feeleman 163471 афармленне 5143421 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Кейт Колінз''' ({{Lang-en|Kate Collins}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]], найбольш вядомая дзякуючы ролям у [[тэлесерыял]]ах. Найбольшую папулярнасць ёй прынесла роля Наталі Марлоў у мыльнай оперы «{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}}» на канале [[ABC]], дзе яна рэгулярна здымалася з 1985 па 1992 год. У 1991—1992 гадах, а таксама пазней у 2005—2007 і 2010—2011 гадах актрыса выконвала і другую ролю — Джанет Грын, сястру Наталі. Акрамя таго, у 1997 і 2001 гадах Кейт ненадоўга вярталася ў серыял, з’яўляючыся ў сюжэтных лініях у вобразе духа Наталі. == Біяграфія == Актрыса нарадзілася ў [[Бостан]] і вырасла ў [[Вашынгтон]]е. Яна з’яўляецца старэйшай дачкой [[астранаўт]]а [[Майкл Колінз (астранаўт)|Майкл Колінз]] — пілота каманднага модуля гістарычнай місіі «[[Апалон-11]]», падчас якой у 1969 годзе адбылася першая высадка чалавека на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], — і Патрыцыі Колінз. Яна скончыла [[Нацыянальная кафедральная школа|Нацыянальную кафедральную школу]], пасля чаго вывучала [[тэатральнае мастацтва]] ў [[Паўночна-Заходні ўніверсітэт|Паўночна-Заходнім ўніверсітэце]], якую закончыла ў 1981 годзе. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" |+ ! Год ! Назва |- | 1987 | ''Riot on 42nd St.'' |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 1985-2011 |{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}} |- | 1989 | {{Не перакладзена 5|Добрай раніцы, Амерыка|4=Good Morning America}} |- | 1993 | {{Не перакладзена 5|Закон Лос-Анджэлеса|4=L.A. Law}} |- | 2021 | {{Не перакладзена 5|Кавута ў прамым эфіры|4=Cavuto Live}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0172430|Кейт Колінз}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Колінз Кейт}} [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] 2yf5y35zez984dqdttet707ap69w81z 5143422 5143421 2026-05-19T11:16:20Z Feeleman 163471 афармленне, вікіфікацыя 5143422 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Кейт Колінз''' ({{Lang-en|Kate Collins}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.interplanetary.org.uk/post/2019/07/19/142-michael-collins-apollo|title=#142 - Michael Collins - Apollo 11|first=Matt|last=Russell|website=Interplanetary Pod|date=2019-07-19|access-date=2026-05-19}}</ref>) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]], найбольш вядомая дзякуючы ролям у [[тэлесерыял]]ах. Найбольшую папулярнасць ёй прынесла роля Наталі Марлоў у мыльнай оперы «{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}}» на канале [[ABC]], дзе яна рэгулярна здымалася з 1985 па 1992 год. У 1991—1992 гадах, а таксама пазней у 2005—2007 і 2010—2011 гадах актрыса выконвала і другую ролю — Джанет Грын, сястру Наталі. Акрамя таго, у 1997 і 2001 гадах Кейт ненадоўга вярталася ў серыял, з’яўляючыся ў сюжэтных лініях у вобразе духа Наталі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.timeout.com/chicago/things-to-do/interview-all-my-children-actor-kate-collins|title=Interview {{!}} "All My Children" actor Kate Collins|website=Time Out Chicago|date=2011-09-21|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0172430/|title=Kate Collins {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Біяграфія == Актрыса нарадзілася ў [[Бостан]] і вырасла ў [[Вашынгтон]]е. Яна з’яўляецца старэйшай дачкой [[астранаўт]]а [[Майкл Колінз (астранаўт)|Майкл Колінз]] — пілота каманднага модуля гістарычнай місіі «[[Апалон-11]]», падчас якой у 1969 годзе адбылася першая высадка чалавека на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], — і Патрыцыі Колінз<ref name="people">{{Cite web|language=en|url=https://people.com/archive/soap-sleaze-pot-kate-collins-an-astronauts-daughter-is-shooting-for-the-moon-vol-26-no-2/|title=Soap Sleaze-Pot Kate Collins, An Astronaut's Daughter, Is Shooting for the Moon|first=John|last=Stark|website=People.com|date=1986-07-14|access-date=2026-05-19}}</ref>. Яна скончыла [[Нацыянальная кафедральная школа|Нацыянальную кафедральную школу]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://infoweb.newsbank.com/apps/news/user/login?destination=document-view%3Fp%3DAWNB%26docref%3Dnews/0ED7ADB00E68AAC0%26f%3Dbasic|title=Soap-opera actress Collins moonstruck with Houston|author=Ann Wozencraft|website=infoweb.newsbank.com|publisher=Houston Chronicle|access-date=2026-05-19}}</ref>, пасля чаго вывучала [[тэатральнае мастацтва]] ў [[Паўночна-Заходні ўніверсітэт|Паўночна-Заходнім ўніверсітэце]], якую закончыла ў 1981 годзе<ref name="people2">{{Cite web|language=en|url=https://people.com/archive/soap-sleaze-pot-kate-collins-an-astronauts-daughter-is-shooting-for-the-moon-vol-26-no-2/|title=Soap Sleaze-Pot Kate Collins, An Astronaut's Daughter, Is Shooting for the Moon|first=John|last=Stark|website=People.com|date=1986-07-14|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" |+ ! Год ! Назва |- | 1987 | ''Riot on 42nd St.'' |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 1985-2011 |{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}} |- | 1989 | {{Не перакладзена 5|Добрай раніцы, Амерыка|4=Good Morning America}} |- | 1993 | {{Не перакладзена 5|Закон Лос-Анджэлеса|4=L.A. Law}} |- | 2021 | {{Не перакладзена 5|Кавута ў прамым эфіры|4=Cavuto Live}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0172430|Кейт Колінз}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Колінз Кейт}} [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] 7ec1ppnmj332cluhnr00wsqbtmmrga9 5143424 5143422 2026-05-19T11:18:36Z Feeleman 163471 афармленне 5143424 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Кейт Колінз''' ({{Lang-en|Kate Collins}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.interplanetary.org.uk/post/2019/07/19/142-michael-collins-apollo|title=#142 - Michael Collins - Apollo 11|first=Matt|last=Russell|website=Interplanetary Pod|date=2019-07-19|access-date=2026-05-19}}</ref>) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]], найбольшую папулярнасць ёй прынесла роля Наталі Марлоў у мыльнай оперы «{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}}» на канале [[ABC]], дзе яна рэгулярна здымалася з 1985 па 1992 год. У 1991—1992 гадах, а таксама пазней у 2005—2007 і 2010—2011 гадах актрыса выконвала і другую ролю — Джанет Грын, сястру Наталі. Акрамя таго, у 1997 і 2001 гадах Кейт ненадоўга вярталася ў серыял, з’яўляючыся ў сюжэтных лініях у вобразе духа Наталі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.timeout.com/chicago/things-to-do/interview-all-my-children-actor-kate-collins|title=Interview {{!}} "All My Children" actor Kate Collins|website=Time Out Chicago|date=2011-09-21|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0172430/|title=Kate Collins {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Біяграфія == Актрыса нарадзілася ў [[Бостан]] і вырасла ў [[Вашынгтон]]е. Яна з’яўляецца старэйшай дачкой [[астранаўт]]а [[Майкл Колінз (астранаўт)|Майкл Колінз]] — пілота каманднага модуля гістарычнай місіі «[[Апалон-11]]», падчас якой у 1969 годзе адбылася першая высадка чалавека на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], — і Патрыцыі Колінз<ref name="people">{{Cite web|language=en|url=https://people.com/archive/soap-sleaze-pot-kate-collins-an-astronauts-daughter-is-shooting-for-the-moon-vol-26-no-2/|title=Soap Sleaze-Pot Kate Collins, An Astronaut's Daughter, Is Shooting for the Moon|first=John|last=Stark|website=People.com|date=1986-07-14|access-date=2026-05-19}}</ref>. Яна скончыла [[Нацыянальная кафедральная школа|Нацыянальную кафедральную школу]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://infoweb.newsbank.com/apps/news/user/login?destination=document-view%3Fp%3DAWNB%26docref%3Dnews/0ED7ADB00E68AAC0%26f%3Dbasic|title=Soap-opera actress Collins moonstruck with Houston|author=Ann Wozencraft|website=infoweb.newsbank.com|publisher=Houston Chronicle|access-date=2026-05-19}}</ref>, пасля чаго вывучала [[тэатральнае мастацтва]] ў [[Паўночна-Заходні ўніверсітэт|Паўночна-Заходнім ўніверсітэце]], якую закончыла ў 1981 годзе<ref name="people2">{{Cite web|language=en|url=https://people.com/archive/soap-sleaze-pot-kate-collins-an-astronauts-daughter-is-shooting-for-the-moon-vol-26-no-2/|title=Soap Sleaze-Pot Kate Collins, An Astronaut's Daughter, Is Shooting for the Moon|first=John|last=Stark|website=People.com|date=1986-07-14|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" |+ ! Год ! Назва |- | 1987 | ''Riot on 42nd St.'' |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 1985-2011 |{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}} |- | 1989 | {{Не перакладзена 5|Добрай раніцы, Амерыка|4=Good Morning America}} |- | 1993 | {{Не перакладзена 5|Закон Лос-Анджэлеса|4=L.A. Law}} |- | 2021 | {{Не перакладзена 5|Кавута ў прамым эфіры|4=Cavuto Live}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0172430|Кейт Колінз}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Колінз Кейт}} [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] 5kwi9o1k5fpydhff2f8cx8z1c68fk99 5143425 5143424 2026-05-19T11:18:58Z Feeleman 163471 5143425 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Кейт Колінз''' ({{Lang-en|Kate Collins}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.interplanetary.org.uk/post/2019/07/19/142-michael-collins-apollo|title=#142 - Michael Collins - Apollo 11|first=Matt|last=Russell|website=Interplanetary Pod|date=2019-07-19|access-date=2026-05-19}}</ref>) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольшую папулярнасць ёй прынесла роля Наталі Марлоў у мыльнай оперы «{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}}» на канале [[ABC]], дзе яна рэгулярна здымалася з 1985 па 1992 год. У 1991—1992 гадах, а таксама пазней у 2005—2007 і 2010—2011 гадах актрыса выконвала і другую ролю — Джанет Грын, сястру Наталі. Акрамя таго, у 1997 і 2001 гадах Кейт ненадоўга вярталася ў серыял, з’яўляючыся ў сюжэтных лініях у вобразе духа Наталі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.timeout.com/chicago/things-to-do/interview-all-my-children-actor-kate-collins|title=Interview {{!}} "All My Children" actor Kate Collins|website=Time Out Chicago|date=2011-09-21|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0172430/|title=Kate Collins {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Біяграфія == Актрыса нарадзілася ў [[Бостан]] і вырасла ў [[Вашынгтон]]е. Яна з’яўляецца старэйшай дачкой [[астранаўт]]а [[Майкл Колінз (астранаўт)|Майкл Колінз]] — пілота каманднага модуля гістарычнай місіі «[[Апалон-11]]», падчас якой у 1969 годзе адбылася першая высадка чалавека на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], — і Патрыцыі Колінз<ref name="people">{{Cite web|language=en|url=https://people.com/archive/soap-sleaze-pot-kate-collins-an-astronauts-daughter-is-shooting-for-the-moon-vol-26-no-2/|title=Soap Sleaze-Pot Kate Collins, An Astronaut's Daughter, Is Shooting for the Moon|first=John|last=Stark|website=People.com|date=1986-07-14|access-date=2026-05-19}}</ref>. Яна скончыла [[Нацыянальная кафедральная школа|Нацыянальную кафедральную школу]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://infoweb.newsbank.com/apps/news/user/login?destination=document-view%3Fp%3DAWNB%26docref%3Dnews/0ED7ADB00E68AAC0%26f%3Dbasic|title=Soap-opera actress Collins moonstruck with Houston|author=Ann Wozencraft|website=infoweb.newsbank.com|publisher=Houston Chronicle|access-date=2026-05-19}}</ref>, пасля чаго вывучала [[тэатральнае мастацтва]] ў [[Паўночна-Заходні ўніверсітэт|Паўночна-Заходнім ўніверсітэце]], якую закончыла ў 1981 годзе<ref name="people2">{{Cite web|language=en|url=https://people.com/archive/soap-sleaze-pot-kate-collins-an-astronauts-daughter-is-shooting-for-the-moon-vol-26-no-2/|title=Soap Sleaze-Pot Kate Collins, An Astronaut's Daughter, Is Shooting for the Moon|first=John|last=Stark|website=People.com|date=1986-07-14|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" |+ ! Год ! Назва |- | 1987 | ''Riot on 42nd St.'' |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 1985-2011 |{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}} |- | 1989 | {{Не перакладзена 5|Добрай раніцы, Амерыка|4=Good Morning America}} |- | 1993 | {{Не перакладзена 5|Закон Лос-Анджэлеса|4=L.A. Law}} |- | 2021 | {{Не перакладзена 5|Кавута ў прамым эфіры|4=Cavuto Live}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0172430|Кейт Колінз}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Колінз Кейт}} [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] 69gqfwt7i1k1ck0nvzyah6htx7rhics 5143427 5143425 2026-05-19T11:21:24Z Feeleman 163471 афармленне 5143427 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Колінз}} {{Кінематаграфіст}} '''Кейт Колінз''' ({{Lang-en|Kate Collins}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.interplanetary.org.uk/post/2019/07/19/142-michael-collins-apollo|title=#142 - Michael Collins - Apollo 11|first=Matt|last=Russell|website=Interplanetary Pod|date=2019-07-19|access-date=2026-05-19}}</ref>) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольшую папулярнасць ёй прынесла роля Наталі Марлоў у мыльнай оперы «{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}}» на канале [[ABC]], дзе яна рэгулярна здымалася з 1985 па 1992 год. У 1991—1992 гадах, а таксама пазней у 2005—2007 і 2010—2011 гадах актрыса выконвала і другую ролю — Джанет Грын, сястру Наталі. Акрамя таго, у 1997 і 2001 гадах Кейт ненадоўга вярталася ў серыял, з’яўляючыся ў сюжэтных лініях у вобразе духа Наталі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.timeout.com/chicago/things-to-do/interview-all-my-children-actor-kate-collins|title=Interview {{!}} "All My Children" actor Kate Collins|website=Time Out Chicago|date=2011-09-21|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0172430/|title=Kate Collins {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Біяграфія == Актрыса нарадзілася ў [[Бостан]] і вырасла ў [[Вашынгтон]]е. Яна з’яўляецца старэйшай дачкой [[астранаўт]]а [[Майкл Колінз (астранаўт)|Майкл Колінз]] — пілота каманднага модуля гістарычнай місіі «[[Апалон-11]]», падчас якой у 1969 годзе адбылася першая высадка чалавека на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], — і Патрыцыі Колінз<ref name="people">{{Cite web|language=en|url=https://people.com/archive/soap-sleaze-pot-kate-collins-an-astronauts-daughter-is-shooting-for-the-moon-vol-26-no-2/|title=Soap Sleaze-Pot Kate Collins, An Astronaut's Daughter, Is Shooting for the Moon|first=John|last=Stark|website=People.com|date=1986-07-14|access-date=2026-05-19}}</ref>. Яна скончыла [[Нацыянальная кафедральная школа|Нацыянальную кафедральную школу]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://infoweb.newsbank.com/apps/news/user/login?destination=document-view%3Fp%3DAWNB%26docref%3Dnews/0ED7ADB00E68AAC0%26f%3Dbasic|title=Soap-opera actress Collins moonstruck with Houston|author=Ann Wozencraft|website=infoweb.newsbank.com|publisher=Houston Chronicle|access-date=2026-05-19}}</ref>, пасля чаго вывучала [[тэатральнае мастацтва]] ў [[Паўночна-Заходні ўніверсітэт|Паўночна-Заходнім ўніверсітэце]], якую закончыла ў 1981 годзе<ref name="people2">{{Cite web|language=en|url=https://people.com/archive/soap-sleaze-pot-kate-collins-an-astronauts-daughter-is-shooting-for-the-moon-vol-26-no-2/|title=Soap Sleaze-Pot Kate Collins, An Astronaut's Daughter, Is Shooting for the Moon|first=John|last=Stark|website=People.com|date=1986-07-14|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" |+ ! Год ! Назва |- | 1987 | ''Riot on 42nd St.'' |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 1985-2011 |{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}} |- | 1989 | {{Не перакладзена 5|Добрай раніцы, Амерыка|4=Good Morning America}} |- | 1993 | {{Не перакладзена 5|Закон Лос-Анджэлеса|4=L.A. Law}} |- | 2021 | {{Не перакладзена 5|Кавута ў прамым эфіры|4=Cavuto Live}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0172430|Кейт Колінз}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Колінз Кейт}} [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] mhtaofov78xew3dq48m9n5apv2r7bo4 5143430 5143427 2026-05-19T11:28:04Z Feeleman 163471 афармленне 5143430 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Колінз}} {{Кінематаграфіст|Гады актыўнасці=1985 — наш час}} '''Кейт Колінз''' ({{Lang-en|Kate Collins}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.interplanetary.org.uk/post/2019/07/19/142-michael-collins-apollo|title=#142 - Michael Collins - Apollo 11|first=Matt|last=Russell|website=Interplanetary Pod|date=2019-07-19|access-date=2026-05-19}}</ref>) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольшую папулярнасць ёй прынесла роля Наталі Марлоў у мыльнай оперы «{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}}» на канале [[ABC]], дзе яна рэгулярна здымалася з 1985 па 1992 год. У 1991—1992 гадах, а таксама пазней у 2005—2007 і 2010—2011 гадах актрыса выконвала і другую ролю — Джанет Грын, сястру Наталі. Акрамя таго, у 1997 і 2001 гадах Кейт ненадоўга вярталася ў серыял, з’яўляючыся ў сюжэтных лініях у вобразе духа Наталі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.timeout.com/chicago/things-to-do/interview-all-my-children-actor-kate-collins|title=Interview {{!}} "All My Children" actor Kate Collins|website=Time Out Chicago|date=2011-09-21|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0172430/|title=Kate Collins {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Біяграфія == Актрыса нарадзілася ў [[Бостан]] і вырасла ў [[Вашынгтон]]е. Яна з’яўляецца старэйшай дачкой [[астранаўт]]а [[Майкл Колінз (астранаўт)|Майкл Колінз]] — пілота каманднага модуля гістарычнай місіі «[[Апалон-11]]», падчас якой у 1969 годзе адбылася першая высадка чалавека на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], — і Патрыцыі Колінз<ref name="people">{{Cite web|language=en|url=https://people.com/archive/soap-sleaze-pot-kate-collins-an-astronauts-daughter-is-shooting-for-the-moon-vol-26-no-2/|title=Soap Sleaze-Pot Kate Collins, An Astronaut's Daughter, Is Shooting for the Moon|first=John|last=Stark|website=People.com|date=1986-07-14|access-date=2026-05-19}}</ref>. Яна скончыла [[Нацыянальная кафедральная школа|Нацыянальную кафедральную школу]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://infoweb.newsbank.com/apps/news/user/login?destination=document-view%3Fp%3DAWNB%26docref%3Dnews/0ED7ADB00E68AAC0%26f%3Dbasic|title=Soap-opera actress Collins moonstruck with Houston|author=Ann Wozencraft|website=infoweb.newsbank.com|publisher=Houston Chronicle|access-date=2026-05-19}}</ref>, пасля чаго вывучала [[тэатральнае мастацтва]] ў [[Паўночна-Заходні ўніверсітэт|Паўночна-Заходнім ўніверсітэце]], якую закончыла ў 1981 годзе<ref name="people2">{{Cite web|language=en|url=https://people.com/archive/soap-sleaze-pot-kate-collins-an-astronauts-daughter-is-shooting-for-the-moon-vol-26-no-2/|title=Soap Sleaze-Pot Kate Collins, An Astronaut's Daughter, Is Shooting for the Moon|first=John|last=Stark|website=People.com|date=1986-07-14|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" |+ ! Год ! Назва |- | 1987 | ''Riot on 42nd St.'' |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 1985-2011 |{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}} |- | 1989 | {{Не перакладзена 5|Добрай раніцы, Амерыка|4=Good Morning America}} |- | 1993 | {{Не перакладзена 5|Закон Лос-Анджэлеса|4=L.A. Law}} |- | 2021 | {{Не перакладзена 5|Кавута ў прамым эфіры|4=Cavuto Live}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0172430|Кейт Колінз}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Колінз Кейт}} [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] i5oecpygotv809qbbmd1qxhqde7868t 5143431 5143430 2026-05-19T11:28:32Z Feeleman 163471 афармленне 5143431 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Колінз}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1985 — наш час }} '''Кейт Колінз''' ({{Lang-en|Kate Collins}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.interplanetary.org.uk/post/2019/07/19/142-michael-collins-apollo|title=#142 - Michael Collins - Apollo 11|first=Matt|last=Russell|website=Interplanetary Pod|date=2019-07-19|access-date=2026-05-19}}</ref>) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольшую папулярнасць ёй прынесла роля Наталі Марлоў у мыльнай оперы «{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}}» на канале [[ABC]], дзе яна рэгулярна здымалася з 1985 па 1992 год. У 1991—1992 гадах, а таксама пазней у 2005—2007 і 2010—2011 гадах актрыса выконвала і другую ролю — Джанет Грын, сястру Наталі. Акрамя таго, у 1997 і 2001 гадах Кейт ненадоўга вярталася ў серыял, з’яўляючыся ў сюжэтных лініях у вобразе духа Наталі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.timeout.com/chicago/things-to-do/interview-all-my-children-actor-kate-collins|title=Interview {{!}} "All My Children" actor Kate Collins|website=Time Out Chicago|date=2011-09-21|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0172430/|title=Kate Collins {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Біяграфія == Актрыса нарадзілася ў [[Бостан]] і вырасла ў [[Вашынгтон]]е. Яна з’яўляецца старэйшай дачкой [[астранаўт]]а [[Майкл Колінз (астранаўт)|Майкл Колінз]] — пілота каманднага модуля гістарычнай місіі «[[Апалон-11]]», падчас якой у 1969 годзе адбылася першая высадка чалавека на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], — і Патрыцыі Колінз<ref name="people">{{Cite web|language=en|url=https://people.com/archive/soap-sleaze-pot-kate-collins-an-astronauts-daughter-is-shooting-for-the-moon-vol-26-no-2/|title=Soap Sleaze-Pot Kate Collins, An Astronaut's Daughter, Is Shooting for the Moon|first=John|last=Stark|website=People.com|date=1986-07-14|access-date=2026-05-19}}</ref>. Яна скончыла [[Нацыянальная кафедральная школа|Нацыянальную кафедральную школу]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://infoweb.newsbank.com/apps/news/user/login?destination=document-view%3Fp%3DAWNB%26docref%3Dnews/0ED7ADB00E68AAC0%26f%3Dbasic|title=Soap-opera actress Collins moonstruck with Houston|author=Ann Wozencraft|website=infoweb.newsbank.com|publisher=Houston Chronicle|access-date=2026-05-19}}</ref>, пасля чаго вывучала [[тэатральнае мастацтва]] ў [[Паўночна-Заходні ўніверсітэт|Паўночна-Заходнім ўніверсітэце]], якую закончыла ў 1981 годзе<ref name="people2">{{Cite web|language=en|url=https://people.com/archive/soap-sleaze-pot-kate-collins-an-astronauts-daughter-is-shooting-for-the-moon-vol-26-no-2/|title=Soap Sleaze-Pot Kate Collins, An Astronaut's Daughter, Is Shooting for the Moon|first=John|last=Stark|website=People.com|date=1986-07-14|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" |+ ! Год ! Назва |- | 1987 | ''Riot on 42nd St.'' |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 1985-2011 |{{Не перакладзена 5|Усе мае дзеці (тэлесерыял)|Усе мае дзеці|4=All My Children}} |- | 1989 | {{Не перакладзена 5|Добрай раніцы, Амерыка|4=Good Morning America}} |- | 1993 | {{Не перакладзена 5|Закон Лос-Анджэлеса|4=L.A. Law}} |- | 2021 | {{Не перакладзена 5|Кавута ў прамым эфіры|4=Cavuto Live}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0172430|Кейт Колінз}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Колінз Кейт}} [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] 2qd21nbckv05tdscl5mdpwcdry697mq Катастрофа трох Су-27 пад Камранню 0 807995 5143435 2026-05-19T11:37:44Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Авіякатастрофа}} '''Катастрофа трох Су-27 пад Камранню''' — [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася ў аўторак [[12 снежня]] [[1995]] года. == Катастрофа == Напярэдадні на малайзійскім востраве [[Лангкаві]] прайшло авіяшоў (міжнародная выстава ўзбраенняў «Ліма-95»...» 5143435 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа}} '''Катастрофа трох Су-27 пад Камранню''' — [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася ў аўторак [[12 снежня]] [[1995]] года. == Катастрофа == Напярэдадні на малайзійскім востраве [[Лангкаві]] прайшло авіяшоў (міжнародная выстава ўзбраенняў «Ліма-95» — LIMA (Langkawi International Maritime and Aerospace Exhibition)<ref name=rambler40476479>{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/other/40476479-kak-tri-istrebitelya-russkih-vityazey-vrezalis-v-goru-v-dekabre-1995-goda/|title=Как три истребителя «Русских витязей» врезались в гору в декабре 1995 года|publisher=Рамблер/новости|lang=ru|access-date=2019-08-19|archive-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819063346/https://news.rambler.ru/other/40476479-kak-tri-istrebitelya-russkih-vityazey-vrezalis-v-goru-v-dekabre-1995-goda/|url-status=live}}</ref>), у якім прыняла ўдзел элітная пілатажная група «[[Рускія Віцязі]]». Назад яны вярталіся групай у складзе транспартнага самалёта [[Іл-76]] (яго пілатаваў начальнік 1338-га выпрабавальнага цэнтра 929-га дзяржаўнага лётна-выпрабавальнага цэнтра Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі [[Уладзімір Дзмітрыевіч Грабеннікаў|Уладзімір Грабеннікаў]], вядучы групы) і пяці знішчальнікаў [[Су-27]] (два з іх — двухмесныя «спаркі»). Два знішчальнікі ішлі злева ад Іл-76 на 2—3 метры вышэй; тры — справа і настолькі ж ніжэй. У 06:23 MSK пры заходзе на пасадку ва ўмовах дрэннай бачнасці тры знішчальнікі Су-27 урэзаліся ў гару за 25 кіламетраў ад авіябазы [[Камрань (база)|Камрань]] ([[В’етнам]]). Загінулі чатыры лётчыкі: 32-гадовы гвардыі падпалкоўнік Мікалай Аляксеевіч Грачанаў<ref>{{Cite web |url=http://russianknights.ru/grechanov/ |title=Гвардии подполковник Гречанов Николай Алексеевич, 1962—1995 |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130000155/http://russianknights.ru/grechanov/ |url-status=live }}</ref>, 38-гадовы гвардыі палкоўнік Барыс Міхайлавіч Грыгор’еў<ref>{{Cite web |url=http://russianknights.ru/grigorev/ |title=Гвардии полковник Григорьев Борис Михайлович, 1957—1995 |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130053440/http://russianknights.ru/grigorev/ |url-status=live }}</ref>, 34-гадовы гвардыі падпалкоўнік Мікалай Віктаравіч Кардзюкоў<ref>{{Cite web |url=http://russianknights.ru/kordukov/ |title=Гвардии подполковник Кордюков Николай Викторович, 1961—1995 |access-date=2019-01-30 |archive-date=2019-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130162435/http://russianknights.ru/kordukov/ |url-status=live }}</ref> і 35-гадовы гвардыі падпалкоўнік Аляксандр Віктаравіч Сыравы<ref>{{Cite web |url=http://russianknights.ru/syrovoy/ |title=Гвардии подполковник Сыровой Александр Викторович, 1960—1995 |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130053141/http://russianknights.ru/syrovoy/ |url-status=live }}</ref>. ==Вінаватыя== Першапачаткова абвінавачаным лічыўся кіраўнік палётаў авіябазы Камрань падпалкоўнік Аляксандр Арбузаў. У далейшым абвінавачванні з яго былі знятыя. Вінаватым у катастрофе быў прызнаны генерал-маёр авіяцыі Уладзімір Грабеннікаў; ён атрымаў 6 гадоў пазбаўлення волі і быў вызвалены па амністыі ў зале суда. У прысудзе ваеннага суда ад 13 сакавіка 1998 года сітуацыя выкладзена наступным чынам: <blockquote>…ведзеная Грабеннікавым група вырабляла зніжэнне ў шчыльным палётным парадку самалётаў у аблоках з абмежаванымі ўмовамі бачнасці ў небяспечнай блізкасці з гарыстым рэльефам мясцовасці. У 6 гадзін 22 хвіліны 30 секунд (па маскоўскім часе) пры выкананні чацвёртага развароту на бараметрычнай вышыні 600 метраў у кабіне лётчыкаў самалёта Іл-76 спрацавала светлавая і гукавая сігналізацыя, якая папярэджвае аб небяспечным збліжэнні паветранага судна з рэльефам мясцовасці «{{abbr|ССНЗ|Сістэма сігналізацыі небяспечнага збліжэння з зямлёй (ССНЗ)|0}}»… Грабеннікаў не далажыў кіраўніку палётаў аб тым, што адбываецца на борце, неабходных дзеянняў па прадухіленні памяншэння сапраўднай вышыні палёту не прыняў і каманды кіраваным аб наборы вышыні не падаў. У выніку... на працягу 25 секунд пры працы сігналізацыі «ССНЗ» сапраўдная вышыня палёту самалёта Іл-76 паменшылася да 32 метраў, што пры наяўнасці правага нахілу ў пабудове авіягрупы ў 6 гадзін 22 мін 55 сек прывяло да сутыкнення двух крайніх правых кіраваных самалётаў Су-27 (б/н 07 і 09, завадскія нумары, адпаведна, 36911031615 і 36911031716), а ў 6 гадзін 22 мін 59 сек самалёта Су-27УБ (б/н 19, завадскі нумар 96310413040) са схілам гары (адзнака 722 метраў) на вышыні 604 метра, якая знаходзіцца на выдаленні 25,5 кіламетраў і азімуце 193 градуса ад кантрольнай кропкі аэрадрома.</blockquote> == Памяць == Загінулыя лётчыкі былі пахаваныя на могілках вёскі [[Нікольскае (сяло, Адзінцоўскі раён)|Нікольскае]] побач з авіягарнізонам [[Кубінка (авіябаза)|Кубінка]]<ref>{{Cite web|url=https://odintsovo.info/news/?id=4295|title=В одной эскадрилье служили друзья…|author=|website=Одинцово-ИНФО|date=2005-12-12|publisher=odintsovo.info|lang=ru|access-date=2019-08-19|archive-date=2019-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422114749/https://odintsovo.info/news/?id=4295|url-status=live}}</ref>. На іх магіле размясцілі мемарыяльную дошку<ref name=rambler40476479 />. На месцы катастрофы ўзведзены помнік<ref>[https://ic.pics.livejournal.com/rikosha/2435399/66180/66180_original.jpg Во Вьетнаме, рядом с авиабазой Камрань, стоит памятник погибшим 12 декабря 1995 года четверым лётчикам элитной пилотажной группы «Русские витязи».]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * «Горькая тайна „Витязей“», «Московский Комсомолец» от 14.12.2006 Елена ПАВЛОВА // © ЗАО "РЕДАКЦИЯ ГАЗЕТЫ «МОСКОВСКИЙ КОМСОМОЛЕЦ», 2006 == Спасылкі == * [https://pravo.ru/process/view/8938/ Рассмотрение … дела под председательством подполковника юстиции А. В. Абабкова началось 25 июня 1997 года, а приговор суд вынес только 13 марта следующего года.] <!-- * [https://www.litmir.me/br/?b=20344&p=135 ]--> * [https://odintsovo.info/news/?id=4295 В одной эскадрилье служили друзья…] * [https://aviator.guru/blog/43170580830/%C2%ABRusskie-Vityazi%C2%BB:-posledniy-polet?nr=1 «Русские Витязи»: последний полёт] {{ВС}} [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]][[Катэгорыя:Снежань 1995 года]][[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні 1995 года]][[Катэгорыя:Падзеі 12 снежня]] pq2tbe6bx8kcnmg5l9hga72vb7dik8g 5143436 5143435 2026-05-19T11:38:10Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Катастрофа Су-27 пад Камранню]] у [[Катастрофа трох Су-27 пад Камранню]] 5143435 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа}} '''Катастрофа трох Су-27 пад Камранню''' — [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася ў аўторак [[12 снежня]] [[1995]] года. == Катастрофа == Напярэдадні на малайзійскім востраве [[Лангкаві]] прайшло авіяшоў (міжнародная выстава ўзбраенняў «Ліма-95» — LIMA (Langkawi International Maritime and Aerospace Exhibition)<ref name=rambler40476479>{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/other/40476479-kak-tri-istrebitelya-russkih-vityazey-vrezalis-v-goru-v-dekabre-1995-goda/|title=Как три истребителя «Русских витязей» врезались в гору в декабре 1995 года|publisher=Рамблер/новости|lang=ru|access-date=2019-08-19|archive-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819063346/https://news.rambler.ru/other/40476479-kak-tri-istrebitelya-russkih-vityazey-vrezalis-v-goru-v-dekabre-1995-goda/|url-status=live}}</ref>), у якім прыняла ўдзел элітная пілатажная група «[[Рускія Віцязі]]». Назад яны вярталіся групай у складзе транспартнага самалёта [[Іл-76]] (яго пілатаваў начальнік 1338-га выпрабавальнага цэнтра 929-га дзяржаўнага лётна-выпрабавальнага цэнтра Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі [[Уладзімір Дзмітрыевіч Грабеннікаў|Уладзімір Грабеннікаў]], вядучы групы) і пяці знішчальнікаў [[Су-27]] (два з іх — двухмесныя «спаркі»). Два знішчальнікі ішлі злева ад Іл-76 на 2—3 метры вышэй; тры — справа і настолькі ж ніжэй. У 06:23 MSK пры заходзе на пасадку ва ўмовах дрэннай бачнасці тры знішчальнікі Су-27 урэзаліся ў гару за 25 кіламетраў ад авіябазы [[Камрань (база)|Камрань]] ([[В’етнам]]). Загінулі чатыры лётчыкі: 32-гадовы гвардыі падпалкоўнік Мікалай Аляксеевіч Грачанаў<ref>{{Cite web |url=http://russianknights.ru/grechanov/ |title=Гвардии подполковник Гречанов Николай Алексеевич, 1962—1995 |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130000155/http://russianknights.ru/grechanov/ |url-status=live }}</ref>, 38-гадовы гвардыі палкоўнік Барыс Міхайлавіч Грыгор’еў<ref>{{Cite web |url=http://russianknights.ru/grigorev/ |title=Гвардии полковник Григорьев Борис Михайлович, 1957—1995 |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130053440/http://russianknights.ru/grigorev/ |url-status=live }}</ref>, 34-гадовы гвардыі падпалкоўнік Мікалай Віктаравіч Кардзюкоў<ref>{{Cite web |url=http://russianknights.ru/kordukov/ |title=Гвардии подполковник Кордюков Николай Викторович, 1961—1995 |access-date=2019-01-30 |archive-date=2019-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130162435/http://russianknights.ru/kordukov/ |url-status=live }}</ref> і 35-гадовы гвардыі падпалкоўнік Аляксандр Віктаравіч Сыравы<ref>{{Cite web |url=http://russianknights.ru/syrovoy/ |title=Гвардии подполковник Сыровой Александр Викторович, 1960—1995 |access-date=2019-01-29 |archive-date=2019-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130053141/http://russianknights.ru/syrovoy/ |url-status=live }}</ref>. ==Вінаватыя== Першапачаткова абвінавачаным лічыўся кіраўнік палётаў авіябазы Камрань падпалкоўнік Аляксандр Арбузаў. У далейшым абвінавачванні з яго былі знятыя. Вінаватым у катастрофе быў прызнаны генерал-маёр авіяцыі Уладзімір Грабеннікаў; ён атрымаў 6 гадоў пазбаўлення волі і быў вызвалены па амністыі ў зале суда. У прысудзе ваеннага суда ад 13 сакавіка 1998 года сітуацыя выкладзена наступным чынам: <blockquote>…ведзеная Грабеннікавым група вырабляла зніжэнне ў шчыльным палётным парадку самалётаў у аблоках з абмежаванымі ўмовамі бачнасці ў небяспечнай блізкасці з гарыстым рэльефам мясцовасці. У 6 гадзін 22 хвіліны 30 секунд (па маскоўскім часе) пры выкананні чацвёртага развароту на бараметрычнай вышыні 600 метраў у кабіне лётчыкаў самалёта Іл-76 спрацавала светлавая і гукавая сігналізацыя, якая папярэджвае аб небяспечным збліжэнні паветранага судна з рэльефам мясцовасці «{{abbr|ССНЗ|Сістэма сігналізацыі небяспечнага збліжэння з зямлёй (ССНЗ)|0}}»… Грабеннікаў не далажыў кіраўніку палётаў аб тым, што адбываецца на борце, неабходных дзеянняў па прадухіленні памяншэння сапраўднай вышыні палёту не прыняў і каманды кіраваным аб наборы вышыні не падаў. У выніку... на працягу 25 секунд пры працы сігналізацыі «ССНЗ» сапраўдная вышыня палёту самалёта Іл-76 паменшылася да 32 метраў, што пры наяўнасці правага нахілу ў пабудове авіягрупы ў 6 гадзін 22 мін 55 сек прывяло да сутыкнення двух крайніх правых кіраваных самалётаў Су-27 (б/н 07 і 09, завадскія нумары, адпаведна, 36911031615 і 36911031716), а ў 6 гадзін 22 мін 59 сек самалёта Су-27УБ (б/н 19, завадскі нумар 96310413040) са схілам гары (адзнака 722 метраў) на вышыні 604 метра, якая знаходзіцца на выдаленні 25,5 кіламетраў і азімуце 193 градуса ад кантрольнай кропкі аэрадрома.</blockquote> == Памяць == Загінулыя лётчыкі былі пахаваныя на могілках вёскі [[Нікольскае (сяло, Адзінцоўскі раён)|Нікольскае]] побач з авіягарнізонам [[Кубінка (авіябаза)|Кубінка]]<ref>{{Cite web|url=https://odintsovo.info/news/?id=4295|title=В одной эскадрилье служили друзья…|author=|website=Одинцово-ИНФО|date=2005-12-12|publisher=odintsovo.info|lang=ru|access-date=2019-08-19|archive-date=2019-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422114749/https://odintsovo.info/news/?id=4295|url-status=live}}</ref>. На іх магіле размясцілі мемарыяльную дошку<ref name=rambler40476479 />. На месцы катастрофы ўзведзены помнік<ref>[https://ic.pics.livejournal.com/rikosha/2435399/66180/66180_original.jpg Во Вьетнаме, рядом с авиабазой Камрань, стоит памятник погибшим 12 декабря 1995 года четверым лётчикам элитной пилотажной группы «Русские витязи».]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * «Горькая тайна „Витязей“», «Московский Комсомолец» от 14.12.2006 Елена ПАВЛОВА // © ЗАО "РЕДАКЦИЯ ГАЗЕТЫ «МОСКОВСКИЙ КОМСОМОЛЕЦ», 2006 == Спасылкі == * [https://pravo.ru/process/view/8938/ Рассмотрение … дела под председательством подполковника юстиции А. В. Абабкова началось 25 июня 1997 года, а приговор суд вынес только 13 марта следующего года.] <!-- * [https://www.litmir.me/br/?b=20344&p=135 ]--> * [https://odintsovo.info/news/?id=4295 В одной эскадрилье служили друзья…] * [https://aviator.guru/blog/43170580830/%C2%ABRusskie-Vityazi%C2%BB:-posledniy-polet?nr=1 «Русские Витязи»: последний полёт] {{ВС}} [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў В’етнаме]][[Катэгорыя:Снежань 1995 года]][[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні 1995 года]][[Катэгорыя:Падзеі 12 снежня]] pq2tbe6bx8kcnmg5l9hga72vb7dik8g Катастрофа Су-27 пад Камранню 0 807996 5143437 2026-05-19T11:38:10Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Катастрофа Су-27 пад Камранню]] у [[Катастрофа трох Су-27 пад Камранню]] 5143437 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Катастрофа трох Су-27 пад Камранню]] oqzpa8edlyxdtj4754o7ay03c43bqth Каардынацыйная рада 4-га склікання 0 807997 5143442 2026-05-19T11:55:20Z MocnyDuham 99818 Новая старонка: «{| class="wikitable" |+ !Імя !Выбарчы спіс |- |[[Павел Латушка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Юрый Губарэвіч]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Ірына Халопіца]] |Кааліцыя Лат...» 5143442 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !Імя !Выбарчы спіс |- |[[Павел Латушка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Юрый Губарэвіч]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Ірына Халопіца]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Юлія Камінская]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Уладзімір Астапенка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Аляксей Міхалевіч]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Аляксандра Ханевіч]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Надзея Крывашанава]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Міхаіл Кірылюк]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Андрэй Курэйчык]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Яна Латушка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Рыта Гаціх]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Арцём Шапараў]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Сяргей Бяспалаў]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Аліна Каліноўская]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Мікіта Семяненка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Юрый Казакевіч]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Ганна Федаронак]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Алег Кулеша]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Аляксандра Васько]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Віталій Лакотка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Піліп Акаронка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Алеся Буневіч]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Васіль Плешкуноў]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Наталля Барысёнак]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Дзмітрый Грыгалая]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Аляксандр Савосцін]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Ілона Астроўская]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Аляксей Кузаўка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Яўген Акаронка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Аляксандра Вульчынская]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Каліна Хромчанкава]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Вадзім Бабін]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Валерый Мацкевіч]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Аліса Рыжычэнка]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Павел Мар'еўскі]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Ксенія Луцкіна]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Аляксандра Мамаева]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Аліна Харысава]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Вольга Зазулінская]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Антаніна Канавалава]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Глеб Івашкевіч]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Станіслаў Салавей]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Анастасія Свіркова]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Лізавета Пракопчык]] |Наступ |- |[[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]] |Наступ |- |[[Яўгеній Караулаў]] |Наступ |- |[[Аляксандр Лапко]] |Наступ |- |[[Іван Краўцоў]] |Наступ |- |[[Яўгеній Андрэйчык]] |Наступ |- |[[Станіслава Цярэнцьева]] |Наступ |- |[[Аляксандра Дойніч]] |Наступ |- |[[Мікіта Забуга]] |Воля |- |[[Вадзім Кабанчук]] |Воля |- |[[Ігар Турцэвіч]] |Воля |- |[[Анатоль Міхнавец]] |Воля |- |[[Вольга Галамеева]] |Воля |- |[[Генадзь Манько]] |Воля |- |[[Аляксандр Юркойць]] |Воля |- |[[Дзяніс Герасімчык]] |Воля |- |[[Мікалай Казлоў]] |Аб’яднаная грамадзянская платформа |- |[[Святлана Шаціліна]] |Аб’яднаная грамадзянская платформа |- |[[Уладзімір Шанцаў]] |Аб’яднаная грамадзянская платформа |- |[[Марыя Яфімава]] |Аб’яднаная грамадзянская платформа |- |[[Раман Кісляк]] |Аб’яднаная грамадзянская платформа |- |[[Ганна Скрыган]] |Аб’яднаная грамадзянская платформа |- |[[Таццяна Мартынава]] |Хопіць баяцца |- |[[Міхаіл Рубін]] |Хопіць баяцца |- |[[Наталля Галаўчук]] |Хопіць баяцца |- |[[Аляксандр Ракіцкі]] |Хопіць баяцца |- |[[Яўген Анкудзінаў]] |Хопіць баяцца |- |[[Андрэй Колас]] |Ваш голас |- |[[Таццяна Крапіневіч]] |Ваш голас |- |[[Сяргей Сталмакоў]] |Ваш голас |- |[[Марына Зялёная|Марына Калініна (Зялёная)]] |Ваш голас |- |[[Юрась Зянковіч]] |Беларусы дзеяння |- |[[Іна Шырокая]] |Беларусы дзеяння |- |[[Анатоль Хіневіч]] |Беларусы дзеяння |- |[[Зміцер Шчыгельскі]] |Беларусы дзеяння |} == Гл. таксама == * [[Каардынацыйная рада 3-га склікання]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/395574|title=Латушка, Курэйчык, Пракопчык, Краўцоў. Поўны спіс тых, хто трапіў у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2026-05-19|access-date=}} {{Службовы спіс}} aggn9cwt43l4f7eafpebi4wmrwf8zne 5143446 5143442 2026-05-19T11:56:36Z MocnyDuham 99818 удакладненне 5143446 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !Імя !Выбарчы спіс |- |[[Павел Латушка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Юрый Губарэвіч]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Ірына Халопіца]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Юлія Камінская]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Уладзімір Астапенка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Аляксей Міхалевіч]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Аляксандра Ханевіч]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Надзея Крывашанава]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Міхаіл Кірылюк]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Андрэй Курэйчык]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Яна Латушка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Рыта Гаціх]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Арцём Шапараў]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Сяргей Бяспалаў]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Аліна Каліноўская]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Мікіта Семяненка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Юрый Казакевіч]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Ганна Федаронак]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Алег Кулеша]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Аляксандра Васько]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Віталій Лакотка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Піліп Акаронка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Алеся Буневіч]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Васіль Плешкуноў]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Наталля Барысёнак]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Дзмітрый Грыгалая]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Аляксандр Савосцін]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Ілона Астроўская]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Аляксей Кузаўка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Яўген Акаронка]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Аляксандра Вульчынская]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Каліна Хромчанкава]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Вадзім Бабін]] |Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» |- |[[Валерый Мацкевіч]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Аліса Рыжычэнка]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Павел Мар'еўскі]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Ксенія Луцкіна]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Аляксандра Мамаева]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Аліна Харысава]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Вольга Зазулінская]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Антаніна Канавалава]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Глеб Івашкевіч]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Станіслаў Салавей]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Анастасія Свіркова]] |Еўрапейскі выбар |- |[[Лізавета Пракопчык]] |Наступ |- |[[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]] |Наступ |- |[[Яўгеній Караулаў]] |Наступ |- |[[Аляксандр Лапко]] |Наступ |- |[[Іван Краўцоў]] |Наступ |- |[[Яўгеній Андрэйчык]] |Наступ |- |[[Станіслава Цярэнцьева]] |Наступ |- |[[Аляксандра Дойніч]] |Наступ |- |[[Мікіта Забуга]] |Воля |- |[[Вадзім Кабанчук]] |Воля |- |[[Ігар Турцэвіч]] |Воля |- |[[Анатоль Міхнавец]] |Воля |- |[[Вольга Галамеева]] |Воля |- |[[Генадзь Манько]] |Воля |- |[[Аляксандр Юркойць]] |Воля |- |[[Дзяніс Герасімчык]] |Воля |- |[[Мікалай Георгіевіч Казлоў|Мікалай Казлоў]] |Аб’яднаная грамадзянская платформа |- |[[Святлана Шаціліна]] |Аб’яднаная грамадзянская платформа |- |[[Уладзімір Шанцаў]] |Аб’яднаная грамадзянская платформа |- |[[Марыя Яфімава]] |Аб’яднаная грамадзянская платформа |- |[[Раман Кісляк]] |Аб’яднаная грамадзянская платформа |- |[[Ганна Скрыган]] |Аб’яднаная грамадзянская платформа |- |[[Таццяна Мартынава]] |Хопіць баяцца |- |[[Міхаіл Рубін]] |Хопіць баяцца |- |[[Наталля Галаўчук]] |Хопіць баяцца |- |[[Аляксандр Ракіцкі]] |Хопіць баяцца |- |[[Яўген Анкудзінаў]] |Хопіць баяцца |- |[[Андрэй Колас]] |Ваш голас |- |[[Таццяна Крапіневіч]] |Ваш голас |- |[[Сяргей Сталмакоў]] |Ваш голас |- |[[Марына Зялёная|Марына Калініна (Зялёная)]] |Ваш голас |- |[[Юрась Зянковіч]] |Беларусы дзеяння |- |[[Іна Шырокая]] |Беларусы дзеяння |- |[[Анатоль Хіневіч]] |Беларусы дзеяння |- |[[Зміцер Шчыгельскі]] |Беларусы дзеяння |} == Гл. таксама == * [[Каардынацыйная рада 3-га склікання]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/395574|title=Латушка, Курэйчык, Пракопчык, Краўцоў. Поўны спіс тых, хто трапіў у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2026-05-19|access-date=}} {{Службовы спіс}} ntozdvc77agyzw6cnxwdqlhg4e2rpmv