Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1164 5144329 4440290 2026-05-21T08:28:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144329 wikitext text/x-wiki [[Выява:Heckert GNU white.svg|thumb|right|Сімвал Праекта GNU]] '''Ліцэнзія GNU на свабодную дакументацыю''', распрацаваная і рэкамендаваная [[Фонд Свабоднага праграмнага забеспячэння|Фондам Свабоднага праграмнага забеспячэння]] дзеля выкарыстання пры распаўсюджанні дакументацыі, кніг і іншых крыніц інфармацыі. Усе матэрыялы, размешчаныя ў [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]], аўтаматычна ліцэнзуюцца згодна з умовамі Ліцэнзіі GFDL, калі не пазначана іншае. Далей пададзены пераклад гэтае Ліцэнзіі на [[Беларуская мова|беларускую мову]]. Гэты пераклад не з’яўляецца афіцыйным перакладам Ліцэнзіі GFDL і не мае [[Юрыдычная сіла|юрыдычнай сілы]]. Гэты пераклад створаны толькі для знаёмства з агульнымі прынцыпамі дзеяння гэтае Ліцэнзіі, але аўтар гэтага перакладу рэкамендуе пры ўзнікненні пытанняў звяртацца непасрэдна да афіцыйнага тэксту Ліцэнзіі GFDL: http://www.gnu.org/licenses/fdl.txt _____ Свабодная ліцэнзія для дакументацыі (GNU) Версія 1.2, лістапад 2002 Copyright (C) 2000,2001,2002 Фонд Свабоднага Праграмнага Забеспячэння 51 Franklin St, Fifth Floor, Boston, MA 02110-1301 USA Гэты ліцэнзійны дакумент дазволена капіраваць і распаўсюджваць каму заўгодна, але яго змена забароненая. == 0. ПРЭАМБУЛА == Па-першае, гэтая Ліцэнзія прызначаная для таго, каб зрабіць любыя дапаможнікі, кнігі ці іншыя карысныя і прыдатныя для ўжытку дакументы "свабоднымі": каб даць кожнаму свабоду капіравання і распаўсюджвання гэтых дакументаў, у нязменным выглядзе ці са зменамі, за грошы ці бясплатна. Па-другое, гэтая Ліцэнзія, з аднаго боку, забяспечваць аўтару і выдаўцу магчымасць атрымання выгодаў ад вынікаў сваёй працы, з іншага боку, здымае з іх адказнасць за змены, зробленыя іншымі асобамі. Гэтая Ліцэнзія з’яўляецца "copyleft"-ліцэнзіяй, г.зн. вытворныя ад ліцэнзіраванага дакумента працы павінны быць таксама такімі ж свабоднымі. Гэтая Ліцэнзія дапаўняе Агульную Публічную Ліцэнзію (GNU), "copyleft"-ліцэнзію для свабоднага праграмнага забеспячэння. Мы распрацоўвалі гэту Ліцэнзію адмыслова для дапаможнікаў для свабоднага праграмнага забеспячэння, бо свабоднаму праграмнаму забеспячэнню патрэбна свабодная дакументацыя: свабодная праграма павінна распаўсюджвацца разам з дапаможнікамі, якія забяспечваюць такі ж узровень свабоды, як і праграмны код. Аднак, сфера выкарыстання гэтай Ліцэнзіі не абмяжоўваецца толькі дапаможнікамі для праграм; яе можна выкарыстоўваць для любых тэкстаў, незалежна ад тэмы, незалежна ад таго, ці апублікаваны гэты тэкст у выглядзе друкаванай кнігі і інш. Мы рэкамендуем выкарыстоўваць гэту Ліцэнзію, галоўным чынам, для прац, якія ўяўляюць сабой інструкцыю ці даведку. == 1. УЖЫВАННЕ І АЗНАЧЕННІ == Пад дзеянне гэтай Ліцэнзіі трапляе любы дапаможнік ці іншая работа, на любым носьбіце, якая ўтрымлівае паведамленне аб магчымасці распаўсюджвання гэтай працы згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі, змешчанае ўладальнікам правоў на капіраванне гэтай працы. Такое паведамленне перадае працу пад дзеянне сусветнай, неабмежаванай па часе ліцэнзіі, якая не патрабуе аўтарскіх адлічэнняў і ўмовы якой выкладзеныя далей. "Дакументам" далей у гэтым тэксце будзе называцца любы такі дапаможнік ці работа. Любая асоба, якая з’яўляецца ліцэнзіятам, далей у гэтым тэксце будзе называцца "Вы". Вы прымаеце ўмовы ліцэнзіі, калі Вы капіруеце, змяняеце ці распаўсюджваеце работу ў тых выпадках, якія ў звычайнай практыцы дзеяння правоў на капіраванне патрабуюць дазволу. "Змененай версіяй" Дакумента далей у гэтым тэксце называецца любая работа, якая змяшчае Дакумент ці яго частку, скапіраваныя альбо "як ёсць", альбо са зменамі і/ці перакладзеныя на іншую мову. "Другаснай часткай" далей у гэтым тэксце называецца дадатак да асноўнага тэксту ці тытульны раздзел Дакумента, які толькі вызначае адносіны выдаўцоў ці аўтараў да агульнай тэмы Дакумента і пад. і не змяшчае нічога па асноўнай тэме Дакумента. (Такім чынам, калі Дакумент з’яўляецца тэкстам па матэматыцы, Другасная частка не павінна ўтрымліваць веды з вобласці матэматыкі). Адносіны выдаўцоў ці аўтараў да агульнай тэмы Дакумента могуць быць важнымі з гістарычнага, а таксама юрыдычнага, камерцыйнага, філасофскага, этычнага ці палітычнага пункту гледжання. "Нязменнымі часткамі" далей у гэтым тэксце называюцца пэўныя Другасныя часткі, пазначаныя ў паведамленні гэтага Дакумента, якое вызначае ліцэнзійныя ўмовы, як Нязменныя часткі. Калі частка Дакумента не адпавядае вышэй азначанаму тэрміну "Другасная частка", тады гэту частку нельга пазначыць як Нязменную. Дакумент можа не ўтрымліваць ніводнай Нязменнай часткі. Калі ў Дакуменце не вызначаныя Нязменныя часткі, тады лічыцца, што іх няма. "Тэкстам вокладкі" далей у гэтым тэксце называюцца кароткія кавалкі тэксту, пазначаныя як "Тэкст першай вокладкі" і "Тэкст апошняй вокладкі" ў паведамленні гэтага Дакумента, якое вызначае ліцэнзійныя ўмовы. Тэкст першай вокладкі не павінны быць большым за 5 слоў, а Тэкст апошняй вокладкі не павінны быць большым за 25 слоў. "Празрыстым" асобнікам Дакумента далей у гэтым тэксце называецца асобнік Дакумента ў форме, зручнай для камп’ютара, прадстаўлены ў фармаце з агульнадаступнай спецыфікацыяй і магчымасцю яго чытання і змены праз звычайныя [[Тэкставы рэдактар|тэкставыя рэдактары]] ці праграмы працы з графікай (для растравых ці вектарных відарысаў). Фармат павінны даваць магчымасць уводу тэксту ў праграмы рэдагавання тэксту ці пераўтварэння ў іншыя фарматы, прыдатныя для ўводу ў праграмы рэдагавання тэксту. Асобнік Дакумента, створаны ў Празрыстым фармаце, але ў якім разметка ці яе адсутнасць зробленая такім чынам, каб замінаць і перашкаджаць наступным зменам Дакумента чытачамі, не з’яўляецца Празрыстым. Фармат відарысу не з’яўляецца Празрыстым, калі яго выкарыстоўваюць для паказу значнай часткі тэксту. Асобнік Дакумента, які не з’яўляецца Празрыстым, далей у гэтым тэксце называецца "Непразрыстым". Узорамі прыдатных фарматаў для Празрыстых асобнікаў з’яўляюцца звычайны тэкст ASCII без разметкі; фарматы ўводу Texinfo і LaTeX; SGML ці [[XML]], напісаныя згодна з агульнадаступным DTD; стандартны просты HTML; PostScript ці PDF, зробленыя з улікам наступных змен іншай асобай. Узорамі прыдатных фарматаў відарысаў для Празрыстых асобнікаў з’яўляюцца [[PNG]], XCF і JPG. Непразрыстымі фарматамі з’яўляюцца закрытыя фарматы файлаў, якія можна прачытаць і змяніць толькі праз закрытыя тэкставыя працэсары; SGML ці XML, для якіх DTD і/ці інструменты апрацоўкі не агульнадаступныя; створаны камп’ютарам HTML; PostScript ці PDF, створаныя некаторымі тэкставымі працэсарамі выключна для вываду. "Тытульнай старонкай" далей у гэтым тэксце называецца, для друкаванай кнігі, непасрэдна тытульная старонка, разам з наступнымі старонкамі, неабходнымі для змяшчэння звестак, якія патрабуе размяшчаць на тытульнай старонцы гэтая Ліцэнзія. Для работ у фармаце, які не вызначае такога паняцця, як тытульная старонка, "Тытульнай старонкай" называецца тэкст, размешчаны непасрэдна каля назвы работы, непасрэдна перад пачаткам тэксту работы. Раздзелам, "Названым АБВ", далей у гэтым тэксце называецца раздзел Дакумента, загаловак якога ці проста "АБВ", ці змяшчае "АБВ" у дужках пасля тэксту-перакладу "АБВ" на іншую мову. (Тут "АБВ" абазначае адмысловы загаловак раздзела, памянёны ніжэй, напрыклад, "Падзякі", "Прысвячэнні", "Ухвалы" ці "Гісторыя"). "Пакінуць загаловак" такога раздзела, калі Вы змяняеце Дакумент, значыць тое, што гэты раздзел застаецца "Названым АБВ" згодна з гэтым азначэннем. Дакумент можа ўтрымліваць "Адмовы ад адказнасці" пасля паведамлення аб тым, што Дакумент распаўсюджваецца згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі. Гэтыя Адмовы ад адказнасці з’яўляюцца спасылкамі на адпаведныя раздзелы гэтай Ліцэнзіі, але толькі ў тым выглядзе, у якім яны вызначаныя ў гэтай Ліцэнзіі: любыя іншыя варыянты Адмовы ад адказнасці не дзейнічаюць і не ўплываюць на дзеянне гэтай Ліцэнзіі. == 2. КАПІРАВАННЕ Ў НЯЗМЕННЫМ ВЫГЛЯДЗЕ == Вы можаце капіраваць і распаўсюджваць Дакумент на любым носьбіце, за грошы ці бясплатна, калі Вы змесціце ў кожным распаўсюджаным ці скапіраваным асобніку Дакумента гэту Ліцэнзію, паведамленне аб правах на капіраванне і ліцэнзійнае паведамленне, у якім гаворыцца, што Дакумент распаўсюджваецца згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі, прычым тэкст Ліцэнзіі павінны застацца нязменным. Нельга выкарыстоўваць тэхнічныя метады перашкаджэння ці кантралявання чытання ці далейшага капіравання асобніка Дакумента, які Вы стварылі ці распаўсюджваеце. Аднак, Вы можаце атрымліваць грошы за стварэнне і распаўсюджванне асобнікаў Дакумента. Калі Вы распаўсюджваеце даволі вялікую колькасць асобнікаў Дакумента, Вы павінны таксама выконваць умовы раздзела 3. Вы таксама можаце перадаваць асобнікі Дакумента іншым асобам у часовае карыстанне, выконваючы патрабаванні гэтага раздзела. Вы можаце публічна ўзнаўляць/паказваць асобнікі Дакумента. == 3. МАСАВАЕ КАПІРАВАННЕ == Калі Вы публікуеце друкаваныя асобнікі Дакумента (ці асобнікі Дакумента на носьбіце, які звычайна мае друкаваныя вокладкі), колькасцю больш за 100, а ліцэнзійнае паведамленне Дакумента патрабуе Тэкст вокладкі, Вы павінны змясціць носьбіты з асобнікамі ў вокладкі, якія зразумела і непасрэдна адлюстроўваюць наступны Тэкст вокладкі: Тэкст першай вокладкі на пярэдняй вокладцы, Тэкст апошняй вокладкі на задняй вокладцы. На абодвух баках вокладкі павінна быць зразумела і непасрэдна напісана, што Вы з’яўляецеся выдаўцом гэтых асобнікаў. Пярэдні бок вокладкі павінны змяшчаць поўную назву работы так, каб усе словы з назвы былі аднолькава бачнымі і заўважнымі. Вы можаце дадаваць іншы інфармацыйны матэрыял на водкладку. Капіраванне са зменамі толькі вокладкі, калі захоўваецца назва Дакумента і выконваюцца апісаныя тут патрабаванні, лічыцца капіраваннем у нязменным выглядзе. Калі патрэбны для аднаго з бакоў вокладкі тэкст надта аб'ёмны, каб зручна яго размясціць на ім, Вы павінны змясціць першую частку тэксту (колькі магчыма змясціць без шкоды для прастаты ўспрымання) на адпаведным баку вокладкі, а астатні тэкст размясціць на дадатковых суседніх старонках. Калі Вы публікуеце ці распаўсюджваеце Непразрыстыя асобнікі Дакумента, колькасцю больш за 100, Вы павінны ці распаўсюджваць разам з кожным Непразрыстым асобнікам Празрысты асобнік Дакумента, ці ў кожным Непразрыстым асобніку вызначыць адрас у агульнадаступнай камп’ютарнай сетцы, па якім можна, выкарыстаўшы агульнадаступныя сеткавыя пратаколы, атрымаць поўны Празрысты асобнік Дакумента, без дадатковага матэрыялу. Калі Вы выбралі другі варыянт, Вы павінны забяспечыць наяўнасць Празрыстага асобніка па вызначаным адрасе на працягу як менш аднаго года пасля апошняга распаўсюджвання Непразрыстага асобніка (непасрэдна ці праз Вашых кліентаў) менавіта гэтай рэдакцыі. Рэкамендуецца, але не абавязкова, звязвацца з аўтарамі Дакумента перад распаўсюдам вялікай колькасці асобнікаў, каб даць ім магчымасць перадаць Вам навейшую версію Дакумента. == 4. ЗМЕНА ДАКУМЕНТА == Вы можаце капіраваць і распаўсюджваць Змененую версію Дакумента згодна з умовамі раздзелаў 2 і 3 гэтай Ліцэнзіі, выконваючы яе ўмовы, у прыватнасці, патрабаванне не перашкаджаць асобам, якім Вы перадаяце Змененыя версіі Дакумента, капіраваць і распаўсюджваць Змененую версію з гэтай Ліцэнзіяй, і інш. Дадаткова Вы павінны зрабіць наступныя рэчы са Змененай версіяй: A. Выкарыстаць для Тытульнай старонкі (і для вокладкі пры яе наяўнасці) назву работы, якая выразна адрозніваецца ад назваў Дакумента і ранейшых варыянтаў Змененай версіі (такія назвы павінны быць вызначаныя ў раздзеле "Гісторыя" Дакумента). Вы можаце выкарыстаць назву ранейшага варыянту, калі Вам гэта дазволіць арыгінальны выдавец. B. Змясціць на Тытульнай старонцы спіс аўтараў (з адпаведнай пазнакай таго, што гэта спіс аўтараў), адказных за змены ў Змененай версіі, а таксама спіс з як менш 5 асноўных аўтараў Дакумента (ці ўсіх аўтараў, калі іх менш за 5), калі толькі яны не вызвалілі Вас ад выканання гэтага патрабавання. C. Змясціць на Тытульнай старонцы імя выдаўца Змененай версіі, пазначыўшы яго выдаўцом. D. Захаваць арыгінальныя паведамленні аб правах на капіраванне Дакумента. E. Дадаць адпаведнае паведамленне аб правах на капіраванне для Вашых змен каля іншых паведамленняў аб правах на капіраванне. F. Дадаць адразу пасля паведамленняў аб правах на капіраванне ліцэнзійнае паведамленне, якое перадае грамадству права на выкарыстанне Змененай версіі згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі. Прыклад афармлення гэтага ліцэнзійнага паведамлення прыведзены ў Дадатку. G. Захаваць у ліцэнзійным паведамленні, апісаным у пункце F, поўны спіс Нязменных частак і абавязковы Тэкст вокладкі з ліцэнзійнага паведамлення Дакумента. H. Дадаць у камплект Змененай версіі нязменены асобнік гэтай Ліцэнзіі. I. Захаваць раздзел "Гісторыя", разам з яго назвай, і дадаць у яго тэкст, які вызначае назву, год стварэння, новых аўтараў і выдаўца Змененай версіі (як на Тытульнай старонцы). Калі ў Дакуменце адсутнічае раздзел "Гісторыя", Вы павінны стварыць яго, дадаўшы ў яго тэкст, які вызначае назву, год стварэння, аўтараў і выдаўца Дакумента (як пазначана на Тытульнай старонцы), а пасля дадаўшы тэкст, які апісвае Змененую версію, згодна з вышэй азначаным прынцыпам. J. Захаваць вызначаны ў Дакуменце адрас у агульнадаступнай сетцы, па якім можна атрымаць Празрысты асобнік Дакумента, а таксама іншыя такія адрасы для ранейшых варыянтаў Дакумента, вызначаныя ў Дакуменце. Гэтую інфармацыю можна размясціць у раздзеле "Гісторыя". Вы можаце не падаваць такі тэкст для работ, апублікаваных больш за 4 гады да публікацыі Дакумента, ці калі выдавец работы, на якую зроблена спасылка ў Дакуменце, вызваліць Вас ад выканання гэтага патрабавання. K. Для раздзелаў "Падзякі" і "Прысвячэнні" захаваць загалоўкі раздзелаў, а таксама захаваць у гэтых раздзелах сутнасць і агульны тон кожнай аўтарскай падзякі і прысвячэння. L. Захаваць усе Нязменныя часткі Дакумента, без змен у тэксце ці загалоўку. Нумарацыя раздзела і пад. не з’яўляецца часткай загалоўка раздзела. M. Выдаліць раздзел "Ухвалы". Гэты раздзел нельга пераносіць у Змененую версію Дакумента. N. Не называць ніводзін раздзел Змененай версіі "Ухвалы" ці назвай, якая супадае з загалоўкам адной з Нязменных частак. O. Захаваць усе Адмовы ад адказнасці. Калі Змененая версія ўтрымлівае новыя ўводныя раздзелы ці дадаткі, якія можна расцэньваць як Другасныя часткі і не ўтрымліваюць інфармацыйных матэрыялаў, скапіраваных з Дакумента, Вы можаце пры жаданні пазначыць адзін ці некалькі такіх Другасных раздзелаў Нязменнымі. Каб зрабіць гэта, дадайце іх загалоўкі ў спіс Нязменных частак ліцэнзійнага паведамлення Змененай версіі. Гэтыя загалоўкі павінны адрознівацца ад загалоўкаў іншых раздзелаў. Вы можаце дадаць раздзел "Ухвалы", які будзе ўтрымліваць толькі ўхвалы рознымі асобамі і арганізацыямі Змененай версіі — напрыклад, вынікі агляду Змененай версіі адным з чытачоў ці пацверджанне з боку пэўнай адказнай арганізацыі, якая ўхваляе гэту Змененую версію Дакумента як аўтарытэтнае апісанне стандарту. Вы можаце дадаць не больш за пяць слоў для Тэксту першай вокладкі, не больш за 25 слоў для Тэксту апошняй вокладкі ў канец спіса Тэкстаў вокладкі для Змененай версіі. Кожны юрыдычны суб’ект мае права дадаць толькі па адным блоку такіх слоў да Тэкстаў вокладкі. Калі Дакумент ужо вызначае Тэкст вокладкі, які дадаў аўтар Дакумента для патрэбнага Вам боку вокладкі, тады Вы не можаце дадаць іншы. Але Вы можаце замяніць адпаведны Тэкст вокладкі, калі Вам гэта дазволіць выдавец, які дадаў ранейшы Тэкст вокладкі. Аўтар(-ы) і выдавец(-ўцы) Дакумента, па ўмовах гэтай Ліцэнзіі, не даюць Вам права выкарыстоўваць іх імёны для рэкламавання Змененай версіі, а таксама яўнай ці няяўнай ухвалы гэтай версіі. == 5. АБ’ЯДНАННЕ ДАКУМЕНТАЎ == Вы можаце аб’ядноўваць Дакумент з іншымі дакументамі, якія распаўсюджваюцца згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі, выконваючы патрабаванні, апісаныя ў раздзеле 4 для Змененых версій, змясціўшы нязмененымі ўсе Нязменныя часткі аб’яднаных дакументаў у выніковым дакуменце, змясціўшы іх поўны спіс у ліцэнзійным паведамленні выніковага дакумента і пазначыўшы яго як спіс Нязменных частак і захаваўшы нязменнымі ўсе Адмовы ад адказнасці аб’яднаных дакументаў. Выніковая работа павінна ўтрымліваць толькі адзін асобнік гэтай Ліцэнзіі. Ідэнтычныя Нязменныя часткі можна замяніць на іх адну копію. Калі існуе некалькі Нязменных частак з адной і той жа назвай, але розным зместам, Вы павінны зрабіць загалоўкі гэтых раздзелаў унікальнымі, дадаўшы ў дужках у канцы гэтых загалоўкаў імя арыгінальнага аўтара і выдаўца гэтага раздзелу (калі вядома) альбо ўнікальны нумар. Таксама Вы павінны зрабіць такія самыя змены ў загалоўках раздзелаў у спісе Нязменных частак ліцэнзійнага паведамлення выніковай работы. У выніковай працы Вы павінны аб’яднаць усе раздзелы "Гісторыя" з усіх аб’яднаных дакументаў, сфарміраваўшы адзін раздзел "Гісторыя"; Такім самым чынам Вы павінны аб’яднаць раздзелы "Падзякі" і "Прысвячэнні". Вы павінны выдаліць усе раздзелы "Ухвалы". == 6. ЗБОРЫ ДАКУМЕНТАЎ == Вы можаце стварыць збор, які складаецца з Дакумента і іншых дакументаў, распаўсюджаных згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі, і замяніць мноства асобнікаў гэтай Ліцэнзіі ў розных дакументаў на адзін асобнік, які распаўсюджваецца разам са зборам, выконваючы правілы гэтай Ліцэнзіі што да капіравання ў нязменным выглядзе кожнага з дакументаў. Вы можаце аддзяліць адзін з дакументаў ад збора і распаўсюджваць яго асобна згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі, калі Вы дададзяце асобнік гэтай Ліцэнзіі ў гэты дакумент і будзеце выконваць усе правілы гэтай Ліцэнзіі што да капіравання гэтага дакумента ў нязменным выглядзе. == 7. ПАДБОРКА З НЕЗАЛЕЖНЫМІ РАБОТАМІ == Аб’яднанне Дакумента ці яго вытворных з іншымі асобнымі і незалежнымі дакументамі ці работамі на адным носьбіце называецца "Падборкай", калі правы на капіраванне, атрыманыя ў выніку такога аб’яднання, не абмяжоўваюць юрыдычныя правы карыстальнікаў Падборкі на выкарыстанне кожнай работы з Падборкі паасобку. Калі Дакумент уключаны ў Падборку, гэтая Ліцэнзія не вызначае правы на выкарыстанне іншых работ Падборкі, якія не з’яўляюцца вытворнымі ад гэтага Дакумента работамі. Калі для гэтых копій Дакумента павінны выконвацца патрабаванні раздзелу 3 да Тэксту Вокладкі і калі Дакумент меншы за палавіну ўсёй падборкі, тады Тэкст Вокладкі Дакумента можна змясціць на вокладцы, якая адносіцца толькі да гэтага Дакумента, ці на электронным займенні вокладкі, калі Дакумент прадстаўленны ў электроннай форме. Інакш Тэкст вокладкі абавязкова трэба змясціць на друкаванай вокладцы ўсёй падборкі. == 8. ПЕРАКЛАД == Пераклад таксама лічыцца зменай, а таму Вы можаце распаўсюджваць пераклады арыгінальнага Дакумента згодна з умовамі раздзелу 4. Каб замяніць Нязменныя Часткі на іх пераклады, трэба атрымаць адпаведны дазвол ад уладальнікаў правоў на капіраванне арыгінальнага Дакумента, але Вы можаце дадаць пераклады некаторых ці ўсіх Нязменных Частак, не выдаліўшы арыгінальных Нязменных Частак. Вы можаце дадаць пераклад гэтае Ліцэнзіі і іншых ліцэнзійных паведамленняў і Адмоў ад адказнасці, але Вы павінны пакінуць арыгінальную англійскую версію гэтай Ліцэнзіі і арыгінальныя версіі гэтых паведамленняў і Адмоў ад адказнасці. У выпадку несупадзення перакладу і арыгінальнай версіі гэтае Ліцэнзіі апошняя мае большую моц. Калі ў Дакуменце змяшчаюцца раздзелы "Падзякі", "Прысвячэнні" ці "Гісторыя", патрабаванне (раздзел 4) Захавання Назвы (раздзел 1) патрабуе змены арыгінальнай назвы. == 9. РАЗРЫЎ ПАГАДНЕННЯ == Вы не маеце права капіраваць, змяняць, ліцэнзіяваць і распаўсюджваць Дакумент не згодна з умовамі гэтае Ліцэнзіі. Любая такая спроба капіравання, змены, ліцэнзіявання ці распаўсюду Дакумента лічыцца незаконнай і аўтаматычна разрывае гэтае ліцэнзійнае пагадненне, забіраючы ў Вас раней атрыманыя правы. Аднак асобы, якія атрымалі копіі Дакумента і правы на яго выкарыстанне ад Вас згодна з умовамі Ліцэнзіі, застануцца ў такім выпадку пры сваіх правах, пакуль самі не парушаць умовы гэтае Ліцэнзіі. == 10. НАСТУПНЫЯ ВЕРСІІ ЛІЦЭНЗІІ == Фонд Свабодных Праграм можа апублікоўваць новыя, змененыя версіі Свабоднай Ліцэнзіі для Дакументацыі GNU. Новыя версіі будуць заўсёды заставацца падобнымі на ранейшыя па духу, але могуць адрознівацца ў дэталях, якія вынікаюць з новых праблем і ўмоў. Падрабязней гл. тут: http://www.gnu.org/copyleft/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080729125820/http://www.gnu.org/copyleft/ |date=29 ліпеня 2008 }}. Кожнай версіі Ліцэнзіі надаецца ўнікальны нумар версіі. Калі ў Дакуменце напісана, што гэты Дакумент можна распаўсюджваць згодна з умовамі пэўнай канкрэтнай версіі Ліцэнзіі "ці любой пазнейшай версіі", то Вы маеце права выбраць для выкарыстання альбо гэту вызначаную версію Ліцэнзіі, альбо любую пазнейшую версію, якая была апублікаваная (але не чарнавік) Фондам Свабодных Праграм. Калі ў Дакуменце не вызначаны нумар версіі гэтае Ліцэнзіі, то Вы маеце права выбраць для выкарыстання любую версію, калісьці апублікаваную (але не чарнавік) Фондам Свабодных Праграм. == ДАДАТАК: Як карыстацца гэтай Ліцэнзіяй для сваіх дакументаў == Каб выкарыстаць гэту Ліцэнзію для распаўсюду напісанага Вамі дакумента, трэба змясціць копію Ліцэнзіі ў гэтым дакуменце, а таксама змясціць наступнае ліцэнзійнае паведамленне адразу пасля Тытульнай старонкі: Copyright (c) <Год> <Вашае імя, прозвішча>. Permission is granted to copy, distribute and/or modify this document under the terms of the GNU Free Documentation License, Version 1.2 or any later version published by the Free Software Foundation; with no Invariant Sections, no Front-Cover Texts, and no Back-Cover Texts. A copy of the license is included in the section entitled "GNU Free Documentation License". Калі ў Вашым дакуменце ёсць Нязменныя часткі, Тэксты першай вокладкі і апошняй вокладкі, то замяніце радок "with...Texts." на: with the Invariant Sections being LIST THEIR TITLES, with the Front-Cover Texts being LIST, and with the Back-Cover Texts being LIST. Калі ў Вашым дакуменце ёсць Нязменныя часткі, але няма Тэксту вокладкі, ці іншыя спалучэнні гэтых трох элементаў, стварыце адпаведнае паведамленне, якое б адпавядала канкрэтнай сітуацыі. Калі ў Вашым дакуменце змяшчаюцца незвычайныя кавалкі праграмнага коду, мы рэкамендуем Вам распаўсюджваць гэтыя кавалкі праграмнага коду асобна, выкарыстаўшы для гэтага коду адну са свабодных ліцэнзій, напрыклад, Агульную Публічную Ліцэнзію GNU (GPL), каб дазволіць іх выкарыстанне для напісання свабодных праграм. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камп'ютарныя ліцэнзіі]] [[Катэгорыя:Праект GNU]] [[Катэгорыя:Аўтарскае права]] o0opw4vogvdb7sexx23nfy6em63qx6i 0 8050 5144142 4878855 2026-05-20T19:31:45Z Паўлюк Шапецька 37440 5144142 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Нова-Места |арыгінальная назва = {{lang-sl|Novo mesto}} |падначаленне = |краіна = Славенія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 45|lat_min = 47|lat_sec = 53 |lon_dir = E|lon_deg = 15|lon_min = 09|lon_sec = 46 |CoordAddon = type:city(35587)_region:SI |CoordScale = 50000 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 22 415 |год перапісу = 2002 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +1 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Novo mesto |сайт = http://www.novomesto.si |мова сайта = sl |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Нова Месца'''<ref>карта Славеніі — {{Крыніцы/БелЭн|14}}</ref> ({{lang-sl|Novo mesto}})— [[горад]] у [[Славенія|Славеніі]], на рацэ [[Крка (прыток Савы)|Крка]], на вышыні 181 м над узроўнем мора. Насельніцтва — 22 415 жыхароў ([[2002]]). Заснаваны як Рудольфава ({{lang-sl|Rudolfovo}}) 7 красавіка [[1365]], назва дадзена па імю заснавальніка [[Рудольф IV|Рудольфа IV]]. Пасля [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] і распаду [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] афіцыйнай назвай горада стала Нова Месца. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Сташ Скубэ]] (нар. ) — [[Славенія|славенскі]] [[гандбаліст]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * http://www.novomesto.si {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Славеніі]] [[Катэгорыя:Нова-Места| ]] 3rba5ftizkwy7j1hzpjt1m41b1j1f93 0 9725 5144012 4852330 2026-05-20T13:05:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144012 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[24 верасня]]: Пачаўся [[Другі Нікейскі сабор]], які стаў сёмым [[Сусветны сабор|сусветным саборам]]. Ён скончыўся [[23 кастрычніка]]. * Напад [[вікінгі|вікінгаў]] на Портленд у [[Дорсет|Дорсеце]]. Гэтая падзея знамянальная тым, што з’яўляецца ўпершыню зафіксаваным ў англа-саксонскіх хроніках фактам экспансіі вікінгаў. * [[Карл Вялікі|Карлам Вялікім]] заснаваны [[Брэмен]] (Германія) у якасці епіскапскай рэзідэнцыі. == Нарадзіліся == * [[Машаро Абу аль-Балх]]<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/ar/item/2998/ |title = مدخل إلى علم الفلك، وهو يشمل الكتب المقسمة الثمانية لأبي معشر أبالاخوس |website = [[World Digital Library]] |date = 1506 |accessdate = 2013-07-15 |archive-date = 28 сакавіка 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190328114608/https://www.wdl.org/ar/item/2998/ |url-status = dead }}.</ref> == Памерлі == * == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:787| ]] 721fgdkj8eurgn23l1ubeb78djzmu5q 0 14479 5144238 5016611 2026-05-21T00:09:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144238 wikitext text/x-wiki {{Картка мовы праграмавання | name = C++ | paradigm = [[Шматпарадыгмавая мова праграмавання|шматпарадыгмавая]]: [[аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаванае]], [[структурнае праграмаванне|структурнае]], [[працэдурнае праграмаванне|працэдурнае]], [[абагульненае праграмаванне|абагульненае]] праграмаванне, [[метапраграмаванне]] | year = [[1983]] | designer = [[Б’ёрн Страўструп]] | typing = [[строгая тыпізацыя (мовы праграмавання)|строгая]], [[статычная тыпізацыя (мовы праграмавання)|статычная]] | extension = .c++, .cpp, .cxx, .cc, .h++, .hpp, .hxx, .hh, .h | implementations = [[GCC|GNU C++]], [[Microsoft Visual C++]], [[Intel C++ compiler]], [[Comeau C/C++]], [[Borland C++ Builder]], [[Open Watcom|Watcom C++ compiler]], [[Digital Mars]] C++, [[Sun Studio]] C++ compiler | dialects = ISO/IEC 14882:1998 C++<br />ISO/IEC 14882:2003 C++ | class = [[кампілятар|кампіляваная]] | influenced_by = [[C (мова праграмавання)|C]], [[Simula]], [[Ада (мова праграмавання)|Ада 83]], [[Алгол 68]], [[CLU]] | influenced = [[Java (мова праграмавання)|Java]], [[C Sharp (мова праграмавання)|C#]], [[Ада (мова праграмавання)|Ада 95]], [[D (мова праграмавання)|D]], [[PHP]], [[Perl]], [[Python (мова праграмавання)|Python]] }} '''{{Ltn|C++}}''' (Сі++) — [[Кампілятар|кампіляваная]] статычна [[Тып дадзеных (праграмаванне)|тыпізаваная]] [[мова праграмавання]] агульнага прызначэння. Падтрымлівае розныя [[Парадыгма праграмавання|парадыгмы праграмавання]], але, у параўнанні са сваёй папярэдніцай мовай [[Сі (мова праграмавання)|Сі]], найбольшая ўвага скіравана на падтрымку [[аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаванага]] і [[Абагульненае праграмаванне|абагульненага праграмавання]].<ref> {{кніга |аўтар=[[Б’ёрн Страўструп|Страўструп Б.]] |частка=2.1. Что такое C++? |загаловак=Язык праграммирования C++. Указ. соч |старонкі=57 }} </ref> Назва «C++» паходзіць ад назвы мовы Сі (C), у якой унарны (аднамесны) аператар <code>++</code> пазначае [[інкрэмент|прырост]] зменнай на адзінку. У [[1990-я|1990-х гадах]] мова стала адной з самых ўжывальных моў праграмавання агульнага прызначэння. Пры стварэнні C++ імкнуліся захаваць сумяшчальнасць з мовай [[Сі (мова праграмавання)|Сі]]. Большасць праграм на [[Сі (мова праграмавання)|Сі]] можна, амаль не змяняючы, сабраць і з дапамогай [[кампілятар]]а C++. Мова C++ мае [[C-падобны сінтаксіс|сінтаксіс, заснаваны на сінтаксісе Сі]]. == Гісторыя == Мова з’явілася напачатку [[1980-я|1980-х гадоў]], калі супрацоўнік фірмы [[Bell Laboratories]] [[Б’ёрн Страўструп]] прыдумаў шэраг удасканаленняў да мовы [[Сі (мова праграмавання)|Сі]] пад уласныя патрэбы. Да пачатку афіцыйнай стандартызацыі мова развівалася галоўным чынам сіламі Страўструпа ў адказ на запыты праграмісцкай супольнасці. У [[1998]] годзе быў прынят міжнародны стандарт мовы C++: ISO/IEC 14882:1998 «Standard for the C++ Programming Language»; пасля прыняцця тэхнічных выпраўленняў да стандарту ў [[2003]] годзе — цяперашняя версія гэтага стандарту — ISO/IEC 14882:2003. Раннія версіі мовы, вядомыя пад назвай «C з класамі», пачалі з’яўляцца ў 1980-я гады.<ref name="CPPPL-46"> {{кніга |аўтар=[[Б’ёрн Страўструп|Страуструп Б.]] |частка=1.4. Исторические замечания |загаловак=Язык программирования C++. Указ. соч |старонкі=46 }}</ref> Ідэя стварэння новай мовы бярэ пачатак з доследаў Страўструпа ў праграмаванні падчас працы над дысертацыяй. Ён выявіў, што мова мадэлявання Сімула ([[Simula]]) мае такія магчымасці, якія былі б вельмі карыснымі пры распрацоўцы вялікага [[Праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]], але працуе занадта павольна. У той жа час мова [[BCPL (мова праграмавання)|BCPL]] даволі хуткая, але занадта блізкая да моў нізкага ўзроўню і не падыходзіць для распрацоўкі вялікага праграмнага забеспячэння. Страўструп пачаў працаваць у Bell Labs над задачамі тэорыі чэрг (у прыкладаннях да мадэлявання тэлефонных выклікаў). Спробы прымяніць існаваўшыя ў той час мовы мадэлявання засталіся безвыніковымі. Успомніўшы доследы са сваёй дысертацыі, Страўструп вырашыў дапоўніць мову Сі (пераемніцу BCPL) магчымасцямі мовы Сімула. Мова Сі, якая была асноўнай мовай сістэмы [[UNIX]], на якой працавалі камп’ютары Bell, хуткая, шматфункцыянальная і пераносная. Страўструп дадаў да яе магчымасць працы з класамі і аб’ектамі. У выніку, практычныя задачы мадэлявання сталі даступнымі для развязання як з пункту гледжання часу распрацоўкі (дзякуючы выкарыстанню Сімула-падобных класаў) так і з пункту гледжання часу вылічэнняў (дзякуючы хуткадзеянню Сі). Напачатку ў Сі былі ўключаны класы (з [[Інкапсуляцыя (праграмаванне)|інкапсуляцыяй]]), вытворныя класы, строгая праверка тыпаў, inline-функцыі і аргументы па змаўчанні. Распрацоўваючы ''Сі з класамі'' (пазней C++), Страўструп таксама напісаў праграму cfront — [[транслятар]], які перакладаў зыходны код ''Сі з класамі'' у [[зыходны код]] звычайнай Сі. Новая мова, нечакана для аўтара, набыла вялікую папулярнасць сярод калег, і неўзабаве Страўструп ужо не мог падтрымліваць яе асабіста, адказваючы на тысячы пытанняў. У [[1983]] годзе адбылося перайменаванне мовы з ''Сі з класамі'' у C++. Акрамя таго, у яе былі ўключаны новыя магчымасці, такія як віртуальныя функцыі, перагрузка функцый і аператараў, спасылкі, канстанты (сталыя), карыстальніцкі кантроль над кіраваннем свабоднай памяццю, палепшаная праверка тыпаў і новы стыль каментарыяў (<code>//</code>). Яе першы камерцыйны выпуск адбыўся ў кастрычніку [[1985]] года. === Развіццё і ўпарадкаванне мовы === У 1985 годзе выйшла першае выданне кнігі «Мова праграмавання C++», першае апісанне гэтай мовы, што было надзвычай важным з-за адсутнасці афіцыйнага стандарту. У [[1989]] годзе адбыўся выхад C++ версіі 2.0. Яго новыя магчымасці ўключалі множнае наследаванне, абстрактныя класы, статычныя функцыі-члены, функцыі-канстанты і ахаваныя члены. У [[1990]] годзе выйшла «Каментаванае даведачнае кіраўніцтва па C++», якое пасля легла ў аснову стандарту. Апошнія абнаўленні ўключалі шаблоны, выключэнні, прасторы імён, новыя спосабы прывядзення тыпаў і булеўскі тып. Стандартная бібліятэка мовы C++ таксама развівалася разам з ёю. Першым дабаўленнем к стандартнай бібліятэцы C++ сталі патокі ўводу/вываду, якія даюць сродкі для замены традыцыйных функцый Сі <code>printf</code> і <code>scanf</code>. Пазней самым значным крокам у развіцці стандартнай бібліятэкі стала ўключэнне ў яе [[Стандартная бібліятэка шаблонаў|Стандартнай бібліятэкі шаблонаў]]. У [[1998]] годзе, пасля некалькіх гадоў працы, сумесны камітэт [[ANSI]]-[[ISO]] прыняў стандарт мовы C++ (ISO/IEC 14882:1998 — Мова праграмавання C++). На працягу некалькіх гадоў пасля афіцыйнага выхаду стандарту камітэт апрацоўваў паведамленні пра памылкі і ў выніку выпусціў выпраўленую версію стандарту C++ у [[2003]] годзе. У наш час працоўная група МОС (ISO) працуе над новай версіяй стандарту пад кодавай назвай [[C++0x|C++09]] (раней вядомы як C++0X), які павінен выйсці ў 2009 годзе. <!-- Дадаць пра цяперашні стан стандарту --> Ніхто не валодае правамі на мову C++, гэта свабодная мова праграмавання. Аднак сам дакумент стандарту мовы (за выключэннем чарнавікоў) бясплатна не даступны. === Гісторыя назвы === Назва «C++» была прыдумана Рыкам Масіцці (Rick Mascitti) і ўпершыню была выкарыстана ў снежні [[1983]] года. Раней, на ступені распрацоўкі, новая мова называлася «Сі з класамі».<ref name="CPPPL-46"/> Імя, атрыманае ў выніку, паходзіць ад аператара мовы Сі «++» (павелічэнне значэння зменнай на адзінку). Імя «C+» не было выкарыстана таму, што з’яўляецца сінтаксічнай памылкай у Сі і, акрамя таго, гэта імя было занята іншай мовай. Мова таксама не названа «D», бо «з’яўляецца пашырэннем Сі і не спрабуе здымаць праблемы шляхам выдалення элементаў Сі».<ref name="CPPPL-46"/> == Філасофія C++ == У кнізе «[[Дызайн і эвалюцыя C++]]» [[Б’ёрн Страуструп]] апісвае прынцыпы, якіх ён прытрымліваўся пры распрацоўцы мовы C++.<ref> {{кніга |аўтар = [[Б’ёрн Страўструп|Страуструп Б.]] |загаловак = Дизайн і эволюция C++ |арыгінал = The Design and Evolution of C++ |месца = Спб. |выдавецтва = Піцер |год = 2007 |старонак = 445 |isbn = 5-469-01217-4 }}</ref> Гэтыя прынцыпы тлумачаць, чаму C++ менавіта такая, якой яна ёсць. Некаторыя з іх: * Атрымаць універсальную мову са статычнымі тыпамі даных, эфектыўнасцю і пераноснасцю мовы Сі. * Непасрэдна і ўсебакова падтрымліваць мноства стыляў праграмавання, у тым ліку [[працэдурнае праграмаванне]], [[Абстракцыя даных|абстракцыю даных]], [[аб’ектна-арыентаванае праграмаванне]] і [[абагульненае праграмаванне]]. * Даць праграмісту свабоду выбару, нават калі гэта дасць яму магчымасць выбіраць няправільна. * Максімальна захаваць сумяшчальнасць з Сі, тым самым спрашчаючы пераход з мовы Сі. * Пазбегнуць розначытанняў паміж Сі і C++: любая канструкцыя, якая дапушчальная ў абедзвюх мовах, павінна ў кожнай з іх абазначаць адно і тое ж і прыводзіць да адных і тых жа паводзін праграмы. * Пазбягаць асаблівасцей, якія залежаць ад платформы ці не з’яўляюцца ўніверсальнымі. * Ніякі моўны сродак не павінен прыводзіць да зніжэння прадукцыйнасці праграм, якія не выкарыстоўваюць яго. * Не патрабаваць занадта складанага асяроддзя праграмавання. == Агляд мовы == Стандарт C++ на 1998 год складаецца з дзвюх асноўных частак: ядра мовы і стандартнай бібліятэкі. Стандартная бібліятэка C++ увабрала ў сябе бібліятэку шаблонаў [[Стандартная бібліятэка шаблонаў|STL]], якая распрацоўвалася адначасова са стандартам. Цяпер назва STL афіцыйна не ўжываецца, аднак у кругах праграмістаў на C++ і ў навучанні гэта назва выкарыстоўваецца для пазначэння часткі стандартнай бібліятэкі, якая змяшчае азначэнні шаблонаў кантэйнераў, ітэратараў, алгарытмаў і функтараў. Стандарт C++ утрымоўвае нарматыўную спасылку на стандарт Сі ад [[1990]] года і не вызначае самастойна тыя функцыі стандартнай бібліятэкі, якія пазычаны са стандартнай бібліятэкі Сі. Акрамя таго, існуе велізарная колькасць бібліятэк C++, якія не ўваходзяць у стандарт. У праграмах на C++ можна выкарыстоўваць шматлікія бібліятэкі Сі. Мова праграмавання C++ вызначана стандартам, аднак за гэтай назвай могуць хавацца таксама няпоўныя, абмежаваныя, дастандартныя адмены мовы. Напачатку свайго існавання мова развівалася па-за фармальнымі рамкамі, адказваючы на задачы, якія ставіліся перад ёю. Развіццю мовы спадарожнічала развіццё [[крос-кампілятар]]а [[cfront]]. Змены і новыя ўласціваці ў мове адлюстроўваліся ў змене нумара версіі крос-кампілятара. Гэтыя нумары версій крос-кампілятара распаўсюджваліся і на саму мову. Аднак цяпер звычайна пра версіі мовы C++ не кажуць. === Новыя магчымасці ў параўнанні з Сі === Новаўвядзеннямі C++ у параўнанні з Сі з’яўляюцца: * падтрымка аб’ектна-арыентаванага праграмавання; * падтрымка абагульненага праграмавання праз [[Шаблоны C++|шаблоны]]; * дадатковыя [[Тып даных|тыпы даных]]; * [[выключэнне (праграмаванне)|выключэнні]]; * [[Прастора імёнаў, праграмаванне|прасторы імён]]; * убудавальныя функцыі; * [[перагрузка аператараў]]; * перагрузка імён [[функцыя (праграмаванне)|функцый]]; * спасылкі і аператары дынамічнага размеркавання памяці; * дадаткі к стандартнай [[бібліятэка (праграмаванне)|бібліятэцы]]. Мова C++ шмат у чым з’яўляецца надмноствам Сі. Новыя магчымасці C++ уключаюць аб’яўленні ў выглядзе выразаў, пераўтварэнні тыпаў у выглядзе функцый, аператары <code>new</code> і <code>delete</code>, тып <code>bool</code>, спасылкі, пашыранае паняцце нязменнасці аб’ектаў, падстаўляльныя (убудавальныя) функцыі, аргументы па змаўчанні, пераазначэнні, прасторы імён, класы (разам з усімі спалучанымі магчымасцямі, такімі як наследаванне, функцыі-члены, віртуальныя функцыі, абстрактныя класы і [[Канструктар класа|канструктары]]), пераазначэнні аператараў, шаблоны, аператар развязання прасторы імён <code>::</code>, апрацоўку выключэнняў, дынамічнае атаясамленне і многае іншае. Таксама, мова C++ ў многіх выпадках стражэйшая за мову Сі ў дачыненні да праверкі тыпаў. У C++ з’явіліся каментары ў выглядзе падвойнай касой рысы (<code>//</code>), якія былі ў папярэдніку мовы Сі — мове BCPL. Некаторыя асаблівасці C++ пазней былі перанесены ў Сі, напрыклад ключавыя словы <code>const</code> і <code>inline</code>, аб’яўленні ў цыклах <code>for</code> і каментары ў стылі C++ (<code>//</code>). У пазнейшых рэалізацыях Сі таксама з’явіліся магчымасці, якіх няма ў C++, напрыклад макрасы <code>vararg</code> і палепшаная праца з масівамі-параметрамі. === Магчымасці, не звязаныя з ААП === У гэтым раздзеле апісваюцца магчымасці, непасрэдна не звязаныя з [[Аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаваным праграмаваннем]] (ААП). Аднак, многія з іх набываюць асаблівую важнасць іменна ў спалучэнні з ААП. * Апісальнік <code>inline</code> азначае, што функцыя з’яўляецца добрым кандыдатам на аптымізацыю, пры якой у месцах звароту да функцыі кампілятар уставіць цела гэтай функцыі, а не код выкліку. Прыклад: <code>inline double Sqr(double x) {return x*x;}</code>. inline з’яўляецца не дырэктывай (ўказаннем), а толькі парадай кампілятару — кампілятар не абавязан падстаўляць цела для ўбудавальных (inline) функцый, але можа, зыходзячы з даных настроек аптымізацыі, выконваць падстаноўку цела для функцый, якія не пазначаны як <code>inline</code>. * Апісальнік <code>volatile</code> выкарыстоўваецца ў апісанні зменных і кажа кампілятару, што значэнне пэўнай зменнай можа быць зменена спосабам, які кампілятар не ў стане адсачыць. Для зменных, пазначаных як <code>volatile</code>, кампілятар не павінен ужываць сродкі аптымізацыі, якія змяняюць становішча зменнай у памяці (напрыклад, перамяшчаць яе ў рэгістр) ці разлічваюць на нязменнасць значэння зменнай у прамежку паміж дзвюма прысвойваннямі ёй значэння. * Замест функцый <code>malloc</code> і <code>free</code> (якія пакінуты толькі для [[зваротная сумяшчальнасць|зваротнай сумяшчальнасці]]), уведзены новыя аператары <code>new</code> і <code>delete</code>. Калі <tt>T</tt> — адвольны тып, то ** <code>new T</code> выдзяляе памяць, дастатковую для размяшчэння аднаго аб’екта тыпу <tt>Т</tt>, магчыма, задае значэнне аб’екта ў гэтай памяці, і вяртае [[Указальнік (тып дадзеных)|указальнік]] тыпу <code>Т*</code> (напрыклад, <code>Т* p = new T</code>). ** <code>new T[n]</code> выдзяляе памяць, дастатковую для размяшчэння n аб’ектаў тыпу <tt>Т</tt>, магчыма, задае кожны аб’ект у гэтай памяці, і вяртае указальнік тыпу <code>Т*</code> (напрыклад, <code>Т* p = new T[n]</code>). ** <code>delete p</code> — знішчае аб’ект, на які спасылаецца указальнік <tt>p</tt>, і вызваляе вобласць памяці, выдзеленую для яго раней аператарам <code>new</code> <tt>T</tt>. ** <code>delete [] p</code> — знішчае кожны аб’ект у масіве, на які спасылаецца указальнік p, і вызваляе вобласць памяці, выдзеленую для гэтага масіва раней аператарам <code>new T[n]</code>. Аператар <code>delete</code> правярае, што яе аргумент не [[нулявы ўказальнік|NULL]], у адваротным выпадку ён нічога не робіць. Пры стварэнні і выдаленні асобнікаў (аб’ектаў) класаў з дапамогай <code>new</code> і <code>delete</code> кампілятар устаўляе выклікі канструктара і дэструктара класа (гл. [[#Канструктары і дэструктары|ніжэй]]). * Функцыі могуць прымаць аргументы па спасылцы. Напрыклад, функцыя <code>void f(int& x) {x=3;}</code> прысвойвае свайму аргументу значэнне 3. Таксама, функцыі могуць вяртаць вынік па спасылцы. Спасылкі можна выкарыстоўваць не толькі ў функцыях. Напрыклад, <code>{double&b=a[3]; b=sin(b);}</code> раўназначна коду <code>a[3]=sin(a[3]);</code>. Спасылкі ў пэўнай ступені падобны да ўказальнікаў, але з наступнымі асаблівасцямі: пры аб’яўленні спасылкі задаюцца ўказаннем на ўжо існуючую зменную пэўнага тыпу; на працягу свайго існавання спасылка паказвае на адзін і той жа адрас (па сутнасці, спасылка ёсць нязменным няяўным указальнікам); пры звароце па спасылцы аўтаматычна прымяняецца аператар <code>*</code> . Існуюць і іншыя адрозненні ва ўжыванні ўказальнікаў і спасылак. * Дапускаецца існаванне некалькіх функцый з аднолькавым іменем, але рознымі тыпамі ці колькасцю аргументаў ([[перагрузка функцый (праграмаванне)|перагрузка функцый]]; пры гэтым тып значэння, якое функцыя вяртае, на перагрузку не ўплывае). Напрыклад, цалкам дапушчальна пісаць: <syntaxhighlight lang="cpp"> void Print(int x); void Print(double x); void Print(int x, int y); </syntaxhighlight> * Адзін або некалькі апошніх аргументаў функцыі могуць задавацца па змаўчанні. Напрыклад, калі функцыя апісана як <code>void f(int x, int y=5, int z=10)</code>, выклікі <code>f(1)</code>, <code>f(1,5)</code> і <code>f(1,5,10)</code> раўназначныя. * Пры аб’яўленні функцый адсутнасць аргументаў у дужках азначае (у адрозненне ад Сі), што аргументаў няма, а не тое, што невядома іх колькасць. Калі лік аргументаў невядомы, трэба карыстацца шматкроп’ем, напрыклад, <code>int printf(const char* fmt, …)</code>. * Можна азначаць аперацыі (перагружаць аператары) над новымі тыпамі. Напрыклад, так: <syntaxhighlight lang="cpp"> struct Date {int day, month, year;}; void operator ++(struct Date& date); </syntaxhighlight> Аператары нічым не адрозніваюцца ад звычайных функцый (па сутнасці, аператар ёсць функцыяй, і ўсе адрозненні складаюцца ў тым, як выглядае выклік аператара ў зыходным кодзе). Аднак існуе шэраг абмежаванняў на перагрузку аператараў: нельга перагружаць аператары над прадвызначанымі (убудаванымі) тыпамі (скажам, пераазначаць множанне цэлых лікаў тыпу <code>int</code>); нельга выдумляць новыя аператары, якіх няма ў C++ (скажам, <code>**</code>); нельга змяняць меснасць (колькасць аргументаў) аператараў; прыярытэты аператараў захоўваюцца (скажам, у выразе <code>a+b*c</code> спачатку будзе выконвацца множанне, а потым складанне, якіх бы тыпаў ні былі <tt>a</tt>, <tt>b</tt> і <tt>c</tt>). Можна пераазначаць аператары <code>[]</code> (з адным параметрам) і <code>()</code> (з любым лікам параметраў). * Дабаўлены [[Прастора імёнаў (праграмаванне)#C++|прасторы імён]] (namespace). Напрыклад, калі напісаць <syntaxhighlight lang="cpp"> namespace Foo { const int x=5; typedef int** T; void f(y) {return y*x}; double g(T); ... } </syntaxhighlight> то па-за фігурнымі дужкамі мы павінны звяртацца да <tt>T</tt>, <tt>x</tt>, <tt>f</tt>, <tt>g</tt> як <tt>Foo::T</tt>, <tt>Foo::x</tt>, <tt>Foo::f</tt>, <tt>Foo::g</tt>. Калі мы ў нейкім файле жадаем звяртацца да іх непасрэдна, мы можам напісаць <syntaxhighlight lang="cpp"> using namespace Foo; </syntaxhighlight> або <syntaxhighlight lang="cpp"> using Foo::T; </syntaxhighlight> Прасторы імён патрэбны, каб не ўзнікала накладак паміж пакетамі, якія маюць глабальныя зменныя, функцыі ці тыпы з аднолькавымі імёнамі. Адмысловым выпадкам з’яўляецца безыменная прастора імён <syntaxhighlight lang="cpp"> namespace { ... } </syntaxhighlight> Усе імёны, азначаныя ў ёй, даступныя толькі ў бягучай адзінцы трансляцыі і больш нідзе. * Уведзен новы тып <code>bool</code>, які можа прымаць значэнні <code>true</code> («ісціна», або «так») і <code>false</code> («фальш», або «не»). Аператары параўнання вяртаюць тып <code>bool</code>. Выразы ў дужках пасля <code>if</code>, <code>while</code> прыводзяцца да тыпу <code>bool</code>. (Заўвага, па сутнасці, у большасці кампілятараў тып bool уяўляе сабой цэлы тып <code>int</code>, пры гэтым 0 разглядаецца як <code>false</code>, а любое ненулявое значэнне — як <code>true</code>). * <code>//</code> азначае, што ўся астатняя частка радка ёсць каментаром. * Дабаўлены [[Шаблоны C++|шаблоны]] (<code>template</code>). Напрыклад, <code>template<class T> T Min(T x, T y) {return x<y?x:y;}</code> азначае функцыю <tt>Min</tt> для любых тыпаў (для якіх вызначан аператар «<»). Шаблонамі можна задаваць не толькі функцыі, але і тыпы (класы і структуры). Напрыклад, <code>template<class T> struct Array{int len; T* val;};</code> азначае масіў значэнняў любога тыпу, пасля чаго мы можам пісаць <code>Array<float> x;</code> * Уведзена ''стандартная бібліятэка шаблонаў'' ([[Стандартная бібліятэка шаблонаў|STL]], Standard Template Library), у якой азначаны шаблоны і функцыі для вектараў (аднамерных масіваў адвольнай даўжыні), мностваў, слоўнікаў (асацыятыўных масіваў <code>map</code>), спісаў, знакавых радкоў, патокаў уводу-вываду і іншыя шаблоны і функцыі. * Калі апісана структура, клас, [[Аб'яднанне (структура дадзеных)|аб’яднанне]] (<code>union</code>) ці пералік (<code>enum</code>), яе імя з’яўляецца іменем тыпу, напрыклад: <syntaxhighlight lang="cpp"> struct Time { int hh, mm, ss; }; Time t1, t2; </syntaxhighlight> * Усярэдзіне класа можна азначаць укладзеныя тыпы, як праз <code>typedef</code>, так і праз апісанне іншых класаў, а таксама пералікаў. Для доступу да такіх тыпаў па-за класам, да імя тыпу дадаецца імя класа і два двукроп’і: <syntaxhighlight lang="cpp"> struct S { typedef int** T; T x; }; S::T y; </syntaxhighlight> === Аб’ектна-арыентаваныя асаблівасці мовы === Мова C++ дадае да Сі аб’ектна-арыентаваныя магчымасці. Яна уводзіць класы, якія забяспечваюць тры самыя важныя уласцівасці [[аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|ААП]]: [[Інкапсуляцыя (праграмаванне)|інкапсуляцыю]], [[наследаванне (праграмаванне)|наследаванне]] і [[полімарфізм]]. Існуе два значэнні слова ''клас''. У шырокім сэнсе клас — гэта карыстальніцкі тып, аб’яўлены з выкарыстаннем аднаго з ключавых слоў <code>class</code>, <code>struct</code> ці <code>union</code>. У вузкім сэнсе клас — гэта карыстальніцкі тып, аб’яўлены з выкарыстаннем ключавога слова <code>class</code>. ==== Інкапсуляцыя (абарона даных) ==== Асноўным спосабам уладкавання інфармацыі ў мове C++ з’яўляюцца ''класы''. У адрозненне ад тыпу ''структура'' (<code>struct</code>) мовы Сі, якая можа складацца толькі з ''палёў'' і ''укладзеных тыпаў'', клас (<code>class</code>) C++ можа складацца з ''палёў'', ''укладзеных тыпаў'' і ''функцый-членаў'' (member functions). Члены класа бываюць адкрытымі (<code>public</code>), абароненымі (<code>protected</code>) і закрытымі (<code>private</code>). У C++ тып структура падобны да тыпу клас, адрозненне ў тым, што па змаўчанні члены і наследаванне ў структуры адкрытыя, а ў класа — закрытыя. З адкрытымі членамі класа можна рабіць ўсё, што заўгодна, як унутры так і звонку класа. Да закрытых жа членаў нельга звяртацца па-за класам; гэта зроблена адмыслова, каб не парушыць цэласнасць даных класа. Спроба такога звароту выкліча памылку кампіляцыі. Да такіх членаў могуць звяртацца толькі функцыі-члены класа (а таксама так званыя функцыі-сябры і функцыі-члены класаў-сяброў; пра паняцце сяброў у C++ гл. [[#Сябры класа|ніжэй]]). Апроч адкрытых і закрытых членаў класа, могуць быць яшчэ і абароненыя — гэта члены, даступныя свайму класу-ўладальніку, яго сябрам, а таксама вытворным ад яго класам (наследнікам). Такая ахова членаў называецца ''інкапсуляцыяй'' (або ''абаронай даных''). Выкарыстоўваючы інкапсуляцыю, аўтар класа можа абараніць свае даныя ад няслушнага выкарыстання. Акрамя таго, ахоўванне ўкладзеных даных задумвалася для палягчэння сумеснай распрацоўкі класаў. Мелася на ўвазе, што пры змене спосабу захоўвання даных, калі яны аб’яўлены як абароненыя ці закрытыя, не патрабуецца адпаведных змен у класах, якія выкарыстоўваюць зменены клас. Напрыклад, калі ў старой версіі класа закрытыя ці абароненыя даныя захоўваліся ў выглядзе лінейнага спісу, а ў новай версіі — у выглядзе дрэва, не трэ будзе перапісваць ніякія функцыі, акрамя функцый-членаў класа, а таксама функцый-сяброў і функцый-членаў класаў-сяброў, а ў выпадку абароненых членаў такіх жа функцый для вытворных класаў. З іншага боку, калі гэтыя даныя былі адкрытымі, трэ будзе, увогуле кажучы, перапісваць усе функцыі, якія напрамую працуюць з гэтымі палямі: як члены любых класаў, так і функцыі, якія не з’яўляюцца членамі ніякіх класаў. {| class="wikitable" ! Доступ !! private<br />(закрыты) !! protected<br />(ахаваны) !! public<br />(адкрыты) |- | Сам класс || ёсць || ёсць || ёсць |- | [[#Сябры класа|Сябры]] || ёсць || ёсць || ёсць |- | Наследнікі || няма || ёсць || ёсць |- | Па-за класам || няма || няма || ёсць |} Выкарыстоўваючы ахоўванне даных, аднамерны масіў можна апісаць наступным чынам: <syntaxhighlight lang="cpp"> class Array { public: void Alloc(int new_len); void Free(); inline double Elem(int i); inline void ChangeElem(int i, double x); protected: int len; double* val; }; void Array::Alloc(int new_len) {if (len>0) Free(); len=new_len; val=new double[new_len];} void Array::Free() {delete [] val; len=0;} inline double Array::Elem(int i) {assert(i>=0 && i<len ); return val[i];} inline void Array::ChangeElem(int i, double x) {assert(i>=0 && i<len); val[i]=x;} </syntaxhighlight> І далей <syntaxhighlight lang="cpp"> Array a; a.Alloc(10); a.ChangeElem(3, 2.78); double b = a.Elem(3); a.Free(); </syntaxhighlight> Тут масіў <tt>a</tt> мае 4 адкрытыя функцыі-члены і 2 ахаваныя палі. Апісальнік <code>inline</code> падказвае кампілятару, што замест выкліку функцыі яе код варта падставіць у кропку выкліку. Часта гэтым можна дасягнуць большай эфектыўнасці. ==== Азначэнне функцый у целе класа ==== У целе класа можна апісаць толькі загаловак функцыі, а можна цалкам азначыць функцыю. У апошнім выпадку яна лічыцца ўбудавальнай (або падстаўляльнай) (<code>inline</code>), напрыклад: <syntaxhighlight lang="cpp"> class Array { public: void Alloc(int _len) { if (len == 0) Free(); len = _len; val = new double[len]; } </syntaxhighlight> і гэтак далей. ==== [[Канструктар (праграмаванне)|Канструктары]] і [[Дэструктар (праграмаванне)|дэструктары]] ==== <!-- на гэты загаловак ёсць спасылка з тэксту артыкула --> Аднак у прыведзеным прыкладзе не развязана важная праблема: функцыі <tt>Alloc</tt> і <tt>Free</tt> па-ранейшаму трэба выклікаць уручную. Іншая праблема гэтага прыкладу — небяспечнасць аператара прысвойвання. Каб развязаць гэтыя праблемы ў мову былі ўведзены ''канструктары'' і ''дэструктары''. Канструктар выклікаецца кожны раз, калі ствараецца аб’ект дадзенага тыпу; дэструктар — пры знішчэнні. Пры пераўтварэннях тыпаў з удзелам асобнікаў (аб’ектаў) класаў таксама выклікаюцца канструктары і дэструктары. З канструктарамі і дэструктарам клас выглядае так: <syntaxhighlight lang="cpp"> class Array { public: Array() : len(0), val(NULL) {} Array(int _len) : len(_len) {val = new double[_len];} Array(const Array& a); ~Array() { Free(); } inline double Elem(int i); inline void ChangeElem(int i, double x); protected: void Alloc(int _len); void Free(); int len; double* val; }; Array::Array(const Array& a) : len(a.len) { val = new double[len]; for (int i=0; i<len; i++) val[i] = a.val[i]; } </syntaxhighlight> Тут <tt>Array::Array</tt> — канструктар, а <tt>Array::~Array</tt> — дэструктар. Канструктар капіравання <tt>Array::Array(const Array&)</tt> выклікаецца пры стварэнні новага аб’екта, які з’яўляецца копіяй ужо існуючага аб’екта. Зараз аб’ект класа Array нельга сапсаваць: як бы мы яго ні стваралі, што б мы ні рабілі, яго палі будуць несупярэчлівымі, таму што канструктар выклікаецца аўтаматычна. Усе небяспечныя аперацыі з указальнікамі схаваны ў закрытых функцыях-членах. <syntaxhighlight lang="cpp"> Array a(5); // выклікаецца Array::Array(int) Array b; // выклікаецца Array::Array() Array c(a); // выклікаецца Array::Array(const Array&) Array d=a; // тое ж самае b=c; // адбываецца выклік аператара = // калі ён не азначан (як у гэтым выпадку), то выклікаецца аператар прысвойвання па змаўчанні, які // ажыццяўляе капіраванне ўсіх падаб’ектаў і пачасткавае капіраванне нестатычных членаў-дадзеных. // як правіла канструктар капіравання і аператар прысвойвання перавызначаюцца парамі </syntaxhighlight> Аператар <code>new</code> таксама выклікае канструктары, а <code>delete</code> — дэструктары. Па змаўчанні, кожны клас мае няяўна аб’яўлены канструктар без параметраў, які будуе падаб’екты класаў-продкаў і задае палі класа, выклікаючы для іх канструктары па змаўчанні. Калі ў класе няма яўна аб’яўленага дэструктара, то клас мае няяўна аб’яўлены дэструктар. Клас можа мець колькі заўгодна канструктараў (з рознымі наборамі параметраў), але толькі адзін дэструктар (у дэструктара не можа быць параметраў). ==== Іншыя магчымасці функцый-членаў ==== Функцыі-члены могуць быць і аператарамі: <syntaxhighlight lang="cpp"> class Array { ... inline double &operator[] (int n) { return val[n]; } </syntaxhighlight> І далей <syntaxhighlight lang="cpp"> Array a(10); ... double b = a[5]; </syntaxhighlight> Функцыі-члены (і толькі яны) могуць мець апісальнік <code>const</code> <syntaxhighlight lang="cpp"> class Array { ... inline double operator[] (int n) const; </syntaxhighlight> Такія функцыі не маюць права змяняць палі класа (акрамя палёў, пазначаных як <code>mutable</code>). Калі яны спрабуюць гэта зрабіць, кампілятар павінен выдаць паведамленне аб памылцы. ==== Наследаванне ==== Для стварэння класаў з дадатковай функцыянальнасцю ўводзяць ''наследаванне''. Клас-наследнік мае палі і функцыі-члены класа-продка, але не мае права звяртацца да закрытых (<code>private</code>) палёў і функцый бацькоўскага класа. У гэтым і складаецца розніца паміж закрытымі і ахаванымі членамі. Клас-наследнік можа дабаўляць свае палі і функцыі або пераазначаць функцыі-члены класа-продка. Па змаўчанні, канструктар наследніка без параметраў выклікае канструктар класа-продка, а затым канструктары тых нестатычных членаў-даных, якія з’яўляюцца асобнікамі пэўных класаў. Дэструктар працуе ў адваротным парадку. Канструктары класаў-наследнікаў даводзіцца азначаць кожны раз нанова. На шчасце, гэта можна зрабіць выклікам канструктара класа-продка. <syntaxhighlight lang="cpp"> class ArrayWithAdd : public Array { ArrayWithAdd(int n) : Array(n) {} ArrayWithAdd() : Array() {} ArrayWithAdd(const Array& a) : Array(a) {} void Add(const Array& a); }; </syntaxhighlight> Наследнік змяшчае больш палёў і функцый-членаў чым продак, таму, калі наследаванне адкрытае, аб’екта класа-наследніка можна выкарыстоўваць усюды, дзе выкарыстоўваюцца асобнікі (аб’екты) класа-продка, але не наадварот. Наследаванне бывае адкрытым, ахаваным і закрытым. Пры '''адкрытым наследаванні''', адкрытыя і ахаваныя члены класа-продка захоўваюць свой узровень ахоўвання, а да закрытых не могуць звяртацца нават функцыі-члены наследніка. '''Ахаванае наследаванне''' адрозніваецца тым, што пры ім адкрытыя члены класа-продка з’яўляюцца ахаванымі членамі наследніка. Пры '''закрытым наследаванні''' ўсе члены класа-продка становяцца закрытымі членамі класа-наследніка; такім чынам, карыстальнік вытворнага класа не можа звяртацца да членаў бацькоўскага класа, нават калі яны аб’яўлены як адкрытыя. Клас-наследнік робіць іх закрытымі з дапамогай закрытага наследавання. Як правіла, адкрытае наследаванне ужываецца значна часцей за іншыя. {| class="wikitable" ! \Доступ к членам класа-продка<br />Узровень ахоўвання наследавання !! закрыты член<br />(private) !! ахаваны член<br />(protected) !! адкрыты член<br />(public) |- | закрытае наследаванне<br />(private) || недаступны || закрыты<br />(private) || закрыты<br />(private) |- | ахаванае наследаванне<br />(protected) || недаступны || ахаваны<br />(protected) || ахаваны<br />(protected) |- | адкрытае наследаванне<br />(public) || недаступны || ахаваны<br />(protected) || адкрыты<br />(public) |} Клас можа быць наследнікам некалькіх класаў. Такое наследаванне называецца [[множнае наследаванне (праграмаванне)|'''множным наследаваннем''']]. Такі клас валодае палямі і функцыямі-членамі ўсіх сваіх продкаў. Напрыклад, клас <tt>FlyingCat</tt> (ЛятучыКот) можа быць наследнікам класаў <tt>Cat</tt> (Кот) і <tt>FlyingAnimal</tt> (ЛятучаяЖывёла) <syntaxhighlight lang="cpp"> class Cat { ... void Purr(); ... }; class FlyingAnimal { ... void Fly(); ... }; class FlyingCat : public Cat, public FlyingAnimal { ... PurrAndFly() {Purr(); Fly();} ... }; </syntaxhighlight> ==== Полімарфізм (разнастайнасць падкласаў) ==== [[Полімарфізм у мовах праграмавання|Полімарфізмам]] у праграмаванні завецца пераазначэнне наследнікам функцый-членаў базавага класа, напрыклад <syntaxhighlight lang="cpp"> class Figure { ... void Draw() const; ... }; class Square : public Figure { ... void Draw() const; ... }; class Circle : public Figure { ... void Draw() const; ... }; </syntaxhighlight> У гэтым прыкладзе, якая з функцый будзе выклікана — <tt>Circle::Draw()</tt>, <tt>Square::Draw()</tt> ці <tt>Figure::Draw()</tt>, вызначаецца падчас кампіляцыі. Напрыклад, калі напісаць <syntaxhighlight lang="cpp"> Figure* x = new Circle(0,0,5); x->Draw(); </syntaxhighlight> то будзе выклікана <tt>Figure::Draw()</tt>, бо <tt>x</tt> — аб’ект класа <tt>Figure</tt>. Такі полімарфізм называецца ''статычным''. Але ў C++ ёсць і ''дынамічны полімарфізм'', калі функцыя, якую трэба выклікаць, вызначаецца падчас выканання. Для гэтага функцыі-члены павінны быць ''віртуальнымі''. <syntaxhighlight lang="cpp"> class Figure { ... virtual void Draw() const; ... }; class Square : public Figure { ... virtual void Draw() const; ... }; class Circle : public Figure { ... virtual void Draw() const; ... }; Figure* figures[10]; figures[0] = new Square(1, 2, 10); figures[1] = new Circle(3, 5, 8); ... for (int i = 0; i < 10; i++) figures[i]->Draw(); </syntaxhighlight> У гэтым выпадку для кожнага элемента будзе выклікана <tt>Square::Draw()</tt> ці <tt>Circle::Draw()</tt> у залежнасці ад фігуры. '''Чыста віртуальнай функцыяй''' называецца віртуальная функцыя-член, якая аб’яўлена са апісальнікам <code>= 0</code>: <syntaxhighlight lang="cpp"> class Figure { ... virtual void Draw() const = 0; ); </syntaxhighlight> Чыста віртуальная функцыя можа быць пакінута без азначэння, акрамя выпадку, калі неабходна яе выклікаць. '''Абстрактным класам''' называецца такі, у якога ёсць хоць адна чыста віртуальная функцыя-член. Аб’екты такіх класаў ствараць забаронена. Абстрактныя класы часта выкарыстоўваюцца як [[Інтэрфейс (аб’ектна-арыентаванае праграмаванне)|інтэрфейсы]]. ==== Сябры класа ==== <!-- на гэты загаловак ёсць спасылка з тэксту артыкула --> '''Функцыі-сябры''' — гэта функцыі, якія не ёсць функцыямі-членамі, але маюць доступ да ахаваных і закрытых палёў і функцый-членаў класа. Яны павінны быць апісаны ў целе класа як <code>friend</code>. Напрыклад: <syntaxhighlight lang="cpp"> class Matrix { ... friend Matrix Multiply(Matrix m1, Matrix m2); ... }; Matrix Multiply(Matrix m1, Matrix m2) { ... } </syntaxhighlight> Тут функцыя <tt>Multiply</tt> можа звяртацца да любых палёў і функцый-членаў класа <tt>Matrix</tt>. Існуюць таксама '''класы-сябры'''. Калі клас <tt>A</tt> — сябар класа <tt>B</tt>, то ўсе яго функцыі-члены могуць звяртацца да любых палёў і функцый членаў класа <tt>B</tt>. Напрыклад: <syntaxhighlight lang="cpp"> class Matrix { ... friend class Vector; ... }; </syntaxhighlight> Аднак у C++ не дзейнічае правіла «сябар майго сябра — мой сябар». Па стандарце C++03 укладзены клас не мае доступу да закрытых членаў класа, які агортвае яго, і не можа быць аб’яўлен яго сябрам (апошняе вынікае з азначэння тэрміна ''сябар'' як нечлена класа). Аднак, многія пашыраныя кампілятары парушаюць абодва гэтыя правілы (відаць, з прычыны сукупнай дзіўнасці гэтых правіл). === Будучае развіццё === Бягучы стандарт мовы быў прыняты ў 2003 годзе. Наступная версія стандарту носіць неафіцыйную назву [[C++0x]]. C++ працягвае развівацца, каб адказваць сучасным патрабаванням. Адна з груп, якія займаюцца мовай C++ у яе сучасным выглядзе і накіроўваюць камітэту па стандартызацыі C++ парады па яе паляпшэнні — гэта [[Boost]]. Напрыклад, адзін з кірункаў дзейнасці гэтай групы — удасканаленне магчымасцей мовы шляхам дабаўлення ў яе асаблівасцей [[Метапраграмаванне|метапраграмавання]]. Стандарт C++ не апісвае спосабы наймення аб’ектаў, некаторыя падрабязнасці апрацоўкі выключэнняў і іншыя магчымасці, спалучаныя з асаблівасцямі рэалізацыі, што прыводзіць да несумяшчальнасці аб’ектнага кода, створанага рознымі кампілятарамі. Аднак, каб зняць гэту праблему, трэцімі асобамі было створана мноства стандартаў для розных архітэктур і [[аперацыйная сістэма|аперацыйных сістэм]]. Тым не менш (па стане на час напісання гэтага артыкула) сярод кампілятараў C++ усё яшчэ працягваецца бітва за поўную рэалізацыю стандарту C++, асабліва ў вобласці [[Шаблоны C++|шаблонаў]] — часткі мовы, зусім нядаўна распрацаванай камітэтам стандартызацыі ў поўным аб’ёме. ==== Ключавое слова export ==== Адной са спрэчных пунктаў у гэтым пытанні з’яўляецца ключавое слова <code>export</code>, якое ўведзена з мэтай зняць патрэбу ў абавязковым папярэднім азначэнні шаблона<ref>Гл. артыкул «Як ключавое слова <code>export</code> мовы C++ дапамагае пры памылцы звязвання шаблонаў» [http://www.parashift.com/c++-faq-lite/separate-template-fn-defn-from-decl-export-keyword.html]</ref>. Першым кампілятарам, які падтрымлівае <code>export</code> у шаблонах, стаў Comeau C++ напачатку 2003 года (праз пяць гадоў пасля выхаду стандарту). У 2004 годзе бета-версія кампілятара Borland C++ Builder X таксама ўключыла яго падтрымку. Абодва гэтых кампілятара заснаваны на вонкавым інтэрфейсе EDG. Іншыя кампілятары, такія як [[Microsoft Visual C++]] ці [[GCC]] (GCC 3.4.4), наогул не падтрымліваюць гэта [[ключавое слова (праграмаванне)|ключавое слова]]. [[Хёрб Саттэр]], сакратар камітэта па стандартызацыі C++, рэкамендаваў прыбраць <code>export</code> з будучых версій стандарту з прычыны сур’ёзных складанасцей у паўнавартаснай рэалізацыі, аднак у выніку яго вырашылі пакінуць. Са спісу іншых праблем, спалучаных з шаблонамі, можна прывесці пытанні пабудовы частковай спецыялізацыі шаблонаў, якія дрэнна падтрымліваліся на працягу многіх гадоў пасля выхаду стандарту C++. == Стандартная бібліятэка == {{Галоўны артыкул|Стандартная бібліятэка ў C++}} У склад стандартнай бібліятэкі C++ уваходзіць стандартная бібліятэка мовы Сі з невялікімі зменамі, якія робяць яе больш прыдатнай для мовы C++. Другім істотным складнікам бібліятэкі C++ ёсць Стандартная Бібліятэка Шаблонаў ([[Стандартная бібліятэка шаблонаў|STL]]). Яна дае такія важныя прылады, як тыпы-скрыні (або кантэйнеры) (напрыклад, вектары і спісы) і ітэратары (абагульненыя указальнікі), якія дазваляюць працаваць са тыпамі-скрынямі (кантэйнерамі) як з масівамі. Акрамя таго, STL дазваляе падобным чынам працаваць і з іншымі скрыневымі тыпамі (тыпамі кантэйнераў), напрыклад, слоўнікамі (асацыятыўнымі спісамі), стэкамі, чэргамі. Выкарыстоўваючы шаблоны, можна пісаць абагульненыя алгарытмы, здольныя працаваць з любымі скрыневымі тыпамі (кантэйнерамі) ці паслядоўнасцямі, вызначанымі ітэратарамі. Гэтак жа, як і ў Сі, доступ к магчымасцям бібліятэк ажыццяўляецца з дапамогай указання <code>#include</code> для ўключэння стандартных файлаў. Усяго ў стандарце C++ вызначана 50 такіх файлаў. STL да ўключэння ў стандарт C++ была незалежнай распрацоўкай, напачатку — фірмы [[Hewlett-Packard|HP]], а затым [[SGI]]. Стандарт мовы не называе яе «STL», бо гэта бібліятэка стала неад’емнай часткай мовы, аднак шмат хто і дагэтуль выкарыстоўвае гэту назву, каб адрозніваць яе ад астатняй часткі стандартнай бібліятэкі (патокі ўводу/вываду ([[iostream]]), падмноства Сі і інш.). Праект пад назвай STLport<ref>http://www.stlport.org/</ref>, заснаваны на SGI STL, ажыццяўляе сталае абнаўленне STL, IOstream і радковых класаў. Некаторыя іншыя праекты таксама займаюцца распрацоўкай асобных дастасаванняў стандартнай бібліятэкі для розных канструктарскіх задач. Кожны вытворца кампілятараў C++ абавязкова пастаўляе якую-небудзь рэалізацыю гэтай бібліятэкі, бо яна з’яўляецца вельмі важнай часткай стандарту і шырока выкарыстоўваецца. == C++ не ўключае ў сябе Сі == Нягледзячы на тое, што вялікая частка кода Сі будзе слушнай і на мове C++, C++ не ёсць надмноствам мовы Сі і не ўключае яе ў сябе. Існуе і такі код, які слушны на Сі, але няслушны для C++. Гэта адрознівае яго ад [[Аб'ектны Сі|Аб’ектнага Сі]], яшчэ аднаго ўдасканалення Сі для [[Аб'ектна-арыентаванае праграмаванне|ААП]], які якраз і ёсць надмноствам Сі. У прыватнасці крыніцай несумяшчальнасці з’яўляюцца новыя (адносна Сі) [[ключавое слова (праграмаванне)|ключавыя словы]]. Так, апісанне пераменнай <syntaxhighlight lang="cpp"> int try; </syntaxhighlight> з’яўляецца цалкам слушным на Сі, але хібным на мове C++, бо слова <code>try</code> з’яўляецца ў C++ ключавым. Існуюць і іншыя адрозненні. Напрыклад, C++ не дазваляе выклікаць функцыю <code>main()</code> усярэдзіне праграмы, у той час як у Сі гэта дзеянне правамернае. Акрамя таго, C++ стражэйшы ў некаторых пытаннях: напрыклад, ён не дапускае няяўнага прывядзення тыпаў паміж нязвязанымі тыпамі ўказальнікаў і не дазваляе выкарыстоўваць функцыі, якія яшчэ не аб’яўлены. Да таго ж код, слушны на абедзвюх мовах, можа даваць розныя вынікі ў залежнасці ад таго, кампілятарам якой мовы ён апрацаваны. Напрыклад, на большасці платформ наступная праграма друкуе «C», калі кампілюецца кампілятарам Сі, і «C++» — калі кампілятарам C++. Так адбываецца з-за таго, што знакавыя канстанты ў Сі (напрыклад <code>'a'</code>) маюць тып <code>int</code>, а ў C++ — тып <code>char</code>, а памеры гэтых тыпаў звычайна адрозніваюцца. <syntaxhighlight lang="cpp"> #include <stdio.h> int main() { printf("%s\n", (sizeof('a') == sizeof(char)) ? "C++" : "C"); return 0; } </syntaxhighlight> == Прыклады праграм на C++ == === Прыклад № 1 === Гэта прыклад праграмы, якая нічога не робіць. Яна пачынае выконвацца і адразу завяршаецца. Яна складаецца з асноўнага патоку: [[Функцыя (праграмаванне)|функцыі]] <code>main()</code>, якая пазначае кропку пачатку выканання [[камп’ютарная праграма|праграмы]] на C++. <syntaxhighlight lang="cpp"> int main() { return 0; } </syntaxhighlight> Стандарт C++ патрабуе, каб функцыя <code>main()</code> вяртала тып <code>int</code>. Праграма, у якой функцыя <code>main()</code> вяртае значэнне іншага тыпу, не адпавядае стандарту C++. Стандарт не кажа пра тое, што насамрэч азначае вяртаймае значэнне функцыі <code>main()</code>. Традыцыйна яно вытлумачваецца як код вяртання праграмы. Стандарт гарантуе, што вяртанне 0 функцыяй <code>main()</code> паказвае, што праграма была завершана паспяхова. Завяршэнне праграмы на C++ з памылкай традыцыйна пазначаецца шляхам вяртання ненулявога значэння. === Прыклад № 2 === Гэта праграма таксама нічога не робіць, але карацейшая. <syntaxhighlight lang="cpp"> int main(){} </syntaxhighlight> У C++, калі выкананне праграмы даходзіць да канца функцыі <code>main()</code>, гэта раўназначна <code>return 0;</code>. Для ўсіх астатніх функцый (акрамя <code>main()</code>) гэта не так. === Прыклад № 3 === Гэта прыклад [[праграма Hello world|праграмы Hello World]], якая выводзіць гэта знакамітае паведамленне, выкарыстоўваючы стандартную бібліятэку, і завяршаецца. <syntaxhighlight lang="cpp"> #include <iostream> // гэта неабходна для std::cout і std::endl int main() { std::cout << "Hello, world!" << std::endl; } </syntaxhighlight> === Прыклад № 4 === Сучасны C++ дазваляе развязваць простым спосабам і больш складаныя задачы. Гэты прыклад паказвае акрамя ўсяго іншага выкарыстанне тыпаў-скрыняў (кантэйнераў) стандартнай бібліятэкі шаблонаў ([[Стандартная бібліятэка шаблонаў|STL]]). <syntaxhighlight lang="cpp"> #include <iostream> // для выкарыстання std::cout #include <vector> // для std::vector<> #include <map> // для std::map<> і std::pair<> #include <algorithm> // для std::for_each() #include <string> // для std::string using namespace std; // выкарыстанне прасторы імён "std" void display_item_count(pair< string const, vector<string> > const& person) { // person — гэта пары двух аб’ектаў: person.first — гэта яго імя, // person.second — гэта спіс яго прадметаў (вектар радкоў) cout << person.first << " is carrying " << person.second.size() << " items" << endl; } int main() { // аб’яўляем слоўнік (мапу, адлюстраванне) з радковымі ключамі і дадзенымі ў выглядзе вектараў радкоў map< string, vector<string> > items; // Дабавім у гэту карту некалькі чалавек і дадзім ім некалькі рэчаў items["Anya"].push_back("scarf"); items["Dimitri"].push_back("tickets"); items["Anya"].push_back("puppy"); // Перабяром усе аб’екты ў скрыні (кантэйнеры) for_each(items.begin(), items.end(), display_item_count); } </syntaxhighlight> У гэтым прыкладзе для прастаты выкарыстоўваецца ўказанне выкарыстанай прасторы імён з дапамогай ключавых слоў <code>using namespace</code>. Аднак у вялікіх прамысловых праграмах звычайна раяць выкарыстоўваць аб’яўленні асобных класаў і функцый, бо з-за магчымага супадзення імён у розных прасторах могуць узнікнуць шматлікія цяжка ўлоўныя памылкі. Таму лепш пісаць, напрыклад, так: <syntaxhighlight lang="cpp"> #include <vector> int main() { using std::vector; vector<int> my_vector; } </syntaxhighlight> Тут дырэктыва (указанне) змешчана ў вобласць функцыі, што памяншае шанцы сутыкненняў імён (гэта і стала прычынай увядзення ў мову прастор імён). Ужыванне аб’яўленняў, якія зліваюць розныя прасторы імёнаў у адну, руйнуе сам замысел прасторы імён. === Прыклад № 5 === Папулярныя бібліятэкі (напрыклад, [http://www.boost.org/ boost]) у спалучэнні са стандартнымі сродкамі мовы дазваляюць вельмі коратка і наглядна запісваць код. У прыведзеным ніжэй прыкладзе вылічаецца скалярны здабытак вектараў няцотных лікаў і квадратаў. У кодзе вектары значэнняў прадстаўлены STL-падобнымі паслядоўнасцямі. <syntaxhighlight lang="cpp"> #include <iostream> #include <numeric> #include <boost/iterator/counting_iterator.hpp> #include <boost/iterator/transform_iterator.hpp> int odd(int i) { return 2 * i + 1; } int square(int i) { return i * i; } typedef boost::counting_iterator <int> counter; typedef boost::transform_iterator <int (*)(int), counter> transformer; transformer odds(int n) { return transformer(counter(n), odd); } transformer squares(int n) { return transformer(counter(n), square); } int main() { using namespace std; cout << "Enter vector length: "; int n; cin >> n; cout << inner_product( odds(0), odds(n), squares(0), 0 ) << endl; } </syntaxhighlight> Гэты прыклад паказвае так званы «плоскі» стыль запісу. Гэта назва звязана з тым, што алгарытмы STL дазваляюць запісваць код без цыклаў, адпаведна шырыня водступаў у адфарматаваным кодзе не дужа змяняецца. Прыхільнікі такога падыходу лічаць, што праграмісту, знаёмаму са стандартнай бібліятэкай C++, дастаткова радка з выклікам <code>inner_product()</code>, каб зразумець, што робіць праграма. З гэтага пункту гледжання выклік <code>inner_product</code> блізкі да славеснага апісання задачы: «вылічыць скалярны здабытак вектараў няцотных лікаў і квадратаў для значэнняў ад нуля да n». == Параўнанне C++ з мовамі Java і C# == Мэтай стварэння C++ было пашырэнне магчымасцей Сі, найбольш распаўсюджанай мовы сістэмнага праграмавання. Накіраваная на той жа абсяг ужытку, што і мова Сі, мова C++ пераняла ад яе ў спадчыну мноства не самых лепшых, з тэарэтычнага пункту гледжання, асаблівасцей. Пералічаныя вышэй прынцыпы, якіх прытрымліваўся аўтар мовы, прадвызначылі многія недахопы C++. У галіне прыкладнога праграмавання альтэрнатывай C++ стала мова [[Java (мова праграмавання)|Java]]. Нягледзячы на пераемнасць у адносінах да C++, Java будавалася на прынцыпова іншай аснове, яе распрацоўшчыкі не былі абмежаваны патрабаваннямі сумяшчальнасці з мовай-продкам і забеспячэння найбольшай дасягальнай эфектыўнасці, дзякуючы гэтаму яны змаглі карэнным чынам перапрацаваць мову, адмовіцца ад мноства сінтаксічных сродкаў, каб дамагчыся ідэалагічнай цэласнасці мовы. Пазней фірма [[Майкрасофт]] прапанавала мову [[C Sharp (мова праграмавання)|C#]], якая ўяўляе сабой яшчэ адну перапрацоўку мовы C++ у тым жа кірунку, што і Java. Пасля з’явілася мова [[Nemerle]], у якой да сродкаў C# далучаны сродкі [[функцыйнае праграмаванне|функцыйнага праграмавання]]. Яшчэ пазней з’явілася спроба аб’яднання эфектыўнасці C++ з бяспекай і хуткасцю распрацоўкі [[Java (мова праграмавання)|Java]] і [[C Sharp (мова праграмавання)|C#]] — была прапанавана мова [[D (мова праграмавання)|D]], якая пакуль не атрымала шырокага прызнання. Java і C++ можна разглядаць як дзве мовы-пераемніцы Сі, распрацаваныя з розных меркаванняў, у выніку чаго іх шляхі разышліся. У гэтай сувязі цікава параўнаць гэтыя мовы (усё, сказанае ніжэй пра Java, можна з аднолькавым поспехам аднесці да моў C# і Nemerle, бо на такім узроўні разглядання гэтыя мовы адрозніваюцца толькі вонкава). ; Сінтаксіс : C++ захоўвае сумяшчальнасць з C, наколькі гэта магчыма. Java захоўвае вонкавае падабенства да C і C++, але, у рэчаіснасці, моцна адрозніваецца ад іх — з мовы выдалена вялікая колькасць сінтаксічных сродкаў, абвешчаных неабавязковымі. У выніку праграмы на Java бываюць больш грувасткія ў параўнанні з іх аналагамі на C++. З іншага боку, Java прасцешая за C++, што палягчае як вывучэнне мовы, так і стварэнне транслятараў для яе. ; Выкананне праграмы : Java-код кампілюецца ў [[прамежкавы код (праграмаванне)|прамежкавы код]], які ў далейшым інтэрпрэтуецца ці кампілюецца, тады як мова C++ першапачаткова скіравана на кампіляцыю ў [[машынны код]] для пэўнай платформы (хоць, тэарэтычна, нішто не перашкаджае стварыць для C++ транслятар у прамежкавы код). Ужо гэта вызначае розніцу ў абласцях ужытку моў: мову Java наўрад ці можна выкарыстаць пры напісанні такіх адмысловых праграм, як драйверы прыстасаванняў ці нізкаўзроўневыя сістэмныя ўтыліты. Дзякуючы механізму выканання, напісаныя на Java праграмы, нават адкампіляваныя (у байт-код), цалкам пераносныя. Стандартнае асяроддзе і асяроддзе выканання дазваляюць выконваць праграмы на Java на любой апаратнай платформе і ў любой АС, без якіх-небудзь змен, намаганні па пераносе праграм мінімальныя (а пры выкананні парад па стварэнні пераносных праграм — і зусім нулявыя). Коштам пераноснасці становіцца страта эфектыўнасці — праца асяроддзя выканання прыводзіць да дадатковых накладных выдаткаў. ; Кіраванне рэсурсамі : C++ дазваляе выкарыстоўваць прынцып «захоп рэсурсаў шляхам ініцыялізацыі» (RAII), пры якім рэсурсы спалучаюцца з аб’ектам і аўтаматычна вызваляюцца пры разбурэнні аб’екта (напрыклад, std::vector <T> і std::ifstream). Таксама магчымы падыход, калі праграміст, выдзяляючы рэсурсы (памяць пад аб’екты, адкрытыя файлы і т. п.), абавязаны яўна паклапаціцца пра своечасовае іх вызваленне. Java працуе ў асяроддзі са [[зборка смецця (праграмаванне)|зборкай смецця]], якая аўтаматычна адсочвае спыненне выкарыстання аб’ектаў і вызваляе занятую імі памяць, калі ў гэтым ёсць неабходнасць, у некаторы нявызначаны момант часу. Ручное кіраванне мае перавагі ў сістэмным праграмаванні, дзе патрэбен поўны кантроль над рэсурсамі, а RAII і [[зборка смецця]] зручнейшыя ў прыкладным праграмаванні, бо ў значнай ступені вызваляюць праграміста ад неабходнасці адсочваць, калі рэсурсы больш не выкарыстоўваюцца. Зборшчык смецця Java патрабуе сістэмных рэсурсаў, што змяншае эфектыўнасць выканання праграм, пазбаўляе праграмы на Java прадвызначанасці выканання, акрамя таго ён здольны сачыць толькі за памяццю. Файлы, каналы, гнёзды (сокеты), аб’екты графічнага інтэрфейсу праграміст на Java заўсёды вызваляе яўна. ; Стандартызацыя асяроддзя : У Java ёсць дакладна вызначаныя стандарты на ўвод-вывад, графіку, геаметрыю, дыялог, доступ к базам даных і іншым тыпавым прыкладанням. У гэтых пытаннях у мове C++ значна больш свабоды. Стандарты на графіку, доступ к базам даных і г. д. з’яўляюцца недахопам, калі праграміст жадае вызначыць свой уласны стандарт. ; Указальнікі: C++ захоўвае магчымасць працы з нізкаўзроўневымі ўказальнікі. У мове Java ўказальнікаў няма. Выкарыстанне ўказальнікаў часта ёсць прычынаю цяжка ўлоўных памылак, але праца з указальнікамі неабходна для нізкаўзроўневага праграмавання. У прынцыпе, C++ валодае наборам сродкаў (канструктары і дэструктары, стандартныя шаблоны, спасылкі), якія дазваляюць амаль цалкам выключыць ручное выдзяленне і вызваленне памяці і небяспечныя аперацыі з указальнікамі. Аднак такое выключэнне патрабуе пэўнай культуры праграмавання, у той час як у мове Java яно рэалізуецца аўтаматычна. ; Парадыгма праграмавання : У адрозненне ад C++, Java з’яўляецца чыста аб’ектна-арыентаванай мовай, без магчымасці працэдурнага праграмавання. Каб аб’явіць проста функцыю ці глабальную зменную у Java неабходна ствараць фіктыўныя класы, якія змяшчаюць толькі статычныя (static) члены <ref>[http://java.sun.com/j2se/1.4.2/docs/api/java/util/Arrays.html Class Arrays, JavaTM 2 Platform Std. Ed. v1.4.2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100507152315/http://java.sun.com/j2se/1.4.2/docs/api/java/util/Arrays.html |date=7 мая 2010 }}</ref>. Для задання галоўнай функцыі нават самай простай праграмы на Java неабходна змясціць яе ў клас <ref>[http://java.sun.com/docs/books/tutorial/getStarted/application/index.html The Java ™ Tutorials. A Closer Look at the «Hello World!» Application]</ref>. ; Дынамічная інфармацыя пра тыпы : у C++ «дынамічнае атаясамленне тыпаў даных» ([[RTTI]]) абмежавана магчымасцю параўноўваць тыпы аб’ектаў паміж сабой і з літаральнымі значэннямі тыпаў. У сістэме Java даступна больш падрабязная інфармацыя пра тыпы. Гэту магчымасць можна было б рэалізаваць у C++, маючы поўную інфармацыю пра тыпы падчас кампіляцыі («атаясамленне тыпаў даных падчас кампіляцыі» [[CTTI]]). ; Папярэдняя апрацоўка (прэпрацэсар) : C++ выкарыстоўвае прэпрацэсар для ўключэння азначэнняў функцый і класаў, для падключэння бібліятэк, цалкам выкананых у зыходным кодзе, а таксама дазваляе ажыццяўляць метапраграмаванне з выкарыстаннем прэпрацэсара, якое, у прыватнасці, развязвае складаныя праблемы высокаўзроўневага паўтарэння кода<ref>З [http://www.boostpro.com/tmpbook/preprocessor.html "C++ Template Metaprogramming, " by David Abrahams and Aleksey Gurtovoy. Copyright (c) 2005 by Pearson] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100129102524/http://www.boostpro.com/tmpbook/preprocessor.html |date=29 студзеня 2010 }}</ref>. Ёсць меркаванне, што гэты механізм небяспечны, бо імёны макрасаў прэпрацэсара глабальныя, а самі макрасы амаль ніяк не звязаны з пабудовамі самой мовы. Гэта можа прыводзіць да складаных супярэчнасцей імёнаў. З іншага пункту гледжання, C++ дае дастатковыя сродкі (канстанты, шаблоны, убудавальныя функцыі) для таго, каб амаль цалкам выключыць выкарыстанне прэпрацэсара. Java выключыла прэпрацэсар цалкам, пазбавіўшыся за раз ад усіх праблем з яго выкарыстаннем, але і страціўшы пры гэтым магчымасці метапраграмавання прэпрацэсара і тэкставых замен у кодзе сродкамі мовы. Адрозненні моў прыводзяць да разлютаваных спрэчак паміж прыхільнікамі дзвюх моў пра тое, якая мова лепшая. Спрэчкі гэтыя шмат у чым беспрадметныя, бо прыхільнікі Java лічаць, што адрозненні сведчаць на карысць Java, а прыхільнікі C++ мяркуюць адваротнае. Некаторыя довады з часам састарэлі, напрыклад, папрокі ў неэфектыўнасці Java з-за наяўнасці асяроддзя выканання, якія былі справядлівымі ў першай палове 1990-х гадоў, у выніку лавінападобнага росту прадукцыйнасці камп’ютараў і з’яўлення больш эфектыўнай тэхнікі выканання ([[JIT]]) у значнай меры страцілі актуальнасць. Мова C++, у сваю чаргу, развівалася, і шэраг яе недахопаў выпраўлены ў апошніх версіях стандарту (напрыклад, з’явіўся механізм частковай спецыфікацыі шаблонаў). Далёка не ўсе праграмісты з’яўляюцца прыхільнікамі толькі аднае з моў. Паводле меркавання большасці праграмістаў, Java і C++ не з’яўляюцца канкурэнтамі, таму што ў іх розныя вобласці ўжытку. Іншыя лічаць, што выбар мовы для большасці задач з’яўляецца пытаннем асабістага густу. == Добрыя якасці і недахопы мовы == Перш за ўсё, неабходна падкрэсліць, што ацэньваць добрыя якасці і, асабліва, недахопы C++ неабходна з улікам тых прынцыпаў, на якіх будавалася мова, і патрабаванняў, якія да яе першапачаткова прад’яўляліся. === Добрыя якасці === C++ — надзвычай магутная мова, якія мае сродкі для стварэння эфектыўных праграм амаль любога прызначэння, ад нізкаўзроўневых утыліт і драйвераў да складаных праграмных комплексаў самага рознага прызначэння. У прыватнасці: * Падтрымліваюцца розныя стылі і тэхналогіі праграмавання, у тым ліку традыцыйнае дырэктыўнае праграмаванне, ААП, абагульненае праграмаванне, метапраграмаванне (шаблоны, макрасы). * Прадказальнае выкананне праграм з’яўляецца важнай якасцю пры пабудове сістэм рэальнага часу. Увесь код, які няяўна ствараецца кампілятарам для рэалізацыі моўных магчымасцей (напрыклад, пры пераўтварэнні зменнай да іншага тыпу), вызначаны ў стандарце. Таксама строга вызначаны месцы праграмы, у якіх гэты код выконваецца. Гэта дае магчымасць замяраць ці разлічваць час рэакцыі праграмы на вонкавую падзею. * Аўтаматычны выклік дэструктараў аб’ектаў пры іх знішчэнні, прычым у парадку, зваротным выкліку канструктараў. Гэта спрашчае (дастаткова аб’явіць зменную) і павядичвае надзейнасць вызвалення рэсурсаў (памяці, файлаў, семафораў і т. п.), а таксама дазваляе гарантавана выконваць пераходы паміж станамі праграмы, не абавязкова звязаныя з вызваленнем рэсурсаў (напрыклад, запіс у часопіс). * Карыстальніцкія функцыі-аператары дазваляюць коратка і ёміста запісваць выразы над карыстальніцкімі тыпамі ў натуральнай алгебраічнай форме. * Мова падтрымлівае паняцці фізічнай (<code>const</code>) і лагічнай (<code>mutable</code>) нязменнасці (канстантнасці). Гэта павялічвае надзейнасць праграмы, бо, напрыклад, дазваляе кампілятару знаходзіць памылковыя спробы змены значэння зменнай. Аб’яўленне з апісальнікам канстантнасці дае праграмісту, які чытае тэкст праграмы, дадатковае ўяўленне пра правільнае выкарыстанне класаў і функцый, а таксама можа быць падказкай для аптымізацыі. Перагрузка функцый-членаў па прыкмеце канстантнасць дазваляе вызначаць знутры аб’екта мэты выкліку метаду (канстантны для чытання, неканстантны для змянення). Апісальнік <code>mutable</code> дазваляе захоўваць лагічную канстантнасць пры выкарыстанні кэшаў і лянівых вылічэнняў. * Выкарыстоўваючы [[Шаблоны C++|шаблоны]], можна ствараць [[Абагульненае праграмаванне|абагульненыя кантэйнеры і алгарытмы]] для розных тыпаў даных, а таксама спецыялізаваць і вылічваць на этапе кампіляцыі. * Магчымасць імітацыі пашырэння мовы для падтрымкі парадыгмаў, якія не падтрымліваюцца кампілятарамі напрамую. Напрыклад, бібліятэка Boost.Bind дазваляе звязваць аргументы функцый. * Магчымасць стварэння ўбудаваных [[Прадметна-арыентаваная мова праграмавання|прадметна-арыентаваных моў праграмавання]]. Такі падыход выкарыстоўвае, напрыклад бібліятэка Boost.Spirit, якая дазваляе задаваць EBNF-граматыку [[Сінтаксічны аналіз|сінтаксічных разборшчыкаў]] прама ў кодзе C++. * Выкарыстоўваючы шаблоны і множнае наследаванне можна імітаваць [[Прымесі (праграмаванне)|класы-прымесі]] і камбінаторную параметрызацыю бібліятэк. Такі падыход ужыты ў бібліятэцы [[Loki]], клас SmartPrt якой дазваляе, кіруючы ўсяго некалькімі параметрамі часу кампіляцыі, згенераваць каля 300 відаў «разумных указальнікаў» для кіравання рэсурсамі. * [[Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне|Пераноснасць]]: стандарт мовы накладвае мінімальныя патрабаванні на ЭВМ для запуску скампіляваных праграм. Каб вызначыць сапраўдныя уласцівасці сістэмы выканання ў стандартнай бібліятэцы прысутнічаюць адпаведныя магчымасці (напрыклад, std::numeric_limits <T>). Кампілятары даступны для вялікай колькасці платформ, на мове C++ распрацоўваюць праграмы для самых розных платформ і сістэм. * Эфектыўнасць. Мова распрацавана так, каб даць праграмісту магчымасць усебаковага кантролю над унутранай структурай праграмы і парадкам яе выканання. Ніводная з моўных магчымасцей, якая прыводзіць да дадатковых накладных выдаткаў, не з’яўляецца абавязковай для выкарыстання — пры неабходнасці мова дазваляе забяспечыць максімальную эфектыўнасць праграмы. * Існуе магчымасць працы на нізкім узроўні з памяццю, адрасамі. * Высокая сумяшчальнасць з мовай Сі, што дазваляе выкарыстоўваць увесь існуючы Сі-код (код на Сі можна з нязначнымі пераробкамі сабраць кампілятарам C++; бібліятэкі, напісаныя на Сі, звычайна можна выклікаць непасрэдна з праграмы на C++ без якіх-небудзь дадатковых выдаткаў, у тым ліку і на ўзроўні функцый зваротнага выкліку, што дазваляе бібліятэкам, напісаным на Сі, выклікаць код, напісаны на Сі++). === Недахопы === Большасць сваіх недахопаў мова C++ атрымала ў спадчыну ад мовы-продка — Сі, — і выкліканы яны першапачаткова пастаўленым патрабаваннем як мага большай сумяшчальнасці з Сі. Гэта такія недахопы, як: * Сінтаксіс, які проста падштурхоўвае на памылкі: ** Аперацыя прысвойвання абазначаецца як <code>=</code>, а аперацыя параўнання як <code>==</code>. Іх лёгка зблытаць, пры гэтым аперацыя прысвойвання вяртае значэнне, таму прысвойванне на месцы выразу з’яўляецца сінтаксічна дапушчальным, а ў канструкцыях цыклу і галінавання з’яўленне ліку на месцы лагічнага значэння таксама дапушчальна, у выніку недарэчны выраз з’яўляецца сінтаксічна правільным. Тыповы прыклад падобнай памылкі: <syntaxhighlight lang="C">if (x=0) { аператары }</syntaxhighlight> Тут ва ўмоўным аператары памылкова напісана прысвойванне замест параўнання. У выніку, замест таго, каб параўнаць бягучае значэнне <tt>x</tt> з нулём, праграма прысвоіць зменнай <tt>x</tt> нулявое значэнне, а потым вытлумачыць яго як значэнне ўмовы ў аператары <code>if</code>. А як нуль адпавядае лагічнаму значэнню «фальш» (<code>false</code>), то блок аператараў ва ўмоўнай канструкцыі не выканаецца ніколі. Памылкі такога роду вельмі цяжка выяўляць, але ў многіх сучасныя кампілятары могуць выяўляць некаторыя падобныя канструкцыі. ** Аператары прысвойвання (<code>=</code>), адзінкавага прыросту (інкрэмента) (<code>++</code>), адзінкавага змяншэння (дэкрэмента) (<code>--</code>) і іншыя вяртаюць значэнне. У спалучэнні з багаццем аператараў гэта дазваляе, хоць і не абавязвае, ствараць неразборлівыя выразы. Наяўнасць гэтых аперацый у Сі было выклікана жаданнем атрымаць прыладу ручной аптымізацыі кода, але ў наш час аптымізуючыя кампілятары звычайна ствараюць аптымальны код і на традыцыйных выразах. З іншага боку, адзін з асноўных прынцыпаў моў Сі і C++ — дазваляць праграмісту пісаць у любым стылі, а не навязваць «добры» стыль. ** [[Макрас (праграмаванне)|Макрасы]] (<code>#define</code>) з’яўляюцца магутным, але дужа небяспечным сродкам. Іх пакінулі ў C++ нягледзячы на тое, што неабходнасць у іх, дзякуючы шаблонам і ўбудавальным функцыям, не такая ўжо і вялікая. У атрыманых у спадчыну стандартных Сі-бібліятэках шмат магчыма небяспечных макрасаў. ** Некаторыя пераўтварэнні тыпаў працуюць не так, як можна было б меркаваць. У прыватнасці, аперацыя над бяззнакавым і знакавым лікамі дае бяззнакавы вынік. ** C++ дазваляе прапускаць <code>break</code> у галінах аператара <code>switch</code> з мэтай паслядоўнага выканання некалькіх галін. Такі ж падыход прыняты ў мове Java <ref>[http://java.sun.com/docs/books/tutorial/java/nutsandbolts/switch.html The Java ™ Tutorials: The switch Statement]</ref>. Існуе меркаванне, што гэта абцяжарвае разуменне кода. Напрыклад, у мове C# неабходна заўсёды пісаць або <code>break</code>, або выкарыстоўваць <code>goto case N</code> для яўнага ўказання парадку выканання <ref>[http://msdn.microsoft.com/en-us/library/06tc147t(VS.71).aspx MSDN: The switch statement in C#]</ref>. * [[Прэпрацэсар (праграмаванне)|Прэпрацэсар]], атрыманы ў спадчыну ад Сі, вельмі сціплы. Гэта прыводзіць з аднаго боку да таго, што з яго дапамогай нельга (ці цяжка) развязаць некаторыя задачы метапраграмавання, а з другога боку, з-за сваёй неразвітасці ён часта прыводзіць да памылак і патрабуе шмат дзеянняў для абыходу магчымых праблем. Некаторыя мовы праграмавання (напрыклад, [[Scheme]] і [[Nemerle]]) маюць намнога магутнейшыя і бяспечнейшыя сістэмы метапраграмавання (якія таксама называюцца макрасамі, аднак яны мала нагадваюць макрасы Сі/C++). * Слабая падтрымка модульнасці (па сутнасці, у класічным Сі модульнасць на ўзроўні мовы адсутнічае, яе забеспячэнне перакладзена на прэпрацэсар і кампілятар). Падключэнне інтэрфейсу вонкавага модуля праз прэпрацэсарнае ўключэнне загалоўкавага файла (<code>#include</code>) можа істотна запаволіць зборку пры падключэнні вялікай колькасці модуляў (бо выніковы файл, які апрацоўваецца кампілятарам, становіцца вельмі вялікім). Гэта схема без змен перанесена ў C++. Каб пазбавіцца ад гэтай заганы, многія кампілятары рэалізуюць механізм {{translation2|папярэдняя зборка загалоўкавых файлаў|папярэдняй зборкі загалоўкавых файлаў|en|Precompiled header}}. Да ўласных недахопаў C++ можна аднесці: * Складанасць і празмернасць, з-за якіх C++ цяжка вывучаць, а пабудова кампілятара спалучана з вялікай колькасцю праблем. У прыватнасці: ** Многія канструкцыі C++ дазваляюць рабіць тое ж самае, што і канструкцыі Сі, таксама прысутныя ў C++. Гэта часам збівае з панталыку пачаткоўцаў. Напрыклад, прывядзенне тыпаў пры дапамозе <code>dynamic_cast</code> дазваляе прывесці указальнік ці спасылку строга ў межах іерархіі класаў. Гэта павялічвае надзейнасць кода, робіць яго больш выразным і дазваляе знаходзіць прывядзенні ў межах іерархіі пры дапамозе прылад, падобных да [[grep]]. Аднак з прычыны патрабавання высокай ступені сумяшчальнасці з Сі старое прывядзенне тыпаў усё яшчэ падтрымліваецца. ** Падтрымка множнага наследавання рэалізацыі ў ААП-падсістэме мовы выклікае цэлы шэраг лагічных праблем, а таксама стварае дадатковыя цяжкасці ў рэалізацыі кампілятара. Напрыклад, указальнік на клас, які мае некалькі розных продкаў, больш не можа разглядацца (з выкарыстаннем старога прывядзення тыпу ў стылі Сі) як указальнік на аб’ект тыпу аднаго з класаў-продкаў, бо бацькоўская частка аб’екта можа быць размешчана з некаторым зрушэннем адносна пачатку аб’екта (то бок адносна значэння указальніка). Па гэтай жа прычыне нельга прыводзіць указальнік на бацькоўскі клас да тыпу ўказальніка на вытворны без выкарыстання аператараў прывядзення C++ (<code>dynamic_cast</code>). ** Часам шаблоны прыводзяць да параджэння кода вельмі вялікага аб’ёму<ref> {{артыкул |аўтар=Dave Gottner. |загаловак=Templates Without Code Bloat |спасылка=http://www.ddj.com/cpp/184403053 |выданне=[[Dr. Dobb's Journal]] |год=студзень 1995}} </ref>. Каб паменшыць памер машыннага кода можна адмысловым чынам падрыхтаваць зыходны код<ref> {{cite web |author=Adrian Stone. |title=Minimizing Code Bloat: Redundant Template Instantiation |url=http://gameangst.com/?p=246 |publisher=Game Angst |date=22 верасня 2009 |accessdate=19 студзеня 2010 }}</ref>. Іншым развязкам праблемы з’яўляецца стандартызаваная яшчэ ў 1998 годзе магчымасць экспарту шаблонаў. Некаторыя аўтары лічаць, што яе цяжка рэалізаваць і таму яна даступна не ва ўсіх кампілятарах<ref> {{артыкул |аўтар=[[Саттер, Герб|Herb Sutter]]. |загаловак=C++ Conformance Roundup |спасылка=http://www.ddj.com/cpp/184401381 |выданне=[[Dr. Dobb's Journal]] |год=студзень 2001 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.comeaucomputing.com/csc/faq.html#C8 |title=Are there any compilers that implement all of this? |work=comp.std.c++ frequently asked questions / The C++ language |date=10 снежня 2008 |publisher={{translation|Comeau Computing||en|Comeau Computing}} |accessdate=19 студзеня 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090430065535/http://www.comeaucomputing.com/csc/faq.html#C8 |archivedate=30 красавіка 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=vanDooren. |url=http://msmvps.com/blogs/vandooren/archive/2008/09/24/c-keyword-of-the-day-export.aspx |title=C++ keyword of the day: export |publisher=Blogs@MSMVPs |date=24 верасня 2008 |accessdate=19 студзеня 2010 |quote=The export keyword is a bit like the Higgs boson of C++. Theoretically it exists, it is described by the standard, and noone has seen it in the wild. … There is 1 C++ compiler front-end in the world which actually supports it |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090506053736/http://msmvps.com/blogs/vandooren/archive/2008/09/24/c-keyword-of-the-day-export.aspx |archivedate=6 мая 2009 |url-status=dead }}</ref>. Праблема «раздзімання» машыннага кода з-за выкарыстання шаблонаў часта перабольшваецца, і сучасныя кампілятары ў многіх выпадках паспяхова прадухіляюць гэту з’яву<ref> {{cite web |author=[[Майерс, Скот|Scott Meyers]]. |url=http://groups.google.com/group/comp.lang.c++.moderated/browse_thread/thread/2b00649a935997f5/5feec243078c5fd8 |title=Code Bloat due to Templates |work=comp.lang.c++.moderated |publisher=[[Usenet]] |date=16 мая 2002 |accessdate=19 студзеня 2010 }}</ref>. * Метапраграмаванне на аснове шаблонаў C++ складанае і пры гэтым абмежавана па сваіх магчымасцях. Яно складаецца з рэалізацыі сродкамі шаблонаў C++ інтэрпрэтатара прымітыўнай [[Функцыйная мова праграмавання|функцыйнай мовы праграмавання]], які выконваецца падчас кампіляцыі. Сама па сабе гэта магчымасць вельмі прывабная, але такі код вельмі цяжка ўспрымаць і адладжваць. Меней распаўсюджаныя<ref>[http://www.tiobe.com/index.php/content/paperinfo/tpci/index.html TIOBE Programming Community Index for January 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130702204820/http://www.tiobe.com/index.php/content/paperinfo/tpci/index.html |date=2 ліпеня 2013 }}</ref> мовы [[Lisp]]/[[Scheme]], [[Nemerle]] маюць больш магутныя і адначасова прасцейшыя для ўспрымання падсістэмы метапраграмавання. Акрамя таго, у мове [[D (мова праграмавання)|D]] рэалізавана параўнальная па магчымасцях, але значна прасцейшая ва ўжыванні падсістэма шаблоннага метапраграмавання. * Яўная падтрымка функцыйнага праграмавання прысутнічае толькі ў будучым стандарце [[c++0x]]. Гэты прабел запаўняецца рознымі бібліятэкамі ([[Loki]], [[Boost]]), якія выкарыстоўваюць сродкі метапраграмавання для пашырэння мовы функцыйнымі канструкцыямі (напрыклад, падтрымкай лямбда-метадаў (або т.зв. безыменных функцый)), але якасць падобных рашэнняў значна саступае якасці сродкаў, убудаваных у функцыйныя мовы. Такія магчымасці функцыйных моў, як [[супастаўленне з узорам]], наогул вельмі складана дасягнуць сродкамі метапраграмавання. * Некаторыя лічаць недахопам мовы C++ адсутнасць убудаванай сістэмы [[зборка смецця (праграмаванне)|зборкі смецця]]. З іншага боку, сродкі C++ дазваляюць рэалізаваць зборку смецця на ўзроўні бібліятэкі <ref>[http://www.hpl.hp.com/personal/Hans_Boehm/gc/ Boehm-Demers-Weiser garbage collector for C and C++] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120121034006/http://www.hpl.hp.com/personal/Hans_Boehm/gc/example.html |date=21 студзеня 2012 }}</ref>. Праціўнікі зборкі смецця мяркуюць, што [[RAII]] з’яўляецца больш годнай альтэрнатывай. C++ дазваляе карыстальніку самому выбіраць як кіраваць рэсурсамі. == Гл. таксама == * [[C (мова праграмавання)]] * [[Java (мова праграмавання)]] * [[C Sharp (мова праграмавання)|C#]] * [[D (мова праграмавання)]] * [[Objective C]] * [[wxWidgets]] * [[Qt]] * [[Стандартная бібліятэка ў C++]] * [[Стандартная бібліятэка шаблонаў C++]] * [[Функцыі ў C++]] * [[Масівы ў C++]] * [[Аргументы функцыі main (C++)|Аргументы функцыі main, C++]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Б’ёрн Страўструп|Страуструп Б.]] |загаловак=Язык программирования C++ |арыгінал=The C++ Programming Language |адказны=Пер. з англ. |выданне=3-е изд |месца=СПб; М |выдавецтва=[[Неўскі дыялект|Невский диалект]] — [[Біном, выдавецтва|Бином]] |год=1999 |старонак=991 |isbn=5-7940-0031-7 (Невский диалект), ISBN 5-7989-0127-0 (Бином), ISBN 0-201-88954-4 (англ.) |тыраж=3000 |ref=Страуструп }} * {{кніга |аўтар = [[Б’ёрн Страўструп|Страуструп Б.]] |загаловак = Язык программирования C++. Специальное издание |арыгінал = The C++ programming language. Special edition |месца = М. |выдавецтва = Бином-Пресс |год = 2007 |старонак = 1104 |isbn = 5-7989-0223-4 }} * {{кніга |аўтар = [[Герберт Шылдт|Герберт Шилдт]]. |загаловак = Полный справочник по C++ |арыгінал = C++: The Complete Reference |выданне = 4-е изд |месца = М. |выдавецтва = [[Вільямс, выдавецтва|Вильямс]] |год = 2006 |старонак = 800 |isbn = 0-07-222680-3 }} * {{кніга |аўтар = [[Джэс Ліберці|Джесс Либерти]], Дэвид Хорват. |загаловак = Освой самостоятельно C++ за 24 часа |арыгінал = Sams Teach Yourself C++ in 24 Hours, Complete Starter Kit |выданне = 4-е изд |месца = М. |выдавецтва = [[Вільямс, выдавецтва|Вильямс]] |год = 2007 |старонак = 448 |isbn = 0-672-32681-7 }} * {{кніга |аўтар = Стефенс Д. Р. |загаловак = C++. Сборник рецептов |выдавецтва = КУДИЦ-ПРЭС |год = 2007 |старонак = 624 |isbn = 5-91136-030-6 }} == Спасылкі == * [http://www.cplusplus.com/ Даведка, дакументацыя па мове C++, форум і многа іншага]{{ref-en}} * {{dmoz|World/Russian/Computers/Programming/Languages/C++|C++}} * [http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg21/ Камітэт па стандартызацыі мовы C++]{{ref-en}} :* [http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg21/docs/papers/2009/ працоўныя матэрыялы камітэта па стандартызацыі за 2009-й год] ; Артыкулы і кнігі, бібліятэкі матэрыялаў па C++ * Тодд Велдхуйзен. [http://osl.iu.edu/~tveldhui/papers/techniques/ Techniques for scientific C++] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061013134847/http://osl.iu.edu/%7Etveldhui/papers/techniques/ |date=13 кастрычніка 2006 }}{{ref-en}} * Бьерн Страуструп. [http://www.artima.com/cppsource/cpp0x.html Кароткі агляд C++0x]{{ref-en}} * [http://www.codenet.ru/progr/cpp/ Бібліятэка матэрыялаў па C++] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100327172015/http://www.codenet.ru/progr/cpp/ |date=27 сакавіка 2010 }} на сайце codenet.ru * [http://freecomputerbooks.com/langCppBooksIndex.html Бібліятэка матэрыялаў па C++]{{ref-en}} на сайце freecomputerbooks.com * [http://www.programmersclub.ru/main C++ падручнік для праграмістаў-пачаткоўцаў] * [http://www.rusdoc.ru/reviews/programming/pl/c/ C++ частка электроннай бібліятэкі Рускія Дакументы] * [http://www.c2p.ru/cpp Кнігі і артыкулы па C/C++]{{ref-ru}} * [http://www.uchites.ru/informatika/c Прыклады праграмавання структур даных і алгарытмаў на мове C/C++] на сайце Учитесь.ру{{ref-ru}} * [http://bdrc.ru/index/0-15 Прыклады праграмавання на C++{{ref-ru}}] * [http://www.quizful.net/category/cpp Нестандартныя прыёмы праграмавання на C++] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100425071729/http://www.quizful.net/category/cpp |date=25 красавіка 2010 }} ; Форумы * [http://forum.vingrad.ru/forum/C++C.html forum.vingrad.ru] — Найбуйнейшы рускамоўны форум па C++{{ref-ru}} * [http://www.progz.ru/forum/index.php?showforum=17 Рускамоўны форум па C++] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080915075306/http://www.progz.ru/forum/index.php?showforum=17 |date=15 верасня 2008 }}{{ref-ru}} * [http://www.rsdn.ru/?forum/cpp cpp], [http://www.rsdn.ru/?forum/cpp.applied cpp.applied] — форумы па мове C++ і пытаннях прыкладнога ўжывання C++ на [[RSDN]]{{ref-ru}} * [http://groups.google.com/group/comp.lang.c++.moderated/topics comp.lang.c++.moderated]{{ref-en}} ; Класы, бібліятэкі * [http://www.oonumerics.org/blitz/ Blitz++] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110504153333/http://www.oonumerics.org/blitz/ |date=4 мая 2011 }} — бібліятэка навуковых праграм на C++, з упорам на лінейную алгебру * [http://www.osl.iu.edu/research/mtl/ The Matrix Template Library] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090227040502/http://www.osl.iu.edu/research/mtl/ |date=27 лютага 2009 }} — лінейная алгебра на C++ * [http://boost.org/ Boost C++ Libraries] — вольныя кросплатформенныя бібліятэкі на C++ * [http://www.gnu.org/software/gsl/ GNU Scientific Library] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050609001819/http://www.gnu.org/software/gsl/ |date=9 чэрвеня 2005 }} — вольная матэматычная бібліятэка для C/C++ * [http://www.viva64.com/vivacore.php VivaCore] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080509160815/http://www.viva64.com/vivacore.php |date=9 мая 2008 }} — вольная бібліятэка для стварэння сістэм статычнага аналізу Сі/C++ кода ; Асяроддзі распрацоўкі * Bloodshed [[Dev-C++]] — бясплатнае і свабоднае [[Асяроддзе распрацоўкі праграмнага забеспячэння|асяроддзе распрацоўкі]] для мовы C++ пад Windows. * [[Code::Blocks]] IDE — бясплатнае і свабоднае пераноснае [[Асяроддзе распрацоўкі праграмнага забеспячэння|асяроддзе распрацоўкі]]. {{Мовы праграмавання}} {{Стандарты ISO}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:C++| ]] [[Катэгорыя:Мовы праграмавання высокага ўзроўню]] 0vwqkc633nulcx4fj5wuqkvx992m1hh 0 16734 5144098 5004273 2026-05-20T16:04:03Z StarDeg 16311 5144098 wikitext text/x-wiki {{Значэнні}} {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Рэспубліка Карэлія }} '''Рэспу́бліка Карэ́лія''' або '''Карэ́лія''' ({{lang-krl|Karjala}}, {{lang-ru|Карелия, Карьяла}}) — [[Суб’екты Расійскай Федэрацыі|суб’ект]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Размешчана на паўночным захадзе Еўрапейскай часткі Расіі. На паўночным усходзе абмываецца [[Белае мора|Белым морам]], на поўдні — [[Ладажскае возера|Ладажскім]] і [[Анежскае возера|Анежскім]] азёрамі. На захадзе мяжуе з [[Фінляндыя]]й. Уваходзіць у склад [[Паўночна-Заходняя федэральная акруга|Паўночна-Заходняй федэральнай акругі]]. Плошча — 180 520 км². Насельніцтва — 614,6 тыс. чал. (2019 год)<ref>[https://old.bigenc.ru/geography/text/5666060 БРЭ. Карелия]{{ref-ru}}</ref>. Сталіца — горад [[Петразаводск]]. [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел]]: 3 горада рэспубліканскага значэння (Петразаводск, [[Кастамукша]] і [[Сортавала]]) і 15 раёнаў<ref name="крыніца2">[https://gov.karelia.ru/upload/iblock/1c7/REESTR_ATU_na_09.10.2019_dlya_razmeshcheniya_na_ofitsialnom_internet_portale.pdf Реестр административно-территориального устройства Республики Карелия]{{ref-ru}}</ref>. Нацыянальны склад: рускія — 76,6 %, карэлы — 9,2 %, беларусы — 5,3 %, украінцы 2,7 %, фіны 2,0 %, вепсы 0,7 %. Карэльская і вепская мовы не з’яўляюцца дзяржаўнымі. == Рэгіянальная ўлада == Рэспубліка Карэлія валодае ўсёй паўнатой дзяржаўнай улады на сваёй тэрыторыі, акрамя тых паўнамоцтваў, якія ў адпаведнасці з [[Канстытуцыя Расіі|Канстытуцыяй Расіі]] знаходзяцца ў падпарадкаванні федэральных органаў улады. Вышэйшая кіруючая пасада рэспублікі — кіраўнік рэспублікі. Рэспубліка мае свой [[Заканадаўчы сход Рэспублікі Карэлія|Заканадаўчы Сход]], які складаецца з абраных на пяцігадовы тэрмін 36 дэпутатаў, і рэгіянальны Урад. == Геаграфія == Рэспубліка Карэлія мяжуе з чатырма абласцямі Расіі: [[Архангельская вобласць|Архангельскай]] (усход), [[Валагодская вобласць|Валагодскай]] (паўднёвы ўсход), [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай]] (поўдзень, паўднёвы захад) і [[Мурманская вобласць|Мурманскай]] (поўнач); на захадзе праходзіць дзяржаўная мяжа Расіі і Фінляндыі. Традыцыйна тэрыторыя сучаснай рэспублікі падзялялася між трыма гістарычнымі рэгіёнамі: Белай Карэліяй (цэнтр і поўнач рэспублікі), Ладажскай Карэліяй (паўднёвы захад, ля ўзбярэжжа Ладажскага возера) і Алонецкай Карэліяй (поўдзень). На тэрыторыі суб’екта працякае каля 27 000 рэк, найбольшыя з якіх: [[Водла]] (149 км), [[Кем (рака, упадае ў Белае мора)|Кем]] (191), [[Коўда (рака)|Коўда]], [[Шуя (рака)|Шуя]], [[Суна (рака)|Суна]] і [[Выг]]. Акрамя гэтага, у рэспубліцы знаходзіцца каля 60 тыс. азёраў, якія ўключаюць у сябе Ладажскае і Анежскае азёры, адны з найбольшых азёраў [[Еўропа|Еўропы]]. Берагавая лінія тэрыторыі рэспублікі на Белым моры складае 630 км. У рэспубліцы месцяцца чатыры [[Нацыянальны парк|нацыянальныя паркі]] Расіі: Вадлозерскі, Калевала, Паанаярві і [[Ладажскія шхеры]]. 148 тыс. км² або 85 % ад тэрыторыі рэспублікі складаюць землі дзяржаўнага ляснога фонду, агульны аб’ём лясных рэсурсаў налічвае прыблізна 807 млн м³, пры гэтым 375,2 млн з якіх складаюць іглічныя пароды драўніны. У Рэспубліцы Карэлія вядома каля пяцідзесяці [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]], якія размеркаваны па больш чым 400 радовішчах і руданосных пластах. Сярод найбольш выбітных карысных выкапняў адзначаецца наяўнасць [[жалезная руда|жалезнае руды]], [[алмаз]]аў, [[ванадый|ванадыю]] і [[малібдэн]]у. Карэлія размешчаная ў атлантычнай кантынентальнай кліматычнай зоне. Сярэдняя тэмпература студзеня — −8&nbsp;°C, ліпеня — 16,4&nbsp;°C, сярэднегадавая колькасць ападкаў налічвае 500—700 мм<ref name=karelija>{{Кніга|частка = Republic of Karelia|загаловак = Russia: All Regions Trade & Investment Guide|выдавецтва = CTEC Publishing LLC|год = 2003}}</ref>. == Гісторыя == Першае засяленне людзьмі сучаснага тыпу тэрыторыі цяперашняй Рэспублікі Карэлія датуецца VII—VI тыс. да н.э. Асноўнымі заняткамі людзей з’яўляліся паляванне і рыбалоўства. Паміж I ст. н.э. і канцом I тыс. н.э. у рэгіёне пачалася здабыча медзі, іншыя датыроўкі на I тыс. да н.э. адносяць вытворчасць жалеза і зачаткі земляробства і жывёлагадоўлі. Устаноўлена, што ўжо ў I тыс. н.э. тэрыторыю сучаснай Карэліі насялялі [[фіна-угры|фіна-ўгорскія]] плямёны, якія пазней леглі ў аснову карэльскага і вепскага этнасаў. Існуе гіпотэза, што карэлы сфарміраваліся на аснове абарыгенных плямёнаў поўдня Карэліі і паўднёвага ўсходу Фінляндыі, адкуль яны потым рассяліліся ў напрамку Белага мора і Заанежжа. У пачатку II тыс. н.э. частка карэлаў перасялілася да берагоў [[Батнічны заліў|Батнічнага заліва]] і Белага мора, адначасна з гэтым на ўсход Карэліі (г.зв. Абанежжа) і на ўзбярэжжа Белага мора пранікла [[славяне|славянскае]] насельніцтва, якое спрыяла развіццю земляробства, вытворчасці солі і марскім промыслам. Існуюць гіпотэзы, якія ўзводзяць паходжанне карэльскага этнасу да кантактаў карэлы з іншымі фіна-ўгорскімі этнапляменнымі групамі, [[весь|вессю]] і [[Лоп (племя)|лоп’ю]], у часе якога апошнія былі асіміляваны, а карэла магла ўспрыняць асаблівасці іх мовы і культуры. Іншыя гіпотэзы звязваюць паходжанне карэлаў з прыходам прыбалтыйска-фінскіх плямёнаў у VI ст. н.э. на Карэльскі перашыек, дзе да гэтага пражывала лоп — этнапляменная група, якая пазней утварыла этнас саамаў. Меркавалася таксама ўзаемадзеянне весі і [[чудзь|чудзі]]<ref>{{Кніга|аўтар = С. Кочкуркина.|загаловак = Прибалтийско-финские народы России|месца = {{М.}}|год = 2003}}</ref>. Найранейшыя меркаваныя згадкі карэлаў адносяць да працы [[Іардан (гісторык)|Іардана]] [[VI стагоддзе|VI ст.]] «Аб паходжанні і дзеяннях готаў», дзе ў спісе заваяваных Германарыхам народаў узгадваюцца ''Thiudos in Aunxis'', што Ф. Браўнам трактавалася як «чудзь алонецкая». === Сярэднявечча === Упершыню згадана ў берасцяной грамаце 1065—1085 гадоў, дзе паведамляецца пра ''карэлу'' як аб’ект нападу [[Літва (плямёны)|літоўцаў]]<ref>{{артыкул|аўтар=А. Б. Варенов.|загаловак=Карельские древности в Новгороде. Опыт топографирования|спасылка=http://www.bibliotekar.ru/rusNovgorod/56.htm|выданне=Новгород и Новгородская Земля. История и археология|нумар=11/97}}</ref>. З ХІ ст. тэрыторыя сучаснай Рэспублікі Карэлія трапляе ў залежнасць ад усходніх славян, урэшце над большай часткай рэгіёна была ўсталявана ўлада [[Наўгародская рэспубліка|Наўгародскай рэспублікі]]. З XIII ст. Карэлія становіцца аб’ектам нападаў [[Швецыя|Швецыі]], у выніку чаго апошняя атрымала значныя часткі карэльскіх земляў на поўдні сучаснай рэспублікі; з гэтага ж перыяду арэал карэльскага этнасу з прычыны дзяржаўнай прыналежнасці быў падзелены на пераважна праваслаўную і каталіцкую (пазней лютэранскую) часткі. У пачатку гэтага ж стагоддзя цэнтрам аўтаномнай наўгародскай Карэліі стала мястэчка Карэла (цяп. [[Прыазерск]] на паўночным захадзе Ленінградскай вобласці). У 1323 годзе [[Арэхаўскі мір]] падзяліў Карэльскі перашыек на заходнюю і ўсходнюю часткі, якія адышлі Швецыі і Ноўгараду адпаведна, пры гэтым да апошняга таксама адыходзілі карэльскія землі за поўнач ад усталяванай мяжы. Да гэтага ў 1314—1315 гг. у наўгародскай Карэліі адбываліся антынаўгародскія паўстанні, падчас якіх карэлы перабілі славянскіх жыхароў Карэлы і ўпусцілі ў горада шведаў. З 1333 года Арэхаў, які меў ролю ваеннай крэпасці наўгародцаў, разам з гарадамі Карэліі, а таксама суседняе Воцкай зямлі быў перададзены ў кіраванне літоўскаму князю [[Нарымонт]]у, пасля чаго перададзеныя Нарымонту землі ўтварылі асобнае княства<ref>{{Кніга|аўтар = Кочкуркина С. И.|загаловак = Археологические памятники Корелы в V-XV вв|спасылка = http://books.google.ru/books?id=WFsKAQAAIAAJ&hl=ru|месца = Л.|выдавецтва = Наука|год = 1981|старонак = 158}}</ref>. Тым не менш, праз два гады Нарымонт з’ехаў з Ноўгараду з прычыны ўласных палітычных амбіцый, пакінуўшы на пасадзе сына Аляксандра, у 1338 годзе адклікаў Аляксандра і нават адмовіўся аказаць падтрымку ў супраціве шведам. Намеснікі князя заставаліся ў Арэхаўскай крэпасці да 1348 года<ref>А. Белы. Нарымонт // {{Крыніцы/ЭГБ|1}}</ref>. === Расійскае кіраванне === [[Файл:Sweden in 1658.PNG|thumb|right|250px|Паўднёвы захад Карэліі ў складзе Швецыі паводле Сталбоўскага міру.]] У 1478 годзе тэрыторыя Ноўгарада скараецца Масквой, у выніку чаго наступныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні ў Карэліі вырашаліся дзякуючы расійска-шведскім знешнепалітычным зносінам. У 1500 годзе ўпершыню згадваецца Карэльскі павет (займаў Карэльскі перашыек і паўночнае Прыладажжа) у складзе Воцкай пяціны Наўгародскай зямлі, аднак пад канец 1530 — напачатку 1550 гг. гадоў маскоўскі ўрад правёў адміністрацыйна-тэрытарыяльную рэформу (вядомую як «губная»), падчас якой Арэшкаўскі, Ладажскі і Карэльскі паветы склалі Карэльскую палову Водскай пяціны, усходнія карэльскія землі (г.зв. заанескія пагосты) увайшлі ў склад заанескай паловы Абанескай пяціны<ref>{{Кніга|загаловак = История Карелии с древнейших времен до наших дней|адказны = науч. ред. Н. А. Кораблев и др|месца = Петрозаводск|выдавецтва = Периодика|год = 2001|старонак = 944|isbn = 5-88170-049-X}}</ref>. Цягам Смутнага часу ў Маскоўскай дзяржаве (1598—1613) Швецыя заваёўвае Карэлію і суседнюю [[Інгерманландыя|Інгерманландыю]], пры гэтым складзены 27 лютага 1617 года [[Сталбоўскі мір]] захаваў паўднёвы захад Карэліі за Швецыяй, якія склалі асобную адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку краіны — [[Карэлія (гістарычная правінцыя)|Карэльскае герцагства]]. Рэлігійная палітыка ўраду Швецыі, якая стала прычынай ганенняў на праваслаўнае карэльскае насельніцтва рэгіёна, заклала пачатак масавага перасялення карэлаў у Расію і, у прыватнасці, стала прычынай узнікнення этнагрупы, вядомай як [[цвярскія карэлы]]. У сваю чаргу, шведскую Карэлію займалі фінскія перасяленцы з суседняга гістарычнага рэгіёна [[Сава (гістарычная правінцыя)|Сава]], што стала прычынай складання субэтнічнай групы фінаў, вядомай як ''фінскія карэлы''. Расійскія землі Карэліі ў 1708 годзе ўвайшлі ў склад Інгерманландскай губерні, якая кіравалася з Санкт-Пецярбурга; з 1710 года губерня пераназвана ў Санкт-Пецярбургскую. Па [[Ніштацкі мірны дагавор|Ніштацкім мірным дагаворы]] 1721 года тэрыторыя Карэліі была падзелена паміж Расіяй і Швецыяй — большая частка сучаснай рэспублікі была далучана да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>{{Кніга|аўтар = Никифоров Л. А.|загаловак = Внешняя политика России в последние годы Северной войны. Ништадский мир|месца = {{М.}}|год = 1959}}</ref>. 4 верасня 1776 года было ўтворана [[Наўгародскае намесніцтва]], праз чатыры гады ўтворанае [[Валагодскае намесніцтва]], між якімі і была размеркавана тэрыторыя расійскай Карэліі. У 1781 годзе Аланецкая вобласць Наўгародскага намесніцтва (поўдзень рэспублікі) была перададзена Санкт-Пецярбургскай губерні, праз чатыры гады яна была падвышана да статусу самастойнага намесніцтва, але ў [[1796]] годзе гэтая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка была скасавана. 21 верасня 1801 года была ўтворана [[Аланецкая губерня]], якая ахоплівала поўдзень сучаснай рэспублікі, астатнія тэрыторыі, як і дагэтуль, уключала ўтвораная Архангельская губерня, якая да гэтага перыядычна мяняла статус і да 1784 года падпарадкоўвалася Волагдзе (гл. вышэй). У [[1802]] годзе адміністрацыйным цэнтрам Аланецкай губерні стаў горад Петразаводск, заснаваны як заводскі пасёлак у 1703 годзе. === Распад Расійскай імперыі === [[Файл:Flag of the White Sea Karelia.svg|thumb|right|250px|Першапачатковы сцяг Паўночнакарэльскай дзяржавы.]] [[Файл:Itäkarjalaisten lippu.svg|thumb|right|250px|Другі сцяг Паўночнакарэльскай дзяржавы.]] {{Глядзіце таксама|Паўночнакарэльская дзяржава|Алонецкі ўрад}} Пачынаючы з распаду [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пасля [[рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыі]] [[1917]] года ў рэгіёне ўзнікае шэраг нацыянальных арганізацый, якія канкуравалі з агульнарасійскімі палітычнымі арганізацыямі і ставілі на мэце стварэнне ўласных палітычных утварэнняў на тэрыторыі Карэліі. Некаторыя нацыянальныя арганізацыі разгортвалі сваю дзейнасць раней: так, у [[1905]] годзе быў заснаваны Саюз беламорскіх карэлаў, які імкнуўся да пашырэння выкарыстання фінскай мовы ў грамадскім жыцці і абвяшчаў блізкасць фінскага і карэльскага этнасаў. У [[1911]] годзе дзейнасць арганізацыі была забаронена, але ў [[1917]] годзе ў фінскім [[Тамперэ]] падобную дзейнасць таксама арганізавала Карэльскае асветніцкае таварыства. [[3 сакавіка]] [[1917]] года ў Петразаводску быў сабраны часовы камітэт грамадскай бяспекі з прадстаўнікоў гарадскай думы, духавенства, інтэлігенцыі і рабочых горада. Неўзабаве ўдзельнікі камітэту дабіліся вызначанай лібералізацыі (скарачэнне працоўнага дня, павышэнне заработнай платы) і атрымалі некаторыя мясцовыя паўнамоцтвы. Падобныя камітэты ствараліся таксама ў суседніх [[Пудаж]]ы і [[Павянец|Павянцы]]. Пад канец сакавіка [[1918]] года, падчас савецка-фінскай вайны, фінскія войскі занялі паўночны ўсход Карэліі. Пры дапамозе войска было арганізавана мясцовае карэльскае самакіраванне. [[21 ліпеня]] [[1919]] года быў створаны Часовы ўрад Беламорскай Карэліі на чале з С. Ціханавым, які неўзабаве, кіруючыся палітыкай самавызначэння, нададзенай савецкімі ўладамі, аб’явіў незалежнасць краіны, якая пазней стала вядомая як [[Паўночнакарэльская дзяржава]]<ref>{{Кніга|аўтар = Дубровская Е. Ю.|загаловак = Судьбы приграничья в „Рассказах о Гражданской войне в Карелии“|адказны = Составитель О. П. Илюха|выданне = Межкультурные взаимодействия в полиэтничном пространстве пограничного региона: Сборник материалов международной научной конференции|месца = Петрозаводск|выдавецтва = КарНЦ РАН|год = 2005|старонкі = 102-105}}</ref>. У маі [[1920]] года ўрад Карэліі быў прызнаны Фінляндыяй. 18 чысла часткі [[РСЧА]] без бою ўвайшлі ў сяло Ухта, дзе размяшчаўся ўрад Карэліі, пасля чаго ўрад краіны эвакуіраваўся ў суседняе сяло Вакнавалак, адкуль перабралося ў Фінляндыю. Паралельна з гэтым урадам, з [[15 мая]] [[1918]] года ў Аланецкай губерні існаваў г.зв. [[Алонецкі ўрад]], які ў кастрычніку [[1920]] года быў далучаны да Карэльскага аб’яднанага ўрада. Акрамя гэтага, фінскія войскі паралельна з дзейнасцю карэльскіх нацыянальных арганізацый праводзілі экспедыцыі на ўсход Карэліі з мэтай будучага аб’яднання з Карэліяй. [[7 сакавіка]] [[1918]] года ўрад Фінляндыі ў рамках савецка-фінскай вайны [[1918]]—[[1920]] гг. выказаў прэтэнзіі на сучасную Карэлію<ref>{{Кніга|аўтар = Похлёбкин В. В.|загаловак = Внешняя политика Руси, России и СССР за 1000 лет в именах, датах, фактах|выданне = Вып. II. Войны и мирные договоры. Кн.3: Европа в 1-й половине XX в. Справочник|месца = {{М.}}|год = 1999|старонкі = 140}}</ref>. [[21 сакавіка]] гэтага ж года была арганізавана экспедыцыя фінскага войска праз поўнач Карэліі, якая скончылася далучэннем да Фінляндыі наваколляў вёсак Рэбалы і Порасазера, з красавіка па верасень [[1919]] года ў выніку паспяховага наступу Фінляндыі пад яе кантроль быў узяты поўдзень сучаснай тэрыторыі рэспублікі, [[Алонецкі раён|Алонецкая Карэлія]]. У ліпені [[1920]] года расійская армія выбіла фінскае войска практычна з усёй Карэліі, пакінуўшы пад кантролем Фінляндыі толькі памежныя з Фінляндыяй Порасазера і Рэбалы, [[14 кастрычніка]] гэтага ж года пасля чатырохмесяцовых перамоў Фінляндыя згодна з Тартускім мірам адмовілася ад тэрытарыяльных прэтэнзій, у выніку чаго фінска-расійская мяжа ў Карэліі набыла дарэвалюцыйны выгляд<ref>{{Кніга|частка = 3|загаловак = League of Nations Treaty Series|старонкі = 6-79}}</ref>. Улетку [[1921]] года, будучы незадаволенымі нацыянальнай палітыкай Савецкай Расіі і ўмовамі Тартускага міру, фінскія актывісты на чале з Я. Такіненам узнялі партызанскі рух г.зв. карэльскіх лясных партызанаў ({{lang-fi|karjalan metsäsissit}}), які да восені гэтага ж года кантраляваў значную частку Белай Карэліі (паўночныя рэгіёны края)<ref>{{Кніга|аўтар = Niinistö, Jussi.|загаловак = Heimosotien historia|выдавецтва = SKS |год = 2005|старонкі = 239}}</ref>. У сярэдзіне кастрычніка быў створаны Часовы карэльскі камітэт і абвешчаная мабілізацыя, [[6 лістапада]] адбылося ўварванне ўзброеных добраахвотнікаў з боку Фінляндыі, якія да снежня гэтага ж года занялі захад сучаснай рэспублікі. Тым не менш, баявыя дзеі і падтрымка карэльскіх паўстанцаў скончылася [[21 сакавіка]] [[1922]] года падпісаннем савецка-фінскага пагаднення па забеспячэнні недатыкальнасці савецка-фінскай мяжы. Прыкладна 30 тыс. уцекачоў з Карэліі сышлі ў Фінляндыю. === Савецкі час === {{Глядзіце таксама|Карэла-Фінская ССР}} 8 чэрвеня 1920 года [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] прыняў дэкрэт аб стварэнні з населеных карэламі мясцовасцяў Архангельскай і Аланецкай губерняў аўтаномнай вобласці — Карэльскай працоўнай камуны. 25 ліпеня 1923 года Карэльская працоўная камуна была пераўтворана ў Карэльскую АССР. У час індустрыялізацыі ў Карэліі з’явіліся новыя галіны прамысловасці: цэлюлозна-папяровая, мэблевая, горназдабыўная, энергетычная. Аднак поспехі ў развіцці прамысловасці былі дасягнуты ў асноўным шляхам экстэнсіўнага ўключэння ў гаспадарчы абарот сыравінных рэсурсаў і недастатковага фінансавання сацыяльнай інфраструктуры. Значную ролю адыгрываў «лагерны сектар эканомікі». Тут узніклі адны з першых у краіне [[ГУЛАГ|лагераў]]. Рукамі зняволеных былў пабудаваны [[Беламорска-Балтыйскі канал]] і інш. аб’екты. Прымусовая [[калектывізацыя]] 1929—1933 гадоў прывяла да спаду сельскагаспадарчай вытворчасці Пасля [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінляндскай вайны 1939—1940 гадоў]] Карэльская АССР была пераўтворана 31 сакавіка 1940 года ў Карэла-Фінскую ССР. Статус саюзнай рэспублікі захоўваўся да 1956 года, калі Карэлія зноў стала аўтаномнай рэспублікай у складзе РСФСР. [[Файл:Finnish advance in Karelia during the Continuation War ru.png|300px|міні|Мяжа максімальнага прасоўвання фінскай арміі ў час вайны 1941—1944. На карце таксама паказаны межы да і пасля Савецка-фінскай вайны 1939—1940 гадоў.]] У гады Вялікай Айчыннай вайны значная частка тэрыторыі Карэліі была [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)|акупавана фінскімі войскамі]]. Звыш 100 тыс. жыхароў Карэліі ваявалі ў Савецкай Арміі і партызанскіх атрадах. 21 чэрвеня 1944 года войскі [[Карэльскі фронт|Карэльскага фронту]] перайшлі ў наступ і 28 чэрвеня вызвалілі Петразаводск. У канцы ліпеня савецкія войскі выйшлі да дзяржаўнай мяжы СССР з Фінляндыяй. Да 1950 года народная гаспадарка рэспублікі была адноўлена, дасягнуўшы па асноўных паказчыках даваеннага ўзроўню. Пастаўкі драўніны з Карэліі адыгралі важную ролю ў аднаўленні разбураных гарадоў і вёсак Еўрапейскай часткі краіны. З сярэдзіны 1960-х гадоў быў узяты курс на пераважнае развіццё галін, якія мелі агульнасаюзнае значэнне — цэлюлозна-папяровай, горназдабыўнай, машынабудавання і металаапрацоўкі. Прамысловыя гіганты выпускалі прадукцыю, якая не толькі ў вялікай частцы пакрывала патрэбнасці ўнутранага рынку краіны, але і экспартавалася, папаўняючы валютныя запасы Савецкага Саюза. Аднак ужо, у 1970-80-х гады для Карэліі, як і для Саюза ў цэлым, было характэрна паступовае зніжэнне тэмпаў сацыяльна-эканамічнага росту, і ўзмацненні крызісных з’яў, выкліканых вычарпаннем экстэнсіўных крыніц развіцця і магчымасцяў адміністрацыйна-каманднай сістэмы кіравання.<ref name="крыніца3">[https://www.mid.ru/ru/foreign_policy/economic_diplomacy/vnesneekonomiceskie-svazi-sub-ektov-rossijskoj-federacii/1516754/ Республика Карелия. Историческая справка]{{ref-ru}}</ref>. === У складзе Расійскай Федэрацыі === [[9 жніўня]] [[1990]] года, ва умовах нарастаючага сістэмнага крызісу ў СССР, Вярхоўны Савет КАССР прыняў дэкларацыю аб дзяржаўным [[Парад суверэнітэтаў|суверэнітэце рэспублікі]]. [[13 лістапада]] [[1991]] года па [[Распад СССР|распадзе СССР]] тэрыторыя Карэльскай АССР была пераўтворана ў Рэспубліку Карэлія. [[31 сакавіка]] [[1992]] года дэлегацыя рэспублікі падпісала федэратыўны дагавор. Канстытуцыя Карэліі была прынята [[28 лістапада]] гэтага ж года. Пазней, у [[1993]], [[2001]] і [[2006]] гг. прымаліся новыя папраўкі ў канстытуцыю, у выніку якіх у рэспубліцы была зацверджана пасада кіраўніка рэспублікі, а яе Заканадаўчы Сход скарочаны да адной палаты. [[16 лютага]] [[1993]] года зацверджаны цяперашні афіцыйны сцяг рэспублікі, [[6 красавіка]] і [[28 верасня]] гэтага ж года адпаведна прыняты гімн і герб. == Насельніцтва == Паводле перапісу насельніцтва Расіі ў [[2010]] годзе, насельніцтва Рэспублікі Карэлія склала 643 548 чал.<ref name=pierapis>{{Спасылка| год = 2010| url = http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm| загаловак = Усерасійскі перапіс насельніцтва-2010. Том 1. Колькасць і размяшчэнне насельніцтва| выдавецтва = Дзяржаўны камітэт статыстыкі Расійскай Федэрацыі.| дата = 23 жніўня 2014| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 26 жніўня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20160325042553/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm| archive-date = 25 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>, ацэнка Дзяржаўнага камітэта статыстыкі Расіі на [[2014]] год падае лічбу ў 634 402 чал.<ref name=pierapis2>Гл. [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2014.xls звесткі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140408213808/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2014.xls |date=8 красавіка 2014 }} на партале Дзяржаўнага камітэта статыстыкі Расійскай Федэрацыі.</ref> На ўзор большае часткі суб’ектаў Расіі, назіраецца тэндэнцыя да спаду колькасці насельніцтва ў параўнанні з паказчыкамі папярэдніх гадоў. Ніжэй прыведзеная статыстыка змены паказчыкаў насельніцтва ў рэспубліцы пачынаючы з [[1970]] года: {| class="wikitable" |- ! ! width="70pt"|Колькасць насельніцтва<br />(тыс. чал.) ! width="70pt"|Нараджэнняў ! width="70pt"|Смерцяў ! width="70pt"|Натуральны прырост ! width="70pt"|Агульны каэфіцыент нараджальнасці<br />(тыс.) ! width="70pt"|Агульны каэфіцыент смяротнасці<br />(тыс.) ! width="70pt"|Натуральны прырост<br />(тыс.) ! width="80pt"|Фертыльнасць |- | 1970 | align="right" | 714 | align="right" | 11 346 | align="right" | 5 333 | align="right" | 6 013 | align="right" | 15,9 | align="right" | 7,5 | align="right" | 8,4 |- | 1975 | align="right" | 723 | align="right" | 12 748 | align="right" | 6 086 | align="right" | 6 662 | align="right" | 17,6 | align="right" | 8,4 | align="right" | 9,2 |- | 1980 | align="right" | 741 | align="right" | 12 275 | align="right" | 7 374 | align="right" | 4 901 | align="right" | 16,6 | align="right" | 10,0 | align="right" | 6,6 |- | 1985 | align="right" | 770 | align="right" | 13 201 | align="right" | 8 205 | align="right" | 4 996 | align="right" | 17,1 | align="right" | 10,7 | align="right" | 6,5 |- | 1990 | align="right" | 792 | align="right" | 10 553 | align="right" | 8 072 | align="right" | 2 481 | align="right" | 13,3 | align="right" | 10,2 | align="right" | 3,1 | align="right" | 1,87 |- | 1991 | align="right" | 790 | align="right" | 8 982 | align="right" | 8 305 | align="right" | 677 | align="right" | 11,4 | align="right" | 10,5 | align="right" | 0,9 | align="right" | 1,62 |- | 1992 | align="right" | 788 | align="right" | 7 969 | align="right" | 9 834 | align="right" style="color: red"|-1 865 | align="right" | 10,1 | align="right" | 12,5 | align="right" style="color: red"|-2,4 | align="right" | 1,46 |- | 1993 | align="right" | 782 | align="right" | 7 003 | align="right" | 11 817 | align="right" style="color: red"|-4 814 | align="right" | 9,0 | align="right" | 15,1 | align="right" style="color: red"|-6,2 | align="right" | 1,30 |- | 1994 | align="right" | 774 | align="right" | 6 800 | align="right" | 13 325 | align="right" style="color: red"|-6 525 | align="right" | 8,8 | align="right" | 17,2 | align="right" style="color: red"|-8,4 | align="right" | 1,26 |- | 1995 | align="right" | 767 | align="right" | 6 729 | align="right" | 12 845 | align="right" style="color: red"|-6 116 | align="right" | 8,8 | align="right" | 16,7 | align="right" style="color: red"|-8,0 | align="right" | 1,24 |- | 1996 | align="right" | 760 | align="right" | 6 461 | align="right" | 11 192 | align="right" style="color: red"|-4 731 | align="right" | 8,5 | align="right" | 14,7 | align="right" style="color: red"|-6,2 | align="right" | 1,19 |- | 1997 | align="right" | 753 | align="right" | 6 230 | align="right" | 10 306 | align="right" style="color: red"|-4 076 | align="right" | 8,3 | align="right" | 13,7 | align="right" style="color: red"|-5,4 | align="right" | 1,15 |- | 1998 | align="right" | 747 | align="right" | 6 382 | align="right" | 10 285 | align="right" style="color: red"|-3 903 | align="right" | 8,5 | align="right" | 13,8 | align="right" style="color: red"|-5,2 | align="right" | 1,18 |- | 1999 | align="right" | 740 | align="right" | 6 054 | align="right" | 11 612 | align="right" style="color: red"|-5 558 | align="right" | 8,2 | align="right" | 15,7 | align="right" style="color: red"|-7,5 | align="right" style="color: red"| 1,12 |- | 2000 | align="right" | 732 | align="right" | 6 374 | align="right" | 12 083 | align="right" style="color: red"|-5 709 | align="right" | 8,7 | align="right" | 16,5 | align="right" style="color: red"|-7,8 | align="right" | 1,18 |- | 2001 | align="right" | 725 | align="right" | 6 833 | align="right" | 12 597 | align="right" style="color: red"|-5 764 | align="right" | 9,4 | align="right" | 17,4 | align="right" style="color: red"|-7,9 | align="right" | 1,25 |- | 2002 | align="right" | 717 | align="right" | 7 247 | align="right" | 13 435 | align="right" style="color: red"|-6 188 | align="right" | 10,1 | align="right" | 18,7 | align="right" style="color: red"|-8,6 | align="right" | 1,33 |- | 2003 | align="right" | 707 | align="right" | 7 290 | align="right" | 14 141 | align="right" style="color: red"|-6 851 | align="right" | 10,3 | align="right" | 20,0 | align="right" style="color: red"|-9,7 | align="right" | 1,32 |- | 2004 | align="right" | 696 | align="right" | 7 320 | align="right" | 13 092 | align="right" style="color: red"|-5 772 | align="right" | 10,5 | align="right" | 18,8 | align="right" style="color: red"|-8,3 | align="right" | 1,31 |- | 2005 | align="right" | 686 | align="right" | 6 952 | align="right" | 12 649 | align="right" style="color: red"|-5 697 | align="right" | 10,1 | align="right" | 18,4 | align="right" style="color: red"|-8,3 | align="right" | 1,24 |- | 2006 | align="right" | 676 | align="right" | 6 938 | align="right" | 11 716 | align="right" style="color: red"|-4 778 | align="right" | 10,3 | align="right" | 17,3 | align="right" style="color: red"|-7,1 | align="right" | 1,22 |- | 2007 | align="right" | 667 | align="right" | 7 319 | align="right" | 11 007 | align="right" style="color: red"|-3 688 | align="right" | 11,0 | align="right" | 16,5 | align="right" style="color: red"|-5,5 | align="right" | 1,28 |- | 2008 | align="right" | 659 | align="right" | 7 682 | align="right" | 11 134 | align="right" style="color: red"|-3 452 | align="right" | 11,7 | align="right" | 16,9 | align="right" style="color: red"|-5,2 | align="right" | 1,35 |- | 2009 | align="right" | 651 | align="right" | 7 884 | align="right" | 10 599 | align="right" style="color: red"|-2 715 | align="right" | 12,1 | align="right" | 16,3 | align="right" style="color: red"|-4,2 | align="right" | 1,58 |- | 2010 | align="right" | 644 | align="right" | 7 821 | align="right" | 10 471 | align="right" style="color: red"|-2 650 | align="right" | 12,1 | align="right" | 16,2 | align="right" style="color: red"|-4,1 | align="right" | 1,58 |- | 2011 | align="right" | 641 | align="right" | 7 711 | align="right" | 9 479 | align="right" style="color: red"|-1 768 | align="right" | 12,0 | align="right" | 14,7 | align="right" style="color: red"|-2,7 | align="right" | 1,60 |- | 2012 | align="right" | 640 | align="right" | 7 980 | align="right" | 9 761 | align="right" style="color: red"|-1 781 | align="right" | 12,5 | align="right" | 15,3 | align="right" style="color: red"|-2,8 | align="right" | 1,71 |- | 2013 | align="right" | 636 | align="right" | 7 603 | align="right" | 9 354 | align="right" style="color: red"|-1 751 | align="right" | 12,0 | align="right" | 14,7 | align="right" style="color: red"|-2,7 | align="right" | 1,66 |} Згодна з перапісам насельніцтва гэтага ж года, этнічны склад насельніцтва Карэліі размяркоўваўся наступным чынам: [[рускія]] — 82,2 %; [[карэлы]] — 7,4 %, таксама прысутнічалі [[беларусы]] (3,8 %), [[украінцы]] (2 %), [[фіны]] (1,4 %) і [[вепсы]] (0,5 %), доля іншых этнічных груп у сукупнасці складала не больш за 0,5 %. 25 880 чалавек не аднеслі сябе да будзь-якой нацыянальнасці<ref name=pierapis/>. З часу першага перапісу насельніцтва ў [[СССР]] у Карэліі прасочваецца наступная дынаміка змены этнічнага складу насельніцтва: {| class="wikitable" style="text-align: right;" |-bgcolor="#e0e0e0" ! rowspan="2" | Нацыянальнасць ! colspan="2" | 1926 ! colspan="2" | 1939 ! colspan="2" | 1959 ! colspan="2" | 1970 ! colspan="2" | 1979 ! colspan="2" | 1989 ! colspan="2" | 2002 ! colspan="2" | 2010 |-bgcolor="#e0e0e0" ! Колькасць ! Доля ! Колькасць ! Доля ! Колькасць ! Доля ! Колькасць ! Доля ! Колькасць ! Доля ! Колькасць ! Доля ! Колькасць ! Доля ! Колькасць ! Доля |- | align="left"| рускія | 153 967 |57,2 % | 296 529 |63,2 % | 412 773 |62,7 % | 486 198 |68,1 % | 522 230 |71,3 % | 581 571 |73,6 % | 548 941 |76,6 % | 507 654 |82,2 % |- | align="left"| карэлы | 100 781 |37,4 % | 108 571 |23,2 % | 85 473 |13,0 % | 84 180 |11,8 % | 81 274 |11,1 % | 78 928 |10,0 % | 65 651 |9,2 % | 45 570 |7,4 % |- | align="left"| беларусы | 555 |0,2 % | 4 263 |0,9 % | 71 900 |10,9 % | 66 410 |9,3 % | 59 394 |8,1 % | 55 530 |7,0 % | 37 681 |5,3 % | 23 345 |3,8 % |- | align="left"| украінцы | 708 |0,3 % | 21 112 |4,5 % | 23 569 |3,6 % | 27 440 |3,8 % | 23 765 |3,2 % | 28 242 |3,6 % | 19 248 |2,7 % | 12 677 |2,0 % |- | align="left"| фіны | 2 544 |0,9 % | 8 322 |1,8 % | 27 829 |4,2 % | 22 174 |3,1 % | 20 099 |2,7 % | 18 420 |2,3 % | 14 156 |2,0 % | 8 577 |1,4 % |- | align="left"| вепсы | 8 587 |3,2 % | 9 392 |2,0 % | 7 179 |1,1 % | 6 323 |0,9 % | 5 864 |0,8 % | 5 954 |0,8 % | 4 870 |0,7 % | 3 423 |0,5 % |- |align="left"| іншыя | 2 194 |0,8 % | 20 709 |4,4 % | 29 869 |4,5 % | 20 726 |2,9 % | 19 565 |2,7 % | 21 505 |2,7 % | 25 734 |3,6 % | 16 422 |2,7 % |- |} На цяперашні час у Рэспубліцы Карэлія [[афіцыйная мова|афіцыйны статус]] мае [[руская мова]], мовы фіна-ўгорскага насельніцтва рэспублікі не маюць падобнага статусу з прычыны карыстання ў пісьмовасці гэтых моў лацінскага алфавіта, што, зыходзячы з заканадаўства Расійскай Федэрацыі, не надае гэтым мовам мажлівасці атрымання афіцыйнага статусу ў рэспубліцы Расіі. Тым не менш, [[17 сакавіка]] [[2004]] года ў Рэспубліцы Карэлія прыняты закон «Аб дзяржаўнай падтрымцы карэльскай, вепскай і фінскай моў у Рэспубліцы Карэлія», які вызначае пакет мераў па выкарыстанні і захаванні карэльскай, фінскай і вепскай моў у рэспубліцы. З канца 1980-х гг. прадпрымаліся іншыя спробы заканадаўчага замацавання статусу фіна-ўгорскіх моў рэспублікі, падобныя намаганні ставіліся таксама ў [[1998]] і [[2000]] гг.<ref>{{Спасылка| аўтар = Наталья Антонова.| год = 2004| url = http://gov.karelia.ru/News/2004/03/0318_08.html| загаловак = Карельский, вепсский и финский языки получили государственную поддержку в Республике Карелия| назва праекту = Афіцыйны партал органаў дзяржаўнай улады Рэспублікі Карэлія.| дата = 20 жніўня 2014| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 26 жніўня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20150103143021/http://gov.karelia.ru/News/2004/03/0318_08.html| archive-date = 3 студзеня 2015| url-status = dead}}</ref> З [[1940]] года да 1980-х гадоў у Карэліі афіцыйны статус мела таксама фінская мова поруч з расійскай. Карэльская мова падзяляецца на тры адрозныя дыялекты, [[лівікаўская карэльская мова|лівікаўскі]], [[людзікаўская карэльская мова|людзікаўскі]] і ўласнакарэльскі, пры гэтым з прычыны іх параўнальна высокага разыходжання кожны з трох дыялектаў мае ўласную літаратурную мову, наддыялектная літаратурная мова адсутнічае (аднак у 1930-х гг. прадпрымаліся няўдачныя спробы стварэння падобнай нормы); кожны дыялект мае замацаваны правапіс і выкарыстоўваецца ў друкаваных выданнях. У рэлігійным дачыненні паводле звестак на [[2012]] год 27 % ад насельніцтва Рэспублікі Карэлія аднесла сябе да вернікаў [[РПЦ|расійскага праваслаўя]], яшчэ 44 % ад насельніцтва рэспублікі аднесла сябе да вернікаў без указання канкрэтнага вызнання, 2 % указалі сваю прыналежнасць да [[хрысціянства|хрысціянскай]] канфесіі без указання пэўнае плыні<ref>{{Спасылка | год = 2012| url = http://sreda.org/arena| загаловак = Республика Карелия| выдавецтва = Арена. Атлас религий и национальностей России| дата = 20 жніўня 2014 | мова = ru}}</ref>. З часоў уваходжання тэрыторый сучаснай Карэліі ва ўплыў усходніх славян у рэгіёне здаўна мае трывалыя пазіцыі [[праваслаўе]], дзякуючы палітычным кантактам з Швецыяй і міграцыі фінскага насельніцтва прыкметную доля складалі вернікі [[каталіцтва|каталіцкага]] і, пазней, [[лютэранства|лютэранскага]] спавядання. У рэспубліцы дзейнічае некаторая колькасць лютэранскіх парафій. == Культура == [[Файл:Kishi church 0.jpg|250px|міні|[[Архітэктурны ансамбль]] Кіжы]] Карэлія здаўна славіцца высокім узроўнем народнай мастацкай культуры. Сусветным прызнаннем карыстаюцца самабытныя іконы старажытных майстроў гэтага краю і ўнікальныя помнікі драўлянага дойлідства, напрыклад — Кіжскі ансамбль. У 1830-х фінскім фалькларыстам Э.Лённротам у Паўночнай Карэліі былі запісаны карэльскіянародныя эпічныя песні, пакладзеныя ім у аснову знакамітага эпасу «[[Калевала]]». У ходзе культурных пераўтварэнняў савецкага часу ў Карэліі сфарміравалася нацыянальная інтэлігенцыя, узніклі і атрымалі развіццё навука, прафесійныя літаратура і мастацтва<ref name="крыніца3" />. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == У склад Рэспублікі Карэлія ўваходзіць 18 муніцыпальных утварэнняў: 3 горада рэспубліканскага значэння ([[Петразаводск]], [[Сартавала]], [[Кастамукша]]) і 15 раёнаў ([[Беламорскі раён|Беламорскі]], Калевальскі, Кемскі, Кандапожскі, Лоўхскі, Мядзвеж’ягорскі, [[Муязерскі раён|Муязерскі]], [[Алонецкі раён|Аланецкі]], Піткярантскі, Прыанежскі, Пражынскі, Пудожскі, Сягежскі, Суаярвскі)<ref name="крыніца2" />. == Эканоміка == Сукупны рэгіянальны прадукт Рэспублікі Карэлія паводле звестак на [[2007]] год складаў 109,5 млрд расійскіх рублёў (151 210 рублёў на аднаго жыхара) — гэта менш за агульнарасійскі паказчык у 198 817 рублёў<ref>{{Спасылка| год = 2007| url = http://www.gks.ru/bgd/free/b01_19/IssWWW.exe/Stg/d000/dusha98-07.htm| загаловак = Валовой региональный продукт на душу населения, рублей| выдавецтва = Федэральная служба дзяржаўнае статыстыкі Расійскай Федэрацыі| дата = 20 жніўня 2014| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 26 жніўня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20210224125746/http://www.gks.ru/bgd/free/b01_19/IssWWW.exe/Stg/d000/dusha98-07.htm| archive-date = 24 лютага 2021| url-status = dead}}</ref>. У [[2010]] годзе сукупны рэгіянальны прадукт рэспублікі налічваў 127 733,8 млн расійскіх рублёў. У прамысловых галінах Карэліі пераважаюць лясны і дрэваапрацоўчы сектары эканомікі. Нарыхтоўка лесу ажыццяўляецца вялікай колькасцю адносна малых прадпрыемстваў, у той час як цэлюлозна-папяровая вытворчасць, галоўным чынам, засяроджана на пяці буйных прадпрыемствах рэспублікі, якія вырабляюць прыблізна чвэрць ад агульнай вытворчасці [[папера|паперы]] ў Расіі. Аб’ём продажаў сярод трох найбуйнейшых кампаній цэлюлозна-папяровае галіны Карэліі ў [[2001]] годзе складаў 328,8 млн долараў<ref name=karelija/>. Здабыўчая дзейнасць паводле звестак на [[2007]] год складала 30 % ад усяго аб’ёму прамысловай вытворчасці рэспублікі. У Карэліі месцяцца 53 адпаведных прадпрыемствы, на якіх занята 10 тыс. чалавек<ref>{{Спасылка | год = 2009| url = http://www.gov.karelia.ru/News/2009/07/0727_06.html| загаловак = Горнопромышленный комплекс республики подвел итоги работы за полугодие| назва праекту = Афіцыйны партал органаў дзяржаўнай улады Рэспублікі Карэлія.| дата = 20 жніўня 2014 | мова = ru}}</ref>. Апрацоўчая вытворчасць ад агульнага аб’ёму вытворчасці ў [[2007]] годзе складала 56,4 %, з якіх 23,6 % прыпадалі на цэлюлозна-папяровую галіну, 7,9 % — на галіны металаздабычы і металаапрацоўкі, 7,1 % — на галіны дрэваапрацоўкі, 5,8 % — на вытворчасць харчовых тавараў, 3,9 % — на машынабудаванне; вытворчасць і размеркаванне [[электраэнергія|электраэнергіі]], [[прыродны газ|газу]] і [[вада|вады]] складала 13,6 % ад вытворчасці рэгіёна. Асноўнымі [[экспарт]]нымі партнёрамі рэспублікі ў [[2001]] годзе з’яўляліся Фінляндыя (32 % ад агульнага аб’ёму экспарту), [[Германія]] і [[Нідэрланды]] (па 7 %) і [[Вялікабрытанія]] (6 %)<ref name=karelija/>. Сярод экспартных тавараў галоўнае месца займалі лесаматэрыялы (звыш 50 % экспарту), жалезарудны пэлет (13-15 %), папера і [[кардон]] (6-9 %), а таксама піламатэрыялы (5-7 %). Прыкметнае значэнне маюць эканамічныя [[інвестыцыя|інвестыцыі]] з боку Фінляндыі<ref name=karelija/>. == Транспарт == У Карэліі адзначаецца даволі шырокая сетка транспартнай інфраструктуры. Праз усю тэрыторыю Карэліі праходзіць Кіраўская чыгунка, якая злучае рэспубліку з суседняй Мурманскай вобласцю і бліжэйшым [[Санкт-Пецярбург]]ам, а таксама [[Масква|Масквой]] і Фінляндыяй. Чыгунка таксама праходзіць праз адміністрацыйны цэнтр рэспублікі горада Петразаводск. Водныя камунікацыі аб’ядноўваюць тэрыторыю Карэліі з Баранцавым, Балтыйскім, Чорным і Каспійскім марамі дзякуючы сістэме рэк, азёраў і водных каналаў. Існуе сетка аўтамабільнай камунікацыі, з іншымі рэгіёнамі Расіі і Фінляндыяй існуе авіяцыйнае паведамленне. == Вядомыя асобы == * [[Маю Ласіла|М. Ласіла]] (1868—1918) — фінскі пісьменнік * [[Аляксей Мікалаевіч Афанасьеў]] (1916—1968) — [[Герой Савецкага Саюза]]. == Гл. таксама == * [[Куйта]] * [[Тапвозера]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = Мулло И. М.|загаловак = Памятники истории и культуры Карелии|месца = Петрозаводск|выдавецтва = Карелия|год = 1984|старонак = 240}} * {{Кніга|аўтар = Пашков А. М.|загаловак = Гербы и флаги Карелии|месца = Петрозаводск|выдавецтва = Карэко|год = 1994|старонак = 351}} * {{Кніга|загаловак = Писцовые книги Новгородской земли|адказны = сост. Баранов К. В|месца = {{М.}}|выдавецтва = «Древнехранилище», «Археографический центр»|год = 1999|том = 1}} == Спасылкі == {{commons}} * [http://gov.karelia.ru Афіцыйны партал органаў дзяржаўнай улады Рэспублікі Карэлія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191001043351/http://karelia.ru/ |date=1 кастрычніка 2019 }}{{ref-ru}}<small>,</small>{{ref-en}}<small>,</small>{{ref-fi}} * [http://www.karelia.ru Збор інтэрнэт-парталаў пра Карэлію]{{ref-ru}} * [http://knk.karelia.ru Інтэрнэт-партал аб асноўных этнічных групах Карэліі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130120111022/http://knk.karelia.ru/ |date=20 студзеня 2013 }}{{ref-ru}}, Нацыянальная бібліятэка Рэспублікі Карэлія * [http://gov.karelia.ru/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191001043351/http://karelia.ru/ |date=1 кастрычніка 2019 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Карэлія}} {{Адміністрацыйны падзел Расіі}} [[Катэгорыя:Рэспубліка Карэлія| ]] gl3k12ao1uhfzzpqepqgdn6fyq5jcxu 0 19687 5144261 4882206 2026-05-21T01:48:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 крыніца — [[:ru:Культура]], [[:de:Kultur]], [[:fr:Culture]], [[:en:Culture]] 5144261 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Культура (значэнні)}} [[Файл:Marco Porcio Caton Major.jpg|міні|[[Марк Порцый Катон Старэйшы]]. Слова «cultura» ўпершыню сустракаецца ў яго трактаце пра земляробства «De Agri Cultura» (каля 160 г. да н.э.).]] [[Файл:Parthenon.jpg|міні|Усё, што калі-небудзь ствараў чалавек, з'яўляецца часткай культуры. [[Парфенон]] у [[Афіны|Афінах]] як класічны сімвал архітэктурнай культуры [[Антычнасць|Антычнасці]].]] '''Культу́ра''' (ад {{lang-la|cultura}}&nbsp;— «апрацоўка, земляробства, выхаванне, шанаванне»)&nbsp;— паняцце, якое ахоплівае сацыяльныя паводзіны, інстытуты і нормы, уласцівыя чалавечым грамадствам, а таксама веды, вераванні, мастацтва, законы, звычаі, здольнасці і звычкі людзей у гэтых групах{{sfn|Tylor|1974|с=1}}. У самым шырокім сэнсе культура абазначае ўсе праявы чалавечага жыцця, якія грунтуюцца на пэўных каштоўнасцях і набытых мадэлях паводзін, што выяўляюцца ў пастаянным стварэнні і захаванні гэтых каштоўнасцей, выступаючы супрацьлегласцю прыродзе, якую чалавек не ствараў. Культура часта паходзіць з пэўнага рэгіёна або прыпісваецца яму. Гэта прадмет вывучэння [[Філасофія|філасофіі]], [[Культуралогія|культуралогіі]], [[Гісторыя|гісторыі]], [[Сацыялогія|сацыялогіі]], [[мастацтвазнаўства]], [[Лінгвістыка|лінгвістыкі]], [[Паліталогія|паліталогіі]], [[Этналогія|этналогіі]], [[Псіхалогія|псіхалогіі]], [[Эканоміка|эканомікі]] і [[Педагогіка|педагогікі]].[[Файл:9 Bisonte Magdaleniense polícromo.jpg|міні|злева|Сімвалічнае выказванне, якое развівалася па меры дасягнення дагістарычнымі людзьмі паводзінскай сучаснасці.]]Людзі набываюць культуру праз працэсы навучання, інкультурацыі і сацыялізацыі, што пацвярджаецца разнастайнасцю культур у розных грамадствах. Культурная норма кадыфікуе прымальныя паводзіны ў грамадстве; яна служыць арыенцірам для паводзін, адзення, мовы і манер у пэўнай сітуацыі, што з'яўляецца шаблонам для чаканняў у сацыяльнай групе<ref>{{кніга|аўтар=Jackson, Y.|загаловак=Encyclopedia of Multicultural Psychology|старонкі=203|мова=en}}</ref>. Прыняцце выключна монакультуры ў сацыяльнай групе можа несці рызыкі, гэтак жа як адзін біялагічны від можа загінуць перад тварам змен навакольнага асяроддзя з-за адсутнасці функцыянальных рэакцый на такія змены. Напрыклад, у ваеннай культуры мужнасць лічыцца тыповымі паводзінамі індывіда, а доўг, гонар і вернасць сацыяльнай групе разглядаюцца як дабрадзейнасці. Змена культуры, або яе рэпазіцыянаванне, уяўляе сабой рэканструкцыю культурнай канцэпцыі грамадства. На культуру ўнутрана ўздзейнічаюць як сілы, што стымулююць змены, так і сілы, якія ім супраціўляюцца. Вонкава культуры падвяргаюцца ўздзеянню праз кантакты паміж грамадствамі. Такія арганізацыі, як [[ЮНЕСКА]], працуюць над захаваннем культуры і культурнай спадчыны. Акрамя навуковага дыскурсу, тэрмін «культура» ў культурнай палітыцы сінанімічна абмяжоўваецца «прыгожымі мастацтвамі» (выяўленчае мастацтва, музыка, літаратура). У штодзённай мове гэтае слова часта азначае альбо культываванасць (манеры, мараль, культура побыту), альбо выкарыстоўваецца для адмежавання выразных і паводзінскіх мадэляў уласнай этнічнай групы ад так званых «іншых культур»{{sfn|Cuche|2004|с=12}}. == Этымалогія і гісторыя паняцця == [[Файл:Traditioneller Pferdepflug.jpg|міні|злева|Паняцце культуры ўзыходзіць да сельскагаспадарчага асваення&nbsp;— «культывацыі»&nbsp;— прыроды.]] Сучасны тэрмін «культура» з'яўляецца адаптацыяй лацінскага слова ''cultura'' («апрацоўка, догляд, вырошчванне»), якое паходзіць ад лацінскага ''colere'' («апрацоўваць, даглядаць, рабіць прыдатным, навучаць»)<ref>{{кніга |аўтар=Kluge, Friedrich; Götze, Alfred |загаловак=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |выдавецтва=De Gruyter |месца=Berlin / New York |год=1967 |старонкі=411 |isbn=3-11-005709-3 |мова=de}}</ref>. Культываванне ў гэтым сэнсе абазначае працу чалавека па калектыўным асваенні, выкарыстанні і змяненні прыроды ў адпаведнасці са сваімі патрэбамі і ўяўленнямі. Ад таго ж кораня паходзяць словы «калонія» і «культ». Гэты тэрмін заснаваны на метафары, якую выкарыстоўваў старажытнарымскі аратар [[Марк Тулій Цыцэрон]] у сваіх «Тускуланскіх гутарках» ({{lang-la|Tusculanae Disputationes}}), дзе ён пісаў пра вырошчванне душы, або ''cultura animi'', выкарыстоўваючы сельскагаспадарчую метафару для развіцця філасофскай душы, што тэлеалагічна разумелася як найвышэйшы магчымы ідэал чалавечага развіцця<ref>{{кніга |аўтар=Marcus Tullius Cicero |загаловак=Tusculanes |выдавецтва=J. Gaude |месца=Nismes |год=1812 |старонкі=273 |мова=fr}}</ref>. У лацінскіх крыніцах слова ўпершыню сустракаецца ў трактаце пра земляробства [[Марк Порцый Катон Старэйшы|Марка Порцыя Катона Старэйшага]] «De Agri Cultura» (каля 160&nbsp;года да н.э.)&nbsp;— самым раннім помніку лацінскай прозы. Гэты трактат прысвечаны не проста апрацоўцы зямлі, але і асабліваму душэўнаму стаўленню да яе. Напрыклад, Катон раіць пры куплі зямельнага ўчастка часцей яго аглядаць: калі ён не будзе «падабацца», то не будзе і добрага догляду, а значыць, не будзе і культуры. [[Файл:Singapore. Sri Mariamman. Gopuram. South East-19.JPG|міні|[[Рэлігія]] і выяўленчае мастацтва з'яўляюцца важнымі аспектамі чалавечай культуры.]] [[Файл:Volksfestumzug in Vilshofen a.d. Donau 2012 (3).JPG|міні|злева|Немцы ідуць маршам падчас свята народнай культуры.]] [[Файл:Erechtheum Acropolis Athens.jpg|міні|[[Афінскі Акропаль]].]] [[Файл:Ernest Hemingway Writing at Campsite in Kenya - NARA - 192655.jpg|міні|злева|Пісьменнасць часта стварае пачуццё культурнай ідэнтычнасці ([[Эрнэст Хемінгуэй]] за працай у 1953&nbsp;годзе).]] [[Файл:Africa_Speaks!_(1930)_-_Pygmy_Drummers.jpg|міні|Музыка [[Пігмеі|пігмеяў]] лічыцца адной з першых праяў паліфаніі ў сусветнай музыцы.]] У значэнні самастойнага паняцця слова «культура» з'явілася ў працах нямецкага юрыста і гісторыка [[Самуэль фон Пуфендорф|Самуэля Пуфендорфа]] (1632—1694). Ён ужыў гэты тэрмін у дачыненні да «штучнага чалавека», выхаванага ў грамадстве, у супрацьлегласць чалавеку «натуральнаму» і неадукаванаму. Такое выкарыстанне мела на ўвазе ўсе спосабы, з дапамогай якіх людзі пераадольваюць сваё першапачатковае варварства і праз штучнасць становяцца цалкам людзьмі. У філасофскі, а затым навуковы і штодзённы ўжытак слова «культура» першым увёў нямецкі асветнік [[Іаган Крыстаф Адэлунг]], які выпусціў у 1782&nbsp;годзе кнігу «Вопыт гісторыі культуры чалавечага роду». [[Файл:Johann Gottfried Herder.jpg|міні|[[Іаган Готфрыд Гердэр]] адным з першых разгледзеў «прынцып» традыцыі.]] [[Іаган Готфрыд Гердэр]] у канцы 1780-х гадоў, уводзячы ў навуковы ўжытак тэрмін «культура», прама намякаў на яго лацінскае паходжанне і на этымалагічную сувязь са словам «земляробства». У сваёй працы «Ідэі да філасофіі гісторыі чалавецтва» (1784—1791) ён характарызаваў выхаванне чалавечага роду як працэс генетычны і арганічны: «Мы можам як заўгодна назваць гэты генезіс чалавека ў другім сэнсе, мы можам назваць яго культурай, гэта значыць апрацоўкай глебы, а можам успомніць вобраз святла і назваць асветай, тады ланцуг культуры і святла працягнецца да самых краёў зямлі»{{арыгінальны тэкст|ru|Мы можем как угодно назвать этот генезис человека во втором смысле, мы можем назвать его культурой, то есть возделыванием почвы, а можем вспомнить образ света и назвать просвещением, тогда цепь культуры и света протянется до самых краев земли}}<ref>{{артыкул |аўтар=Сугай Л. А. |загаловак=Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века |выданне=Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры |месца=М. |выдавецтва=ГАСК |год=2000 |старонкі=39—53 |мова=ru}}</ref>. Падчас эпохі Рамантызму навукоўцы ў Германіі, асабліва тыя, хто цікавіўся нацыянальнымі рухамі, распрацавалі больш інклюзіўнае паняцце культуры як «светапогляду» (ням.: ''Weltanschauung''). Паводле гэтай школы думкі, кожная этнічная група мае асобны светапогляд, які непараўнальны са светапоглядамі іншых груп. У Расійскай імперыі ў XVIII&nbsp;стагоддзі і ў першай чвэрці XIX&nbsp;стагоддзя лексема «культура» адсутнічала, пра што сведчыць «Новы словатлумачальнік, размешчаны па алфавіце» [[Мікалай Максімавіч Яноўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Яноўскага]] (1804). Двум нямецкім словам, прапанаваным Гердэрам у якасці сінонімаў, у рускай мове адпавядала толькі адно&nbsp;— «асвета». Слова ўвайшло ў лексікон толькі з сярэдзіны 1830-х гадоў, што зафіксаваў слоўнік [[Іван Іванавіч Рэнафанц|І.&nbsp;І.&nbsp;Рэнафанца]] ў 1837&nbsp;годзе, вылучаючы два значэнні: «земляробства» і «адукаванасць»<ref>{{кніга |аўтар=Черных П. Я. |загаловак=Историко-этимологический словарь современного русского языка |месца=М. |год=1993 |том=I |старонкі=453 |мова=ru}}</ref>. Тэарэтычнае абгрунтаванне паняцця ўпершыню даў акадэмік [[Даніла Міхайлавіч Веланскі|Д.&nbsp;М.&nbsp;Веланскі]] ў 1836&nbsp;годзе ў працы «Асноўныя абрысы агульнай і прыватнай фізіялогіі», супаставіўшы прыроду як рэальнае і культуру як ідэальнае, якое адлюстроўвае духоўны пачатак. Рускі філосаф [[Мікалай Аляксандравіч Бярдзяеў|М.&nbsp;А.&nbsp;Бярдзяеў]] лічыў, што культура непарыўна звязана з культам: «Культура звязана з культам, яна з рэлігійнага культу развіваецца, яна ёсць вынік дыферэнцыяцыі культу... Усякая Культура ёсць Культура духу, усякая Культура мае духоўную аснову&nbsp;— яна ёсць прадукт творчай працы духу над прыроднымі стыхіямі»{{арыгінальны тэкст|ru|Культура связана с культом, она из религиозного культа развивается, она есть результат дифференциации культа... Всякая Культура есть Культура духа, всякая Культура имеет духовную основу — она есть продукт творческой работы духа над природными стихиями}}<ref>{{кніга |аўтар=Бердяев Н. А. |загаловак=Смысл истории |месца=М. |год=1990 |старонкі=166 |мова=ru}}</ref>. [[Файл:Matthew Arnold - Project Gutenberg eText 16745.jpg|міні|Брытанскі паэт і крытык [[Мэцью Арнолд]] разглядаў «культуру» як выхаванне гуманістычнага ідэалу.]] У XIX&nbsp;стагоддзі такія гуманісты, як англійскі паэт і эсэіст [[Мэцью Арнолд]], выкарыстоўвалі слова «культура» для абазначэння ідэалу індывідуальнага чалавечага ўдасканалення, «лепшага, што было падумана і сказана ў свеце». Гэтая канцэпцыя параўнальная з нямецкім паняццем ''Bildung''. На практыцы культура адносілася да элітарнага ідэалу і асацыявалася з мастацтвам, класічнай музыкай і высокай кухняй. Паколькі гэтыя формы былі звязаны з гарадскім жыццём, «культура» атаясамлівалася з «цывілізацыяй». Іншым бокам рамантычнага руху была цікавасць да фальклору, што прывяло да выяўлення «культуры» сярод неэліт. Гэтае адрозненне часта характарызуецца як размежаванне паміж высокай культурай кіруючага класа і нізкай культурай. Іншыя крытыкі XIX&nbsp;стагоддзя, прытрымліваючыся ідэй [[Жан-Жак Русо|Жан-Жака Русо]], прызнавалі гэтую дыферэнцыяцыю, але бачылі ў вытанчанасці высокай культуры карумпаванае і ненатуральнае развіццё, якое хавае і скажае істотную прыроду людзей. == Разнастайнасць азначэнняў == Існуе мноства азначэнняў культуры, якія часта разыходзяцца і нават супярэчаць адно аднаму. Яшчэ ў XVIII&nbsp;стагоддзі філосаф І.&nbsp;Г.&nbsp;Гердэр адзначаў, што няма нічога больш нявызначанага, чым слова «культура»{{sfn|Herder|1962|с=11}}. Антраполаг Ральф Лінтан падкрэсліваў, што сутнасць любога вызначэння культуры заключаецца ў тым, што яно выбірае пэўныя аспекты ўсяго паняцця і робіць на іх акцэнт за кошт іншых аспектаў{{sfn|Linton|2000|с=25}}. Сярод класічных падыходаў вылучаецца праца [[Альфрэд Льюіс Кробер|Альфрэда Кробера]] і [[Клайд Клукхон|Клайда Клукхона]] «Culture. A Critical Review of Concepts and Definitions» (1952), у якой аўтары прааналізавалі больш за 150 азначэнняў і згрупавалі іх у некалькі асноўных катэгорый{{sfn|Kroeber, Kluckhohn|1952|с=181}}. Група А ўключае апісальныя азначэнні, якія прадстаўляюць класічную форму ранніх этналагічных фармулёвак. Найбольш вядомым з'яўляецца вызначэнне [[Эдуард Бёрнет Тэйлар|Эдуарда Тэйлара]], згодна з якім культура&nbsp;— гэта складаная цэласнасць, якая ўключае веды, вераванні, мастацтва, мараль, законы, звычаі і іншыя здольнасці і навыкі, набытыя чалавекам як членам грамадства. Да гэтай жа групы належыць вызначэнне [[Рут Бенедыкт]], якая разглядала культуру як сукупнасць звычак. Паводле [[Браніслаў Маліноўскі|Браніслава Маліноўскага]], культура з'яўляецца інтэгральнай цэласнасцю, якая складаецца з прылад і спажывецкіх даброт, творчых прынцыпаў розных сацыяльных груп, ідэй, вераванняў і звычаяў{{sfn|Boroch|2013|с=45}}. Група B аб'ядноўвае гістарычныя азначэнні, якія робяць акцэнт на фактары традыцыі як механізме перадачы культурнай спадчыны. Паводле [[Стэфан Чарноўскі|Стэфана Чарноўскага]], культура з'яўляецца калектыўным дабром і плёнам творчых высілкаў незлічоных пакаленняў, сукупнасцю аб'ектываваных элементаў сацыяльнага набытку, агульных для шэрагу груп{{sfn|Czarnowski|1956|с=13, 20}}. Група C факусуецца на нарматыўных азначэннях, якія акцэнтуюць увагу на падпарадкаванні паводзін людзей нормам, узорам і мадэлям. У такім ключы культуру вызначалі [[Талкат Парсанс]] і Ральф Лінтан, разглядаючы яе як канфігурацыю вывучаных паводзін і іх вынікаў, элементы якіх падзяляюцца і перадаюцца членамі пэўнага грамадства. Група D прадстаўляе псіхалагічныя азначэнні, якія канцэнтруюць увагу на псіхічных механізмах фарміравання культуры, навучанні, інтэрналізацыі норм і ўплыве культуры на асобу. [[Станіслаў Асоўскі]] вызначаў культуру як пэўны набор псіхічных дыспазіцый, якія перадаюцца ўнутры дадзенай супольнасці праз сацыяльны кантакт{{sfn|Kłoskowska|2011|с=17-50}}. Група E ўключае структурныя азначэнні, якія вывучаюць структуру канкрэтнай культуры і ўнутраныя сувязі яе элементаў (матэрыяльных, сацыяльных, ідэалагічных і псіхічных). Група F збірае генетычныя азначэнні, сканцэнтраваныя на праблеме паходжання культуры і яе вылучэння з прыроды. Група G уключае няпоўныя або метафарычныя азначэнні, якія цяжка класіфікаваць строга паводле метадалогіі Кробера-Клукхона. З пункту гледжання розных навуковых дысцыплін існуюць розныя фокусы ўвагі. Археолаг бачыць культуру як набор матэрыяльных рэчаў, знойдзеных падчас раскопак; этнограф дадае сюды чалавечыя паводзіны, песні, казкі, міфы і абрады; антраполаг вывучае таксама эканамічную дзейнасць, гульні, мову і рэлігію; псіхолаг даследуе рэакцыі, пачуцці і матывы паводзін; сацыёлаг разглядае культуру як вылучаную сферу жыцця сацыяльных груп, а культуролаг бачыць у ёй рэспектабельныя нарматыўныя перакананні або сукупнасць мастацкай і інтэлектуальнай дзейнасці. == Дысцыпліны, якія вывучаюць культуру == [[Файл:Edward Burnett Tylor.jpg|міні|Брытанскі антраполаг [[Эдуард Бёрнет Тэйлар]] быў адным з першых англамоўных навукоўцаў, які выкарыстаў тэрмін «культура» ва ўніверсальным сэнсе.]] Культура з'яўляецца аб'ектам вывучэння многіх акадэмічных дысцыплін, кожная з якіх прапануе свой метадалагічны падыход. У XX&nbsp;стагоддзі культура стала цэнтральным паняццем амерыканскай [[Антрапалогія|антрапалогіі]] (школа [[Франц Боас|Франца Боаса]]), дзе яна разумеецца як універсальная чалавечая здольнасць класіфікаваць і кадзіраваць вопыт сімвалічна. Культурная антрапалогія вывучае разнастайнасць культур і прычыны яе існавання. Выкарыстоўваецца паняцце «культурнага рэлятывізму»&nbsp;— ідэя аб тым, што ацэнкі і каштоўнасці з'яўляюцца адноснымі для кожнай асобнай культуры і не могуць аб'ектыўна вымярацца стандартамі іншай. Брытанскі антраполаг Эдуард Бёрнет Тэйлар стаў адным з заснавальнікаў эвалюцыйнай тэорыі культуры. [[Сацыялогія культуры]] займаецца даследаваннем культуры як праявы ў грамадстве. Для [[Георг Зімель|Георга Зімеля]] культура ўяўляла сабой удасканаленне індывідаў праз знешнія формы, аб'ектываваныя гісторыяй<ref>{{кніга |аўтар=Simmel, Georg |загаловак=Georg Simmel on individuality and social forms: selected writings |выдавецтва=University of Chicago Press |месца=Chicago |год=1971 |старонкі=xix |isbn=978-0-226-75776-6 |мова=en}}</ref>. Сацыялогія вывучае, як культурныя каштоўнасці, нормы і артэфакты ўплываюць на сацыяльную стратыфікацыю, размеркаванне ўлады і паўсядзённае жыццё. [[П'ер Бурдзьё]] паказаў, што культура часта служыць інструментам класавага панавання і адрознення эліты ад іншых слаёў грамадства праз сістэму густаў і легітымізаваных мастацтваў{{sfn|Bourdieu|1984|с=1}}. [[Культурныя даследаванні]] (англ. ''Cultural studies'')&nbsp;— гэта міждысцыплінарны кірунак, які ўзнік у Вялікабрытаніі ([[Сцюарт Хол]], [[Рэйманд Уільямс]]), што аб'ядноўвае сацыялогію, літаратуразнаўства і паліталогію. Ён факусуецца на аналізе масавай культуры, ідэалогіі і таго, як людзі спажываюць культурныя прадукты ў паўсядзённым жыцці. Брытанская школа першапачаткова мела моцны марксісцкі ўплыў і крытыкавала капіталістычную масавую культуру (абапіраючыся ў тым ліку на працы [[Франкфурцкая школа|Франкфурцкай школы]]), у той час як амерыканская школа больш цікавілася суб'ектыўнымі рэакцыямі аўдыторыі і вызваленчымі аспектамі фанацкай або субкультурнай дзейнасці. З 1990-х гадоў актыўна развіваецца [[культурная псіхалогія]], якая даследуе, як культура ўплывае на эмоцыі, мысленне і паводзіны людзей. Даследаванні паказваюць, што ў калектывісцкіх культурах (напрыклад, у Азіі) людзі інакш рэагуюць на поспехі і няўдачы, чым у індывідуалістычных заходніх краінах. Культурныя нормы мадыфікуюць нават развіццё падлеткаў і іх рэакцыю на стрэс, што аспрэчвае выключна біялагічнае тлумачэнне юнацкай нестабільнасці<ref>{{артыкул |аўтар=Epstein, Robert |загаловак=The Myth of the Teen Brain |выданне=Scientific American |год=2007 |том=17 |нумар=2 |старонкі=68–75 |мова=en}}</ref>. Кагнітыўныя інструменты, такія як выкарыстанне абака для лічэння, фарміруюць адметныя стылі разважання. == Дыхатаміі і межы паняцця == === Культура і прырода === [[Файл:Hubble Space Telescope (27946391011).jpg|міні|Тэлескоп «Хабл». Спасціжэнне космасу праз навуковыя тэхналогіі таксама з'яўляецца часткай чалавечай культуры і спосабам апісання прыроды.]] Супрацьпастаўленне прыроды і культуры з'яўляецца тыпова еўрапейскай мадэллю мыслення. Біялагічны від ''[[Чалавек разумны|Homo sapiens]]''&nbsp;— адзіны на Зямлі, які стварыў развітую культуру. У гэтым сэнсе культура не з'яўляецца абсалютнай супрацьлегласцю прыроды, а ўяўляе сабой яе працяг. Дзякуючы эвалюцыі чалавек здольны свядома пераўтвараць навакольны свет, таму яго часта называюць «жывёлай, якая стварае культуру». У класічных азначэннях лічылася, што культура паходзіць з прыроды, але супрацьпастаўляецца ёй у працэсе развіцця чалавека. «Прырода» заўсёды азначае тое, што было апісана праз культурныя метады, такія як мастацтва і навука. Межы таго, што называецца прыродай, пастаянна пашыраюцца дзякуючы чалавечым даследаванням: электронны мікраскоп робіць бачнымі драбнюткія часціцы, а тэлескоп дазваляе ўбачыць касмічныя маштабы. Калі прыроду можна ўспрымаць толькі праз культурныя метады, здаецца, што «ўсё ёсць культура». Калі ж культура працягвае разумецца як пераадоленне іншага&nbsp;— прыроды&nbsp;— то прырода не павінна ўспрымацца як нешта, што проста прасторава супрацьстаіць чалавеку. Гэтае «іншае» ўпісана ў саму культуру, яно з'яўляецца яе адваротным бокам. [[Браніслаў Маліноўскі]] разглядаў культуру як форму задавальнення чалавечых патрэб, своеасаблівы інструмент адаптацыі. [[Зігмунд Фрэйд]] таксама лічыў, што культура адказвае на патрэбы чалавека, але яна падаўляе і рэпрэсуе першабытныя інстынкты праз сістэму маральнага і прававога кантролю, прапаноўваючы замяшчальнае задавальненне ў мастацтве і рэлігіі<ref>{{кніга |аўтар=Freud, Sigmund |загаловак=Das Unbehagen in der Kultur und andere kulturtheoretische Schriften |выдавецтва=Fischer |месца=Frankfurt |год=1994 |старонкі=55 f. |мова=de}}</ref>. У сваю чаргу, сацыябіёлаг [[Эдвард Осбарн Уілсан]] сцвярджаў, што культура не супрацьстаіць прыродзе, а спрыяе адаптыўным мадэлям паводзін, закладзеным генетычна (напрыклад, табу на інцэст). Дэканструкцыя бінарнага падзелу на прыроду і культуру актыўна абмяркоўваецца ў сучасным постгуманізме (працы [[Бруна Латур|Бруна Латура]], Донны Хараўэй, Розі Брайдоці і інш.). Этналогія таксама паказвае, што дыхатамія прырода-культура не з'яўляецца ўніверсальнай: напрыклад, індзейцы [[Амазонія|Амазоніі]] лічаць жывёл, расліны і з'явы прыроды таксама свайго роду «людзьмі» або культурнымі істотамі, якія часова існуюць у іншай форме. === Культура і цывілізацыя === [[Файл:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|міні|злева|На [[Імануіл Кант|Імануіла Канта]] ўзыходзіць супрацьпастаўленне паняццяў «культура» і «цывілізацыя».]] У многіх традыцыях (асабліва ў нямецкамоўнай прасторы) паняцці «культура» і «цывілізацыя» часта разглядаюцца ў цеснай сувязі, але з рознымі акцэнтамі. У англамоўным свеце доўгі час выкарыстоўвалася толькі адно слова для абазначэння культуры (цывілізацыя, параўн. кнігу [[Сэмюэл Філіпс Хантынгтан|Сэмюэла Хантынгтана]] «The Clash of Civilizations»). Найбольш выразнае супрацьпастаўленне гэтых тэрмінаў узнікла ў нямецкай філасофіі. [[Імануіл Кант]] сфармуляваў індывідуалістычнае вызначэнне «асветы» і супрацьпаставіў культуру ўмення культуры выхавання. Цывілізацыя для Канта азначае вонкавую, тэхнічную арганізаванасць і ветлівасць узаемаадносін («цывілізаваныя да надаедлівасці»), у той час як культура патрабуе ўнутранай маральнасці і свядомага накіравання дзеянняў на добрыя мэты. [[Вільгельм фон Гумбальт]] дадаў да гэтага, што фарміраванне і развіццё асобы з'яўляюцца элементамі культуры, у той час як чыста практычныя і тэхнічныя рэчы належаць да сферы цывілізацыі. [[Освальд Шпенглер]] у працы «Закат Еўропы» разглядаў цывілізацыю негатыўна, як непазбежную стадыю распаду і гібелі культуры. Для яго культуры&nbsp;— гэта жывыя арганізмы, якія праходзяць перыяды дзяцінства, сталасці і старасцi, і цывілізацыя ёсць гэтая фінальная фаза, дзе пераважае мёртвы, бесчалавечны тэхніцызм, а творчы патэнцыял вычэрпваецца. [[Альфрэд Вебер]] бачыў у цывілізацыі вынік імкнення да рацыяналізацыі жыцця і тэхнічнага ўдасканалення, тады як культура знаходзіцца па-за сферай адаптыўных патрабаванняў і займаецца пастаноўкай вышэйшых духоўных мэт. Амерыканскі антраполаг [[Льюіс Морган]] вызначаў цывілізацыю проста як найвышэйшую стадыю развіцця агульнай культуры, якая наступае пасля перыядаў дзікунства і варварства. У сучаснай навуцы пераважае меркаванне, што паняцці «культура» і «цывілізацыя» адлюстроўваюць пэўныя адрозненні, але ўтвараюць адзінства, з'яўляючыся двума бакамі аднаго медаля. === Культура і тэхніка === Навука і тэхніка знаходзяцца ў пастаянным узаемадзеянні, бо тэхналогіі з'яўляюцца прымяненнем навуковых ведаў у грамадстве. Больш за тры стагоддзі існуе пэўнае непаразуменне паміж дакладнымі навукамі і гуманітарнай культурай. Французскі сацыёлаг [[Жак Элюль]] развіў тэзіс аб тым, што тэхніка самаўзрастае, навязваючы свае каштоўнасці эфектыўнасці і тэхнічнага прагрэсу і часта адмаўляючы чалавека і яго культуру. Філосаф [[Ганс Ёнас]] у кнізе «Прынцып адказнасці» паказаў, што чалавек схільны прымаць праметэеўскія паводзіны ў дачыненні да тэхналогій, і заклікаў да прынцыпу засцярогі, які пазней лёг у аснову канцэпцыі ўстойлівага развіцця. == Аспекты і кампаненты культуры == У сацыялогіі і антрапалогіі ўяўленне аб культуры часта будуецца вакол чатырох асноўных элементаў: каштоўнасцей, норм, інстытутаў і артэфактаў. Біёлаг [[Джуліян Хакслі]] даў крыху іншае дзяленне: ментыфакты (ідэалагічныя падсістэмы), сацыфакты (сацыялагічныя) і артэфакты (тэхналагічныя падсістэмы). === Каштоўнасці, нормы і інстытуты === Каштоўнасныя сістэмы ўключаюць ідэі і матэрыялы, якія здаюцца важнымі ў жыцці і кіруюць перакананнямі людзей. Можна вылучыць сістэмы каштоўнасцей, звязаныя з пэўнымі цывілізацыямі. Напрыклад, у заходняй культуры вялікая ўвага ўдзяляецца правілам, законам і фізічным вымярэнням, у той час як на Далёкім Усходзе больш важным лічыцца пытанне ідэнтычнасці ў свеце. У грамадах вёсак [[Афрыка|Афрыкі]] або [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] каштоўнасці часцей арыентаваны на баланс паміж чалавекам і прыродай, а ў качавых грамадствах яны сканцэнтраваны на вырашэнні антаганізмаў паміж групамі. Унутры заходняй сферы англасаксонскі пункт гледжання яшчэ больш настойвае на законе (культура агульнага права). Нормы ўяўляюць сабой чаканні адносна таго, як людзі павінны паводзіць сябе ў розных сітуацыях. Кожная культура мае свае метады кантролю і сацыяльныя санкцыі для падтрымання гэтых норм. Фармальна замацаваныя нормы, якія грамадства навязвае, набываюць статус законаў. Інстытуты&nbsp;— гэта структуры грамадства, праз якія перадаюцца каштоўнасці і нормы (напрыклад, дзяржаўныя ўстановы, акадэміі, музеі, суды). У Францыі і большасці еўрапейскіх краін склалася традыцыя моцнай падтрымкі культурных інстытутаў з боку дзяржавы (дзяржаўныя оперы, тэатры, кансерваторыі). У ЗША, наадварот, прыватныя ініцыятывы і мецэнацтва адыгрываюць значна большую ролю ў кіраванні і фінансаванні культуры. Многія буйныя амерыканскія карпарацыі маюць свае калекцыі твораў мастацтва і адкрываюць прыватныя музеі. Артэфакты апісваюць матэрыяльныя рэчы і аспекты матэрыяльнай культуры, якія адлюстроўваюць каштоўнасці і нормы канкрэтнага грамадства. Увогуле, археолагі засяроджваюцца на матэрыяльнай культуры, тады як культурная антрапалогія факусуецца на сімвалічнай культуры. === Сімвалічная сістэма і мова === [[Файл:Ferdinand de Saussure etwas besser.jpg|міні|[[Фердынанд дэ Сасюр]] заснаваў семіётыку.]] Адным з найбольш важных парадкавых сістэм культуры з'яўляецца мова. Мова&nbsp;— гэта сімвалічнае асяроддзе, якое ніводзін чалавек не вынаходзіць цалкам самастойна; яна перадаецца яму з пакалення ў пакаленне. Мова не проста сродак камунікацыі, яна фундаментальна структуруюе чалавечае разуменне свету. Шматмоўе і захаванне нацыянальных моў прызнаюцца важнымі складнікамі культурнай разнастайнасці. Акрамя таго, культура выяўляецца праз сімвалічнае стварэнне сэнсаў. Як адзначаў філосаф [[Эрнэст Касірэр]], чалавек з'яўляецца «сімвалічнай жывёлай», і яго культурная дзейнасць&nbsp;— гэта заўсёды фарміраванне і стварэнне знакаў. Рэчы не проста існуюць самі па сабе; яны набываюць сэнс праз мову, мастацтва, рэлігію ці навуку. Ён увёў паняцце сімвалічнай прэгнантнасці: «Пад «сімвалічнай прэгнантнасцю», такім чынам, варта разумець тое, якім чынам успрыманне як пачуццёвае перажыванне адначасова ахоплівае пэўны невізуальны сэнс і прыводзіць яго да непасрэднага канкрэтнага ўяўлення»{{арыгінальны тэкст|de|Unter ‚symbolischer Prägnanz‘ soll also die Art verstanden werden, in der ein Wahrnehmungserlebnis, als ‚sinnliches‘ Erlebnis, zugleich einen bestimmten nicht-anschaulichen ‚Sinn‘ in sich faßt und ihn zur unmittelbaren konkreten Darstellung bringt}}{{sfn|Cassirer|1982|с=235}}. Лінгвіст [[Фердынанд дэ Сасюр]] распрацаваў тэорыю знакаў&nbsp;— [[Семіётыка|семіётыку]]&nbsp;— і прапанаваў выкарыстоўваць яе для агульнага вывучэння культуры. Зыходзячы з таго, што лінгвістычныя знакі адвольныя і лінейныя, ён давёў, што асобныя зразумелыя гукі фарміруюцца толькі ў адрозненне ад іншых: у мове існуюць толькі адрозненні. Прапанаваўшы ўжыць гэтую мадэль да ўсіх культурных прадуктаў, ён адкрыў перспектыву разгляду культуры як сеткі знакаў і сімвалаў. Пазней [[Жак Дэрыда]] з яго паняццем ''Différance'' развіў гэты падыход у літаратуразнаўстве ([[Дэканструкцыя|дэканструкцыя]]), разглядаючы культуру як тэкст, які трэба расшыфроўваць. [[Макс Вебер]] вызначаў культуру як сетку знакаў: «Культура&nbsp;— гэта абмежаваны сегмент бессэнсоўнай бясконцасці сусветных падзей, які надзелены сэнсам і значэннем з пункту гледжання чалавека»{{арыгінальны тэкст|de|‚Kultur‘ ist ein vom Standpunkt des Menschen aus mit Sinn und Bedeutung bedachter endlicher Ausschnitt aus der sinnlosen Unendlichkeit des Weltgeschehens}}<ref>{{кніга |аўтар=Weber, Max |загаловак=Die „Objektivität“ sozialwissenschaftlicher und sozialpolitischer Erkenntnis. In: Gesammelte Aufsätze zur Wissenschaftslehre |месца=Tübingen |год=1968 |старонкі=180 |мова=de}}</ref>. === Прастора і час === [[Файл:Grand Central Station Main Concourse Rectilinear projection Jan 2006.jpg|міні|злева|Успрыманне прасторы не з'яўляецца нейтральна-матэматычным: вялікія залы выглядаюць уражліва, сутарэнні&nbsp;— утульна або гнятліва. Тое, якія пачуцці выклікаюць прасторы, таксама фарміруецца культурна.]] Культура таксама фарміруе ўспрыманне прасторы і часу. Прастора ўспрымаецца не проста як матэматычная трохмерная структура (еўклідава прастора), але ўключае культурныя кадыфікацыі. Будынкі, плошчы, храмы і нават ландшафты нясуць у сабе пэўны культурны сэнс і ствараюць «атмасферу», якая адрозніваецца ў розных краінах і сацыяльных слаях. Філосаф [[Марцін Хайдэгер]] апісваў, што рэчы не знаходзяцца проста ў трохмернай прасторы «зверху» ці «знізу», але «на столі» або «на падлозе». Бачацца не проста нязначныя аб'екты ў фізічнай прасторы, але тое, што ляжыць «не на сваім месцы» або «стаіць на шляху». Гэтыя вызначэнні не з'яўляюцца абсалютнымі, а залежаць ад культуры і асяроддзя, у якім вырас чалавек. Швейцарскі псіхіятр [[Люк Чомпі]] паказаў, наколькі культурна абумоўлена тое, што ўспрымаецца як атмасферна прыемнае. У той час як італьянцы адчуваюць сябе камфортна ў высокіх, прахалодных і цёмных пакоях, жыхары паўночных краін аддаюць перавагу нізкім, светлым і цёплым памяшканням, што можна растлумачыць рознымі кліматычнымі ўмовамі і знаёмай з дзяцінства жылой атмасферай. Культурнае жыццё адбываецца ў прасторах, і культура сама стварае прастору, сімвалічныя і фігуратыўныя месцы (напрыклад, [[храм]] або царква як месца, дзе дзейнічаюць іншыя законы ў параўнанні з прафаннай сферай кухні). Глабальны капіталізм таксама стварае новую сацыяльную прастору, якая ахоплівае ўвесь зямны шар, злучаючы «астравы багацця» праз авіялініі і высакахуткасныя магістралі, доступ да якіх мае далёка не ўсё насельніцтва. === Традыцыя і памяць === [[Файл:The judgement of the dead in the presence of Osiris.jpg|міні|Толькі пісьмовая фіксацыя падзей дазваляе нават праз некалькі пакаленняў параўноўваць іх з вуснымі паданнямі.]] Чалавечыя грамадствы належаць ад сваіх культурных здольнасцей для выжывання і задавальнення патрэб. Каб яны былі даступныя наступным пакаленням, адно пакаленне павінна перадаць свае практыкі, нормы, творы, мову, інстытуты наступнаму. Гэта фарміраванне традыцыі з'яўляецца антрапалагічным асноўным законам ва ўсіх чалавечых грамадствах. Культурная памяць і традыцыя забяспечваюць перадачу назапашанага вопыту. Антраполаг [[Майкл Тамасела]] апісаў працэс назапашвання ведаў праз стварэнне традыцый як «эфект храпавіка» (англ.: ''ratchet effect''): з кожным пакаленнем дадаюцца новыя веды і культурныя здольнасці. З'яўленне пісьменнасці стала найвялікшай рэвалюцыяй. Калі вусная мова з'яўляецца адзіным сродкам перадачы культурнай памяці (вусная традыцыя), то перадача заўсёды знаходзіцца пад пагрозай фальсіфікацыі або свядомага змянення (напрыклад, для апраўдання новых сацыяльных умоў ці новага кіраўніка). Толькі з дапамогай пісьма культура атрымлівае сродак, якое дазваляе правяраць перададзены змест. Гэта ўяўляе сабой найбуйнейшы пералом у культурным развіцці чалавека, які, акрамя вынаходніцтва кнігадрукавання з рухомымі літарамі, больш не дасягаецца наступнымі сістэмамі запісу, такімі як грамафон, кіно і камп'ютар. == Дынаміка, развіццё і ўзаемадзеянне == [[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|міні|злева|[[The Beatles]] сталі прыкладам змены культурнай дынамікі не толькі ў музыцы, але і ў модзе і стылі жыцця. Праз шэсць дзесяцігоддзяў пасля свайго з'яўлення яны працягваюць аказваць сусветны культурны ўплыў.]] [[Файл:BuddhisticStatuesHKe1.jpg|міні|Будыйскія статуі.]] Чалавецтва знаходзіцца ў перыядзе глабальных і паскораных культурных змен, выкліканых пашырэннем міжнароднага гандлю, сродкамі масавай інфармацыі і дэмаграфічным выбухам. Сацыяльныя канфлікты і развіццё тэхналогій могуць выклікаць змены ў грамадстве, мадыфікуючы сацыяльную дынаміку і прасоўваючы новыя культурныя мадэлі. Тэолаг Раймон Панікар вызначыў 29 спосабаў, з дапамогай якіх могуць быць выкліканы культурныя змены, уключаючы рост, развіццё, эвалюцыю, інвалюцыю, рэнавацыю, рэформу, інавацыю, рэвалюцыю, мутацыю, прагрэс, дыфузію, осмас, запазычанне, эклектызм, сінкрэтызм, мадэрнізацыю і трансфармацыю. Існуюць пэўныя аналогіі паміж біялагічнай і культурнай эвалюцыяй. Некаторыя этолагі і генетыкі лічаць, што эвалюцыя культуры адбываецца праз мутацыі і перадаецца культурнымі генамі&nbsp;— [[Мем|мемамі]] (тэрмін прапанаваў [[Рычард Докінз]]), якія падвяргаюцца сацыяльнаму ціску і натуральнаму адбору і распаўсюджваюцца ў грамадстве. Тэорыя двайнога спадчыннага развіцця (каэвалюцыя генаў і культуры), распрацаваная сацыябіёлагамі [[Чарльз Лумсдэн|Чарльзам Лумсдэнам]] і [[Эдвард Уілсан|Эдвардам Уілсанам]], сцвярджае, што культурныя традыцыі могуць быць разбіты на «культургены». Культурныя паводзіны могуць спрыяць генетычнай эвалюцыі, даючы адаптыўную перавагу пэўнай папуляцыі. Аднак аналогія павінна быць асцярожнай, бо біялагічная эвалюцыя доўжыцца мільёны гадоў, у той час як чалавечыя сімвалічныя культуры развіваюцца ўсяго дзясяткі ці сотні тысяч гадоў. Культурныя ідэі могуць пераходзіць ад аднаго грамадства да іншага праз дыфузію або акультурацыю. Пры дыфузіі пэўная форма (напрыклад, ежа ці тэхналогія) перамяшчаецца з адной культуры ў іншую, часам выклікаючы эфект «стымулюючай дыфузіі», калі замежная ідэя стымулюе мясцовае вынаходніцтва (напрыклад, цікавасць да заходніх рэстаранных сетак у Кітаі пасля адкрыцця эканомікі). Акультурацыя азначае замену рысаў адной культуры іншай, што часта адбывалася падчас каланізацыі з карэннымі народамі Амерыкі і іншых рэгіёнаў. [[Файл:Indig2.jpg|міні|Гравюра XIX стагоддзя паказвае супраціўленне [[Аўстралійскія абарыгены|карэнных аўстралійцаў]] прыбыццю Джэймса Кука ў 1770 годзе.]] Гісторыя паказвае, што зоны кантакту паміж цывілізацыямі могуць быць крыніцамі канфліктаў або надзвычай плённымі ў плане культурных абменаў. Прыкладамі з'яўляюцца марскія абмены ў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] паміж полісамі і калоніямі, зоны кантакту ў Іспаніі паміж мусульманамі і хрысціянамі ([[Кордаўскі халіфат]]), Шаўковы шлях, падарожжы місіянераў і даследчыкаў. Менавіта праз такія абмены шматлікія навуковыя і філасофскія трактаты дайшлі на Захад з Грэцыі, Азіі, Індыі, а таксама вельмі карысныя тэхналогіі: [[компас]], [[секстант]], [[папера]], [[друк]], [[арабскія лічбы]]. У эпоху сусветнага павуціння перадача культуры моцна змянілася. З'явілася лічбавая нематэрыяльная культура. Індывід больш не з'яўляецца выключна пасіўным атрымальнікам інфармацыі (як у эпоху тэлебачання ці радыё), але і сам выступае ў ролі стваральніка кантэнту праз блогі, форумы і сацыяльныя сеткі. Бібліятэкі трансфармуюцца ў лічбавыя медыятэкі, што спрашчае доступ да сусветнага веды і адначасова стварае новыя праблемы ў сферы інтэлектуальнай уласнасці. Глабалізацыя, безумоўна, закранае значныя культурныя праблемы. Пасля заканчэння Халоднай вайны розныя грамадствы перажылі тое, што называецца сутыкненнем цывілізацый. Англасаксонская мадэль, якая абапіраецца на англійскую мову як [[Лінгва франка|лінгва франка]], імкнецца навязаць пэўныя рэжымы функцыянавання ў сусветных інстытутах, што, на думку некаторых аглядальнікаў, можа адлюстроўваць форму культурнага імперыялізму. Развіццё масавай культуры з 1930-х гадоў паспрыяла мадэлям спажывання, якія не заўсёды сумяшчальныя з сучаснымі сацыяльнымі абмежаваннямі. Сутыкнуўшыся з гэтай формай дамінавання, некаторыя краіны рэагуюць, прапагандуючы культурную разнастайнасць (напрыклад, «культурнае выключэнне» ў Францыі). == Ахова культуры == [[Файл:Manifestation Défense du service public et de la culture Nantes - 5 décembre 2024 (54185059095).jpg|міні|злева|[[Анархізм|Анархісцкі]] плакат з надпісам «Няма культуры, няма будучыні!» у Нанце, 2024 год.]] [[Файл:Restauration cercueil-egyptien Mbalyon (12).jpg|міні|Рэстаўрацыя старажытнаегіпецкага помніка.]] З захаваннем і абаронай культуры і культурнай спадчыны звязаны шэраг міжнародных пагадненняў і нацыянальных законаў. [[Арганізацыя Аб'яднаных Нацый]], у прыватнасці [[ЮНЕСКА]] і яе партнёрскія арганізацыі (напрыклад, [[Міжнародны камітэт Блакітнага шчыта]]), каардынуюць міжнародную абарону і лакальнае ўкараненне гэтых норм<ref>{{кніга |аўтар=Roger O’Keefe, Camille Péron, Tofig Musayev, Gianluca Ferrari |загаловак=Protection of Cultural Property. Military Manual |выдавецтва=UNESCO |год=2016 |старонкі=73 |мова=en}}</ref>. Асноўнай мэтай з'яўляецца не проста абарона прыватнай уласнасці, але захаванне культурнай спадчыны ўсяго чалавецтва, асабліва падчас узброеных канфліктаў і войнаў. Сярод ключавых дакументаў&nbsp;— [[Гаагская канвенцыя аб абароне культурных каштоўнасцей у выпадку ўзброенага канфлікту]] (1954) і [[Канвенцыя ЮНЕСКА аб ахове і заахвочванні разнастайнасці культурнага самавыяўлення]]. Артыкул 27 [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека]] гарантуе права свабодна ўдзельнічаць у культурным жыцці грамадства і абараняе інтэлектуальныя інтарэсы аўтараў культурных твораў. Па словах [[Карл фон Габсбурга|Карла фон Габсбурга]], прэзідэнта [[Blue Shield International]], знішчэнне культурных здабыткаў часта з'яўляецца часткай [[Псіхалагічная вайна|псіхалагічнай вайны]], накіраванай на знішчэнне ідэнтычнасці праціўніка. Знакавыя культурныя аб'екты становяцца галоўнымі мішэнямі для падрыву культурнай памяці, культурнай разнастайнасці і эканамічнай базы (напрыклад, турызму)<ref>{{артыкул |аўтар=Gerold Keusch |загаловак=Kulturschutz in der Ära der Identitätskriege |выданне=Truppendienst - Magazin des Österreichischen Bundesheeres |год=2018 |мова=de}}</ref>. У XXI&nbsp;стагоддзі паняцце спадчыны значна пашырылася: калі раней асноўная ўвага ўдзялялася матэрыяльным аб'ектам (помнікам, будынкам, творам мастацтва), то ў 1992&nbsp;годзе ЮНЕСКА запусціла праграму «[[Памяць свету]]» для дакументальнай спадчыны, а ў 2003&nbsp;годзе прыняла [[Канвенцыя аб ахове нематэрыяльнай культурнай спадчыны|Канвенцыю аб ахове нематэрыяльнай культурнай спадчыны]] (вусных традыцый, рытуалаў, выканальніцкіх мастацтваў і рамёстваў). Турызм таксама аказвае ўзрастаючы ўплыў на розныя формы культуры, што можа прыводзіць як да фізічнага ўздзеяння на аб'екты, так і да сацыякультурных наступстваў для грамадства. == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Tylor, E. B. |загаловак=Primitive culture: researches into the development of mythology, philosophy, religion, art, and custom |месца=New York |выдавецтва=Gordon Press |год=1974 |orig-year=1871 |isbn=978-0-87968-091-6 |ref=Tylor}} * {{кніга |аўтар=Kroeber, A. L., Kluckhohn, C. |загаловак=Culture: A critical review of concepts and definitions |выдавецтва=Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology |месца=Cambridge, Massachusetts |год=1952 |мова=en |ref=Kroeber, Kluckhohn}} * {{кніга |аўтар=Cassirer, E. |загаловак=Philosophie der symbolischen Formen |выдавецтва=Wissenschaftliche Buchgesellschaft |месца=Darmstadt |год=1964 |том=3 |ref=Cassirer}} * {{кніга |аўтар=Cassirer, E. |загаловак=Philosophie der symbolischen Formen |выдавецтва=Wissenschaftliche Buchgesellschaft |месца=Darmstadt |год=1982 |том=3 |ref=Cassirer}} * {{кніга |аўтар=Bourdieu, P. |загаловак=Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste |выдавецтва=Routledge |год=1984 |ref=Bourdieu}} * {{кніга |аўтар=Williams, R. |загаловак=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |выдавецтва=Fontana |год=1988 |ref=Williams}} * {{кніга |аўтар=Hall, S. |загаловак=Representation: Cultural Representations and Signifying Practices |выдавецтва=Sage |год=1997 |ref=Hall}} * {{кніга |аўтар=Harris, M. |загаловак=Cultural Materialism: The Struggle for a Science of Culture |выдавецтва=Random House |год=1979 |ref=Harris}} * {{кніга |аўтар=Geertz, C. |загаловак=The Interpretation of Cultures |выдавецтва=Basic Books |год=1973 |ref=Geertz}} * {{кніга |аўтар=Baldwin, E., Longhurst, B., McCracken, S., Ogborn, M., Smith, G. |загаловак=Wstęp do kulturoznawstwa |выдавецтва=Wyd. „Zysk i S-ka” |месца=Poznań |год=2007 |isbn=9788375060799 |ref=Baldwin}} * {{кніга |аўтар=Linton, R. |загаловак=Kulturowe podstawy osobowości |выдавецтва=WN PWN |месца=Warszawa |год=2000 |isbn=8301132744 |ref=Linton}} * {{кніга |аўтар=Czarnowski, S. |загаловак=Dzieła. Tom 1: Studia z historii kultury |выдавецтва=PWN |месца=Warszawa |год=1956 |ref=Czarnowski}} * {{кніга |аўтар=Kłoskowska, A. |загаловак=Encyklopedia kultury polskiej XX wieku |выдавецтва=Wiedza o Kulturze |месца=Wrocław |год=1991 |isbn=8370440223 |ref=Kłoskowska}} * {{кніга |аўтар=Boroch, R. |загаловак=Kultura w systematyce Alfreda L. Kroebera i Clyde’a Kluckhohna |выдавецтва=Bel Studio |месца=Warszawa |год=2013 |isbn=9788377980781 |ref=Boroch}} * {{кніга |аўтар=Herder, J. G. |загаловак=Myśli o filozofii dziejów |выдавецтва=PWN |месца=Warszawa |год=1962 |том=1–2 |ref=Herder}} * {{кніга |аўтар=Пелипенко А. А., Яковенко И. Г. |загаловак=Культура как система |месца=М. |выдавецтва=Языки русской культуры |год=1998 |ref=Пелипенко, Яковенко}} * {{кніга |аўтар=Шендрик А. И. |загаловак=Теория культуры |месца=М. |выдавецтва=Издательство политической литературы «Единство» |год=2002 |старонак=519 |ref=Шендрик}} * {{кніга |аўтар=Cuche, D. |загаловак=La Notion de culture dans les sciences sociales |выдавецтва=La Découverte |месца=Paris |год=2004 |isbn=2-7071-4264-6 |ref=Cuche}} * {{кніга |аўтар=Debray, R. |загаловак=Transmettre |выдавецтва=Odile Jacob |год=1997 |ref=Debray}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://plato.stanford.edu/entries/culture/ Culture] (Stanford Encyclopedia of Philosophy) * [https://www.livescience.com/21478-what-is-culture-definition-of-culture.html What is Culture?] {{Правы чалавека}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура| ]] [[Катэгорыя:Культуралогія|*]] [[Катэгорыя:Сацыялогія культуры]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] i4zseskjl2xs418ovqo4w7d94w27jwj 5144262 5144261 2026-05-21T01:52:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5144262 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Культура (значэнні)}} [[Файл:Marco Porcio Caton Major.jpg|міні|[[Марк Порцый Катон Старэйшы]]. Слова «cultura» ўпершыню сустракаецца ў яго трактаце пра земляробства «De Agri Cultura» (каля 160 г. да н.э.).]] [[Файл:Parthenon.jpg|міні|Усё, што калі-небудзь ствараў чалавек, з'яўляецца часткай культуры. [[Парфенон]] у [[Афіны|Афінах]] як класічны сімвал архітэктурнай культуры [[Антычнасць|Антычнасці]].]] '''Культу́ра''' (ад {{lang-la|cultura}}&nbsp;— «апрацоўка, земляробства, выхаванне, шанаванне»)&nbsp;— паняцце, якое ахоплівае сацыяльныя паводзіны, інстытуты і нормы, уласцівыя чалавечым грамадствам, а таксама веды, вераванні, мастацтва, законы, звычаі, здольнасці і звычкі людзей у гэтых групах{{sfn|Tylor|1974|с=1}}. У самым шырокім сэнсе культура абазначае ўсе праявы чалавечага жыцця, якія грунтуюцца на пэўных каштоўнасцях і набытых мадэлях паводзін, што выяўляюцца ў пастаянным стварэнні і захаванні гэтых каштоўнасцей, выступаючы супрацьлегласцю прыродзе, якую чалавек не ствараў. Культура часта паходзіць з пэўнага рэгіёна або прыпісваецца яму. Гэта прадмет вывучэння [[Філасофія|філасофіі]], [[Культуралогія|культуралогіі]], [[Гісторыя|гісторыі]], [[Сацыялогія|сацыялогіі]], [[мастацтвазнаўства]], [[Лінгвістыка|лінгвістыкі]], [[Паліталогія|паліталогіі]], [[Этналогія|этналогіі]], [[Псіхалогія|псіхалогіі]], [[Эканоміка|эканомікі]] і [[Педагогіка|педагогікі]].[[Файл:9 Bisonte Magdaleniense polícromo.jpg|міні|злева|Сімвалічнае выказванне, якое развівалася па меры дасягнення дагістарычнымі людзьмі паводзінскай сучаснасці.]]Людзі набываюць культуру праз працэсы навучання, інкультурацыі і сацыялізацыі, што пацвярджаецца разнастайнасцю культур у розных грамадствах. Культурная норма кадыфікуе прымальныя паводзіны ў грамадстве; яна служыць арыенцірам для паводзін, адзення, мовы і манер у пэўнай сітуацыі, што з'яўляецца шаблонам для чаканняў у сацыяльнай групе<ref>{{кніга|аўтар=Jackson, Y.|загаловак=Encyclopedia of Multicultural Psychology|старонкі=203|мова=en}}</ref>. Прыняцце выключна монакультуры ў сацыяльнай групе можа несці рызыкі, гэтак жа як адзін біялагічны від можа загінуць перад тварам змен навакольнага асяроддзя з-за адсутнасці функцыянальных рэакцый на такія змены. Напрыклад, у ваеннай культуры мужнасць лічыцца тыповымі паводзінамі індывіда, а доўг, гонар і вернасць сацыяльнай групе разглядаюцца як дабрадзейнасці. Змена культуры, або яе рэпазіцыянаванне, уяўляе сабой рэканструкцыю культурнай канцэпцыі грамадства. На культуру ўнутрана ўздзейнічаюць як сілы, што стымулююць змены, так і сілы, якія ім супраціўляюцца. Вонкава культуры падвяргаюцца ўздзеянню праз кантакты паміж грамадствамі. Такія арганізацыі, як [[ЮНЕСКА]], працуюць над захаваннем культуры і культурнай спадчыны. Акрамя навуковага дыскурсу, тэрмін «культура» ў культурнай палітыцы сінанімічна абмяжоўваецца «прыгожымі мастацтвамі» (выяўленчае мастацтва, музыка, літаратура). У штодзённай мове гэтае слова часта азначае альбо культываванасць (манеры, мараль, культура побыту), альбо выкарыстоўваецца для адмежавання выразных і паводзінскіх мадэляў уласнай этнічнай групы ад так званых «іншых культур»{{sfn|Cuche|2004|с=12}}. == Этымалогія і гісторыя паняцця == [[Файл:Traditioneller Pferdepflug.jpg|міні|злева|Паняцце культуры ўзыходзіць да сельскагаспадарчага асваення&nbsp;— «культывацыі»&nbsp;— прыроды.]] Сучасны тэрмін «культура» з'яўляецца адаптацыяй лацінскага слова ''cultura'' («апрацоўка, догляд, вырошчванне»), якое паходзіць ад лацінскага ''colere'' («апрацоўваць, даглядаць, рабіць прыдатным, навучаць»)<ref>{{кніга |аўтар=Kluge, Friedrich; Götze, Alfred |загаловак=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |выдавецтва=De Gruyter |месца=Berlin / New York |год=1967 |старонкі=411 |isbn=3-11-005709-3 |мова=de}}</ref>. Культываванне ў гэтым сэнсе абазначае працу чалавека па калектыўным асваенні, выкарыстанні і змяненні прыроды ў адпаведнасці са сваімі патрэбамі і ўяўленнямі. Ад таго ж кораня паходзяць словы «калонія» і «культ». Гэты тэрмін заснаваны на метафары, якую выкарыстоўваў старажытнарымскі аратар [[Марк Тулій Цыцэрон]] у сваіх «Тускуланскіх гутарках» ({{lang-la|Tusculanae Disputationes}}), дзе ён пісаў пра вырошчванне душы, або ''cultura animi'', выкарыстоўваючы сельскагаспадарчую метафару для развіцця філасофскай душы, што тэлеалагічна разумелася як найвышэйшы магчымы ідэал чалавечага развіцця<ref>{{кніга |аўтар=Marcus Tullius Cicero |загаловак=Tusculanes |выдавецтва=J. Gaude |месца=Nismes |год=1812 |старонкі=273 |мова=fr}}</ref>. У лацінскіх крыніцах слова ўпершыню сустракаецца ў трактаце пра земляробства [[Марк Порцый Катон Старэйшы|Марка Порцыя Катона Старэйшага]] «De Agri Cultura» (каля 160&nbsp;года да н.э.)&nbsp;— самым раннім помніку лацінскай прозы. Гэты трактат прысвечаны не проста апрацоўцы зямлі, але і асабліваму душэўнаму стаўленню да яе. Напрыклад, Катон раіць пры куплі зямельнага ўчастка часцей яго аглядаць: калі ён не будзе «падабацца», то не будзе і добрага догляду, а значыць, не будзе і культуры. [[Файл:Singapore. Sri Mariamman. Gopuram. South East-19.JPG|міні|[[Рэлігія]] і выяўленчае мастацтва з'яўляюцца важнымі аспектамі чалавечай культуры.]] [[Файл:Volksfestumzug in Vilshofen a.d. Donau 2012 (3).JPG|міні|злева|Немцы ідуць маршам падчас свята народнай культуры.]] [[Файл:Erechtheum Acropolis Athens.jpg|міні|[[Афінскі Акропаль]].]] [[Файл:Ernest Hemingway Writing at Campsite in Kenya - NARA - 192655.jpg|міні|злева|Пісьменнасць часта стварае пачуццё культурнай ідэнтычнасці ([[Эрнэст Хемінгуэй]] за працай у 1953&nbsp;годзе).]] [[Файл:Africa_Speaks!_(1930)_-_Pygmy_Drummers.jpg|міні|Музыка [[Пігмеі|пігмеяў]] лічыцца адной з першых праяў паліфаніі ў сусветнай музыцы.]] У значэнні самастойнага паняцця слова «культура» з'явілася ў працах нямецкага юрыста і гісторыка [[Самуэль фон Пуфендорф|Самуэля Пуфендорфа]] (1632—1694). Ён ужыў гэты тэрмін у дачыненні да «штучнага чалавека», выхаванага ў грамадстве, у супрацьлегласць чалавеку «натуральнаму» і неадукаванаму. Такое выкарыстанне мела на ўвазе ўсе спосабы, з дапамогай якіх людзі пераадольваюць сваё першапачатковае варварства і праз штучнасць становяцца цалкам людзьмі. У філасофскі, а затым навуковы і штодзённы ўжытак слова «культура» першым увёў нямецкі асветнік [[Іаган Крыстаф Адэлунг]], які выпусціў у 1782&nbsp;годзе кнігу «Вопыт гісторыі культуры чалавечага роду». [[Файл:Johann Gottfried Herder.jpg|міні|[[Іаган Готфрыд Гердэр]] адным з першых разгледзеў «прынцып» традыцыі.]] [[Іаган Готфрыд Гердэр]] у канцы 1780-х гадоў, уводзячы ў навуковы ўжытак тэрмін «культура», прама намякаў на яго лацінскае паходжанне і на этымалагічную сувязь са словам «земляробства». У сваёй працы «Ідэі да філасофіі гісторыі чалавецтва» (1784—1791) ён характарызаваў выхаванне чалавечага роду як працэс генетычны і арганічны<ref>{{артыкул |аўтар=Сугай Л. А. |загаловак=Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века |выданне=Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры |месца=М. |выдавецтва=ГАСК |год=2000 |старонкі=39—53 |мова=ru}}</ref>: {{цытата|Мы можам як заўгодна назваць гэты генезіс чалавека ў другім сэнсе, мы можам назваць яго культурай, гэта значыць апрацоўкай глебы, а можам успомніць вобраз святла і назваць асветай, тады ланцуг культуры і святла працягнецца да самых краёў зямлі.}} Падчас эпохі Рамантызму навукоўцы ў Германіі, асабліва тыя, хто цікавіўся нацыянальнымі рухамі, распрацавалі больш інклюзіўнае паняцце культуры як «светапогляду» ({{lang-de|Weltanschauung}}). Паводле гэтай школы думкі, кожная этнічная група мае асобны светапогляд, які непараўнальны са светапоглядамі іншых груп. У Расійскай імперыі ў XVIII&nbsp;стагоддзі і ў першай чвэрці XIX&nbsp;стагоддзя лексема «культура» адсутнічала, пра што сведчыць «Новы словатлумачальнік, размешчаны па алфавіце» [[Мікалай Максімавіч Яноўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Яноўскага]] (1804). Двум нямецкім словам, прапанаваным Гердэрам у якасці сінонімаў, у рускай мове адпавядала толькі адно&nbsp;— «асвета». Слова ўвайшло ў лексікон толькі з сярэдзіны 1830-х гадоў, што зафіксаваў слоўнік [[Іван Іванавіч Рэнафанц|І.&nbsp;І.&nbsp;Рэнафанца]] ў 1837&nbsp;годзе, вылучаючы два значэнні: «земляробства» і «адукаванасць»<ref>{{кніга |аўтар=Черных П. Я. |загаловак=Историко-этимологический словарь современного русского языка |месца=М. |год=1993 |том=I |старонкі=453 |мова=ru}}</ref>. Тэарэтычнае абгрунтаванне паняцця ўпершыню даў акадэмік [[Даніла Міхайлавіч Веланскі|Д.&nbsp;М.&nbsp;Веланскі]] ў 1836&nbsp;годзе ў працы «Асноўныя абрысы агульнай і прыватнай фізіялогіі», супаставіўшы прыроду як рэальнае і культуру як ідэальнае, якое адлюстроўвае духоўны пачатак. Рускі філосаф [[Мікалай Аляксандравіч Бярдзяеў|М.&nbsp;А.&nbsp;Бярдзяеў]] лічыў, што культура непарыўна звязана з культам<ref>{{кніга |аўтар=Бердяев Н. А. |загаловак=Смысл истории |месца=М. |год=1990 |старонкі=166 |мова=ru}}</ref>: {{цытата|Культура звязана з культам, яна з рэлігійнага культу развіваецца, яна ёсць вынік дыферэнцыяцыі культу... Усякая Культура ёсць Культура духу, усякая Культура мае духоўную аснову&nbsp;— яна ёсць прадукт творчай працы духу над прыроднымі стыхіямі. {{арыгінальны тэкст|ru|Культура связана с культом, она из религиозного культа развивается, она есть результат дифференциации культа... Всякая Культура есть Культура духа, всякая Культура имеет духовную основу — она есть продукт творческой работы духа над природными стихиями}} }} [[Файл:Matthew Arnold - Project Gutenberg eText 16745.jpg|міні|Брытанскі паэт і крытык [[Мэцью Арнолд]] разглядаў «культуру» як выхаванне гуманістычнага ідэалу.]] У XIX&nbsp;стагоддзі такія гуманісты, як англійскі паэт і эсэіст [[Мэцью Арнолд]], выкарыстоўвалі слова «культура» для абазначэння ідэалу індывідуальнага чалавечага ўдасканалення, «лепшага, што было падумана і сказана ў свеце». Гэтая канцэпцыя параўнальная з нямецкім паняццем ''Bildung''. На практыцы культура адносілася да элітарнага ідэалу і асацыявалася з мастацтвам, класічнай музыкай і высокай кухняй. Паколькі гэтыя формы былі звязаны з гарадскім жыццём, «культура» атаясамлівалася з «цывілізацыяй». Іншым бокам рамантычнага руху была цікавасць да фальклору, што прывяло да выяўлення «культуры» сярод неэліт. Гэтае адрозненне часта характарызуецца як размежаванне паміж высокай культурай кіруючага класа і нізкай культурай. Іншыя крытыкі XIX&nbsp;стагоддзя, прытрымліваючыся ідэй [[Жан-Жак Русо|Жан-Жака Русо]], прызнавалі гэтую дыферэнцыяцыю, але бачылі ў вытанчанасці высокай культуры карумпаванае і ненатуральнае развіццё, якое хавае і скажае істотную прыроду людзей. == Разнастайнасць азначэнняў == Існуе мноства азначэнняў культуры, якія часта разыходзяцца і нават супярэчаць адно аднаму. Яшчэ ў XVIII&nbsp;стагоддзі філосаф І.&nbsp;Г.&nbsp;Гердэр адзначаў, што няма нічога больш нявызначанага, чым слова «культура»{{sfn|Herder|1962|с=11}}. Антраполаг Ральф Лінтан падкрэсліваў, што сутнасць любога вызначэння культуры заключаецца ў тым, што яно выбірае пэўныя аспекты ўсяго паняцця і робіць на іх акцэнт за кошт іншых аспектаў{{sfn|Linton|2000|с=25}}. Сярод класічных падыходаў вылучаецца праца [[Альфрэд Льюіс Кробер|Альфрэда Кробера]] і [[Клайд Клукхон|Клайда Клукхона]] «Culture. A Critical Review of Concepts and Definitions» (1952), у якой аўтары прааналізавалі больш за 150 азначэнняў і згрупавалі іх у некалькі асноўных катэгорый{{sfn|Kroeber, Kluckhohn|1952|с=181}}. Група А ўключае апісальныя азначэнні, якія прадстаўляюць класічную форму ранніх этналагічных фармулёвак. Найбольш вядомым з'яўляецца вызначэнне [[Эдуард Бёрнет Тэйлар|Эдуарда Тэйлара]], згодна з якім культура&nbsp;— гэта складаная цэласнасць, якая ўключае веды, вераванні, мастацтва, мараль, законы, звычаі і іншыя здольнасці і навыкі, набытыя чалавекам як членам грамадства. Да гэтай жа групы належыць вызначэнне [[Рут Бенедыкт]], якая разглядала культуру як сукупнасць звычак. Паводле [[Браніслаў Маліноўскі|Браніслава Маліноўскага]], культура з'яўляецца інтэгральнай цэласнасцю, якая складаецца з прылад і спажывецкіх даброт, творчых прынцыпаў розных сацыяльных груп, ідэй, вераванняў і звычаяў{{sfn|Boroch|2013|с=45}}. Група B аб'ядноўвае гістарычныя азначэнні, якія робяць акцэнт на фактары традыцыі як механізме перадачы культурнай спадчыны. Паводле [[Стэфан Чарноўскі|Стэфана Чарноўскага]], культура з'яўляецца калектыўным дабром і плёнам творчых высілкаў незлічоных пакаленняў, сукупнасцю аб'ектываваных элементаў сацыяльнага набытку, агульных для шэрагу груп{{sfn|Czarnowski|1956|с=13, 20}}. Група C факусуецца на нарматыўных азначэннях, якія акцэнтуюць увагу на падпарадкаванні паводзін людзей нормам, узорам і мадэлям. У такім ключы культуру вызначалі [[Талкат Парсанс]] і Ральф Лінтан, разглядаючы яе як канфігурацыю вывучаных паводзін і іх вынікаў, элементы якіх падзяляюцца і перадаюцца членамі пэўнага грамадства. Група D прадстаўляе псіхалагічныя азначэнні, якія канцэнтруюць увагу на псіхічных механізмах фарміравання культуры, навучанні, інтэрналізацыі норм і ўплыве культуры на асобу. [[Станіслаў Асоўскі]] вызначаў культуру як пэўны набор псіхічных дыспазіцый, якія перадаюцца ўнутры дадзенай супольнасці праз сацыяльны кантакт{{sfn|Kłoskowska|2011|с=17-50}}. Група E ўключае структурныя азначэнні, якія вывучаюць структуру канкрэтнай культуры і ўнутраныя сувязі яе элементаў (матэрыяльных, сацыяльных, ідэалагічных і псіхічных). Група F збірае генетычныя азначэнні, сканцэнтраваныя на праблеме паходжання культуры і яе вылучэння з прыроды. Група G уключае няпоўныя або метафарычныя азначэнні, якія цяжка класіфікаваць строга паводле метадалогіі Кробера-Клукхона. З пункту гледжання розных навуковых дысцыплін існуюць розныя фокусы ўвагі. Археолаг бачыць культуру як набор матэрыяльных рэчаў, знойдзеных падчас раскопак; этнограф дадае сюды чалавечыя паводзіны, песні, казкі, міфы і абрады; антраполаг вывучае таксама эканамічную дзейнасць, гульні, мову і рэлігію; псіхолаг даследуе рэакцыі, пачуцці і матывы паводзін; сацыёлаг разглядае культуру як вылучаную сферу жыцця сацыяльных груп, а культуролаг бачыць у ёй рэспектабельныя нарматыўныя перакананні або сукупнасць мастацкай і інтэлектуальнай дзейнасці. == Дысцыпліны, якія вывучаюць культуру == [[Файл:Edward Burnett Tylor.jpg|міні|Брытанскі антраполаг [[Эдуард Бёрнет Тэйлар]] быў адным з першых англамоўных навукоўцаў, які выкарыстаў тэрмін «культура» ва ўніверсальным сэнсе.]] Культура з'яўляецца аб'ектам вывучэння многіх акадэмічных дысцыплін, кожная з якіх прапануе свой метадалагічны падыход. У XX&nbsp;стагоддзі культура стала цэнтральным паняццем амерыканскай [[Антрапалогія|антрапалогіі]] (школа [[Франц Боас|Франца Боаса]]), дзе яна разумеецца як універсальная чалавечая здольнасць класіфікаваць і кадзіраваць вопыт сімвалічна. Культурная антрапалогія вывучае разнастайнасць культур і прычыны яе існавання. Выкарыстоўваецца паняцце «культурнага рэлятывізму»&nbsp;— ідэя аб тым, што ацэнкі і каштоўнасці з'яўляюцца адноснымі для кожнай асобнай культуры і не могуць аб'ектыўна вымярацца стандартамі іншай. Брытанскі антраполаг Эдуард Бёрнет Тэйлар стаў адным з заснавальнікаў эвалюцыйнай тэорыі культуры. [[Сацыялогія культуры]] займаецца даследаваннем культуры як праявы ў грамадстве. Для [[Георг Зімель|Георга Зімеля]] культура ўяўляла сабой удасканаленне індывідаў праз знешнія формы, аб'ектываваныя гісторыяй<ref>{{кніга |аўтар=Simmel, Georg |загаловак=Georg Simmel on individuality and social forms: selected writings |выдавецтва=University of Chicago Press |месца=Chicago |год=1971 |старонкі=xix |isbn=978-0-226-75776-6 |мова=en}}</ref>. Сацыялогія вывучае, як культурныя каштоўнасці, нормы і артэфакты ўплываюць на сацыяльную стратыфікацыю, размеркаванне ўлады і паўсядзённае жыццё. [[П'ер Бурдзьё]] паказаў, што культура часта служыць інструментам класавага панавання і адрознення эліты ад іншых слаёў грамадства праз сістэму густаў і легітымізаваных мастацтваў{{sfn|Bourdieu|1984|с=1}}. [[Культурныя даследаванні]] (англ. ''Cultural studies'')&nbsp;— гэта міждысцыплінарны кірунак, які ўзнік у Вялікабрытаніі ([[Сцюарт Хол]], [[Рэйманд Уільямс]]), што аб'ядноўвае сацыялогію, літаратуразнаўства і паліталогію. Ён факусуецца на аналізе масавай культуры, ідэалогіі і таго, як людзі спажываюць культурныя прадукты ў паўсядзённым жыцці. Брытанская школа першапачаткова мела моцны марксісцкі ўплыў і крытыкавала капіталістычную масавую культуру (абапіраючыся ў тым ліку на працы [[Франкфурцкая школа|Франкфурцкай школы]]), у той час як амерыканская школа больш цікавілася суб'ектыўнымі рэакцыямі аўдыторыі і вызваленчымі аспектамі фанацкай або субкультурнай дзейнасці. З 1990-х гадоў актыўна развіваецца [[культурная псіхалогія]], якая даследуе, як культура ўплывае на эмоцыі, мысленне і паводзіны людзей. Даследаванні паказваюць, што ў калектывісцкіх культурах (напрыклад, у Азіі) людзі інакш рэагуюць на поспехі і няўдачы, чым у індывідуалістычных заходніх краінах. Культурныя нормы мадыфікуюць нават развіццё падлеткаў і іх рэакцыю на стрэс, што аспрэчвае выключна біялагічнае тлумачэнне юнацкай нестабільнасці<ref>{{артыкул |аўтар=Epstein, Robert |загаловак=The Myth of the Teen Brain |выданне=Scientific American |год=2007 |том=17 |нумар=2 |старонкі=68–75 |мова=en}}</ref>. Кагнітыўныя інструменты, такія як выкарыстанне абака для лічэння, фарміруюць адметныя стылі разважання. == Дыхатаміі і межы паняцця == === Культура і прырода === [[Файл:Hubble Space Telescope (27946391011).jpg|міні|Тэлескоп «Хабл». Спасціжэнне космасу праз навуковыя тэхналогіі таксама з'яўляецца часткай чалавечай культуры і спосабам апісання прыроды.]] Супрацьпастаўленне прыроды і культуры з'яўляецца тыпова еўрапейскай мадэллю мыслення. Біялагічны від ''[[Чалавек разумны|Homo sapiens]]''&nbsp;— адзіны на Зямлі, які стварыў развітую культуру. У гэтым сэнсе культура не з'яўляецца абсалютнай супрацьлегласцю прыроды, а ўяўляе сабой яе працяг. Дзякуючы эвалюцыі чалавек здольны свядома пераўтвараць навакольны свет, таму яго часта называюць «жывёлай, якая стварае культуру». У класічных азначэннях лічылася, што культура паходзіць з прыроды, але супрацьпастаўляецца ёй у працэсе развіцця чалавека. «Прырода» заўсёды азначае тое, што было апісана праз культурныя метады, такія як мастацтва і навука. Межы таго, што называецца прыродай, пастаянна пашыраюцца дзякуючы чалавечым даследаванням: электронны мікраскоп робіць бачнымі драбнюткія часціцы, а тэлескоп дазваляе ўбачыць касмічныя маштабы. Калі прыроду можна ўспрымаць толькі праз культурныя метады, здаецца, што «ўсё ёсць культура». Калі ж культура працягвае разумецца як пераадоленне іншага&nbsp;— прыроды&nbsp;— то прырода не павінна ўспрымацца як нешта, што проста прасторава супрацьстаіць чалавеку. Гэтае «іншае» ўпісана ў саму культуру, яно з'яўляецца яе адваротным бокам. [[Браніслаў Маліноўскі]] разглядаў культуру як форму задавальнення чалавечых патрэб, своеасаблівы інструмент адаптацыі. [[Зігмунд Фрэйд]] таксама лічыў, што культура адказвае на патрэбы чалавека, але яна падаўляе і рэпрэсуе першабытныя інстынкты праз сістэму маральнага і прававога кантролю, прапаноўваючы замяшчальнае задавальненне ў мастацтве і рэлігіі<ref>{{кніга |аўтар=Freud, Sigmund |загаловак=Das Unbehagen in der Kultur und andere kulturtheoretische Schriften |выдавецтва=Fischer |месца=Frankfurt |год=1994 |старонкі=55 f. |мова=de}}</ref>. У сваю чаргу, сацыябіёлаг [[Эдвард Осбарн Уілсан]] сцвярджаў, што культура не супрацьстаіць прыродзе, а спрыяе адаптыўным мадэлям паводзін, закладзеным генетычна (напрыклад, табу на інцэст). Дэканструкцыя бінарнага падзелу на прыроду і культуру актыўна абмяркоўваецца ў сучасным постгуманізме (працы [[Бруна Латур|Бруна Латура]], Донны Хараўэй, Розі Брайдоці і інш.). Этналогія таксама паказвае, што дыхатамія прырода-культура не з'яўляецца ўніверсальнай: напрыклад, індзейцы [[Амазонія|Амазоніі]] лічаць жывёл, расліны і з'явы прыроды таксама свайго роду «людзьмі» або культурнымі істотамі, якія часова існуюць у іншай форме. === Культура і цывілізацыя === [[Файл:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|міні|злева|На [[Імануіл Кант|Імануіла Канта]] ўзыходзіць супрацьпастаўленне паняццяў «культура» і «цывілізацыя».]] У многіх традыцыях (асабліва ў нямецкамоўнай прасторы) паняцці «культура» і «цывілізацыя» часта разглядаюцца ў цеснай сувязі, але з рознымі акцэнтамі. У англамоўным свеце доўгі час выкарыстоўвалася толькі адно слова для абазначэння культуры (цывілізацыя, параўн. кнігу [[Сэмюэл Філіпс Хантынгтан|Сэмюэла Хантынгтана]] «The Clash of Civilizations»). Найбольш выразнае супрацьпастаўленне гэтых тэрмінаў узнікла ў нямецкай філасофіі. [[Імануіл Кант]] сфармуляваў індывідуалістычнае вызначэнне «асветы» і супрацьпаставіў культуру ўмення культуры выхавання. Цывілізацыя для Канта азначае вонкавую, тэхнічную арганізаванасць і ветлівасць узаемаадносін («цывілізаваныя да надаедлівасці»), у той час як культура патрабуе ўнутранай маральнасці і свядомага накіравання дзеянняў на добрыя мэты. [[Вільгельм фон Гумбальт]] дадаў да гэтага, што фарміраванне і развіццё асобы з'яўляюцца элементамі культуры, у той час як чыста практычныя і тэхнічныя рэчы належаць да сферы цывілізацыі. [[Освальд Шпенглер]] у працы «Закат Еўропы» разглядаў цывілізацыю негатыўна, як непазбежную стадыю распаду і гібелі культуры. Для яго культуры&nbsp;— гэта жывыя арганізмы, якія праходзяць перыяды дзяцінства, сталасці і старасцi, і цывілізацыя ёсць гэтая фінальная фаза, дзе пераважае мёртвы, бесчалавечны тэхніцызм, а творчы патэнцыял вычэрпваецца. [[Альфрэд Вебер]] бачыў у цывілізацыі вынік імкнення да рацыяналізацыі жыцця і тэхнічнага ўдасканалення, тады як культура знаходзіцца па-за сферай адаптыўных патрабаванняў і займаецца пастаноўкай вышэйшых духоўных мэт. Амерыканскі антраполаг [[Льюіс Морган]] вызначаў цывілізацыю проста як найвышэйшую стадыю развіцця агульнай культуры, якая наступае пасля перыядаў дзікунства і варварства. У сучаснай навуцы пераважае меркаванне, што паняцці «культура» і «цывілізацыя» адлюстроўваюць пэўныя адрозненні, але ўтвараюць адзінства, з'яўляючыся двума бакамі аднаго медаля. === Культура і тэхніка === Навука і тэхніка знаходзяцца ў пастаянным узаемадзеянні, бо тэхналогіі з'яўляюцца прымяненнем навуковых ведаў у грамадстве. Больш за тры стагоддзі існуе пэўнае непаразуменне паміж дакладнымі навукамі і гуманітарнай культурай. Французскі сацыёлаг [[Жак Элюль]] развіў тэзіс аб тым, што тэхніка самаўзрастае, навязваючы свае каштоўнасці эфектыўнасці і тэхнічнага прагрэсу і часта адмаўляючы чалавека і яго культуру. Філосаф [[Ганс Ёнас]] у кнізе «Прынцып адказнасці» паказаў, што чалавек схільны прымаць праметэеўскія паводзіны ў дачыненні да тэхналогій, і заклікаў да прынцыпу засцярогі, які пазней лёг у аснову канцэпцыі ўстойлівага развіцця. == Аспекты і кампаненты культуры == У сацыялогіі і антрапалогіі ўяўленне аб культуры часта будуецца вакол чатырох асноўных элементаў: каштоўнасцей, норм, інстытутаў і артэфактаў. Біёлаг [[Джуліян Хакслі]] даў крыху іншае дзяленне: ментыфакты (ідэалагічныя падсістэмы), сацыфакты (сацыялагічныя) і артэфакты (тэхналагічныя падсістэмы). === Каштоўнасці, нормы і інстытуты === Каштоўнасныя сістэмы ўключаюць ідэі і матэрыялы, якія здаюцца важнымі ў жыцці і кіруюць перакананнямі людзей. Можна вылучыць сістэмы каштоўнасцей, звязаныя з пэўнымі цывілізацыямі. Напрыклад, у заходняй культуры вялікая ўвага ўдзяляецца правілам, законам і фізічным вымярэнням, у той час як на Далёкім Усходзе больш важным лічыцца пытанне ідэнтычнасці ў свеце. У грамадах вёсак [[Афрыка|Афрыкі]] або [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] каштоўнасці часцей арыентаваны на баланс паміж чалавекам і прыродай, а ў качавых грамадствах яны сканцэнтраваны на вырашэнні антаганізмаў паміж групамі. Унутры заходняй сферы англасаксонскі пункт гледжання яшчэ больш настойвае на законе (культура агульнага права). Нормы ўяўляюць сабой чаканні адносна таго, як людзі павінны паводзіць сябе ў розных сітуацыях. Кожная культура мае свае метады кантролю і сацыяльныя санкцыі для падтрымання гэтых норм. Фармальна замацаваныя нормы, якія грамадства навязвае, набываюць статус законаў. Інстытуты&nbsp;— гэта структуры грамадства, праз якія перадаюцца каштоўнасці і нормы (напрыклад, дзяржаўныя ўстановы, акадэміі, музеі, суды). У Францыі і большасці еўрапейскіх краін склалася традыцыя моцнай падтрымкі культурных інстытутаў з боку дзяржавы (дзяржаўныя оперы, тэатры, кансерваторыі). У ЗША, наадварот, прыватныя ініцыятывы і мецэнацтва адыгрываюць значна большую ролю ў кіраванні і фінансаванні культуры. Многія буйныя амерыканскія карпарацыі маюць свае калекцыі твораў мастацтва і адкрываюць прыватныя музеі. Артэфакты апісваюць матэрыяльныя рэчы і аспекты матэрыяльнай культуры, якія адлюстроўваюць каштоўнасці і нормы канкрэтнага грамадства. Увогуле, археолагі засяроджваюцца на матэрыяльнай культуры, тады як культурная антрапалогія факусуецца на сімвалічнай культуры. === Сімвалічная сістэма і мова === [[Файл:Ferdinand de Saussure etwas besser.jpg|міні|[[Фердынанд дэ Сасюр]] заснаваў семіётыку.]] Адным з найбольш важных парадкавых сістэм культуры з'яўляецца мова. Мова&nbsp;— гэта сімвалічнае асяроддзе, якое ніводзін чалавек не вынаходзіць цалкам самастойна; яна перадаецца яму з пакалення ў пакаленне. Мова не проста сродак камунікацыі, яна фундаментальна структуруюе чалавечае разуменне свету. Шматмоўе і захаванне нацыянальных моў прызнаюцца важнымі складнікамі культурнай разнастайнасці. Акрамя таго, культура выяўляецца праз сімвалічнае стварэнне сэнсаў. Як адзначаў філосаф [[Эрнэст Касірэр]], чалавек з'яўляецца «сімвалічнай жывёлай», і яго культурная дзейнасць&nbsp;— гэта заўсёды фарміраванне і стварэнне знакаў. Рэчы не проста існуюць самі па сабе; яны набываюць сэнс праз мову, мастацтва, рэлігію ці навуку. Ён увёў паняцце сімвалічнай выразнасці{{sfn|Cassirer|1982|с=235}}: {{цытата| Пад «сімвалічнай выразнасцю», такім чынам, варта разумець тое, якім чынам успрыманне як пачуццёвае перажыванне адначасова ахоплівае пэўны невізуальны сэнс і прыводзіць яго да непасрэднага канкрэтнага ўяўлення. {{арыгінальны тэкст|de|Unter ‚symbolischer Prägnanz‘ soll also die Art verstanden werden, in der ein Wahrnehmungserlebnis, als ‚sinnliches‘ Erlebnis, zugleich einen bestimmten nicht-anschaulichen ‚Sinn‘ in sich faßt und ihn zur unmittelbaren konkreten Darstellung bringt}} }} Лінгвіст [[Фердынанд дэ Сасюр]] распрацаваў тэорыю знакаў&nbsp;— [[Семіётыка|семіётыку]]&nbsp;— і прапанаваў выкарыстоўваць яе для агульнага вывучэння культуры. Зыходзячы з таго, што лінгвістычныя знакі адвольныя і лінейныя, ён давёў, што асобныя зразумелыя гукі фарміруюцца толькі ў адрозненне ад іншых: у мове існуюць толькі адрозненні. Прапанаваўшы ўжыць гэтую мадэль да ўсіх культурных прадуктаў, ён адкрыў перспектыву разгляду культуры як сеткі знакаў і сімвалаў. Пазней [[Жак Дэрыда]] з яго паняццем ''Différance'' развіў гэты падыход у літаратуразнаўстве ([[Дэканструкцыя|дэканструкцыя]]), разглядаючы культуру як тэкст, які трэба расшыфроўваць. [[Макс Вебер]] вызначаў культуру як сетку знакаў<ref>{{кніга |аўтар=Weber, Max |загаловак=Die „Objektivität“ sozialwissenschaftlicher und sozialpolitischer Erkenntnis. In: Gesammelte Aufsätze zur Wissenschaftslehre |месца=Tübingen |год=1968 |старонкі=180 |мова=de}}</ref>: {{цытата|Культура&nbsp;— гэта абмежаваны сегмент бессэнсоўнай бясконцасці сусветных падзей, які надзелены сэнсам і значэннем з пункту гледжання чалавека. {{арыгінальны тэкст|de|‚Kultur‘ ist ein vom Standpunkt des Menschen aus mit Sinn und Bedeutung bedachter endlicher Ausschnitt aus der sinnlosen Unendlichkeit des Weltgeschehens}} }} === Прастора і час === [[Файл:Grand Central Station Main Concourse Rectilinear projection Jan 2006.jpg|міні|злева|Успрыманне прасторы не з'яўляецца нейтральна-матэматычным: вялікія залы выглядаюць уражліва, сутарэнні&nbsp;— утульна або гнятліва. Тое, якія пачуцці выклікаюць прасторы, таксама фарміруецца культурна.]] Культура таксама фарміруе ўспрыманне прасторы і часу. Прастора ўспрымаецца не проста як матэматычная трохмерная структура (еўклідава прастора), але ўключае культурныя кадыфікацыі. Будынкі, плошчы, храмы і нават ландшафты нясуць у сабе пэўны культурны сэнс і ствараюць «атмасферу», якая адрозніваецца ў розных краінах і сацыяльных слаях. Філосаф [[Марцін Хайдэгер]] апісваў, што рэчы не знаходзяцца проста ў трохмернай прасторы «зверху» ці «знізу», але «на столі» або «на падлозе». Бачацца не проста нязначныя аб'екты ў фізічнай прасторы, але тое, што ляжыць «не на сваім месцы» або «стаіць на шляху». Гэтыя вызначэнні не з'яўляюцца абсалютнымі, а залежаць ад культуры і асяроддзя, у якім вырас чалавек. Швейцарскі псіхіятр [[Люк Чомпі]] паказаў, наколькі культурна абумоўлена тое, што ўспрымаецца як атмасферна прыемнае. У той час як італьянцы адчуваюць сябе камфортна ў высокіх, прахалодных і цёмных пакоях, жыхары паўночных краін аддаюць перавагу нізкім, светлым і цёплым памяшканням, што можна растлумачыць рознымі кліматычнымі ўмовамі і знаёмай з дзяцінства жылой атмасферай. Культурнае жыццё адбываецца ў прасторах, і культура сама стварае прастору, сімвалічныя і фігуратыўныя месцы (напрыклад, [[храм]] або царква як месца, дзе дзейнічаюць іншыя законы ў параўнанні з прафаннай сферай кухні). Глабальны капіталізм таксама стварае новую сацыяльную прастору, якая ахоплівае ўвесь зямны шар, злучаючы «астравы багацця» праз авіялініі і высакахуткасныя магістралі, доступ да якіх мае далёка не ўсё насельніцтва. === Традыцыя і памяць === [[Файл:The judgement of the dead in the presence of Osiris.jpg|міні|Толькі пісьмовая фіксацыя падзей дазваляе нават праз некалькі пакаленняў параўноўваць іх з вуснымі паданнямі.]] Чалавечыя грамадствы належаць ад сваіх культурных здольнасцей для выжывання і задавальнення патрэб. Каб яны былі даступныя наступным пакаленням, адно пакаленне павінна перадаць свае практыкі, нормы, творы, мову, інстытуты наступнаму. Гэта фарміраванне традыцыі з'яўляецца антрапалагічным асноўным законам ва ўсіх чалавечых грамадствах. Культурная памяць і традыцыя забяспечваюць перадачу назапашанага вопыту. Антраполаг [[Майкл Тамасела]] апісаў працэс назапашвання ведаў праз стварэнне традыцый як «эфект храпавіка» (англ.: ''ratchet effect''): з кожным пакаленнем дадаюцца новыя веды і культурныя здольнасці. З'яўленне пісьменнасці стала найвялікшай рэвалюцыяй. Калі вусная мова з'яўляецца адзіным сродкам перадачы культурнай памяці (вусная традыцыя), то перадача заўсёды знаходзіцца пад пагрозай фальсіфікацыі або свядомага змянення (напрыклад, для апраўдання новых сацыяльных умоў ці новага кіраўніка). Толькі з дапамогай пісьма культура атрымлівае сродак, якое дазваляе правяраць перададзены змест. Гэта ўяўляе сабой найбуйнейшы пералом у культурным развіцці чалавека, які, акрамя вынаходніцтва кнігадрукавання з рухомымі літарамі, больш не дасягаецца наступнымі сістэмамі запісу, такімі як грамафон, кіно і камп'ютар. == Дынаміка, развіццё і ўзаемадзеянне == [[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|міні|злева|[[The Beatles]] сталі прыкладам змены культурнай дынамікі не толькі ў музыцы, але і ў модзе і стылі жыцця. Праз шэсць дзесяцігоддзяў пасля свайго з'яўлення яны працягваюць аказваць сусветны культурны ўплыў.]] [[Файл:BuddhisticStatuesHKe1.jpg|міні|Будыйскія статуі.]] Чалавецтва знаходзіцца ў перыядзе глабальных і паскораных культурных змен, выкліканых пашырэннем міжнароднага гандлю, сродкамі масавай інфармацыі і дэмаграфічным выбухам. Сацыяльныя канфлікты і развіццё тэхналогій могуць выклікаць змены ў грамадстве, мадыфікуючы сацыяльную дынаміку і прасоўваючы новыя культурныя мадэлі. Тэолаг Раймон Панікар вызначыў 29 спосабаў, з дапамогай якіх могуць быць выкліканы культурныя змены, уключаючы рост, развіццё, эвалюцыю, інвалюцыю, рэнавацыю, рэформу, інавацыю, рэвалюцыю, мутацыю, прагрэс, дыфузію, осмас, запазычанне, эклектызм, сінкрэтызм, мадэрнізацыю і трансфармацыю. Існуюць пэўныя аналогіі паміж біялагічнай і культурнай эвалюцыяй. Некаторыя этолагі і генетыкі лічаць, што эвалюцыя культуры адбываецца праз мутацыі і перадаецца культурнымі генамі&nbsp;— [[Мем|мемамі]] (тэрмін прапанаваў [[Рычард Докінз]]), якія падвяргаюцца сацыяльнаму ціску і натуральнаму адбору і распаўсюджваюцца ў грамадстве. Тэорыя двайнога спадчыннага развіцця (каэвалюцыя генаў і культуры), распрацаваная сацыябіёлагамі [[Чарльз Лумсдэн|Чарльзам Лумсдэнам]] і [[Эдвард Уілсан|Эдвардам Уілсанам]], сцвярджае, што культурныя традыцыі могуць быць разбіты на «культургены». Культурныя паводзіны могуць спрыяць генетычнай эвалюцыі, даючы адаптыўную перавагу пэўнай папуляцыі. Аднак аналогія павінна быць асцярожнай, бо біялагічная эвалюцыя доўжыцца мільёны гадоў, у той час як чалавечыя сімвалічныя культуры развіваюцца ўсяго дзясяткі ці сотні тысяч гадоў. Культурныя ідэі могуць пераходзіць ад аднаго грамадства да іншага праз дыфузію або акультурацыю. Пры дыфузіі пэўная форма (напрыклад, ежа ці тэхналогія) перамяшчаецца з адной культуры ў іншую, часам выклікаючы эфект «стымулюючай дыфузіі», калі замежная ідэя стымулюе мясцовае вынаходніцтва (напрыклад, цікавасць да заходніх рэстаранных сетак у Кітаі пасля адкрыцця эканомікі). Акультурацыя азначае замену рысаў адной культуры іншай, што часта адбывалася падчас каланізацыі з карэннымі народамі Амерыкі і іншых рэгіёнаў. [[Файл:Indig2.jpg|міні|Гравюра XIX стагоддзя паказвае супраціўленне [[Аўстралійскія абарыгены|карэнных аўстралійцаў]] прыбыццю Джэймса Кука ў 1770 годзе.]] Гісторыя паказвае, што зоны кантакту паміж цывілізацыямі могуць быць крыніцамі канфліктаў або надзвычай плённымі ў плане культурных абменаў. Прыкладамі з'яўляюцца марскія абмены ў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] паміж полісамі і калоніямі, зоны кантакту ў Іспаніі паміж мусульманамі і хрысціянамі ([[Кордаўскі халіфат]]), Шаўковы шлях, падарожжы місіянераў і даследчыкаў. Менавіта праз такія абмены шматлікія навуковыя і філасофскія трактаты дайшлі на Захад з Грэцыі, Азіі, Індыі, а таксама вельмі карысныя тэхналогіі: [[компас]], [[секстант]], [[папера]], [[друк]], [[арабскія лічбы]]. У эпоху сусветнага павуціння перадача культуры моцна змянілася. З'явілася лічбавая нематэрыяльная культура. Індывід больш не з'яўляецца выключна пасіўным атрымальнікам інфармацыі (як у эпоху тэлебачання ці радыё), але і сам выступае ў ролі стваральніка кантэнту праз блогі, форумы і сацыяльныя сеткі. Бібліятэкі трансфармуюцца ў лічбавыя медыятэкі, што спрашчае доступ да сусветнага веды і адначасова стварае новыя праблемы ў сферы інтэлектуальнай уласнасці. Глабалізацыя, безумоўна, закранае значныя культурныя праблемы. Пасля заканчэння Халоднай вайны розныя грамадствы перажылі тое, што называецца сутыкненнем цывілізацый. Англасаксонская мадэль, якая абапіраецца на англійскую мову як [[Лінгва франка|лінгва франка]], імкнецца навязаць пэўныя рэжымы функцыянавання ў сусветных інстытутах, што, на думку некаторых аглядальнікаў, можа адлюстроўваць форму культурнага імперыялізму. Развіццё масавай культуры з 1930-х гадоў паспрыяла мадэлям спажывання, якія не заўсёды сумяшчальныя з сучаснымі сацыяльнымі абмежаваннямі. Сутыкнуўшыся з гэтай формай дамінавання, некаторыя краіны рэагуюць, прапагандуючы культурную разнастайнасць (напрыклад, «культурнае выключэнне» ў Францыі). == Ахова культуры == [[Файл:Manifestation Défense du service public et de la culture Nantes - 5 décembre 2024 (54185059095).jpg|міні|злева|[[Анархізм|Анархісцкі]] плакат з надпісам «Няма культуры, няма будучыні!» у Нанце, 2024 год.]] [[Файл:Restauration cercueil-egyptien Mbalyon (12).jpg|міні|Рэстаўрацыя старажытнаегіпецкага помніка.]] З захаваннем і абаронай культуры і культурнай спадчыны звязаны шэраг міжнародных пагадненняў і нацыянальных законаў. [[Арганізацыя Аб'яднаных Нацый]], у прыватнасці [[ЮНЕСКА]] і яе партнёрскія арганізацыі (напрыклад, [[Міжнародны камітэт Блакітнага шчыта]]), каардынуюць міжнародную абарону і лакальнае ўкараненне гэтых норм<ref>{{кніга |аўтар=Roger O’Keefe, Camille Péron, Tofig Musayev, Gianluca Ferrari |загаловак=Protection of Cultural Property. Military Manual |выдавецтва=UNESCO |год=2016 |старонкі=73 |мова=en}}</ref>. Асноўнай мэтай з'яўляецца не проста абарона прыватнай уласнасці, але захаванне культурнай спадчыны ўсяго чалавецтва, асабліва падчас узброеных канфліктаў і войнаў. Сярод ключавых дакументаў&nbsp;— [[Гаагская канвенцыя аб абароне культурных каштоўнасцей у выпадку ўзброенага канфлікту]] (1954) і [[Канвенцыя ЮНЕСКА аб ахове і заахвочванні разнастайнасці культурнага самавыяўлення]]. Артыкул 27 [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека]] гарантуе права свабодна ўдзельнічаць у культурным жыцці грамадства і абараняе інтэлектуальныя інтарэсы аўтараў культурных твораў. Па словах [[Карл фон Габсбурга|Карла фон Габсбурга]], прэзідэнта [[Blue Shield International]], знішчэнне культурных здабыткаў часта з'яўляецца часткай [[Псіхалагічная вайна|псіхалагічнай вайны]], накіраванай на знішчэнне ідэнтычнасці праціўніка. Знакавыя культурныя аб'екты становяцца галоўнымі мішэнямі для падрыву культурнай памяці, культурнай разнастайнасці і эканамічнай базы (напрыклад, турызму)<ref>{{артыкул |аўтар=Gerold Keusch |загаловак=Kulturschutz in der Ära der Identitätskriege |выданне=Truppendienst - Magazin des Österreichischen Bundesheeres |год=2018 |мова=de}}</ref>. У XXI&nbsp;стагоддзі паняцце спадчыны значна пашырылася: калі раней асноўная ўвага ўдзялялася матэрыяльным аб'ектам (помнікам, будынкам, творам мастацтва), то ў 1992&nbsp;годзе ЮНЕСКА запусціла праграму «[[Памяць свету]]» для дакументальнай спадчыны, а ў 2003&nbsp;годзе прыняла [[Канвенцыя аб ахове нематэрыяльнай культурнай спадчыны|Канвенцыю аб ахове нематэрыяльнай культурнай спадчыны]] (вусных традыцый, рытуалаў, выканальніцкіх мастацтваў і рамёстваў). Турызм таксама аказвае ўзрастаючы ўплыў на розныя формы культуры, што можа прыводзіць як да фізічнага ўздзеяння на аб'екты, так і да сацыякультурных наступстваў для грамадства. == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Tylor, E. B. |загаловак=Primitive culture: researches into the development of mythology, philosophy, religion, art, and custom |месца=New York |выдавецтва=Gordon Press |год=1974 |orig-year=1871 |isbn=978-0-87968-091-6 |ref=Tylor}} * {{кніга |аўтар=Kroeber, A. L., Kluckhohn, C. |загаловак=Culture: A critical review of concepts and definitions |выдавецтва=Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology |месца=Cambridge, Massachusetts |год=1952 |мова=en |ref=Kroeber, Kluckhohn}} * {{кніга |аўтар=Cassirer, E. |загаловак=Philosophie der symbolischen Formen |выдавецтва=Wissenschaftliche Buchgesellschaft |месца=Darmstadt |год=1964 |том=3 |ref=Cassirer}} * {{кніга |аўтар=Cassirer, E. |загаловак=Philosophie der symbolischen Formen |выдавецтва=Wissenschaftliche Buchgesellschaft |месца=Darmstadt |год=1982 |том=3 |ref=Cassirer}} * {{кніга |аўтар=Bourdieu, P. |загаловак=Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste |выдавецтва=Routledge |год=1984 |ref=Bourdieu}} * {{кніга |аўтар=Williams, R. |загаловак=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |выдавецтва=Fontana |год=1988 |ref=Williams}} * {{кніга |аўтар=Hall, S. |загаловак=Representation: Cultural Representations and Signifying Practices |выдавецтва=Sage |год=1997 |ref=Hall}} * {{кніга |аўтар=Harris, M. |загаловак=Cultural Materialism: The Struggle for a Science of Culture |выдавецтва=Random House |год=1979 |ref=Harris}} * {{кніга |аўтар=Geertz, C. |загаловак=The Interpretation of Cultures |выдавецтва=Basic Books |год=1973 |ref=Geertz}} * {{кніга |аўтар=Baldwin, E., Longhurst, B., McCracken, S., Ogborn, M., Smith, G. |загаловак=Wstęp do kulturoznawstwa |выдавецтва=Wyd. „Zysk i S-ka” |месца=Poznań |год=2007 |isbn=9788375060799 |ref=Baldwin}} * {{кніга |аўтар=Linton, R. |загаловак=Kulturowe podstawy osobowości |выдавецтва=WN PWN |месца=Warszawa |год=2000 |isbn=8301132744 |ref=Linton}} * {{кніга |аўтар=Czarnowski, S. |загаловак=Dzieła. Tom 1: Studia z historii kultury |выдавецтва=PWN |месца=Warszawa |год=1956 |ref=Czarnowski}} * {{кніга |аўтар=Kłoskowska, A. |загаловак=Encyklopedia kultury polskiej XX wieku |выдавецтва=Wiedza o Kulturze |месца=Wrocław |год=1991 |isbn=8370440223 |ref=Kłoskowska}} * {{кніга |аўтар=Boroch, R. |загаловак=Kultura w systematyce Alfreda L. Kroebera i Clyde’a Kluckhohna |выдавецтва=Bel Studio |месца=Warszawa |год=2013 |isbn=9788377980781 |ref=Boroch}} * {{кніга |аўтар=Herder, J. G. |загаловак=Myśli o filozofii dziejów |выдавецтва=PWN |месца=Warszawa |год=1962 |том=1–2 |ref=Herder}} * {{кніга |аўтар=Пелипенко А. А., Яковенко И. Г. |загаловак=Культура как система |месца=М. |выдавецтва=Языки русской культуры |год=1998 |ref=Пелипенко, Яковенко}} * {{кніга |аўтар=Шендрик А. И. |загаловак=Теория культуры |месца=М. |выдавецтва=Издательство политической литературы «Единство» |год=2002 |старонак=519 |ref=Шендрик}} * {{кніга |аўтар=Cuche, D. |загаловак=La Notion de culture dans les sciences sociales |выдавецтва=La Découverte |месца=Paris |год=2004 |isbn=2-7071-4264-6 |ref=Cuche}} * {{кніга |аўтар=Debray, R. |загаловак=Transmettre |выдавецтва=Odile Jacob |год=1997 |ref=Debray}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://plato.stanford.edu/entries/culture/ Culture] (Stanford Encyclopedia of Philosophy) * [https://www.livescience.com/21478-what-is-culture-definition-of-culture.html What is Culture?] {{Правы чалавека}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура| ]] [[Катэгорыя:Культуралогія|*]] [[Катэгорыя:Сацыялогія культуры]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] fjevz807oirz1l5ajfotp8hgulyinx1 0 22549 5143998 4961003 2026-05-20T12:38:48Z JerzyKundrat 174 /* Гістарычны нарыс */ 5143998 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Белагруда |выява = Белагруда Belahruda (2021) 03.jpg |подпіс = Касцёл і паселішча з вышыні, 2021 г. |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 48|lat_sec = 10 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 10|lon_sec = 03 |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Тарноўскі |першае згадванне = 1500 }} '''Белагру́да''' — вёска ў Тарноўскім сельсавеце [[Лідскі раён|Лідскага раёна]]. Знаходзіцца на рацэ [[Дзітва]], за 17 км на паўднёвы захад ад [[Ліда|Ліды]], 2 км ад чыгуначнага прыпынку [[Белагруда (прыпыначны пункт)|Белагруда]]. Побач з вёскай размяшчаецца зона адпачынку. == Гістарычны нарыс == Праўдападобна, што людзі жылі ў гэтай мясцовасці з глыбокай старажытнасці: на поўнач ад вёскі, за сучаснымі могілкамі знойдзены рэшткі стаянкі каменнага веку. Гістарычныя крыніцы падаюць інфармацыю пра радовішча [[вапняк]]у каля вёскі Белагруда, ад якога і сама старажытная назва вёскі Белы Груд. Пад сучаснай назвай паселішча вядома з XVI ст., як прыватнае ўладанне ў складзе Лідскага павета [[ВКЛ]]. У 1-й палове XV ст. гэтыя землі належалі Кезгайлам Завішам гербу «Лебедзь». Першым вядомым прадстаўніком роду быў Андрэй Гульгіновіч, князскі кухмістр, якому каля 1442 [[Казімір Ягайлавіч]] пацвердзіў спадчыну ў Лідскай воласці, а таксама падараваў 5 душ у [[Ольжава|Ольжаве]] над Дзітвою. Пад канец XV в. маёмасць належала каралеўскаму двараніну Міклашу Завішу. Каля 1500 яна была падзелена паміж яго братамі: частку зямель на левым беразе Дзітвы атрымаў віленскі цівун [[Андрэй Завіша (цівун віленскі)|Андрэй Завіша]], а на правым беразе — Ежы Завіша. Такі ўклад існаваў прыкладна да 1560, калі частку Белагруды, а таксама недалёкія Вашкевічы купіў у Завішаў Андрэй Вішнявецкі, каб праз 20 год прадаць Яраславу Мікалаевічу Ваўчку. Пад канец XVI ст. маёнтак ізноў аб’яднаў унук Андрэя — падкаморны лідскі, а пазей кашталян і ваявода віцебскі [[Ян Янавіч Завіша]]. Яго нашчадкам быў сын Мікалай, кашталян віцебскі. Белагрудская парафія была створана ў [[1609]], калі яна была выдзелена з часткі парафій лідскай i ваверскай. Вядома, што Ян Завіша 15.1.1609 зрабіў дарункі касцёлу св. Яна Хрысціцеля, каторы быў збудаваны незадоўга да гэтых падзей. У канцы XVII ст. маёнтак перайшоў ва ўласнасць братавай Яна Завішы — Ганны, якая ў 1690 выйшла за Пятра Станіслава Тарноўскага, а напярэдадні 1702 за кашталяна смаленскага Крыштафа Неміровіча Шчыта. У гэты перыяд на Лідчыне з’явіліся вёскі Тарноўшчына i Шчытнікі. Другі касцёл, які таксама насіў імя св. Яна Хрысціцеля, быў збудаваны ў 1703 коштам старасты лідскага Уладзіслава Шэмета. Пачынаючы з 1783 гэты касцёл узгадваецца ў крыніцах з іменем св. Міхаіла Арханёла. У сяр. XVIII ст. Тарноўшчыну з Белагрудай атрымалі Радзівілы — у выніку шлюбу [[Барбара Радзівіл (Завіша)|Барбары Кезгайлаўны Завішы]] з [[Мікалай Фаўстын Радзівіл|Мікалаем Фаўстынам Радзівілам]], мечнікам літоўскім і ваяводам навагрудскім. Наступнымі спадчыннікамі былі падкаморны літоўскі [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслаў Радзівіл]] (1722—1787) і яго сын Мікалай (1751—1811). У сяр. XVIII ст. Караліна Радзівіл з Пацеяў (жонка Станіслава Радзівіла) заснавала ў Белагрудзе шпіталь-прытулак. Пад канец XVIII ст. на землях Радзівілаў на поўдзень ад Белагруды існавалі капальні [[вапна|вапны]], адкуль выкапні вазілі для абпальвання ў печах ва ўрочышча Арлянка над Дзітвою. Праз раку быў перакінуты мост з парэнчамі. Гасцінец вёў з поўдня, ад Арлянкі, на [[Мыто]]. У Белагрудзе дзейнічалі касцёл, шпіталь, карчма. У парафіяльнай школе, што існавала тут доўгі час, у 1777 быў 21 вучань, а ў 1782 — 4. Мікалай Станіслававіч Радзівіл у 1808 пакінуў Тарноўшчыну з Белагрудай Тадэвушу Анджэйковічу, які ў 1824 выкупіў маёнтак. Яго сын Юлій прадаў Тарноўшчыну [[Канстанцін Кашыц|Канстанціну Кашыцу]] (1828—1881), апошні за ўдзел у лютаўскім паўстанні 1861 быў сасланы ў Сібір, а ў 1866 вымушаны прадаць маёнтак. У 1864 ліквідавана парафіяльная школа. З таго часу Тарноўшчына з фальваркам Белагруда належала палкоўніку Дзмітрыю Маўрасу (пам. 1896), а пасля яго сыну Мікалаю (пам. 1919). У 1921 маёмасць перайшла ва ўласнасць Польскай дзяржавы. [[Файл:Белагруда Belahruda (2021) 04.jpg|thumb|left|[[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Белагруда)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла, Белагруда]]]] На пачатку ХХ ст. Белагруда — фальварак Тарноўскай воласці Лідскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1908 ўзведзены мураваны [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Белагруда)|касцёл св. Міхаіла Арханёла]], што існуе да сённяшняга дня. Побач з фальваркам знаходзілася сядзіба касцёла. У 1921-39 гг. фальварак у складзе Тарноўскай гміны Лідскага павета [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Паводле перапісу насельніцтва [[1921]] налічвала 10 жылых пабудоў, 69 жыхароў. Побач з фальваркам знаходзілася асада Белагруда, 4 жылыя пабудовы, 31 жыхар. Да 1926 года шмат асаднікаў мела тут зямельныя надзелы, і ў гэтай сувязі побач пачаў дзейнічаць чыгуначны прыпынак<ref>[http://pawet.net/ns/2019/21/%E2%84%96_21_%281432%29.html pawet.net]</ref>. З 1954 па 1974 Белагруда — цэнтр [[Белагрудскі сельсавет|Белагрудскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 студзеня 1974 г. // Зборнік законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. У [[1970]] у вёсцы было 18 двароў, 77 жыхароў. У 1996 г. у Белагрудзе налічвалася 36 падвор’яў, 80 жыхароў. == Славутасці == [[Файл:Белагруда Belahruda (2021) 02.jpg|міні|злева|Званіца на могілках за касцёлам]] [[Файл:Арханёл Міхал. Пачатак XХ ст., в. Белагруда Лідскага р-на.jpg|thumb|Арханёл Міхал. Пачатак XХ ст., з в. Белагруда]] * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Белагруда)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] — пабудаваны ў 1900-05 гг. з цэглы на месцы драўлянага храма, помнік архітэктуры неараманскага стылю * Селішча — за 1 км на поўдзень ад вёскі, на правым беразе р. Дзітва, належыць да банцараўскай культуры (VI—VIII ст.) і раннефеадальнага часу (XII—XIII ст.) == Вядомыя асобы == * [[Амброзій Кастравіцкі]] ([[1871]]—[[1937]]) — лекар, беларускі грамадскі дзеяч, брат [[Карусь Каганец|Казіміра Кастравіцкага (Каруся Каганца)]], бацька [[Самуэль Кастравіцкі|Самуэля Кастравіцкага]] {{зноскі}} == Літаратура == * Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. — ISBN 985-01-0522-4 == Спасылкі == * [https://news.tut.by/culture/539983.html Белагруда ад каменнага веку да нашых дзён] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170806052224/https://news.tut.by/culture/539983.html |date=6 жніўня 2017 }} — «Падарожжы дылетанта» на tut.by {{Тарноўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Тарноўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Белагруда| ]] mebfup0tr0jjvzm4wni00g4jmugyvo5 5144017 5143998 2026-05-20T13:24:43Z JerzyKundrat 174 5144017 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Белагруда |выява = Белагруда Belahruda (2021) 03.jpg |подпіс = Касцёл і паселішча з вышыні, 2021 г. |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 48|lat_sec = 10 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 10|lon_sec = 03 |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Тарноўскі |першае згадванне = 1500 }} '''Белагру́да''' — вёска ў Тарноўскім сельсавеце [[Лідскі раён|Лідскага раёна]]. Знаходзіцца на рацэ [[Дзітва]], за 17 км на паўднёвы захад ад [[Ліда|Ліды]], 2 км ад чыгуначнага прыпынку [[Белагруда (прыпыначны пункт)|Белагруда]]. Побач з вёскай размяшчаецца зона адпачынку. == Гісторыя == Праўдападобна, што людзі жылі ў гэтай мясцовасці з глыбокай старажытнасці: на поўнач ад вёскі, за сучаснымі могілкамі знойдзены рэшткі стаянкі каменнага веку. Гістарычныя крыніцы падаюць інфармацыю пра радовішча [[вапняк]]у каля вёскі Белагруда, ад якога і сама старажытная назва вёскі Белы Груд. Пад сучаснай назвай паселішча вядома з XVI ст., як прыватнае ўладанне ў складзе Лідскага павета [[ВКЛ]]. У 1-й палове XV ст. гэтыя землі належалі Кезгайлам Завішам гербу «Лебедзь». Першым вядомым прадстаўніком роду быў Андрэй Гульгіновіч, князскі кухмістр, якому каля 1442 [[Казімір Ягайлавіч]] пацвердзіў спадчыну ў Лідскай воласці, а таксама падараваў 5 душ у [[Ольжава|Ольжаве]] над Дзітвою. Пад канец XV в. маёмасць належала каралеўскаму двараніну Міклашу Завішу. Каля 1500 яна была падзелена паміж яго братамі: частку зямель на левым беразе Дзітвы атрымаў віленскі цівун [[Андрэй Завіша (цівун віленскі)|Андрэй Завіша]], а на правым беразе — Ежы Завіша. Такі ўклад існаваў прыкладна да 1560, калі частку Белагруды, а таксама недалёкія Вашкевічы купіў у Завішаў Андрэй Вішнявецкі, каб праз 20 год прадаць Яраславу Мікалаевічу Ваўчку. Пад канец XVI ст. маёнтак ізноў аб’яднаў унук Андрэя — падкаморны лідскі, а пазей кашталян і ваявода віцебскі [[Ян Янавіч Завіша]]. Яго нашчадкам быў сын Мікалай, кашталян віцебскі. Белагрудская парафія была створана ў [[1609]], калі яна была выдзелена з часткі парафій лідскай i ваверскай. Вядома, што Ян Завіша 15.1.1609 зрабіў дарункі касцёлу св. Яна Хрысціцеля, каторы быў збудаваны незадоўга да гэтых падзей. У канцы XVII ст. маёнтак перайшоў ва ўласнасць братавай Яна Завішы — Ганны, якая ў 1690 выйшла за Пятра Станіслава Тарноўскага, а напярэдадні 1702 за кашталяна смаленскага Крыштафа Неміровіча Шчыта. У гэты перыяд на Лідчыне з’явіліся вёскі Тарноўшчына i Шчытнікі. Другі касцёл, які таксама насіў імя св. Яна Хрысціцеля, быў збудаваны ў 1703 коштам старасты лідскага Уладзіслава Шэмета. Пачынаючы з 1783 гэты касцёл узгадваецца ў крыніцах з іменем св. Міхаіла Арханёла. У сяр. XVIII ст. Тарноўшчыну з Белагрудай атрымалі Радзівілы — у выніку шлюбу [[Барбара Радзівіл (Завіша)|Барбары Кезгайлаўны Завішы]] з [[Мікалай Фаўстын Радзівіл|Мікалаем Фаўстынам Радзівілам]], мечнікам літоўскім і ваяводам навагрудскім. Наступнымі спадчыннікамі былі падкаморны літоўскі [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслаў Радзівіл]] (1722—1787) і яго сын Мікалай (1751—1811). У сяр. XVIII ст. Караліна Радзівіл з Пацеяў (жонка Станіслава Радзівіла) заснавала ў Белагрудзе шпіталь-прытулак. Пад канец XVIII ст. на землях Радзівілаў на поўдзень ад Белагруды існавалі капальні [[вапна|вапны]], адкуль выкапні вазілі для абпальвання ў печах ва ўрочышча Арлянка над Дзітвою. Праз раку быў перакінуты мост з парэнчамі. Гасцінец вёў з поўдня, ад Арлянкі, на [[Мыто]]. У Белагрудзе дзейнічалі касцёл, шпіталь, карчма. У парафіяльнай школе, што існавала тут доўгі час, у 1777 быў 21 вучань, а ў 1782 — 4. Мікалай Станіслававіч Радзівіл у 1808 пакінуў Тарноўшчыну з Белагрудай Тадэвушу Анджэйковічу, які ў 1824 выкупіў маёнтак. Яго сын Юлій прадаў Тарноўшчыну [[Канстанцін Кашыц|Канстанціну Кашыцу]] (1828—1881), апошні за ўдзел у лютаўскім паўстанні 1861 быў сасланы ў Сібір, а ў 1866 вымушаны прадаць маёнтак. У 1864 ліквідавана парафіяльная школа. З таго часу Тарноўшчына з фальваркам Белагруда належала палкоўніку Дзмітрыю Маўрасу (пам. 1896), а пасля яго сыну Мікалаю (пам. 1919). У 1921 маёмасць перайшла ва ўласнасць Польскай дзяржавы. [[Файл:Белагруда Belahruda (2021) 04.jpg|thumb|left|[[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Белагруда)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла, Белагруда]]]] На пачатку ХХ ст. Белагруда — фальварак Тарноўскай воласці Лідскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1908 ўзведзены мураваны [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Белагруда)|касцёл св. Міхаіла Арханёла]], што існуе да сённяшняга дня. Побач з фальваркам знаходзілася сядзіба касцёла. У 1921-39 гг. фальварак у складзе Тарноўскай гміны Лідскага павета [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Паводле перапісу насельніцтва [[1921]] налічвала 10 жылых пабудоў, 69 жыхароў. Побач з фальваркам знаходзілася асада Белагруда, 4 жылыя пабудовы, 31 жыхар. Да 1926 года шмат асаднікаў мела тут зямельныя надзелы, і ў гэтай сувязі побач пачаў дзейнічаць чыгуначны прыпынак<ref>[http://pawet.net/ns/2019/21/%E2%84%96_21_%281432%29.html pawet.net]</ref>. З 1954 па 1974 Белагруда — цэнтр [[Белагрудскі сельсавет|Белагрудскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 студзеня 1974 г. // Зборнік законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. У [[1970]] у вёсцы было 18 двароў, 77 жыхароў. У 1996 г. у Белагрудзе налічвалася 36 падвор’яў, 80 жыхароў. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Белагруда Belahruda (2021) 02.jpg|міні|злева|Званіца на могілках за касцёлам]] [[Файл:Арханёл Міхал. Пачатак XХ ст., в. Белагруда Лідскага р-на.jpg|thumb|Арханёл Міхал. Пачатак XХ ст., з в. Белагруда]] * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Белагруда)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] — пабудаваны ў 1900-05 гг. з цэглы на месцы драўлянага храма, помнік архітэктуры неараманскага стылю * Селішча — за 1 км на поўдзень ад вёскі, на правым беразе р. Дзітва, належыць да банцараўскай культуры (VI—VIII ст.) і раннефеадальнага часу (XII—XIII ст.) == Вядомыя асобы == * [[Амброзій Кастравіцкі]] ([[1871]]—[[1937]]) — лекар, беларускі грамадскі дзеяч, брат [[Карусь Каганец|Казіміра Кастравіцкага (Каруся Каганца)]], бацька [[Самуэль Кастравіцкі|Самуэля Кастравіцкага]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. — ISBN 985-01-0522-4 == Спасылкі == * [https://news.tut.by/culture/539983.html Белагруда ад каменнага веку да нашых дзён] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170806052224/https://news.tut.by/culture/539983.html |date=6 жніўня 2017 }} — «Падарожжы дылетанта» на tut.by {{Тарноўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Тарноўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Белагруда| ]] s6rg0dfvhlbg61tue38wc6ozfz6u8q1 0 25673 5144078 5068927 2026-05-20T15:40:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144078 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі}} '''Alfa Romeo''' (''{{lang-be|Альфа-Рамэа}}''), поўная назва Alfa Romeo Automobiles S.p.A — італьянская аўтамабілебудаўнічая кампанія, заснаваная ў [[1910]] годзе і выпускае аўтамабілі пад маркай «Альфа-Рамэа». З [[1986]] года з’яўляецца даччынай кампаніяй канцэрна [[Fiat|FIAT Group]]. == Гісторыя == Першапачатковая назва A.L.F.A. (Anonima Lombarda Fabbrica di Automobili), што ў перакладзе азначае «Ламбардскае акцыянернае таварыства па вытворчасці аўтамабіляў». Прадпрыемства было створана на базе Societa Anonima Italiana Darracq (SAID) — італьянскага аўтазборачнага філіяла (1906—1910) парыжскага аўтазавода Alexandre Darracq ў Неапалі, які не прынёс сваім заснавальнікам камерцыйнага поспеху. У [[1910]] годзе вытворчасць пераносіцца ў наваколле Мілана (Ламбардыя), створаны першы аўтамабіль новай маркі: A.L.F.A. 24 CV. У эмблеме фірмы выкарыстоўваюцца сімвалы горада Мілана — змяя (велізарны вуж), праглынаючы чалавека, і чырвоны крыж на белым полі — сімвалы, ўвасабляюць прадпрымальнасць і магутнасць. Старадаўняя легенда абвяшчае, што родапачынальнік шляхетнай ламбардыйскай сям’і Вісконці (Visconti) падчас першага крыжовага паходу забіў у паядынку сарацына, у якога на шчыце быў намаляваны змей, пажыраючы чалавека, а чырвоны крыж на белым полі нагадвае аб гераічным учынку жыхара Мілана, які першым ўстанавіў крыж на сцяне Ерусаліма па часе Першага крыжовага паходу. У [[1915]] годзе кіраўніцтва прадпрыемствам пераходзіць да Нікола Рамэа, які ўвекавечыў пасля сваё імя ў назве аўтамабільнай маркі Alfa Romeo. У гады першай сусветнай вайны аўтамабільная вытворчасць было спынена. Прадпрыемства перайшло на выпуск авіяцыйных рухавікоў, кампрэсараў і генератараў. У 1919—1920 гады з запчастак, якія засталіся з 1915 года сабрана 105 машын мадэлі Torpedo 20/30 HP. Менавіта яны першымі атрымалі назву Alfa Romeo. У наступныя гады кампанія стварае гоначныя аўтамабілі, поспехі якіх служаць нядрэннай рэкламай для рэалізацыі створаных на іх базе раскошных аўтамабіляў. У [[1933]] годзе кампанія нацыяналізавана, з 1935 удзельнічае ў ваеннай праграме па вытворчасці авіярухавікоў і грузавых аўтамабіляў для арміі. З пачаткам Другой сусветнай заводы Alfa Romeo падвяргаюцца разбуральным бамбаванням. У сувязі з гэтым галоўная вытворчасць пераносіцца ў пячоры Costozza. Зацікаўленасць нацысцкіх уладаў у захаванні вытворчасці дазваляе захаваць саму кампанію і яе калектыў. Дырэктар кампаніі Хуго Гоббато быў расстраляны ў 1945 годзе за супрацоўніцтва з нацыстамі. Гісторыя завода была блізкая да завяршэння. У [[1947]] годзе была адноўлена вытворчасць даваеннай мадэлі «Alfa Romeo 6C Golden Arrow» паралельна асвойвалі вытворчасць газавых і электрычных пліт. У [[1986]] годзе кампанія ўваходзіць у склад FIAT Group. == Мадэльны шэраг == {|class="wikitable" cellpadding="0" cellspacing="0" style="text-align:left; font-size:91%;" !style="background:#CCCCCC;text-align:center" valign="middle" colspan="2" | Мадэльны шэраг Alfa Romeo |- |1910-1920||[[A.L.F.A 24 HP]]<br /> [[A.L.F.A 12 HP]]<br /> [[A.L.F.A 15 HP]]<br /> [[A.L.F.A 40/60 HP]]<br /> |- |1920-1930||[[Alfa Romeo 20/30 HP]]<br /> [[Alfa Romeo G1]]<br /> [[Alfa Romeo G1]]<br /> [[Alfa Romeo RL]]<br /> [[Alfa Romeo RM]]<br /> [[Alfa Romeo 6C]]<br /> |- |1930-1940||[[Alfa Romeo 6C]]<br /> [[Alfa Romeo 8C]]<br /> |- |1940-1950||[[Alfa Romeo 158/159 Alfetta]]<br /> [[Alfa Romeo 6C]]<br /> |- |1950-1960||[[Alfa Romeo 1900]]<br /> [[Alfa Romeo AR 51]] The 'Matta' off road [[Four Wheel Drive|4WD]].<br /> [[Alfa Romeo Disco Volante]]<br /> [[Alfa Romeo Giulietta]] — [[Alfa Romeo Giulietta|1.3]] — [[Alfa Romeo Giulietta SS|Sprint Speciale]]<br /> [[Alfa Romeo 2000]]<br /> |- |1960-1970||[[Alfa Romeo Giulia]] — [[Alfa Romeo Giulia|Super 1600]] — [[Alfa Romeo Giulia|TI]]<br /> [[Alfa Romeo TZ]]<br /> [[Alfa Romeo GTA]]<br /> [[Alfa Romeo Sprint GT (Veloce)]]<br /> [[Alfa Romeo 2600]]<br /> [[Alfa Romeo Spider]]<br /> [[Alfa Romeo 33 Stradale]]<br /> [[Alfa Romeo 1750]]<br /> |- |1970-1985||[[Alfa Romeo Montreal]]<br /> [[Alfa Romeo Alfasud]]<br /> [[Alfa Romeo Alfetta]]<br /> [[Alfa Romeo Sprint]]<br /> [[Alfa Romeo Alfa 6]]<br /> |- |1985-1995||[[Alfa Romeo GTV]]<br /> [[Alfa Romeo GTV6]]<br /> [[Alfa Romeo Arna]]<br /> [[Alfa Romeo 33]]<br /> [[Alfa Romeo 90]]<br /> [[Alfa Romeo 75]]<br /> [[Alfa Romeo 164]]<br /> |- |1995-2000||[[Alfa Romeo SZ]]<br /> [[Alfa Romeo GTV & Spider]]<br /> [[Alfa Romeo 145]]<br /> [[Alfa Romeo 146]]<br /> [[Alfa Romeo 155]]<br /> [[Alfa Romeo 156]] — [[Alfa Romeo 156#GTA|GTA]]<br /> [[Alfa Romeo 166]]<br /> |- |2000-2010||[[Alfa Romeo GT]]<br /> [[Alfa Romeo 147]] — [[Alfa Romeo 147#GTA|GTA]]<br /> [[Alfa Romeo 159]]<br /> [[Alfa Romeo Brera|Alfa Romeo Brera & Spider]]<br /> [[Alfa Romeo 169]]<br /> [[Alfa Romeo 149]]<br /> [[Alfa Romeo 8C Competizione]]<br /> [[Alfa Romeo 189]] (Expected-2007)<br />[[Alfa Romeo 169]]<br />[[Alfa Romeo 149]] (Expected-2007)<br />[[Alfa Romeo Junior]]<br /> |- |2010-2020||[[Alfa Romeo 240]]<br />[[Alfa Romeo 250]]<br />[[Alfa Romeo 260]]<br />[[Alfa Romeo 280]]<br />[[Alfa Romeo Brera II]]<br /> |- |} === Галерэя === <center><gallery widths="150px" heights="150px" perrow="4"> Выява:MHV Alfa-Romeo 6C Gran Sport 1931 01.jpg Выява:Alfa Romeo 1900 SS Ghia.jpg Выява:Alfa Romeo 1900 berlina (front view).jpg Выява:Alfa Romeo Junior GT.JPG Выява:MHV Alfa-Romeo GTV 01.jpg Выява:Alfa Romeo 156 Selespeed.jpg Выява:Alfa Romeo 8c.jpg </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.alfaromeo.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110223015441/http://alfaromeo.com/ |date=23 лютага 2011 }} {{ref-en}} * [http://www.cars-love.ru/record-97.html#alfa Гісторыя эмблемы Alfa Romeo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110908163822/http://www.cars-love.ru/record-97.html#alfa |date=8 верасня 2011 }} {{Маркі аўтамабіляў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Alfa Romeo| ]] bsdm1kyjqbdfmq7d8debxar5cz56owf 0 26877 5144430 5117728 2026-05-21T11:20:00Z Hjalmar 48746 5144430 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | тытул = Пасол I кадэнцыі сейма [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] | перыядпачатак = [[1922]] | перыядканец = [[1925]] }} {{Цёзкі2|Кахановіч}} '''Міхаі́л Сілуя́навіч Кахано́віч''' ({{ДН|27|9|1882}}, в. [[Вялікія Лукі (Баранавіцкі раён)|Вялікія Лукі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]], [[Мінская губерня]] (цяпер [[Баранавіцкі раён]]) — {{ДС|17|5|1934}}, [[Мінск]], [[НКУС]]; [[Крыптанім]]: ''M. K-č'') — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], [[педагог]], [[рэдактар]], [[публіцыст]]. Пасол [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сойма]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і праваслаўнага святара. Навучаўся ў [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]]<ref>Список студентов Императорского Харьковского университета на 1908–1909 академический год. С. 126.</ref>. Скончыў [[Навагрудская гімназія|Навагрудскую гімназі]]ю, а затым гісторыка-філалагічны факультэт [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскага ўніверсітэта]] (1910){{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=58}}. Працаваў выкладчыкам у сярэдніх навучальных установах у [[Вільнюс|Вільні]]: у гандлёвай школе, з 1912 года — у прыватнай мужчынскай гімназіі Катхе<ref>Памятная книжка Виленской губернии на 1911 год. С. 37; тая ж на 1913 год. С. 62.</ref>. Паводле ацэнак тагачасных назіральнікаў (якія зафіксавала пазней польская палітычная паліцыя), у даваенны перыяд ён цесна супрацоўнічаў з мясцовымі расійскімі дзеячамі чарнасоценнага кірунку Саланевічам і Кавалюком і сам меў рэпутацыю «лютага рэакцыянера» і прыхільніка «[[Чорная сотня|чорнай сотні]]»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=58}}. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і адступлення расійскіх войскаў летам 1915 года эвакуяваўся ў [[Магілёў]]. Працаваў выкладчыкам у [[Магілёўскае рэальнае вучылішча|Магілёўскім рэальным вучылішчы]] і, паводле некаторых звестак, быў дэпутатам [[Магілёўская гарадская дума|Магілёўскай гарадской думы]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=58}}. У 1915 годзе стаў галоўным рэдактарам-выдаўцом афіцыйнай губернскай газеты «[[Могилевский вестник]]»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=58}}<ref>Памятная книжка Могилёвской губернии на 1916 год. С. 45.</ref>. Менавіта ў Магілёве Кахановіч упершыню адкрыта выступіў як свядомы беларус. Стаў членам [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускага нацыянальнага камітэта]]. Адзін з арганізатараў, а пасля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 года|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года]] — старшыня [[Беларускі нацыянальны камітэт (Магілёў)|Магілёўскага беларускага камітэта]]. У ліпені 1917 года быў удзельнікам [[З'езд беларускіх арганізацый і партый 1917|З’езда беларускіх арганізацый і партый]] у Мінску. Летам 1918 года вярнуўся ў Вільню. Актыўна ўдзельнічаў у стварэнні розных беларускіх нацыянальных і культурных арганізацый. Быў членам і працаваў у Беларускай радзе ў Вільні, адкрыта выступаў за стварэнне агульнай [[Літоўска-Беларуская дзяржава|Літоўска-Беларускай дзяржав]]ы. Удзельнічаў у арганізацыі [[Беларускі з’езд Віленшчыны і Гродзеншчыны|Беларускага з’езда Віленшчыны і Гродзеншчыны]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=58}}. У 1918—1919 гадах стаў адным са стваральнікаў і першым дырэктарам [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. Быў старшынёй яе педагагічнай рады. З 1919 кіраўнік школьнага аддзела [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны|Цэнтральнай Беларускай рады Віленшчыны і Гродзеншчыны]]. Паводле даных польскай палітычнай паліцыі (1924), гімназія пад яго кіраўніцтвам «гадавала ворагаў Польшчы і партызан бальшавізму», многія з выпускнікоў пасля з’язджалі ў Савецкую Беларусь або працягвалі вучобу ў [[Пражскі ўніверсітэт|Пражскім універсіт]]эце, дзе далучаліся да [[Студэнцкі саюз (бальшавікоў)|Студэнцкага саюза (бальшавікоў)]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=58}}. Выступаў з публіцыстычнымі артыкуламі ў газетах «[[Беларуская крыніца (1917)|Беларуская крыніца]]», «[[Беларускія ведамасці]]», «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускім жыцці]]» і інш. Аўтар успамінаў пра [[Іван Іванавіч Луцкевіч|І. Луцкевіча]]<ref>Апублікаваны ў зборніку: «Памяці Івана Луцкевіча. У першыя ўгодкі смерці яго», 1920.</ref>. У 1922 годзе быў абраны паслом у сейм Польскай Рэспублікі ад [[Блок нацыянальных меншасцяў|Блока нацыянальных меншасцей]], член [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]]. Паводле польскай разведкі, Кахановіч лічыўся нефармальным лідарам радыкальнага левага крыла беларускага нацыянальнага руху{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=58}}. Хаця афіцыйна трымаўся прынцыпу беспартыйнасці, актыўна абараняў нацыянальныя і сацыяльныя правы беларускага народа ў парламенце і паралельна працягваў працаваць у Цэнтральнай школьнай радзе і навуковым таварыстве ў Вільні{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=59}}. З-за канфлікту з падначаленымі ў гімназіі летам 1923 года ён быў вымушаны падаць у адстаўку з пасады дырэктара (фармальна — па ўласным жаданні) і пераехаць у [[Баранавічы]], дзе таксама выконваў свае парламенцкія абавязкі{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=58}}. У 1925 годзе добраахвотна адмовіўся ад мандата польскага пасла (дэпутата) і пераехаў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=58}}. Працаваў у рэдакцыях газеце «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]» і часопісе «Савецкае будаўніцтва»; у выдавецтвах (у т.л. Беларускім дзяржаўным выдавецтве). Займаўся перакладамі, пераклаў на беларускую мову творы [[З. Оськін|З. Оськіна]], [[В. Владко]], [[П. Кушнер|П. Кушнера]], [[Якаў Міхайлавіч Захер|Я. Захера]] і інш. У жніўні 1933 года, падчас масавых рэпрэсій супраць нацыянальнай інтэлігенцыі ў БССР, быў арыштаваны. На момант арышту працаваў карэктарам у друкарні імя Сталіна. Арыштаваны 10.8.1933 у Мінску па адрасе: [[Правіянцкая вуліца (Мінск)|вул. Пpавіянцкая]], д. 20 па сфабрыкаванай справе «[[Беларускі нацыянальны цэнтр (справа)|Беларускага нацыянальнага цэнтра]]» (БНЦ). Асуджаны паводле пастановы калегіі [[Аб’яднанае дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне|АДПУ]] СССР 9.1.1934 як «''член контррэвалюцыйнай арганізацыі БНЦ''» да [[Вышэйшая мера пакарання|вышэйшай меры пакарання]]. Расстраляны ў маі 1934 года{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=58}}. Рэабілітаваны трыбуналам [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] 18 красавіка 1956 года. Асабовая справа М. Каханівіча № 10182-с (спынена 16.8.1956) з фотаздымкам захоўваецца ў архіве [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]. == Сям'я == Быў жанаты, меў дзіця. Дачка Зоя (памерла ў 2002 годзе) разам з сынам Віктарам Кахановічам (памёр) жыла ў [[Магілёў|Магілёве]], праўнукі і прапраўнукі М. Кахановіча жывуць у [[Магілёў|Магілёве]]. == Творы == * Магілёўцы і незалежнасць (мае ўспаміны) // «Наша Думка», Вільня, 25.3.1921 № 12 (перадрук: Спадчына 6/1997) * Здрада ў Вільні: (Да 10-х угодкаў Віленскай беларускай гімназіі) // Асвета. 1929, № 4. == Памяць == * У 2024 годзе імя Міхаіла Кахановіча нададзена [[Вуліца Міхаіла Кахановіча|адной з вуліц]] у Магілёве<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D924m0136179|title=Решение Могилевского городского Совета депутатов от 30 октября 2024 года № 7-3 "О присвоении наименований элементам улично-дорожной сети города Могилева"|website=pravo.by}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[Янка Багдановіч|Багдановіч Я.]]'' На жыццёвым шляху. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1992. — С. 81, 140; * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} * ''[[Аляксандр Сяргеевіч Горны|Горны А.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/gorny/30/%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87:_%D0%BB%D1%91%D1%81_%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BB%D1%96%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0.html Міхаіл Кахановіч: лёс інтэлігента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304194209/http://pawet.net/library/history/bel_history/gorny/30/%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87:_%D0%BB%D1%91%D1%81_%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BB%D1%96%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0.html |date=4 сакавіка 2016 }} // Краязнаўчая газета. 2013. № 14. С.4; № 15. С.4. * ''Агееў А. Р.'' Фарміраванне і дзейнасць Магілёўскага Беларускага Камітэта (1917—1918): манаграфія / А. Р. Агееў, І. А. Пушкін. — Магілёў : МДУ імя А. А. Куляшова, 2017. — 292 с. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Кахановіч Міхаіл Сілуянавіч|380|Васілеўскі Ю. Р.}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |ref=Gierowska-Kałłaur}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кахановіч Міхаіл Сілуянавіч}} [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага пасольскага клуба]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Справа Беларускага нацыянальнага цэнтра]] [[Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Рэктары Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польскай Рэспублікі (1918—1939) 1 склікання]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харкаўскага ўніверсітэта]] lkp28u7aewaw43lwpadjhqzql7wyd65 0 29014 5144173 5038049 2026-05-20T20:26:04Z Amtin 9307 /* Знешняя палітыка */ пунктуацыя 5144173 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон =Бахрэйна |Назва гімна =Наш Бахрэйн |Форма праўлення =[[Абсалютная манархія]] |Дзяржаўная рэлігія =[[Іслам]] |lat_dir = N|lat_deg = 26|lat_min = 4|lat_sec = 3 |lon_dir = E|lon_deg = 50|lon_min = 33|lon_sec = 4 |CoordScale =500000 |Дата незалежнасці =[[14 жніўня]] [[1971]] |Незалежнасць ад =[[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Манама]] |Пасады кіраўнікоў =[[Кароль Бахрэйна|Кароль]]<br />[[Прэм’ер-міністр Бахрэйна|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі =[[Хамад ібн Іса аль-Халіфа|Хамад аль-Халіфа]]<br />[[Халіфа ібн Салман аль-Халіфа|Халіфа аль-Халіфа]] |Месца па плошчы =184 |Плошча =750 |Працэнт вады =0% |Месца па насельніцтву =155 |Насельніцтва =1 234 571 |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =1189,5 }} [[File:Bahrain-map-be.png|thumb|Карта]] [[Выява:Bahrain, astronaut photograph.jpg|thumb|300px|Выгляд з космасу]] '''Бахрэ́йн''' ({{lang-ar|‏البحرين}}), '''Карале́ўства Бахрэ́йн''' ({{lang-ar|مملكة البحرين}}) — дзяржава размешчаная на архіпелагу з 33 астравоў у заліве Сальва паміж усходнім узбярэжжам [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] і Катарскім паўвостравам. Агульная плошча ўсіх астравоў — 703 кв. км. Самы вялікі з іх — [[востраў Бахрэйн]] (587 кв. км), другі па велічыні — [[востраў Мухарак]] (21 кв. км). Востраў Бахрэйн злучаны з усходнім узбярэжжам Саудаўскай Аравіі 26-кіламетровай дамбай-мостам. Сталіца — г. Манама. Краіна падзеленая на пяць адміністрацыйных адзінак: Манама, Мухарак, паўночны, паўднёвы і цэнтральны акругі. Афіцыйная мова — арабская, шырока распаўсюджана англійская. Частка насельніцтва гаворыць на [[фарсі]]. Валюта — [[бахрэйнскі дынар]]. Дзяржаўная рэлігія — [[іслам]]. Яго вызнаюць 85 % насельніцтва (60 % — шыіты і 25 % — суніты, у лік якіх уваходзіць кіруючая сям'я). Шыіцкая суполка негатыўна настроеная ў дачыненні да кіруючай суніцкай меншасці. Прадстаўнікі іншых рэлігій ([[хрысціянства]], [[індуізм]] і інш.) складаюць 15 % насельніцтва. У Каралеўстве дзейнічае таксама невялікі прыход Антыёхійскай праваслаўнай царквы. [[Клімат]] на Бахрэйне блізкі да трапічнага. Сярэдняя тэмпература студзеня — +17&nbsp;°C, ліпеня — +37&nbsp;°C, улетку высокая вільготнасць. За год выпадае ў сярэднім каля 90 мм ападкаў. == Насельніцтва == Насельніцтва Бахрэйна — больш 1 230 тыс. чал. ([[снежань]] [[2010]] г., адзнака), з якіх 62 % — бахрэйнцы-арабы, многія іранскага паходжання. Астатняя частка — [[імігранты]], у асноўным выхадцы з азіяцкіх краін, якія складаюць 67 % эканамічна актыўнага насельніцтва Бахрэйна. Сярэднегадавы прырост карэннага насельніцтва складае 2,4 %, сярод імігрантаў — 2,9 %. Узровень беспрацоўя дасягае 23 %. Працаўладкаванне беспрацоўнай моладзі з'яўляецца адной з прыярытэтных задач эканамічнай палітыкі. == Дзяржаўны лад == [[Канстытуцыйная манархія]]. Канстытуцыя, якая абвясціла Каралеўства, прынятая ў [[2002]] годзе. Кіраўнік дзяржавы — кароль Хамад Бэн Іса Аль Халіфа ([[1999]]—[[2002]] — эмір Дзяржавы Бахрэйн). Функцыянуе двухпалатны [[парламент]] — Нацыянальны сход. Палата дэпутатаў, якая складаецца з 40 дэпутатаў, абіраецца шляхам усеагульнага таемнага галасавання, члены верхняй палаты (40 дэпутатаў Кансультатыўнага савета) прызначаюцца каралём. У лістападзе — снежні [[2006]] адбыліся выбары ў Палату дэпутатаў 2-га склікання. У лютым [[2007]] года сфармаваныя кіруючыя органы і камітэты. Старшыня Нацсходу і Палаты дэпутатаў — Халіфа аз-Захрані, Старшыня Кансультатыўнага савету (Шуры) — Алі Бэн Салех ас-Салех. Хоць палітычныя партыі фармальна забароненыя, у краіне дапускаецца дзейнасць палітычных арганізацый (іх зарэгістравана 14). Унутрыпалітычная сітуацыя ў Бахрэйне цвёрда кантралюецца кіруючай каралеўскай сям'ёй. == Знешняя палітыка == Бахрэйн трымаецца ўзважанага, неканфрантацыйнага знешнепалітычнага курсу, накіраванага на ўмацаванне рэгіянальнай стабільнасці і бяспекі. Каралеўства дэманструе падтрымку крокаў амерыканскай адміністрацыі ў найболей значных пунктах, уключаючы Ірак і блізкаўсходняе ўрэгуляванне. Кіраўніцтва краіны займае ў дачыненні [[Іран]]а і «іранскай ядзернай праблемы» (ІЯП) даволі гнуткую пазіцыю. Бахрэйн цесна каардынуе сваю пазіцыю па асноўных міжнародных праблемах з удзельнікамі ССАДПЗ і ЛАД. Традыцыйным знешнепалітычным партнёрам сярод еўрапейскіх дзяржаў застаецца [[Вялікабрытанія]]. У кантактах з [[Францыя]]й і [[Германія]]й пераважае гандлёва-эканамічны аспект. На ўзаемавыгаднай аснове будуюцца адносіны са краінамі азіяцкага рэгіёна, першым чынам з [[Індыя]]й, [[Японія]]й, [[Кітай|Кітаем]], [[Тайланд]]ам, [[Малайзія]]й, [[Філіпіны|Філіпінамі]]. == Эканоміка == Паводле класіфікацыі ААН, індэкс сацыяльна-эканамічнага развіцця Бахрэйна складае 0,846 — трэцяе месца сярод арабскіх краін і 43-я ў свеце. Бахрэйн мае высокія паказчыкі эканамічнага росту (у 2007 — 7,8 %.). [[ВУП]] — 9,84 млрд дол. ЗША (18,44 тыс. дол. на душу насельніцтва). Інфляцыя — 5 %. Прыбытковая частка бюджэту (3,2 млрд дол. ЗША) на 74 % фарміравалася за кошт паступленняў ад экспарту вуглевадародаў і іх вытворных. Дэфіцыт бюджэту — 550 млн дол. [[ЗША]]. Курс бахрэйнскага дынара да долара ЗША складае 0,376 бахр. дынара за долар (май [[2008]]). Дзяржаўны доўг — 1,85 млрд дол. (13,9 % ВУП), золатавалютныя рэзервы — 2,75 млрд дол. Структура ВУП выглядае наступным чынам: сектар паслуг — 56 %, прамысловасць — 43 %, сельская гаспадарка 1 %. У сферы паслуг вылучаюцца фінансавы сектар (25 % ВУП) і турызм (11 %), у прамысловасці — нафтаздабыча і нафтаперапрацоўка (26 %), вытворчасць алюмінію (8 %). Здабыча нафты ў сувязі са збядненнем радовішчаў паменшылася на 11 % да 68 млн барэляў. Перапрацоўка вуглевадароднай сыравіны склала 96 млн барэляў — прырост на 2,8 %. Здабыта 12 млрд куб. м прыроднага газу. Вытворчасць алюмінію пасля запуску пятай лініі кампаніі «ALBA» значна ўзрасло і склала 750 тыс. тон (прырост на 29 %). Дзяржаўная энергасістэма агульнай агульнай вызначанай магутнасцю ў [[1850]] МВт. Cярэднягадавы узровень спажывання электраэнергіі складае 1760 МВт*г і павялічваецца на 7 % у год, што ў хуткім часе можа абмежаваць патэнцыял эканамічнага росту. Каля 50 % патрэбнасцяў краіны ў прэснай вадзе забяспечваецца апрасняльнымі станцыямі. Кансалідаваныя актывы банкаўскага сектара дасягнулі 140 млрд дол. (прырост 7,2 %), у тым ліку афшорных банкаў — 105 млрд, камерцыйных — 16 млрд, інвестыцыйных — 11 млрд, ісламскіх — 7 млрд. Колькасць фінансавых арганізацый узрасло да 367. Капіталізацыя фондавага рынку перавышае 16 млрд дол. На біржы катыруюцца каштоўныя паперы 45 кампаній, вядзецца [[гандаль]] аблігацыямі. З ліпеня [[2005]] пачалося вылічэнне індэксу [[Доў-Джонс Бахрэйн]]. Важнай крыніцай паступленняў у [[бюджэт]] з'яўляецца турызм (больш 1 млрд дол.). Штогод краіну наведвае не меней 5 млн турыстаў, галоўным чынам з суседніх дзяржаў Персідскага заліва. [[Сельская гаспадарка]] з прычыны недахопу прыдатных земляў і недахопу вады развіта слаба, агульная плошча зямель, якія апрацоўваюцца — 4 тыс. гектараў. У сферы знешнеэканамічнай дзейнасці падпісана і ратыфікавана Дамова аб вольным гандлі паміж ЗША і Бахрэйнам. Тым не менш, для практычнага пачатку дзеяння дамовы неабходна прыняцце ў Каралеўстве шэрагу законаў, першым чынам у сферы аховы інтэлектуальнай уласнасці. Бахрэйн падтрымлівае інтэграцыйныя працэсы ў рамках ССАДПЗ, у тым ліку імкненне да ўводзін адзінай валюты. Сальда гандлёвага балансу — 2,1 млрд дол. (экспарт — 10 млрд, імпарт — 7,9 млрд.). Галоўныя артыкулы [[экспарт]]у: нафта і нафтапрадукты (7,8 млрд.), алюміній (1,3 млрд.); [[імпарт]]у — нафтапрадукты (з Саудаўскай Аравіі), машыны і электраабсталяванне. Галоўныя гандлёвыя партнёры: Саудаўская Аравія (4,1 млрд дол.), ЗША (803 млн.), Японія (665 млн.), Аўстралія (350 млн.), Германія (239 млн.). {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://worldgeo.ru/asia/bhr/ Бахрэйн на сайце «Сусветная геаграфія»] * [http://www.freeworldmaps.net/asia/bahrain/map.html Карта Бахрэйна] * [http://bahrain-tourizm-planet.blogspot.com/ Турызм у Бахрэйне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230608202755/https://bahrain-tourizm-planet.blogspot.com/ |date=8 чэрвеня 2023 }} {{Краіны Азіі}} {{Краіны ля Персідскага заліва}} {{Краіны Аравійскага паўвострава}} {{Ліга арабскіх дзяржаў}} {{АІК}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бахрэйн| ]] [[Катэгорыя:Астравы Персідскага заліва]] 698jo5deanatuq44d0as2ti8dceu5z1 0 30994 5144296 4893973 2026-05-21T05:17:38Z CommonsDelinker 151 Replacing Reagans_with_John_McCain_1987.jpg with [[File:President_Ronald_Reagan_and_Nancy_Reagan_Greet_John_Mccain_in_The_Blue_Room_During_a_Dinner_for_Newly_Elected_Members_of_The_100Th_Congress_-_DPLA_-_20e5861c53b7e730013e625dc144ede3.jpg]] (by [[:c:Us 5144296 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя= Джон Мак-Кейн | арыгінал імя= John McCain | выява= John McCain official portrait with alternative background.jpg | шырыня= 240px | пасада=[[Сенат ЗША|Сенатар]] ад штата [[Арызона]] | перыядпачатак = [[3 студзеня]] [[1987]] | перыядканец = [[25 жніўня]] [[2018]] | папярэднік=[[Бары Голдуатэр]] | сцяг=Seal of the United States Senate.svg | сцяг2=Flag of Arizona.svg | пасада_2= Член [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў ЗША]] ад 1-й выбарчай акругі [[Арызона|Арызоны]] | перыяд праўлення_2= [[3 студзеня]] [[1983]] — [[3 студзеня]] [[1987]] | папярэднік_2= [[:en:John Jacob Rhodes|Джон Роўдс]] | пераемнік_2= [[:en:John Jacob Rhodes III|Джон Роўдс III]] | дата нараджэння= | сцяг_2=Seal of the United States House of Representatives.svg | сцяг2_2=Flag of Arizona.svg | месца нараджэння= | дата смерці= | месца смерці= | адукацыя= | партыя= [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканская]] | веравызнанне= | бацька= | маці= | жонка= Кэрал Шэп (разв. 1980) <br /> Сіндзі Лу Хенслі (з 1980) | дзеці= Дуглас (нар.&nbsp;1959, усын.1966),<br />Эндру (нар.&nbsp;1962, усын. 1966),<br />Сідней (нар.&nbsp;1966),<br />Меган (нар.&nbsp;1984),<br />Джон Сідні IV «Джэк» (нар.&nbsp;1986),<br />Джэймс «Джымі» (нар.&nbsp;1988),<br />Брыджэт (нар.&nbsp;1991, удач. 1993) | узнагароды= {{{!}} {{!}}{{Сярэбраная зорка, ЗША}}{{!!}}{{Ордэн Легіён Пашаны ступені легіянера}}{{!!}}{{Бронзавая зорка, ЗША}} {{!}}- {{!}}{{Медаль Пурпурнае сэрца}}{{!!}}{{Крыж За выбітныя заслугі, ЗША}}{{!!}}{{Медаль Ваеннапалоннага}} {{!}}- {{!}}{{Памятны медаль нацыянальнай абароны}}{{!!}}{{Медаль За службу ў В'етнаме}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Ордэн нацыянальнага героя Грузіі}}{{!!}}{{Ордэн Перамогі імя Святога Георгія}}{{!!}}{{Гранд-афіцэр ордэна Трох зорак}} {{!}}} | аўтограф= John McCain (signature).svg | вікісховішча= John McCain | сайт={{URL|mccain.senate.gov}} }} '''Джон Сідні Мак-Кейн III''' ({{lang-en|John Sidney McCain III}}; {{ДН|29|8|1936}}, ваенна-марская база [[база Кока-Сола|Кока-Сола]], [[Зона Панамскага канала]], [[ЗША]] — [[25 жніўня]] [[2018]]) — [[ЗША|амерыканскі]] [[палітыка|палітык]], [[Сенат ЗША|сенатар]]-[[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканец]] ад штату [[Арызона]]. З 3 верасня [[2008]] афіцыйны кандыдат у прэзідэнты ЗША ад Рэспубліканскай партыі. На прэзідэнцкіх выбарах [[4 лістапада]] 2008 прайграў [[Барак Хусейн Абама|Бараку Абаму]] Дзед і бацька Мак-Кейна былі адміраламі [[ВМС ЗША|Ваенна-марскога флоту ЗША]]. Джон Мак-Кейн у [[1958]] годзе скончыў Ваенна-марскую акадэмію ЗША, стаўшы лётчыкам палубнай авіяцыі. Ветэран [[В’етнамская вайна|В’етнамскай вайны]]. Збіты над [[Ханой|Ханоем]] у [[1967]] годзе, прабыў у [[в'етнам]]скім палоне 5 з паловай гадоў і быў выпушчаны ў [[1973]] годзе па ўмовах [[Парыжскі мірны дагавор|Парыжскага дагавора]]. У [[1981]] Мак-Кейн выйшаў у адстаўку, а ў [[1982]] быў абраны ў [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палату прадстаўнікоў]] [[Кангрэс ЗША|Кангрэсу ЗША]] ад Рэспубліканскай партыі. У [[1986]] абраны [[Сенат ЗША|сенатарам]] ад [[Арызона|Арызоны]], пераабіраўся тройчы — у [[1992]], [[1998]] і ў [[2004]]. У [[2000]] удзельнічаў у [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША, 2000|выбарах прэзідэнта ЗША]], але прайграў [[Джордж Уокер Буш|Джорджу Бушу-малодшаму]]. З лютага [[2008]] года разглядаецца як асноўны кандыдат у прэзідэнты ЗША ад рэспубліканцаў, быў афіцыйна падтрыманы Джорджам Бушам-малодшым. 3 верасня 2008 быў аб’яўлены афіцыйным кандыдатам у прэзідэнты ЗША ад Рэспубліканскай партыі. == Раннія гады і ваенная кар’ера == === Сям’я === Джон Сідні Мак-Кейн-трэці нарадзіўся [[29 жніўня]] [[1936]] года на авіябазе [[ВПС ЗША]] «Кока-Сола» недалёка ад горада [[Калон]] у [[Панама|Панаме]]. Бацька Мак-Кейна, Джон Сідні «Джэк» Мак-Кейн-малодшы ([[1911]]—[[1981]]), быў ваенна-марскім афіцэрам ЗША, удзельнікам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (у якасці афіцэра-падводніка), які завяршыў службу ў чыне чатырохзорнага [[адмірал]]а. Узнагароджаны [[Сярэбраная зорка, ЗША|Сярэбранай]] і [[Бронзавая зорка, ЗША|Бронзавай зоркамі]]. Маці — Раберта Мак-Кейн, народжаная Райт (нарадзілася ў [[1912]]). Дзед Джона Мак-Кейна, Джон С. Мак-Кейн, таксама меў чын чатырохзорнага адмірала, з’яўляўся адным з заснавальнікаў [[авіяносец|авіяноснай]] стратэгіі Ваенна-марскога флоту ЗША, удзельнічаў у бітвах на Ціхаакіянскім тэатры ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны. У дзяцінстве Джон шмат падарожнічаў разам з бацькамі ў сувязі з частымі пераводамі яго бацькі па справах службы ([[Нью-Лондан]], штат [[Канектыкут]]; [[Перл-Харбар]], штат [[Гаваі]], іншыя ваенныя базы на [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]]). Пасля сканчэння Другой сусветнай вайны сям’я Мак-Кейна перабралася ў [[Вірджынія|Вірджынію]], дзе Джон паступіў у школу Святога Стэфана ў горадзе Александрыя, правучыўшыся там да [[1949]]. У [[1951]]—[[1954]] Мак-Кейн наведваў прыватную епіскапальную школу, дзе дасягнуў значных поспехаў у спартыўнай барацьбе. З-за частых пераездаў бацькі ў агульнай складанасці Мак-Кейн вучыўся прыкладна ў 20 розных школах. У дзіцячыя гады адрозніваўся энергічным характарам, запальчывасцю і агрэсіўнасцю, імкненнем перамагаць у канкурэнцыі з аднагодкамі. З дзяцінства Мак-Кейн прыналежыў да [[епіскапальная царква|епіскапальнай царквы]], але ў [[2007]] перайшоў да [[баптызм|баптыстаў]] (Баптысцкая царква Фінікса ў Арызоне, уваходзіць у склад Паўднёвай Баптысцкай канвенцыі — якая прытрымліваецца кансерватыўных поглядаў найбуйнейшай пратэстанцкай дэнамінацыі ў ЗША), да якіх належыць яго другая жонка. === Адукацыя, пачатак вайсковай службы і першы шлюб === Накіроўваючыся па ступнях бацькі, пасля сканчэння школы Мак-Кейн паступіў у Ваенна-марское вучылішча ў [[Анапаліс]]е, якую скончыў у [[1958]]. Штогод Джон атрымліваў не менш 100 вымоў і часта падвяргаўся спагнанням за парушэнні дысцыпліны і невыкананне ваеннага ўстава, ад нячышчаных ботаў да недарэчных(?) выказванняў у адрас начальства. У той жа час пры росце 1 [[метр]] 70 [[см]] і вазе ў 58 [[кг]] ён вылучаўся як здольны [[бокс|баксёр]] у лёгкай вазе. Мак-Кейн атрымліваў добрыя адзнакі толькі па тых прадметах, якія яго цікавілі: [[гісторыя]], [[англійская літаратура]] і дзяржаўнае кіраванне. Тым не менш (?) з 899 выпускнікоў [[1958]] года Джон Мак-Кейн паказаў 894 вынік. [[Файл:McCainWithSquadron.jpg|thumb|250px|thumb|справа|Мак-Кейн (справа ўнізе) са сваім звяном]] У [[1958]]—[[1960]] гадах на працягу 1,5 гадоў праходзіў падрыхтоўку на штурмавіку Дуглас A-1 «Скайрэйдар» на базах марской авіяцыі Пенсакола ў [[Фларыда (штат)|Фларыдзе]] і «Корпус-Крысці» ў [[Тэхас]]е. За гэты час ён зарабіў рэпутацыю «тусовачнага чалавека», вадзіў [[Шэўрале]], сустракаўся са стрыптызёршай па мянушцы «Марыя — полымя Фларыды» і, як пазней заўважыў сам Мак-Кейн, «дарма марнаваў маладосць і здароўе». Джон быў паветраным ліхачом і рэдка заседжваўся за кіраўніцтвам па лётнай эксплуатацыі. Падчас трэніровак у [[Тэхас]]е рухавік на самалёце Мак-Кейна выйшаў з строю, і самалёт упаў пры пасадцы. Пілот адкараскаўся лёгкімі ўдарамі. У [[1960]] годзе Мак-Кейн скончыў лётную школу і стаў пілотам штурмавіка ў марской авіяцыі. З [[1960]] года служыў на авіяносцах «Інтрэпід» і «Энтэрпрайз» у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. Праходзіў службу на «Энтэрпрайз» падчас [[Карыбскі крызіс|Карыбскага крызісу]] і ваенна-марской блакады [[Куба|Кубы]] ў кастрычніку [[1962]] года. Падчас службы ў [[Іспанія|Іспаніі]] Мак-Кейн па неасцярожнасці зачапіў у палёце лініі электраперадач, і гэты інцыдэнт стаў прычынай яго пераводу на базу ВМС Мерыдыян у [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]], дзе ён стаў інструктарам. У [[1964]] годзе пазнаёміўся з мадэллю з [[Філадэльфія|Філадэльфіі]] [[Імя Кэрал|Кэрал]] Шэп, на якой ажаніўся [[3 ліпеня]] [[1965]]. Мак-Кейн усынавіў двух яе сыноў ад першага шлюбу (з аднакласнікам Джона) — Дуга (3 гады) і Эндзі (5 гадоў). У верасні [[1966]] года ў іх нарадзілася дачка Сідні. У снежні [[1965]] з Мак-Кейнам ізноў адбыўся няшчасны выпадак. Падчас палёту адбылося ўзгаранне рухавіка, Джон паспяхова катапультаваўся, але самалёт разбіўся. Мак-Кейн папрасіў начальства перавесці яго з інструктарскай пасады на баявую службу. У канцы [[1966]] яго перавялі на [[авіяносец]] «Форэстал». Мак-Кейн працягнуў вайсковую службу на штурмавіку Дуглас A-4 «Скайхоўк». Да сакавіку [[1967]] яго бацька ўжо стаў галоўнакамандуючым Ваенна-марскімі сіламі ЗША ў Еўропе і праходзіў службу ў [[Лондан]]е. === Удзел у вайне ў В’етнаме === Увесну [[1967]] «Форэстал» быў пераведзены ў [[Ціхі акіян]] для ўдзелу ў аперацыі «Ролінг-Тандар» — масіраванай бамбардзіроўкі інфраструктурных аб’ектаў Паўночнага В’етнама: складоў зброі, прадпрыемстваў, мастоў і гэтак далей. Мак-Кейн, як і яго калегі, выяўляў незадаволенасць тым, што спіс цэлей быў абмежаваны, так што іх прыходзілася паражаць шмат разоў, пры гэтым без гарантыі таго, што менавіта гэтыя цэлі з’яўляліся значнымі для перамогі ў вайне. Пры гэтым амерыканскім лётчыкам прыходзілася пераадольваць сістэму [[СПА]], створаную пры ўдзеле [[СССР|Савецкага Саюза]]. [[29 ліпеня]] [[1967]] года падчас пажару на «Форэстале» Мак-Кейн ледзь не загінуў. Выпадкова выпушчаная некіруемая ракета патрапіла ў яго самалёт, які рыхтаваўся да ўзлёту з палубы. Яму атрымалася выратавацца, саскочыўшы на палубу. У наступным за выбухам пажары загінулі 134 і параненыя 62 марака ВМС ЗША. Былі беззваротна згубленыя больш 20 самалётаў. Мак-Кейн быў паранены шрапнэллю ў ногі і грудзі. Пасля таго, як «Форэстал» быў адпраўлены ў рамонт, [[30 верасня]] [[1967]] Мак-Кейн быў пераведзены на авіяносец «Арыскані» ў 163-ю штурмавую эскадрыллю. Усяго да канца кастрычніка 1967 ён здзейсніў 22 [[баявы вылет|баявых вылетаў]], у тым ліку на цэлі ў раёне [[Хайфон]]а і [[Ханой|Ханоя]]. === Палон === [[26 кастрычніка]] Мак-Кейн у складзе эскадрыллі з 20 самалётаў выляцеў на бамбардзіроўку электрастанцыі ў цэнтры [[Ханой|Ханоя]] і быў збіты савецкай [[З-75|зенітнай ракетай]] (па іншай версіі — агнём зенітнай артылерыі). Лётчык катапультаваўся і сеў у возера, ледзь не патануўшы; ён зламаў абедзве рукі і нагу і быў жорстка збіты в’етнамскімі салдатамі: яму раздрабілі плячо, ён быў двойчы паранены. У такім стане Мак-Кейн быў змешчаны ў галоўную турму Ханоя — яго адмовіліся адправіць у шпіталь, лічачы, што ён усё роўна памрэ. На допыце ён, у адпаведнасці з амерыканскім ваенным статутам, назваў толькі кароткія звесткі аб сабе — па прозвішчы в’етнамцы даведаліся, што ўзялі ў палон сына высокапастаўленага амерыканскага афіцэра. Толькі пасля гэтага яму была аказаная медыцынская дапамога, і аб яго паланенні было афіцыйна абвешчана. Ён шэсць тыдняў правёў у лякарні, у гэты перыяд да яго дапусцілі [[французы|французскага]] тэлежурналіста, яго наведвалі важныя в’етнамскія дзеячы, якія лічылі Мак-Кейна прадстаўніком амерыканскай ваенна-палітычнай эліты. У снежні [[1967]] Мак-Кейна, які страціў 26 кг і пасівеў (пазней ён атрымаў мянушку «Белы тарнада»), перавялі ў лагер ваеннапалонных у Ханоі, дзе аб ім клапаціліся таварышы па палоне. У сакавіку [[1968]] ён быў змешчаны ў адзіночную камеру. У ліпені 1968 яго бацька стаў галоўнакамандуючым Ціхаакіянскім флотам ЗША і, адпаведна, камандуючым амерыканскімі ваенна-марскімі сіламі на В’етнамскім тэатры ваенных дзеянняў. Тады паўночнав’етнамскія ўлады ў прапагандысцкіх мэтах прапанавалі вызваліць Мак-Кейна раней яго таварышаў, аднак ён заявіў, што прыняў бы прапанову толькі ў тым выпадку, калі бы таксама былі вызваленыя амерыканскія ваенныя, якія патрапілі ў палон раней яго. Аб адмове Мак-Кейна ад вызвалення в’етнамскія служачыя паведамілі амерыканскаму прадстаўніку на Парыжскіх мірных перамовах [[Аверэл Гарыман|Аверэлу Гарыману]]. У жніўні 1968 Мак-Кейна падвергнулі сталым збіванням (кожныя дзве гадзіны), імкнучыся зламаць яго волю. У гэты жа час ён хварэў [[дызентэрыя]]й, а ахоўнікі перашкодзілі яму пакончыць з сабой. Пасля чатырох дзён падобных «допытаў» ён напісаў кароткае «прызнанне» у сваёй злачыннай дзейнасці супраць в’етнамскага народа — пры гэтым ён выкарыстаў неўласцівы яму камуністычны жаргон, каб паказаць, што гэты дакумент атрыманы з дапамогай катаванняў. Новыя пераломы, атрыманыя ў гэтыя дні, прывялі да таго, што Мак-Кейн страціў магчымасць паднімаць рукі вышэй галовы. Пазней ён узгадваў: «Я пазнаў тое, што ўсе мы пазналі там: кожны чалавек мае сваю мяжу. Я дасягнуў сваёй». Аднак на гэтым дрэннае абыходжанне з ім не спынілася — яго працягвалі біць (два-тры разы ў тыдзень) за адмову падпісаць новае «прызнанне». Ён успамінаў, што штораніцы да яго ўваходзіў наглядчык і патрабаваў, каб зняволены кланяўся яму, і ў адказ на адмову, наносіў яму ўдар у скронь. Акрамя таго, Мак-Кейна спрабавалі сілай прымусіць выдаць ваенную інфармацыю — пасля чарговых збіванняў ён заявіў, што згодзен назваць прозвішчы сваіх таварышаў па эскадрыллі, пасля гэтага пералічыўшы в’етнамцам спіс футбалістаў каманды «[[Грын Бэй Пекерз]]». У гэты жа перыяд ён прынцыпова адмаўляўся сустракацца з амерыканскімі антываеннымі актывістамі, каб не даць магчымасці выкарыстаць яго ў мэтах прапаганды супраць сваёй краіны. Улетку [[1969]] адзін з вызваленых з палону амерыканцаў паведаміў аб катаваннях, якім ён падвяргаўся. Пасля гэтага абыходжанне з ваеннапалоннымі палепшылася. У кастрычніку 1969 Мак-Кейн быў пераведзены ў [[Ханой Хілтан|турму «Хоа Ло»]], вядомую сярод амерыканскіх пілотаў пад іранічнай назвай «Ханой Хілтан». Тамака ён працягваў адмаўляцца сустракацца з амерыканскімі антываеннымі актывістамі і журналістамі, якія спачувалі Паўночнаму В’етнаму. Усяго Мак-Кейн правёў у палоне 1967 дзён (5 з паловай гадоў) і вызвалены [[15 сакавіка]] [[1973]] пасля падпісання [[Парыжскія дамовы|Парыжскіх мірных дамоў]] паміж ЗША і Дэмакратычнай Рэспублікай В’етнам. === Завяршэнне вайсковай службы, развод і другі шлюб === Пасля вяртання з палону Мак-Кейн застаўся на вайсковай службе. Фатаграфія яго сустрэчы з прэзідэнтам [[Рычард Ніксан|Рычардам Ніксанам]] на прыёме ў Белым доме набыла шырокую вядомасць (Мак-Кейн у той час яшчэ рухаўся на мыліцах). У [[1973]]—[[1974]] ён вучыўся ў Нацыянальным ваенным каледжы ([[Вашынгтон]], [[Вашынгтон|акруга Калумбія]]) і праходзіў курс вельмі знясільваючай і балючай фізічнай тэрапіі, пасля якога зноў змог абыходзіцца без мыліц і аднавіць сваю кваліфікацыю пілота. У канцы 1974 ён быў прызначаны на службу ў вучэбную эскадрыллю, размешчаную на ваенна-марскім аэрадроме Сесіл-Філд каля Джэксанвіла, штат [[Фларыда (штат)|Фларыда]], а затым стаў яе камандзірам. З яго арганізатарскімі здольнасцямі звязвалі паляпшэнне боегатоўнасці гэтага падраздзялення. У [[1977]] Мак-Кейн стаў марскім афіцэрам сувязі пры амерыканскім сенаце — пазней ён назваў гэты досвед «рэальным уваходам у свет палітыкі». У [[1981]], разумеючы, што наступствы раненняў і траўмаў не дазволяць яму дасягнуць адміральскага чыну (падобна дзеду і бацьку), ён пакінуў сапраўдную службу ў чыне капітана 1-га рангу. За час вайсковай службы ён быў узнагароджаны медалямі [[Сярэбраная зорка, ЗША|Сярэбраная зорка]], [[Бронзавая зорка, ЗША|Бронзавая зорка]], Легіён гонару, [[Пурпурнае сэрца, ЗША|Пурпурнае сэрца]] і Крыжом за выдатныя лётныя дасягненні. [[Файл:John McCain interview on April 24, 1974.jpg|thumb|left|280px|Мак-Кейн падчас інтэрв’ю, 1974]] Неўзабаве пасля вяртання Мак-Кейна з палону ён разыйшоўся з жонкай, якая яшчэ ў 1969 трапіла ў цяжкую аўтакатастрофу, пасля чаго ў значнай ступені згубіла прывабнасць. Мак-Кейн узяў адказнасць за крушэнне свайго першага шлюбу на сябе; пазней ён пісаў аб сваім уласным эгаізме і няспеласці таго часу і аб тым, што ён не можа пазбегнуць прызнання сваёй віны, спасылаючыся на свой в’етнамскі палон. [[2 красавіка]] [[1980]] сужэнцы афіцыйна развяліся; пры гэтым Мак-Кейн пакінуў сваёй былой жонцы дамы ў Вірджыніі і Фларыдзе, а таксама працягваў фінансаваць яе лячэнне. Ужо [[17 мая]] 1980 ён уступіў у новы шлюб з Сіндзі Лу Хэнслі, выкладчыкам з Фінікса, штат Арызона і дачкой мясцовага буйнага бізнесмена Джэймса Уіліса Хэнслі. У [[1984]] у іх нарадзілася дачка Меган, у [[1986]] — сын Джон Сідні IV («Джэк»), які, як і бацька, атрымаў адукацыю ў Ваенна-марское вучылішча ў Анапалісе, у [[1988]] — сын Джэймс, які ў [[2006]] паступіў у марскую пяхоту і ў канцы [[2007]] накіраваны для праходжання службы ў [[Ірак]]. У [[1991]] сужэнцы ўзялі ў сям’ю трохмесяцовую дзяўчынку з [[Бангладэш]], якая знаходзілася ў прытулку маці Тэрэзы і якая мела патрэбу ў лячэнні ў ЗША — яе назвалі Брыджыт. Пасля праходжання ўсіх фармальнасцей яна была ўдачарона ў [[1993]]. == Палітычная кар’ера == === Кангрэсмен === Пры актыўнай падтрымцы цесця Мак-Кейн уключыўся ў палітычнае жыццё ЗША і ўжо ў лістападзе [[1982]] быў абраны членам Палаты прадстаўнікоў Кангрэса ЗША ад першай выбарчай акругі штата Арызона як рэспубліканец. Праз два гады ён быў лёгка пераабраны на новы двухгадовы тэрмін. Мак-Кейн, у цэлым, падтрымліваў палітычны і эканамічны курс прэзідэнта [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]]. Аднак ён прагаласаваў супраць знаходжання ў [[Ліван]]е амерыканскіх марскіх пяхотнікаў, якія ўваходзілі ў склад шматнацыянальных сіл, бо не бачыў перспектываў для ваеннай прысутнасці ЗША ў гэтай краіне. З гэтым галасаваннем, якое ішло насуперак інтарэсам рэспубліканскай адміністрацыі, звязваюць пачатак складання рэпутацыі Мак-Кейна як палітыка-індывідуаліста. Праз месяц пасля гэтага галасавання амерыканская марская пяхота панесла значныя страты ў выніку выбуху бейруцкіх казарм, што пацвердзіла слушнасць Мак-Кейна. Падчас свайго знаходжання ў Палаце прадстаўнікоў Мак-Кейн спецыялізаваўся на праблемах індзейцаў і ўдзельнічаў у правядзенні закона аб эканамічным развіцці індзейскіх тэрыторый, падпісанага ў [[1985]]. У тым жа годзе ён упершыню пасля палону наведаў В’етнам разам з легендарным журналістам [[Уолтар Кронкайт|Уолтарам Кронкайтам]]. === Сенатар === [[Файл:President Ronald Reagan and Nancy Reagan Greet John Mccain in The Blue Room During a Dinner for Newly Elected Members of The 100Th Congress - DPLA - 20e5861c53b7e730013e625dc144ede3.jpg|thumb|thumb|250px|Джона Мак-Кейна сустракае прэзідэнт [[Рональд Рэйган|Рэйган]] з першай ледзі, сакавік 1987]] У лістападзе [[1986]] Мак-Кейн быў абраны сенатарам ЗША ад штата [[Арызона]], змяніўшы ў гэтай якасці былога рэспубліканскага кандыдата на пост прэзідэнта ў 1964 [[Бары Голдуотэр]]а. На гэтых выбарах ён атрымаў 60 % галасоў выбаршчыкаў. Афіцыйна тэрмін яго паўнамоцтваў пачаўся ў студзені 1987. Ён пераабіраўся ў сенат у лістападзе [[1992]] (56 %), лістападзе [[1998]] (69 %) і лістападзе [[2004]] (77 %, прычым за Мак-Кейна гэтым разам галасавалі нават большасць [[Дэмакратычная партыя ЗША|выбаршчыкаў-дэмакратаў]] Арызоны). З 1987 Мак-Кейн працаваў у камітэтах Сената па справах узброеных сіл, па гандлю і па справах індзейцаў. У [[1995]]—[[1997]] і [[2005]]—2007 ён быў старшынёй камітэта па справах індзейцаў, у 1997—[[2001]] і [[2003]]—2005 — старшынёй камітэта па гандлю. З студзеня 2007 — старэйшы прадстаўнік меншасці ў камітэце па ўзброеных сілах. З [[1993]] Мак-Кейн з’яўляецца старшынёй рады дырэктараў [[Міжнародны рэспубліканскі інстытут|Міжнароднага рэспубліканскага інстытута]]. === Мак-Кейн і праблема фінансавання выбарчых кампаній === У пачатку свайго знаходжання ў Сенаце Мак-Кейн апынуўся ўцягнутым у гучны палітычны скандал, звязаны з дзейнасцю банкіра [[Чарльз Кітынг|Чарльза Кітынга]], які з’яўляўся ў [[1982]]—[[1987]] адным з яго палітычных фундатараў (усяго Кітынг фінансава падтрымліваў выбарчыя кампаніі пяцёх сенатараў ЗША). Акрамя таго, Мак-Кейн і яго сям’я здзейснілі, як мінімум, дзевяць паездак за рахунак Кітынга — пазней ён вярнуў іх кошт, які складаў больш $13 тыс. Калі ў Кітынга пачаліся фінансавыя праблемы, Мак-Кейн неаднаразова сустракаўся з фінансавымі рэгулятарамі (якія курыруюць ашчадныя банкі ЗША) з тым, каб аказаць дапамогу Кітынгу. Падтрымка з боку Мак-Кейна, як і іншых сенатараў, не прывяла ні да якіх вынікаў, акрамя маральнай шкоды для іх (пазней фінансавая кампанія Кітынга збанкрутавала, ён сам правёў у турме пяць гадоў, хоць і змог расплаціцца з большасцю пацярпелых). Хоць Мак-Кейн і не быў абвінавачаны ў супрацьзаконных дзеяннях, але камітэт Сената па этыцы зрабіў яму заўвагу ў сувязі з дадзенай гісторыяй; сам ён прызнаў памылковасць сваіх паводзін у гэтай справе. Пасля «справы Кітынга» Мак-Кейн стаў актыўна крытыкаваць уплыў вялікіх грошай на амерыканскую палітыку. Да [[1994]] ён разам з сенатарам [[Рос Фейнгольд|Росам Фейнгольдам]] (дэмакратам ад штата [[Вісконсін]]) распрацаваў законапраект аб абмежаванні палітычных ахвяраванняў у выбарчыя кампаніі для карпарацый і іншых арганізацый — у тым ліку для таго, каб пазбегнуць паўтору сітуацый, падобных «справе Кітынга». Законапраект Мак-Кейна-Фейнгольда сустрэў рашучае процідзеянне з боку значных дзеячаў абедзвюх кіроўных партый ЗША, але сустрэў падтрымку ў СМІ і грамадстве. У [[1995]] першая версія гэтага закона была занесена ў Сенат, але праваленая ў наступным годзе, гэта жа паўтарылася ў [[1998]] і [[1999]]. Закон Мак-Кейна-Фейнгольда быў прыняты толькі ў [[2002]] (ён атрымаў вядомасць як Двухпартыйны закон аб рэформе выбарчых кампаній) пасля скандальнай справы Enron, якая павысіла ўвагу грамадства да праблем карупцыі. Гэты закон лічыцца асноўным дасягненнем Мак-Кейна падчас яго сенатарскай кар’еры; ён таксама падвысіў яго вядомасць як «палітычнага індывідуаліста». === Іншыя аспекты дзейнасці ў Сенаце === У пачатку [[1990-я|1990-х]] гадоў Мак-Кейн, сумесна з іншым ветэранам в’етнамскай вайны, сенатарам [[Джон Керы|Джонам Керы]], займаўся праблемай амерыканскіх ваенных, якія зніклі без весткі ў В’етнаме, у сувязі з чым ізноў неаднаразова наведваў гэту краіну. Дзейнасць Мак-Кейна спрыяла нармалізацыі амерыкана-в’етнамскіх адносін. У гэты жа перыяд наладзіліся яго адносіны з Керы — раней Мак-Кейн успрымаў яго рэзка негатыўна з-за ўдзелу Керы ў антываенным руху пасля вяртання з В’етнама. У якасці старшыні камітэта па гандлю Мак-Кейн выступаў за павелічэнне падаткаў на цыгарэты з тым, каб гэтыя сродкі пайшлі на фінансаванне антытытунёвых кампаній, на скарачэнне ліку курцоў-падлеткаў, на павелічэнне даследаванняў у вобласці аховы здароўя і на кампенсаванне выдаткаў сістэмы аховы здароўя, звязаных з наступствамі курэння. Пры гэтым ён атрымаў падтрымку дэмакратычнай адміністрацыі [[Біл Клінтан|Біла Клінтана]], але разыйшоўся з большасцю сенатараў ад уласнай партыі — у выніку яго ініцыятыва не была рэалізавана. У жніўні [[1999]] года выйшлі мемуары Джона Мак-Кейна ў суаўтарстве з Маркам Сольтэрам пад назвай ''«Faith of My Fathers»'' ({{lang-be|Вера Маіх Айцоў}}). Кніга адразу стала бестселерам, а пазней (у [[2005]]) па ёй быў зняты фільм. У перыяд прэзідэнцтва [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша-малодшага]] Мак-Кейн галасаваў супраць законаў аб паніжэнні падаткаў у [[2001]] і [[2003]]. У 2001 ён быў адным з двух сенатараў-рэспубліканцаў, якія не падтрымалі гэты закон у сувязі тым, што паніжэнне падаткаў не суправаджалася скарачэннем бюджэтных выдаткаў. У 2003, па яго меркаванні, паніжэнне падаткаў было неразумна з-за вайны ў Іраку. Зрэшты, ён падтрымаў паніжэнне падаткаў у [[2006]], каб не дапусціць іх росту ў гэты перыяд. Прыхільнік вайны ў Іраку, Мак-Кейн, аднак, выступіў у [[2005]] з заканадаўчай ініцыятывай, якая забараняла негуманнае абыходжанне са зняволенымі, уключаючы змешчаных у турме [[Гуантанама]]. Сваю ролю ў такой пазіцыі Мак-Кейна згуляў яго ўласны досвед ваеннапалоннага. «Папраўка Мак-Кейна» была прынятая сенатам, а прэзідэнт Буш, які першапачаткова не выключаў магчымасці ўжывання вета, у снежні 2005 усё жа падпісаў адпаведны закон. === Кандыдат у прэзідэнты-2000 === У [[2000]] Мак-Кейн удзельнічаў у прэзідэнцкіх «праймерыз» ад Рэспубліканскай партыі, стаўшы найбольш сур’ёзным канкурэнтам [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша-малодшага]]. Яму атрымалася атрымаць перамогу ў [[Нью-Гемпшыр]]ы, [[Арызона|Арызоне]], [[Мічыган]]е і штатах [[Новая Англія|Новай Англіі]] — [[Масачусетс]]е, [[Род-Айленд]]зе, [[Канектыкут|Канектыкуце]], [[Вермант]]у. На яго баку выступіла ліберальная частка рэспубліканцаў, а супраць яго актыўна дзейнічалі кансерватыўныя пратэстанцкія дзеячы, якіх Мак-Кейн раскрытыкаваў як «самазваных лідараў». Падчас выбарчай кампаніі супраць Мак-Кейна былі ўжыты «брудныя тэхналогіі», разлічаныя на кансерватыўную частку рэспубліканскіх выбаршчыкаў — так, перад псіхалагічна важнымі «праймерыз» у [[Паўднёвая Караліна|Паўднёвай Караліне]] быў распаўсюджаны слых аб тым, што ў Мак-Кейна ёсць незаконная дачка ад сувязі з афра-амерыканкай. Гэты слых быў звязаны з фактам удачарэння ім дзяўчынкі з [[Бангладэш]], але за пакінуты да «праймерыз» час Мак-Кейн не паспяваў паведаміць выбаршчыкам праўду. У выніку ён прайграў, атрымаўшы 42 % галасоў супраць 53 %, аддадзеных за Буша. [[9 сакавіка]] 2000 Мак-Кейн, пацярпеўшы паразу на праймерыз у ключавых штатах, адмовіўся ад наступнага ўдзелу ў выбарчай кампаніі. Падчас выбарчай кампаніі [[2004]] Мак-Кейн разглядаўся камандай дэмакратычнага прэтэндэнта [[Джон Керы|Джона Керы]] як магчымы кандыдат у віцэ-прэзідэнты, здольны прыцягнуць галасы ліберальных рэспубліканцаў. Аднак Мак-Кейн адмовіўся ад гэтай прапановы, захаваўшы адданасць Рэспубліканскай партыі і падтрымаўшы кандыдатуру Джорджа Буша на другі прэзідэнцкі тэрмін. == Выбарчая кампанія-2008 == [[Файл:McCain25April2007Portsmouth.jpg|thumb|thumb|200px|Мак-Кейн з выбаршчыкамі]] [[28 лютага]] 2007 Мак-Кейн абвясціў аб пачатку сваёй прэзідэнцкай выбарчай кампаніі 2008 года, стаўшы адным з найбольш вядомых амерыканскім выбаршчыкам кандыдатаў (у прыватнасці, за кошт досведу кампаніі 2000). Перад гэтым ён імкнуўся нармалізаваць свае адносіны з кансерватыўнымі хрысціянскімі прапаведнікамі. Аднак пазіцыя Мак-Кейна па пытаннях іміграцыі выклікала паніжэнне яго папулярнасці сярод рэспубліканскіх выбаршчыкаў і, як следства, памяншэнне паступленняў у выбарчы фонд да сярэдзіны 2007. Неафіцыйным і бясплатным дараднікам Джона Мак-Кейна ў яго перадвыбарнай кампаніі з’яўляецца [[Роберт Каган]]. Але на старце выбарчай кампаніі 2008 Мак-Кейн атрымаў перамогу на «праймерыз» у [[Нью-Гэмпшыр]]ы, Паўднёвай Караліне і [[Фларыда (штат)|Фларыдзе]], што зрабіла яго лідарам сярод кандыдатаў-рэспубліканцаў. Ён умацаваў свае пазіцыі падчас «супераўторка» [[5 лютага]] 2008, перамогшы ў найбольш электаральна значных штатах — [[Нью-Ёрк]] і [[Каліфорнія]] — а таксама ў [[Канектыкут|Канектыкуце]], [[Ілінойс]]е, [[Нью-Джэрсі]], [[Дэлавэр]]ы, [[Аклахома|Аклахоме]], [[Місуры (штат)|Місуры]], [[Арызона|Арызоне]] <ref>[http://racyja.com/news/materyyaly/zamezhzha/812.html «Супераўторак» на выбарах у ЗША]{{Недаступная спасылка}}</ref>. На працягу лютага замацаваў сваё лідарства, перамогшы ў штатах [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]], [[Вірджынія]], [[Мэрыленд]], [[Вісконсін]], [[Вашынгтон|акрузе Калумбія]]. [[4 сакавіка]] ён атрымаў перамогу ў штатах Вермант, Род-Айленд, [[Агая]] і [[Тэхас]], забяспечыўшы вылучэнне сваёй кандыдатуры ад Рэспубліканскай партыі на прэзідэнцкіх выбарах 2008. [[Файл:BushMcCain08a.jpg|thumb|thumb|злева|250px|Мак-Кейн з Джорджам Бушам, 5 сакавіка 2008]] [[5 сакавіка]] кандыдатуру Мак-Кейна падчас асабістай сустрэчы падтрымаў прэзідэнт Джордж Буш, які заявіў<ref>[http://www.charter97.org/be/news/2008/3/6/4525/ Джордж Буш падтрымаў Джона Мак-Кейна]</ref>: <blockquote> Гэты хлопец выявіў неверагодную адвагу, сілу характару і настойлівасць для таго, каб дайсці да гэтага моманту. Гэта менавіта той чалавек, які нам неабходны як прэзідэнт, той, хто можа прымаць цвёрдыя рашэнні, хто не будзе пасаваць перад тварам небяспекі. </blockquote> Аб Мак-Кейне вельмі жорстка выказваўся [[Фідэль Кастра]] ў шэрагу адмыслова прысвечаных яму артыкулаў пад агульным загалоўкам «Кандыдат-рэспубліканец», дзе, у прыватнасці, аспрэчыў сцвярджэнні Мак-Кейна аб тым, што кубінцы катавалі амерыканскіх ваеннапалонных у В’етнаме. <ref>[http://www.cuba.cu/gobierno/reflexiones/2008/rus/f100208r.html Фидель Кастро: Кандидат-республиканец (Первая часть)] {{ref-ru}}</ref> <ref>[http://www.cuba.cu/gobierno/discursos/2008/rus/f110208r.html Фидель Кастро: Кандидат-республиканец (Вторая часть)] {{ref-ru}}</ref> <ref>[http://www.cuba.cu/gobierno/reflexiones/2008/rus/f120208r.html Фидель Кастро: Кандидат-республиканец (Третья часть)] {{ref-ru}}</ref> <ref>[http://www.cuba.cu/gobierno/discursos/2008/rus/f140208r.html Фидель Кастро: Кандидат-республиканец (Четвертая часть)] {{ref-ru}}</ref> <ref>[http://www.cuba.cu/gobierno/reflexiones/2008/rus/f150208r.html Фидель Кастро: Кандидат-республиканец (Пятая часть)] {{ref-ru}}</ref> == Палітычныя погляды == [[Файл:McCainAndPetreaus.JPG|thumb|thumb|200px|Мак-Кейн з генералам Петрэўсам у Багдадзе, лістапад 2007]] Мак-Кейн выступае за ўмацаванне ваеннага патэнцыялу ЗША, павелічэнне колькасці амерыканскіх узброеных сіл і за разгортванне сістэмы [[СРА|супрацьракетнай абароны]] (СРА). Па яго меркаванню, «эфектыўная СРА мае крытычна важнае значэнне ў якасці страхоўкі ад патэнцыйных пагроз, якія зыходзяць ад магчымых стратэгічных супернікаў, такіх як [[Расія]] і [[Кітай]]». Ён з’яўляецца прыхільнікам лібералізацыі іміграцыйнага заканадаўства (з некаторымі абмежаваннямі) і дзеянняў па прадухіленні [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення]] — у гэтых пытаннях яго пазіцыя разыходзіцца з пунктам гледжання кансерватыўнай большасці рэспубліканскага электарата. У адрозненне ад большасці калегаў па партыі, ён прагаласаваў у Сенаце супраць папраўкі ў [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыю]], якая забараняе [[аднаполы шлюб|аднаполыя шлюбы]], і за федэральнае фінансаванне праграмы даследавання ствалавых клетак. У той жа час яго пазіцыя па шэрагу іншых знакавых пытанняў — такіх як [[аборт]]ы, [[смяротнае пакаранне]], праблемы сацыяльнага забеспячэння — носіць выразна кансерватыўны характар. === Мак-Кейн і Беларусь === Джон Мак-Кейн быў адным з суарганізатараў канферэнцыі «Вось зла: прапушчанае звяно — Беларусь», якая прайшла ў лістападзе [[2002]] года, дзе між іншым ён заявіў<ref>[http://www.charter97.org/bel/news/2002/11/15/18 Выступление сенатора Джона МакКейна на конференции «Ось зла: Беларусь — недостающее звено» 14 ноября 2002 года]</ref>: <blockquote> ''Кіраванне Лукашэнкі з’яўляецца абразай каштоўнасцей, якія атрымалі перамогу амаль па ўсім еўрапейскім кантыненце пасля краху Савецкага Саюза. Яго рэжым будзе пагрозай для Амерыкі і Еўропы столькі, колькі спатрэбіцца часу цывілізаванаму свету на вырашэнне дадзенай праблемы''</blockquote> Джон Мак-Кейн быў адным з аўтараў і ініцыятараў прыняцця Кангрэсам ЗША ў [[2004]] годзе «Акта аб дэмакратыі ў Беларусі»<ref>[http://www.charter97.org/bel/news/2003/04/14/act Cпіс суаўтараў «Акту аб дэмакратыі ў Беларусі»]</ref>. У лютым [[2004]] года Джон Мак-Кейн прыняў удзел у рыжскай канферэнцыі «Будучыня дэмакратыі па-за межамі Балтыі», падчас якой даў інтэрвію карэспандэнту беларускай службы [[Радыё Свабода]], у якім ізноў падвяргнуў жорсткай крытыцы беларускія ўлады<ref>[http://www.charter97.org/bel/news/2004/02/09/senator Сенатар Мак-Кейн аб падтрымцы беларусаў]</ref>. У жніўні [[2004]] года адбыўся скандал — пасля сустрэч з прадстаўнікамі беларускай апазіцыі ў [[Вашынгтон]]е і [[Рыга|Рызе]] Джон Мак-Кейн у складзе дэлегацыі Сената ЗША збіраўся наведаць Беларусь, але беларускае пасольства адмовіла ў выдачы віз, матывуючы гэта «неадпаведнымі тэрмінамі візіту», факт чаго выклікаў абурэнні амерыканскага МЗС<ref>[http://www.svaboda.org/content/Article/785008.html Чаму сенатара Маккейна не пусцілі ў Беларусь?]</ref> і ў сувязі з чым Мак-Кейн зрабіў адмысловую заяву <ref>[http://www.svaboda.org/content/Article/785000.html Сенатар Джон МакКейн выступіў з заявай з нагоды забароны прэзідэнтам Лукашэнкам уезду амерыканскіх сенатараў у Беларусь]</ref>. [[29 сакавіка]] [[2008]] года на сустрэчы з выбаршчыкамі штата [[Невада]] Джон Мак-Кейн заявіў: «''Лукашэнка — брутальны дыктатар. Я лічу, што Амерыка павінна супрацьстаяць дыктатарам''». Як паведаміла амерыканская прэса, гэтая заява была зроблена ў адказ на рэпліку жыхаркі гораду Спаркс. Тая выказала занепакоенасць далейшым лёсам сваёй кампаніі, якая з-за гандлёвых санкцый у дачыненні да рэжыму [[Аляксандр Лукашэнка|Лукашэнкі]] не можа працягваць дачыненні з важным для яе партнёрам у Беларусі і таму рызыкуе збанкрутаваць. Невадская прадпрыймальніца спыталася ў Мак-Кейна, як той збіраецца весці замежную палітыку, каб не шкодзіць амерыканскім інтарэсам. Адказваючы на пытанне, кандыдат на прэзідэнта ЗША паспачуваў выбарніцы, аднак зазначыў, што падтрымлівае санкцыі супраць «дэспатычнай улады прэзідэнта Лукашэнкі»<ref>[http://www.svaboda.org/content/Article/1187282.html Маккейн: «Лукашэнка — брутальны дыктатар»]</ref>. === Мак-Кейн і краіны [[СНД]] === Джон Мак-Кейн вядомы сваім негатыўным стаўленнем да палітыкі былога [[Расія|расійскага]] прэзідэнта [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. У [[2003]] ён заявіў, што «амерыканская вонкавая палітыка павінна адлюстроўваць ацверажальную выснову аб тым, што расійскі ўрад, які не падзяляе нашыя самыя базавыя каштоўнасці, не можа быць сябрам або партнёрам і рызыкуе сваімі ўласнымі паводзінамі паставіць сябе ў разрад ворагаў». Па яго меркаванні, «паўзучы путч супраць сіл дэмакратыі і рыначнага капіталізму ў Расіі пагражае асновам амерыкана-расійскіх узаемаадносін і спараджае здань новай эры „халоднага міру“ паміж [[Вашынгтон]]ам і [[Масква|Масквой]]». Абыгрываючы вядомую зацемку [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша]] аб «душы Пуціна», пасля сустрэчы з расійскім прэзідэнтам у [[Славенія|Славеніі]] Мак-Кейн заявіў: «Калі я зазірнуў у вочы [[Пуцін]]у, то ўбачыў тры літары: [[КДБ]]»<ref>[http://www.charter97.org/be/news/2007/12/20/2562/ Джон Мак-Кейн: «Я паглядзеў у вочы Пуціну і ўбачыў там тры літары — К, Д і Б»]</ref>. У [[2005]] Мак-Кейн і сенатар [[Джозеф Ліберман]] занеслі ў сенат праект рэзалюцыі з патрабаваннем прыпыніць членства Расіі ў «[[Вялікая васьмёрка|вялікай васмёрцы]]». У тым жа годзе стаў адным з ініцыятараў прыняцця сенатам рэзалюцыі з абвінавачваннем расійскіх уладаў у тым, што судовы працэс над [[Міхаіл Хадаркоўскі|Міхаілам Хадаркоўскім]] і [[Платон Лебедзеў|Платонам Лебедзевым]] быў «палітычна матываваным». Патрабаванне выключыць Расію з G8 Мак-Кейн выказваў і ў наступным <ref>[https://archive.today/20121203052033/www.rbcdaily.ru/2007/10/17/focus/298580 Джон Маккейн исключает Россию] {{ref-ru}}</ref>: <blockquote> Сёння мы бачым Расію, узначаленую зграяй былых выведнікаў. Яны спрабуюць запалохаць сваіх дэмакратычных суседзяў, такіх як [[Грузія]], спрабуюць гуляць на залежнасці [[Еўропа|Еўропы]] ад расійскіх нафты і газу. Трэба перагледзець заходні погляд на рэваншысцкую Расію. Для пачатку трэба пашырыць [[G8]] і ўлучыць у яе рыначныя дэмакратыі, якія зараз лідыруюць у свеце — [[Бразілія|Бразілію]] і Індыю, а таксама выключыць Расію. </blockquote> Пункт гледжання Мак-Кейна на працэсы, якія адбываюцца на постсавецкай прасторы, таксама прама процілеглы пазіцыі Крамля. У [[2005]] годзе Мак-Кейн разам з сенатарам [[Хілары Клінтан]] высунуў кандыдатуры [[Міхаіл Саакашвілі|Міхаіла Саакашвілі]] і [[Віктар Юшчанка|Віктара Юшчанкі]] на [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскую прэмію міру]]. У заяўцы было сказана: «Прысуджэнне гэтым двум людзям Нобелеўскай прэміі міру адзначыць не толькі іх гістарычную ролю ў [[Грузія|Грузіі]] і [[Украіна|Украіне]], але спародзіць таксама надзею і натхненне для ўсіх тых, хто імкнецца да волі ў іншых краінах, дзе яе няма». У [[2007]] годзе Мак-Кейн быў прыхільнікам законапраекта аб падтрымцы намаганняў па ўступе ў [[НАТА]] Грузіі і Украіны. == Узнагароды і званні == * [[Сярэбраная зорка, ЗША|Сярэбраная зорка]] * «[[Легіён гонару]]» * [[Бронзавая зорка, ЗША|Бронзавая зорка]] * [[Медаль «Пурпурнае сэрца»]] * [[Крыж «За выдатныя заслугі»]] * [[Медаль Ваеннапалоннага, ЗША|Медаль Ваеннапалоннага]] * [[Медаль Нацыянальнай абароны]] * [[Медаль за службу ў В'етнаме]] * [[Медаль В'етнамскай кампаніі]] == Ушанаванне памяці == У 2019 годзе адну з цэнтральных вуліц у [[Кіеў|Кіеве]] перайменавалі ў гонар Джона Мак-Кейна<ref>[https://www.svaboda.org/a/29861764.html svaboda.org]</ref>. <div class="reflist4" style="height: 200px; overflow: auto; padding: 3px" > {{Зноскі|3}} </div> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вікіцытатнік}} * [http://mccainforbelarus.com/be/ McCain for Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081023095757/http://mccainforbelarus.com/be/ |date=23 кастрычніка 2008 }} {{ref-be}} * [http://www.johnmccain.com/ Сайт перадвыбарчай кампаніі] {{ref-en}} * [http://www.johnmccainforum.com/ Форум падтрымкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080513074955/http://www.johnmccainforum.com/ |date=13 мая 2008 }} {{ref-en}} * [http://mccain.senate.gov/ Старонка на сайце Сената ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/19990508184631/http://mccain.senate.gov/ |date=8 мая 1999 }} {{ref-en}} * [http://mccainpedia.org/index.php/Main_Page Мак-Кейнпедыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080522095225/http://www.mccainpedia.org/index.php/Main_Page |date=22 мая 2008 }} {{ref-en}} * [http://www.myspace.com/17431860 Джон Мак-Кейн на [[MySpace]]] {{ref-en}} {{Кандыдаты ў прэзідэнты ЗША (2008)}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мак-Кейн Джон Сідні}} [[Катэгорыя:Лётчыкі В’етнамскай вайны]] [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя ЗША]] [[Катэгорыя:Члены Рэспубліканскай партыі ЗША]] [[Катэгорыя:Члены Палаты прадстаўнікоў ад штата Арызона]] [[Катэгорыя:Сенатары ад штата Арызона]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты ЗША (2000)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты ЗША (2008)]] [[Катэгорыя:Палітыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Крыжа зямлі Марыі 1 класа]] fg8semctwi9ebv6qrld93453x5p9lvr 0 45926 5144031 5105253 2026-05-20T14:12:45Z Kanstas 126220 вікіфікацыя, дапаўненне, абнаўленне звестак, удакладненне 5144031 wikitext text/x-wiki [[Файл:Эпізод паўстання 1831 года.jpg|250px|thumb|Невядомы аўтар. «Эпізод паўстання 1831 года». [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей]]]] '''Паўстанне ў Царстве Польскім, Беларусі і Літве 1830—1831'''<ref name="ГМА">История международных отношений: Учеб. пособие: В 4 ч. Ч. 1 / Ю. И. Малевич, С. Ф. Свилас, Р. М. Турарбекова и др.; Под ред. А. В. Шарапо. — Минск: БГУ, 2004. — 375 с.</ref> — узброенае паўстанне на расійскай частцы тэрыторый былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] за яе аднаўленне ў межах 1772 года. Таксама часам называецца '''Руска-польскай вайной 1830—1831''' з-за таго, што баявыя дзеянні з боку паўстанцаў вяліся ад імя Сейма і Урада Царства Польскага. У польскай гістарыяграфіі мае назву '''Лістападаўскае паўстанне''' ({{lang-pl|Powstanie listopadowe}}), у сучаснай расійскай — '''Польскае паўстанне 1830—1831 гадоў''' ({{lang-ru|Польское восстание 1830-1831 годов}}). == Перадумовы паўстання == * Паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]], частка створанага [[Напалеон]]ам [[Варшаўскае княства|Варшаўскага княства]] ўвайшла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пад назвай [[Царства Польскае]], а расійскі [[імператар]] абвяшчаўся і польскім каралём. Царству Польскаму была нададзена і [[канстытуцыя]], якая неаднаразова парушалася расійскімі ўладамі; * Частка насельніцтва, у асноўным [[шляхта]], мела на мэце аднаўленне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у межах 1772 года; * Абмежаванне дзейнасці сейма ў Царстве; * Палітычныя рэпрэсіі супроць «нязгодных». Да прыкладу: удзельнікі тайных таварыстваў, у асноўным навучэнцы, былі яшчэ ў 1824—1825 гадах узятыя пад нагляд. Ад працы ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] былі адхілены выкладчыкі [[Іаахім Лялевель|І. Лялевель]], [[І. Даніловіч]], [[М. Баброўскі]]. == Пачатак паўстання == {{Main|Гісторыя Польшчы#Паўстанне 1830—1831}} У канцы лістапада 1830 года ў [[Варшава|Варшаве]] ўспыхнула паўстанне ў сувязі з намерам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] паслаць польскае войска на падаўленне рэвалюцыі ў [[Францыя|Францыі]] і [[Бельгія|Бельгіі]]. [[Руская імператарская армія|Расійскія войскі]] пакінулі Варшаву, а ў пачатку снежня — і Царства Польскае. 18 снежня сейм заклікаў да паўстання насельніцтва ўсіх тэрыторый былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] каб аднавіць яе незалежнасць. У студзені 1831 года князь [[Адам Ежы Чартарыйскі]] стаў старшынёю польскага Нацыянальнага Урада. Тады ж сейм прыняў акт аб пазбаўленні Мікалая I і членаў яго сям’і правоў на польскі трон. == Паўстанне на тэрыторыі сучаснай Беларусі == Для кіраўніцтва паўстаннем на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літве]] ў пачатку 1831 года быў створаны Віленскі цэнтральны паўстанцкі камітэт пры падтрымцы эмісараў з Варшавы. Пачаць паўстанне было вырашана з [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], дзе знаходзілася невялікая колькасць расійскіх войск. Аднак створаны камітэт не змог забяспечыць адначасовае выступленне паўстанцкіх сіл у [[павет]]ах і іх узаемадзеянне. Пытанне аб адносінах да паўстання вырашала шляхта кожнага павета асобна. Пры станоўчым рашэнні яна выбірала павятовы ўрад і ваеннага камандзіра. Гэтыя ўрады прыводзілі насельніцтва да прысягі, аб’яўлялі рэкруцкія наборы ў паўстанцкае войска, выдавалі адозвы з заклікамі да барацьбы. У сакавіку-красавіку паўстанне ахапіла Літву, паўночна-заходнюю частку сучаснай тэрыторыі Беларусі ([[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі]], [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскі]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі]] і [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі]] паветы); у красавіку паўстанне ахапіла ўсю Віленскую губерню, але сувязь паміж паветамі была перарвана. У [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] паўстанне пачалося ў маі, на поўдні [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] — толькі ў чэрвені-ліпені, калі ў [[Царства Польскае|Царстве Польскім]] ужо прадвызначылася паражэнне паўстанцкіх сіл. У Беларусі і Літве было арганізавана каля трыццаці партызанскіх атрадаў, якія налічвалі 12 тыс. чалавек. Найбольш буйнымі былі атрады: * пад кіраўніцтвам [[Станіслаў Радзішэўскі|Станіслава Радзішэўскага]] ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] — 3,3 тыс. чалавек, * В. Брахоцкага ў [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскім павеце]] — 3 тыс. чалавек, * [[Кароль Дамінік Пшаздзецкі|К. Пшаздецкага]] ў [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] — 2,5 тыс. чалавек, * Я. Кашыца і М. Мяржэўскага ў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]] — 1 тыс. чалавек * [[Ануфрый Яцэвіч|Ануфрыя Яцэвіча]] ў [[Цельшаўскі павет|Цельшаўскім павеце]] — каля 4 тыс. чалавек. Шляхта, каталіцкае, часткова ўніяцкае духавенства падтрымалі лозунг барацьбы за аднаўленне Рэчы Паспалітай як польскай дзяржавы. Пытанне пра дзяржаўнасць свайго краю не ставілася. Сяляне актыўнага ўдзелу ў паўстанні не прымалі. == Канец паўстання == Віленскі цэнтральны камітэт вырашыў пачаць падрыхтоўку да захопу Вільні і стварыць аб’яднанае войска. Бітва за Вільню 19 чэрвеня 1831 года стала кульмінацыяй паўстання. Аб’яднаныя паўстанцкія сілы краю разам з прысланым на дапамогу польскім корпусам (12 тыс. чалавек) не змаглі дасягнуць перамогі над расійскім войскам. На пачатку жніўня 1831 года на ўсёй тэрыторыі Беларусі паўстанне было падаўлена. Многія актыўныя паўстанцы, у тым ліку з тэрыторыі сучаснай Беларусі, пакінулі радзіму і пазней удзельнічалі ў барацьбе за свабоду ў розных краінах Еўропы. == Рэпрэсіі пасля паўстання == Указам ад 6 мая 1831 года былі выдзелены тры разрады «злачынцаў»: * да першага адносілі кіраўнікоў, * да другога — тых, хто ўдзельнічаў у баявых дзеяннях, * да трэцяга — усіх іншых. Свае маёнткі страцілі буйныя магнаты — [[Агінскія]], [[Плятэры]], [[Радзівілы]], [[Сапегі]], [[Чартарыйскія]] і інш., частка маёмасці падвергнулася разграбленню. Ад секвестру пазбаўляліся тыя, хто сам з’явіўся на працягу месяца пасля публікацыі ўказа і пакаяўся або даказаў, што яго прымусілі далучыцца да паўстання. Увогуле да следства за ўдзел у паўстанні ў беларуска-літоўскіх губернях было прыцягнута 2878 чалавек, частка была прысуджана да ссылкі, на іх месца прывозілі лаяльных расейскіх памешчыкаў. Спачуваючых паўстанню [[Сялянства|сялян]] паролі ды ссылалі ў [[Сібір]], вескі спальвалі. Крамя таго, былі зачынены касцёлы ([[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск)]], [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў (Гродна)]], [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)]], [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Смальяны)]], [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Лыскава)]], [[Касцёл Святога Вінцэнта і кляштар місіянераў (Смілавічы)]], [[Бялыніцкі касцёл і кляштар кармелітаў]], [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа і кляштар кармелітаў (Гродна)]], [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Віцебск)]], [[Касцёл Святога Юрыя (Крамяніца)]], царква [[Свята-Пакроўская царква (Дудаковічы)]]. * У 1831 годзе скасавана дзеянне Статута 1588 года ў Віцебскай і Магілёўскай губернях, у 1840 — на ўсёй тэрыторыі Беларусі. * У 1832 годзе закрыты [[Віленскі ўніверсітэт]], зноў адкрыты толькі ў 1904 годзе. * У 1837 годзе імператар патрабаваў, каб усе [[абітурыент]]ы расійскіх універсітэтаў мелі пасведчанне пра недатычнасці да паўстанцкага руху. * У 1839 годзе на Полацкім царкоўным саборы скасавана [[Берасцейская унія]] з прадвызначаным пераводам усіх [[уніяцтва|уніятаў]] у [[праваслаўе]]. Яшчэ адным вынікам паўстання сталі першыя крокі палітыкі дэпаланізацыі і [[русіфікацыя|русіфікацыі]] беларускіх зямель. == Вядомыя ўдзельнікі == * [[Эмілія Плятэр]] (1806—1831) * [[Шыман Канарскі]] (1808—1839) * [[Ян Непамуцэн Дашкевіч-Кундзіч]] (1796—1869) * [[Адам Ежы Чартарыйскі]] (1770—1861) * [[Ільдэфонс Анцыпа]] (1814—1863) * [[Габрыэль Агінскі]] (1784—1842) * [[Людвік Тадэвуш Замбжыцкі]] (1803—1834) * [[Тадэвуш Тышкевіч]] (1774—1852) * [[Напалеон Феліксавіч Яленскі]] (1810—1883) * [[Напалеон Орда]] (1807—1883) * [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889) * [[Алаіз Яновіч]] (1792—1849) * князь [[Раман Станіслаў Сангушка]] (1800—1881) * [[Юзаф Зянковіч]] == Гл. таксама == * [[Віленскае часовае ваеннае губернатарства]] * [[Мінскае часовае ваеннае губернатарства]] * [[Дынабургскае часовае ваеннае губернатарства]] * [[Шляхецкі рух]] {{зноскі}} == Літаратура == {{Навігацыя}} * ''Гарбачова, В. В.'' Паўстанне 1830—1831 гадоў на Беларусі / В. В. Гарбачова. — Мінск : БДУ, 2001. — 186 с. * ''Гарбачова, В. В.'' Удзельнікі паўстання 1830—1831 гг. на Беларусі : бібліягр. слоўн. / В. В. Гарбачова. — Мінск : БДУ, 2006. — 400 с. * [http://elib.bsu.by/handle/123456789/3347 Сосна, У. А. «Польскае» паўстанне 1830—1831 гг. и беларускае сялянства. У. А. Сосна // Российские и славянские исследования: науч. сб. Вып. 4 / редкол.: А. П. Сальков, О. А. Яновский (отв. редакторы) &#91;и др.&#93;. — Минск: БГУ, 2009. — С. 191—197] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110911/http://elib.bsu.by/handle/123456789/3347 |date=5 сакавіка 2016 }} {{Пратэсты ў Беларусі}} {{Войны XIX стагоддзя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Паўстанне 1830—1831 гадоў| ]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расіі]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Царства Польскае]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Літве]] [[Катэгорыя:1830]] c5hob5igrdn4eigkiv5j049w3ify4or 5144333 5144031 2026-05-21T08:31:55Z Kanstas 126220 выдаліць, вычытка 5144333 wikitext text/x-wiki [[Файл:Эпізод паўстання 1831 года.jpg|250px|thumb|Невядомы аўтар. «Эпізод паўстання 1831 года». [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей]]]] '''Паўстанне ў Царстве Польскім, Беларусі і Літве 1830—1831'''<ref name="ГМА">История международных отношений: Учеб. пособие: В 4 ч. Ч. 1 / Ю. И. Малевич, С. Ф. Свилас, Р. М. Турарбекова и др.; Под ред. А. В. Шарапо. — Минск: БГУ, 2004. — 375 с.</ref> — узброенае паўстанне на расійскай частцы тэрыторый былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] за яе аднаўленне ў межах 1772 года. Таксама часам называецца '''Руска-польскай вайной 1830—1831''' з-за таго, што баявыя дзеянні з боку паўстанцаў вяліся ад імя Сейма і Урада Царства Польскага. У польскай гістарыяграфіі мае назву '''Лістападаўскае паўстанне''' ({{lang-pl|Powstanie listopadowe}}), у сучаснай расійскай — '''Польскае паўстанне 1830—1831 гадоў''' ({{lang-ru|Польское восстание 1830-1831 годов}}). == Перадумовы паўстання == * Паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]], частка створанага [[Напалеон]]ам [[Варшаўскае княства|Варшаўскага княства]] ўвайшла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пад назвай [[Царства Польскае]], а расійскі [[імператар]] абвяшчаўся і польскім каралём. Царству Польскаму была нададзена і [[канстытуцыя]], якая неаднаразова парушалася расійскімі ўладамі; * Частка насельніцтва, у асноўным [[шляхта]], мела на мэце аднаўленне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у межах 1772 года; * Абмежаванне дзейнасці сейма ў Царстве; * Палітычныя рэпрэсіі супроць «нязгодных». Да прыкладу: удзельнікі тайных таварыстваў, у асноўным навучэнцы, былі яшчэ ў 1824—1825 гадах узятыя пад нагляд. Ад працы ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] былі адхілены выкладчыкі [[Іаахім Лялевель|І. Лялевель]], [[І. Даніловіч]], [[М. Баброўскі]]. == Пачатак паўстання == {{Main|Гісторыя Польшчы#Паўстанне 1830—1831}} У канцы лістапада 1830 года ў [[Варшава|Варшаве]] ўспыхнула паўстанне ў сувязі з намерам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] паслаць польскае войска на падаўленне рэвалюцыі ў [[Францыя|Францыі]] і [[Бельгія|Бельгіі]]. [[Руская імператарская армія|Расійскія войскі]] пакінулі Варшаву, а ў пачатку снежня — і Царства Польскае. 18 снежня сейм заклікаў да паўстання насельніцтва ўсіх тэрыторый былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] каб аднавіць яе незалежнасць. У студзені 1831 года князь [[Адам Ежы Чартарыйскі]] стаў старшынёю польскага Нацыянальнага Урада. Тады ж сейм прыняў акт аб пазбаўленні Мікалая I і членаў яго сям’і правоў на польскі трон. == Паўстанне на тэрыторыі сучаснай Беларусі == Для кіраўніцтва паўстаннем на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літве]] ў пачатку 1831 года быў створаны Віленскі цэнтральны паўстанцкі камітэт пры падтрымцы эмісараў з Варшавы. Пачаць паўстанне было вырашана з [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], дзе знаходзілася невялікая колькасць расійскіх войск. Аднак створаны камітэт не змог забяспечыць адначасовае выступленне паўстанцкіх сіл у [[павет]]ах і іх узаемадзеянне. Пытанне аб адносінах да паўстання вырашала шляхта кожнага павета асобна. Пры станоўчым рашэнні яна выбірала павятовы ўрад і ваеннага камандзіра. Гэтыя ўрады прыводзілі насельніцтва да прысягі, аб’яўлялі рэкруцкія наборы ў паўстанцкае войска, выдавалі адозвы з заклікамі да барацьбы. У сакавіку-красавіку паўстанне ахапіла Літву, паўночна-заходнюю частку сучаснай тэрыторыі Беларусі ([[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі]], [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскі]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі]] і [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі]] паветы); у красавіку паўстанне ахапіла ўсю Віленскую губерню, але сувязь паміж паветамі была перарвана. У [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] паўстанне пачалося ў маі, на поўдні [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] — толькі ў чэрвені-ліпені, калі ў [[Царства Польскае|Царстве Польскім]] ужо прадвызначылася паражэнне паўстанцкіх сіл. У Беларусі і Літве было арганізавана каля трыццаці партызанскіх атрадаў, якія налічвалі 12 тыс. чалавек. Найбольш буйнымі былі атрады: * пад кіраўніцтвам [[Станіслаў Радзішэўскі|Станіслава Радзішэўскага]] ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] — 3,3 тыс. чалавек, * В. Брахоцкага ў [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскім павеце]] — 3 тыс. чалавек, * [[Кароль Дамінік Пшаздзецкі|К. Пшаздецкага]] ў [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] — 2,5 тыс. чалавек, * Я. Кашыца і М. Мяржэўскага ў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]] — 1 тыс. чалавек * [[Ануфрый Яцэвіч|Ануфрыя Яцэвіча]] ў [[Цельшаўскі павет|Цельшаўскім павеце]] — каля 4 тыс. чалавек. Шляхта, каталіцкае, часткова ўніяцкае духавенства падтрымалі лозунг барацьбы за аднаўленне Рэчы Паспалітай як польскай дзяржавы. Пытанне пра дзяржаўнасць свайго краю не ставілася. Сяляне актыўнага ўдзелу ў паўстанні не прымалі. == Канец паўстання == Віленскі цэнтральны камітэт вырашыў пачаць падрыхтоўку да захопу Вільні і стварыць аб’яднанае войска. Бітва за Вільню 19 чэрвеня 1831 года стала кульмінацыяй паўстання. Аб’яднаныя паўстанцкія сілы краю разам з прысланым на дапамогу польскім корпусам (12 тыс. чалавек) не змаглі дасягнуць перамогі над расійскім войскам. На пачатку жніўня 1831 года на ўсёй тэрыторыі Беларусі паўстанне было падаўлена. Многія актыўныя паўстанцы, у тым ліку з тэрыторыі сучаснай Беларусі, пакінулі радзіму і пазней удзельнічалі ў барацьбе за свабоду ў розных краінах Еўропы. == Рэпрэсіі пасля паўстання == Указам ад 6 мая 1831 года былі выдзелены тры разрады «злачынцаў»: * да першага адносілі кіраўнікоў, * да другога — тых, хто ўдзельнічаў у баявых дзеяннях, * да трэцяга — усіх іншых. Свае маёнткі страцілі буйныя магнаты — [[Агінскія]], [[Плятэры]], [[Радзівілы]], [[Сапегі]], [[Чартарыйскія]] і інш., частка маёмасці падвергнулася разграбленню. Ад секвестру пазбаўляліся тыя, хто сам з’явіўся на працягу месяца пасля публікацыі ўказа і пакаяўся або даказаў, што яго прымусілі далучыцца да паўстання. Увогуле да следства за ўдзел у паўстанні ў беларуска-літоўскіх губернях было прыцягнута 2878 чалавек, частка была прысуджана да ссылкі, на іх месца прывозілі лаяльных расейскіх памешчыкаў. Спачуваючых паўстанню [[Сялянства|сялян]] паролі ды ссылалі ў [[Сібір]], вескі спальвалі. Крамя таго, былі зачынены касцёлы ([[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск)]], [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў (Гродна)]], [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)]], [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Смальяны)]], [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Лыскава)]], [[Касцёл Святога Вінцэнта і кляштар місіянераў (Смілавічы)]], [[Бялыніцкі касцёл і кляштар кармелітаў]], [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа і кляштар кармелітаў (Гродна)]], [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Віцебск)]], [[Касцёл Святога Юрыя (Крамяніца)]], [[Свята-Пакроўская царква (Дудаковічы)]]. * У 1831 годзе скасавана дзеянне Статута 1588 года ў Віцебскай і Магілёўскай губернях, у 1840 — на ўсёй тэрыторыі Беларусі. * У 1832 годзе закрыты [[Віленскі ўніверсітэт]], зноў адкрыты толькі ў 1904 годзе. * У 1837 годзе імператар патрабаваў, каб усе [[абітурыент]]ы расійскіх універсітэтаў мелі пасведчанне пра недатычнасці да паўстанцкага руху. * У 1839 годзе на Полацкім царкоўным саборы скасавана [[Берасцейская унія]] з прадвызначаным пераводам усіх [[уніяцтва|уніятаў]] у [[праваслаўе]]. Яшчэ адным вынікам паўстання сталі першыя крокі палітыкі дэпаланізацыі і [[русіфікацыя|русіфікацыі]] беларускіх зямель. == Вядомыя ўдзельнікі == * [[Эмілія Плятэр]] (1806—1831) * [[Шыман Канарскі]] (1808—1839) * [[Ян Непамуцэн Дашкевіч-Кундзіч]] (1796—1869) * [[Адам Ежы Чартарыйскі]] (1770—1861) * [[Ільдэфонс Анцыпа]] (1814—1863) * [[Габрыэль Агінскі]] (1784—1842) * [[Людвік Тадэвуш Замбжыцкі]] (1803—1834) * [[Тадэвуш Тышкевіч]] (1774—1852) * [[Напалеон Феліксавіч Яленскі]] (1810—1883) * [[Напалеон Орда]] (1807—1883) * [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889) * [[Алаіз Яновіч]] (1792—1849) * князь [[Раман Станіслаў Сангушка]] (1800—1881) * [[Юзаф Зянковіч]] == Гл. таксама == * [[Віленскае часовае ваеннае губернатарства]] * [[Мінскае часовае ваеннае губернатарства]] * [[Дынабургскае часовае ваеннае губернатарства]] * [[Шляхецкі рух]] {{зноскі}} == Літаратура == {{Навігацыя}} * ''Гарбачова, В. В.'' Паўстанне 1830—1831 гадоў на Беларусі / В. В. Гарбачова. — Мінск : БДУ, 2001. — 186 с. * ''Гарбачова, В. В.'' Удзельнікі паўстання 1830—1831 гг. на Беларусі : бібліягр. слоўн. / В. В. Гарбачова. — Мінск : БДУ, 2006. — 400 с. * [http://elib.bsu.by/handle/123456789/3347 Сосна, У. А. «Польскае» паўстанне 1830—1831 гг. и беларускае сялянства. У. А. Сосна // Российские и славянские исследования: науч. сб. Вып. 4 / редкол.: А. П. Сальков, О. А. Яновский (отв. редакторы) &#91;и др.&#93;. — Минск: БГУ, 2009. — С. 191—197] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110911/http://elib.bsu.by/handle/123456789/3347 |date=5 сакавіка 2016 }} {{Пратэсты ў Беларусі}} {{Войны XIX стагоддзя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Паўстанне 1830—1831 гадоў| ]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расіі]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Царства Польскае]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Літве]] [[Катэгорыя:1830]] g5jtd2h8sipnnq5s0gs2hm3v36cj20q 5144346 5144333 2026-05-21T08:59:07Z Kanstas 126220 вікіфікацыя 5144346 wikitext text/x-wiki [[Файл:Эпізод паўстання 1831 года.jpg|250px|thumb|Невядомы аўтар. «Эпізод паўстання 1831 года». [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей]]]] '''Паўстанне ў Царстве Польскім, Беларусі і Літве 1830—1831'''<ref name="ГМА">История международных отношений: Учеб. пособие: В 4 ч. Ч. 1 / Ю. И. Малевич, С. Ф. Свилас, Р. М. Турарбекова и др.; Под ред. А. В. Шарапо. — Минск: БГУ, 2004. — 375 с.</ref> — узброенае паўстанне на расійскай частцы тэрыторый былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] за яе аднаўленне ў межах 1772 года. Таксама часам называецца '''Руска-польскай вайной 1830—1831''' з-за таго, што баявыя дзеянні з боку паўстанцаў вяліся ад імя Сейма і Урада Царства Польскага. У польскай гістарыяграфіі мае назву '''Лістападаўскае паўстанне''' ({{lang-pl|Powstanie listopadowe}}), у сучаснай расійскай — '''Польскае паўстанне 1830—1831 гадоў''' ({{lang-ru|Польское восстание 1830-1831 годов}}). == Перадумовы паўстання == * Паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]], частка створанага [[Напалеон]]ам [[Варшаўскае княства|Варшаўскага княства]] ўвайшла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пад назвай [[Царства Польскае]], а расійскі [[імператар]] абвяшчаўся і польскім каралём. Царству Польскаму была нададзена і [[канстытуцыя]], якая неаднаразова парушалася расійскімі ўладамі; * Частка насельніцтва, у асноўным [[шляхта]], мела на мэце аднаўленне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у межах 1772 года; * Абмежаванне дзейнасці сейма ў Царстве; * Палітычныя рэпрэсіі супроць «нязгодных». Да прыкладу: удзельнікі тайных таварыстваў, у асноўным навучэнцы, былі яшчэ ў 1824—1825 гадах узятыя пад нагляд. Ад працы ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] былі адхілены выкладчыкі [[Іаахім Лялевель|І. Лялевель]], [[І. Даніловіч]], [[М. Баброўскі]]. == Пачатак паўстання == {{Main|Гісторыя Польшчы#Паўстанне 1830—1831}} У канцы лістапада 1830 года ў [[Варшава|Варшаве]] ўспыхнула паўстанне ў сувязі з намерам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] паслаць польскае войска на падаўленне рэвалюцыі ў [[Францыя|Францыі]] і [[Бельгія|Бельгіі]]. [[Руская імператарская армія|Расійскія войскі]] пакінулі Варшаву, а ў пачатку снежня — і Царства Польскае. 18 снежня сейм заклікаў да паўстання насельніцтва ўсіх тэрыторый былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] каб аднавіць яе незалежнасць. У студзені 1831 года князь [[Адам Ежы Чартарыйскі]] стаў старшынёю польскага Нацыянальнага Урада. Тады ж сейм прыняў акт аб пазбаўленні Мікалая I і членаў яго сям’і правоў на польскі трон. == Паўстанне на тэрыторыі сучаснай Беларусі == Для кіраўніцтва паўстаннем на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літве]] ў пачатку 1831 года быў створаны Віленскі цэнтральны паўстанцкі камітэт пры падтрымцы эмісараў з Варшавы. Пачаць паўстанне было вырашана з [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], дзе знаходзілася невялікая колькасць расійскіх войск. Аднак створаны камітэт не змог забяспечыць адначасовае выступленне паўстанцкіх сіл у [[павет]]ах і іх узаемадзеянне. Пытанне аб адносінах да паўстання вырашала шляхта кожнага павета асобна. Пры станоўчым рашэнні яна выбірала павятовы ўрад і ваеннага камандзіра. Гэтыя ўрады прыводзілі насельніцтва да прысягі, аб’яўлялі рэкруцкія наборы ў паўстанцкае войска, выдавалі адозвы з заклікамі да барацьбы. У сакавіку-красавіку паўстанне ахапіла Літву, паўночна-заходнюю частку сучаснай тэрыторыі Беларусі ([[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі]], [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскі]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі]] і [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі]] паветы); у красавіку паўстанне ахапіла ўсю Віленскую губерню, але сувязь паміж паветамі была перарвана. У [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] паўстанне пачалося ў маі, на поўдні [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] — толькі ў чэрвені-ліпені, калі ў [[Царства Польскае|Царстве Польскім]] ужо прадвызначылася паражэнне паўстанцкіх сіл. У Беларусі і Літве было арганізавана каля трыццаці партызанскіх атрадаў, якія налічвалі 12 тыс. чалавек. Найбольш буйнымі былі атрады: * пад кіраўніцтвам [[Станіслаў Радзішэўскі|Станіслава Радзішэўскага]] ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] — 3,3 тыс. чалавек, * В. Брахоцкага ў [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскім павеце]] — 3 тыс. чалавек, * [[Кароль Дамінік Пшаздзецкі|К. Пшаздецкага]] ў [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] — 2,5 тыс. чалавек, * [[Юзаф Кашыц|Ю. Кашыца]] і М. Мяржэўскага ў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]] — 1 тыс. чалавек * [[Ануфрый Яцэвіч|Ануфрыя Яцэвіча]] ў [[Цельшаўскі павет|Цельшаўскім павеце]] — каля 4 тыс. чалавек. Шляхта, каталіцкае, часткова ўніяцкае духавенства падтрымалі лозунг барацьбы за аднаўленне Рэчы Паспалітай як польскай дзяржавы. Пытанне пра дзяржаўнасць свайго краю не ставілася. Сяляне актыўнага ўдзелу ў паўстанні не прымалі. == Канец паўстання == Віленскі цэнтральны камітэт вырашыў пачаць падрыхтоўку да захопу Вільні і стварыць аб’яднанае войска. Бітва за Вільню 19 чэрвеня 1831 года стала кульмінацыяй паўстання. Аб’яднаныя паўстанцкія сілы краю разам з прысланым на дапамогу польскім корпусам (12 тыс. чалавек) не змаглі дасягнуць перамогі над расійскім войскам. На пачатку жніўня 1831 года на ўсёй тэрыторыі Беларусі паўстанне было падаўлена. Многія актыўныя паўстанцы, у тым ліку з тэрыторыі сучаснай Беларусі, пакінулі радзіму і пазней удзельнічалі ў барацьбе за свабоду ў розных краінах Еўропы. == Рэпрэсіі пасля паўстання == Указам ад 6 мая 1831 года былі выдзелены тры разрады «злачынцаў»: * да першага адносілі кіраўнікоў, * да другога — тых, хто ўдзельнічаў у баявых дзеяннях, * да трэцяга — усіх іншых. Свае маёнткі страцілі буйныя магнаты — [[Агінскія]], [[Плятэры]], [[Радзівілы]], [[Сапегі]], [[Чартарыйскія]] і інш., частка маёмасці падвергнулася разграбленню. Ад секвестру пазбаўляліся тыя, хто сам з’явіўся на працягу месяца пасля публікацыі ўказа і пакаяўся або даказаў, што яго прымусілі далучыцца да паўстання. Увогуле да следства за ўдзел у паўстанні ў беларуска-літоўскіх губернях было прыцягнута 2878 чалавек, частка была прысуджана да ссылкі, на іх месца прывозілі лаяльных расейскіх памешчыкаў. Спачуваючых паўстанню [[Сялянства|сялян]] паролі ды ссылалі ў [[Сібір]], вескі спальвалі. Крамя таго, былі зачынены касцёлы ([[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск)]], [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў (Гродна)]], [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)]], [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Смальяны)]], [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Лыскава)]], [[Касцёл Святога Вінцэнта і кляштар місіянераў (Смілавічы)]], [[Бялыніцкі касцёл і кляштар кармелітаў]], [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа і кляштар кармелітаў (Гродна)]], [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Віцебск)]], [[Касцёл Святога Юрыя (Крамяніца)]], [[Свята-Пакроўская царква (Дудаковічы)]]. * У 1831 годзе скасавана дзеянне Статута 1588 года ў Віцебскай і Магілёўскай губернях, у 1840 — на ўсёй тэрыторыі Беларусі. * У 1832 годзе закрыты [[Віленскі ўніверсітэт]], зноў адкрыты толькі ў 1904 годзе. * У 1837 годзе імператар патрабаваў, каб усе [[абітурыент]]ы расійскіх універсітэтаў мелі пасведчанне пра недатычнасці да паўстанцкага руху. * У 1839 годзе на Полацкім царкоўным саборы скасавана [[Берасцейская унія]] з прадвызначаным пераводам усіх [[уніяцтва|уніятаў]] у [[праваслаўе]]. Яшчэ адным вынікам паўстання сталі першыя крокі палітыкі дэпаланізацыі і [[русіфікацыя|русіфікацыі]] беларускіх зямель. == Вядомыя ўдзельнікі == * [[Эмілія Плятэр]] (1806—1831) * [[Шыман Канарскі]] (1808—1839) * [[Ян Непамуцэн Дашкевіч-Кундзіч]] (1796—1869) * [[Адам Ежы Чартарыйскі]] (1770—1861) * [[Ільдэфонс Анцыпа]] (1814—1863) * [[Габрыэль Агінскі]] (1784—1842) * [[Людвік Тадэвуш Замбжыцкі]] (1803—1834) * [[Тадэвуш Тышкевіч]] (1774—1852) * [[Напалеон Феліксавіч Яленскі]] (1810—1883) * [[Напалеон Орда]] (1807—1883) * [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889) * [[Алаіз Яновіч]] (1792—1849) * князь [[Раман Станіслаў Сангушка]] (1800—1881) * [[Юзаф Зянковіч]] == Гл. таксама == * [[Віленскае часовае ваеннае губернатарства]] * [[Мінскае часовае ваеннае губернатарства]] * [[Дынабургскае часовае ваеннае губернатарства]] * [[Шляхецкі рух]] {{зноскі}} == Літаратура == {{Навігацыя}} * ''Гарбачова, В. В.'' Паўстанне 1830—1831 гадоў на Беларусі / В. В. Гарбачова. — Мінск : БДУ, 2001. — 186 с. * ''Гарбачова, В. В.'' Удзельнікі паўстання 1830—1831 гг. на Беларусі : бібліягр. слоўн. / В. В. Гарбачова. — Мінск : БДУ, 2006. — 400 с. * [http://elib.bsu.by/handle/123456789/3347 Сосна, У. А. «Польскае» паўстанне 1830—1831 гг. и беларускае сялянства. У. А. Сосна // Российские и славянские исследования: науч. сб. Вып. 4 / редкол.: А. П. Сальков, О. А. Яновский (отв. редакторы) &#91;и др.&#93;. — Минск: БГУ, 2009. — С. 191—197] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110911/http://elib.bsu.by/handle/123456789/3347 |date=5 сакавіка 2016 }} {{Пратэсты ў Беларусі}} {{Войны XIX стагоддзя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Паўстанне 1830—1831 гадоў| ]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расіі]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Царства Польскае]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Літве]] [[Катэгорыя:1830]] nuesavwhrnwbs8g7tuuu8yqom9lmikz 0 48017 5144414 4247840 2026-05-21T10:45:02Z JerzyKundrat 174 5144414 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Цясноўка |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Грыцэвіцкі }} '''Цясно́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ciasnoŭka}}, {{lang-ru|Тесновка}}) — [[вёска]] ў [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Грыцэвіцкі сельсавет|Грыцэвіцкага сельсавета]]. == Славутасці == * [[Сядзіба Лабецкіх, Цясноўка|Фрагменты комплексу былой сядзібы Лабецкіх]]: рэшткі сядзібнага дома, рэшткі афіцыны, рэшткі гаспадарчай пабудовы (другая палова [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]) — {{ГККРБ 4|613Г000211}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="120px"> Цясноўка. Алея каля Нагорнаўскай школы (01).jpg|Алея Цясноўка. Алея каля Нагорнаўскай школы (02).jpg|Сядзіба Ciasnoŭka, Płaskovičy. Цясноўка, Пласковічы (1920-39).jpg|Касцёл (да 1939 года) </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Адэля Мардасевіч]] (1888—1943) — каталіцкая манахіня, адна з [[Навагрудскія мучаніцы|Навагрудскіх мучаніц]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/tesnovka/index.htm}} * {{SgKP|XII|334|Tiasnówka (2), gm. Hrycewicze}} {{Грыцэвіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Грыцэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] 9kulgw6p9brzf98bcypw81i614pgugz 5144429 5144414 2026-05-21T11:16:54Z JerzyKundrat 174 /* Славутасці */ 5144429 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Цясноўка |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Грыцэвіцкі }} '''Цясно́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ciasnoŭka}}, {{lang-ru|Тесновка}}) — [[вёска]] ў [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Грыцэвіцкі сельсавет|Грыцэвіцкага сельсавета]]. == Славутасці == * [[Сядзіба Лабецкіх, Цясноўка|Фрагменты комплексу былой сядзібы Лабецкіх]]: рэшткі сядзібнага дома, рэшткі афіцыны, рэшткі гаспадарчай пабудовы (другая палова XIX стагоддзя) — {{ГККРБ 4|613Г000211}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="120px"> Цясноўка. Алея каля Нагорнаўскай школы (01).jpg|Алея Цясноўка. Алея каля Нагорнаўскай школы (03).jpg|Сядзіба Ciasnoŭka, Płaskovičy. Цясноўка, Пласковічы (1920-39).jpg|Касцёл (да 1939 года) </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Адэля Мардасевіч]] (1888—1943) — каталіцкая манахіня, адна з [[Навагрудскія мучаніцы|Навагрудскіх мучаніц]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/tesnovka/index.htm}} * {{SgKP|XII|334|Tiasnówka (2), gm. Hrycewicze}} {{Грыцэвіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Грыцэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] t9uckx02txp6dz7vzzv0dyt29mjb1rl 0 48028 5144436 5122681 2026-05-21T11:26:52Z JerzyKundrat 174 /* Славутасці */ 5144436 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Чаша |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Грыцэвіцкі |насельніцтва = 67 |год перапісу = 2009 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 53|lat_sec = 28 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 37|lon_sec = 42 |CoordScale = |тэлефонны код = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 7 |катэгорыя ў Commons = Čaša, Klieck District |OpenStreetMap = 243002653 }} '''Ча́ша'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Čaša}}, {{lang-ru|Чаша}}) — [[вёска]] ў [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Грыцэвіцкі сельсавет|Грыцэвіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1775 годзе вёска згадваецца як уладанне Яленскіх у [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскім ваяводстве]], налічвала 12 сялянскіх гаспадарак<ref name="gvb"/>. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1800 годзе — 9 двароў, 74 жыхары, шляхецкая ўласнасць у [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1878 годзе ў вёсцы існавала Міхайлаўская царква (згарэла ў пачатку XX стагоддзя)<ref name="gvb"/>. Паводле перапісу 1897 года, існавалі вёска Чаша (24 двары, 168 жыхароў) і аднайменны хутар (1 двор, 9 жыхароў). У 1908 годзе ў вёсцы было 30 двароў, 209 жыхароў. Са студзеня 1919 года акупіравана германскімі войскамі. З 1 студзеня 1919 года ў складзе БССР, з лютага — у Літ.-Бел. ССР. З красавіка 1919 года па ліпень 1920 года акупіравана польскімі войскамі. З 29 ліпеня 1920 года ў [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскім павеце]] Мінскай губерні<ref name="gvb"/>. З 1921 па 1939 год у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у Сіняўскай гміне Нясвіжскага павета [[Навагрудскае ваяводства (1921—1939)|Навагрудскага ваяводства]]. Паводле перапісу 1921 года, 36 двароў, 239 жыхароў<ref name="gvb"/>. З лістапада 1939 года ў складзе БССР. З 15 студзеня 1940 года ў Клецкім раёне [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]], з 12 кастрычніка 1940 года ў Галынкаўскім сельсавеце. З 8 студзеня 1954 года ў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. З 28 ліпеня 1954 года ў Старасельскім, з 24 жніўня 1960 года ў Заастравецкім сельсавеце. З 25 снежня 1962 года ў [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім раёне]], з 30 ліпеня 1966 года зноў у Клецкім раёне. Да 8 лютага 2010 года вёска ўваходзіла ў склад [[Заастравецкі сельсавет|Заастравецкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf |date=28 чэрвеня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>, пасля яго скасавання ўвайшла ў склад [[Грыцэвіцкі сельсавет|Грыцэвіцкага сельсавета]]<ref name="gvb"/>. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 27 чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. 7 вяскоўцаў загінулі на франтах<ref name="gvb"/>. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1800 — 9 двароў, 74 жыхары; 1897 — 24 двары, 168 жыхароў (вёска), 1 двор, 9 жыхароў (хутар). * '''XX стагоддзе''': 1908 — 30 двароў, 209 жыхароў; 1921 — 36 двароў, 239 жыхароў; 1940 — 51 двор, 359 жыхароў; 1959 — 339 жыхароў; 1970 — 308 жыхароў; 1998 — 83 гаспадаркі, 172 жыхары. * '''XXI стагоддзе''': 2008 — 70 гаспадарак, 127 жыхароў; 2009 — 48 гаспадарак, 67 жыхароў<ref name="gvb"/>. == Славутасці == [[Файл:Čaša,_Klieck_District,_roadside_cross.jpg|thumb|Прыдарожны крыж.]] * За 0,3 км на ўсход ад вёскі знаходзіцца батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння [[Навінкоўскі дуб]]. == Зноскі == {{Зноскі|refs= <ref name="gvb"> {{Крыніцы/ГВБ|8-2||464}} </ref> }} == Спасылкі == {{Грыцэвіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Грыцэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] bdw772xzjvp6zey7uxse8oimy2jbmm9 0 48136 5144440 5044265 2026-05-21T11:33:27Z JerzyKundrat 174 5144440 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Арда, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Арда |выява = Ваенны мемарыял у Ардзе (2).jpg |подпіс = Брацкая магіла савецкіх воінаў. |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Шчэпіцкі }} '''Арда́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Arda}}, {{lang-ru|Орда}}) — [[аграгарадок]] у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шчэпіцкі сельсавет|Шчэпіцкага сельсавета]]. Да [[25 красавіка]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Даматканавіцкі сельсавет|Даматканавіцкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2007-125/2007-125(003-053).pdf «Об упразднении Домоткановичского сельсовета Клецкого района». Решение Минского областного Совета депутатов от 25 апреля 2007 г. № 30] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240114233635/https://pravo.by/pdf/2007-125/2007-125(003-053).pdf |date=14 студзеня 2024 }}{{Ref-ru}}</ref>. Помнікі: мусульманскія (татарскія) і хрысціянскія могілкі, [[брацкая магіла (Арда)|брацкая магіла савецкіх воінаў]]. == Вядомыя асобы == * [[Пётр Дзмітрыевіч Кухарчык]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://globustut.by/orda/index.htm Глобус Беларусі: Арда] * {{Commons|Category:Arda (Klieck District)}} {{Шчэпіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шчэпіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] lw394ychvp849f0ibyislxokoptm8a6 0 48656 5144007 5143967 2026-05-20T12:50:39Z M.L.Bot 261 5144007 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Нафтан Наваполацк |Лагатып = |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Нафтан-Наваполацк“» |Мянушкі = ''Севяране'' |Горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1963]] |Стадыён = «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» |Умяшчальнасць = 4500 |Кіраўнік = Аляксей Ванько |ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба |Трэнер = Валерый Стрыпейкіс (часова) |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 13 месца |Сайт = https://fcnaftan-novopolotsk.by | pattern_la1 = _naftan19h | pattern_b1 = _naftan19h | pattern_ra1 = _naftan19h | pattern_sh1 = _naftan19h | pattern_so1 = | leftarm1 = FFDD00 | body1 = FFDD00 | rightarm1 = FFDD00 | shorts1 = FFDD00 | socks1 = FFFF00 | pattern_la2 = _naftan20t | pattern_b2 = _naftan20t | pattern_ra2 = _naftan20t | pattern_sh2 = _naftan20t | pattern_so2 = _naftan20t | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 0000CC | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _naftan19a | pattern_b3 = _naftan19a | pattern_ra3 = _naftan19a | pattern_sh3 = _naftan19a | pattern_so3 = | leftarm3 = 0036EE | body3 = 0036EE | rightarm3 = 0036EE | shorts3 = 0036EE | socks3 = 0000FF }} '''«Нафтан»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Наваполацк]], заснаваны ў 1963 годзе. У 1996—2017 гадах (акрамя 2002 года) і з 2023 года каманда ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Папярэднія назвы == * 1963—1974: «Нафтавік» * 1979—1980: «Наваполацк» * 1981—1988: «Дзвіна» * 1989: «Камунальнік» * 1990—1991: «Дзвіна» * 1992—1994: «Нафтан» * 1995—2000: «Нафтан-Дэвон» * з 2001: «Нафтан» == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]], [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года''<ref>{{Cite web |title=От "Динамо" до "Витебска": заявки клубов высшей лиги сезона-2024 |url=https://football.by/news/185216 |date=2024-03-16 |access-date=2024-03-18 |website=football.by |language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксей Харытановіч]]||1995}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Дзмітрый Сай||1996}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч|у арэндзе з «[[ФК Гомель|Гомеля]]»|2001}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кучынскі||1996}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)|Андрэй Лебедзеў]]||1991}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Коўш|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|ДР Конга}}|Аб|Мідо Яле||1997}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Анатоль Саннікаў|у арэндзе з [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]|2004}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцемій Літвінаў||2003}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Драбатовіч||2003}} {{Ігрок|92|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Арцём Шчадзін||1992}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ігнацій Сідар||1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Міхаіл Калядка]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1988}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Ніжнік|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2003}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч|у арэндзе з «[[ФК Мінск|Мінска]]»|2003}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Сучкоў]]|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2002}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Суша]]||2000}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Георгій Эрмідзі||2001}} {{Ігрок|52|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Крэс||2003}} {{Ігрок|79|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Хетаг Бадоеў||2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Украіна}}|Нап|Раман Папарыга||1999}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Шадзько||2003}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Максім Жытнеў||1990}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Іван Ціханаў||2003}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Кенія}}|Нап|Джасфат Лапага|у арэндзе з «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» Брэст|2002}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Марат Калінчанка||1999}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Альберт Рыбак]] (нар. 1973) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Стрыпейкіс]] (нар. 1974) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Латаш]] (нар. 1981) — трэнер па навукова-метадычнай працы * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Лісоўскі]] (нар. 1984) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Трухаў]] (нар. 1976) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=60|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] || '''10''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]]|| |- | 1992/93 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:silver"| '''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>71–20</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 34 || 22 || 5 || 7 || <nowiki>88–31</nowiki> || '''49''' || || |- | 1994/95 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 22 || 20 || 1 || 1 || <nowiki>65–15</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 14 || 10 || 2 || 2 || <nowiki>29–14</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 4 || 13 || <nowiki>43–52</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>40–33</nowiki> || '''39''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 28 || 7 || 4 || 17 || <nowiki>30–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 30 || 8 || 4 || 18 || <nowiki>39–63</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 5 || 7 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 26 || 4 || 2 || 20 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''14''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2002 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Першая (Д2)]] || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>56–23</nowiki> || '''68''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая (Д1)]] || '''8''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>39–49</nowiki> || '''35''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>45–50</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]]|| |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 10 || 3 || 13 || <nowiki>43–44</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 9 || 9 || 8 || <nowiki>28–30</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''46''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Пераможца]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>29–39</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>41–34</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 10 || 7 || 16 || <nowiki>35–45</nowiki> || '''37''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Пераможца]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нафтан|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 32 || 9 || 10 || 13 || <nowiki>29–41</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Нафтан|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''5''' || 32 || 11 || 10 || 11 || <nowiki>40–43</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нафтан|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>34–35</nowiki> || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нафтан|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>25–46</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нафтан|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая (Д1)]] || '''16''' || 30 || 4 || 6 || 20 || <nowiki>18–57</nowiki> || '''13'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Нафтан|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 10 || 11 || 7 || <nowiki>28–24</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нафтан|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 13 || 8 || 7 || <nowiki>58–43</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нафтан|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая (Д2)]] || '''12''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>36–43</nowiki> || '''21'''{{efn-ua|З каманды зняты 15 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нафтан|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая (Д2)]] || '''8''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>44–46</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нафтан|2022]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 24 || 16 || 5 || 3 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 28 || 6 || 5 || 17 || <nowiki>28–57</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2| Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009—2010]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Гент|Гент]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012—2013]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда (Бялград)]] |align="center"|3:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''6:7'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Аляксандр Трайдук]] (1992 — ліпень 2001) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (ліпень — снежань 2001) * [[Васіль Зайцаў (трэнер)|Васіль Зайцаў]] (2002 — май 2004) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 2004 — май 2007) * [[Ігар Кавалевіч]] ({{в. а.}} у красавіку — ліпені 2007, ліпень 2007 — снежань 2012) * [[Павел Кучараў]] (снежань 2012 — чэрвень 2013) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у чэрвені — снежні 2013, снежань 2013 — жнівень 2016) * [[Алег Сідарэнкаў]] ({{в. а.}} у жніўні — лістападзе 2016, лістапад 2016 — лістапад 2017) * [[Аляксандр Трайдук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Юрый Леанідавіч Поклад|Юрый Поклад]] (чэрвень — снежань 2018) * [[Тарас Чопік]] (студзень 2019 — май 2021) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — ліпені 2021, ліпень — снежань 2021) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — снежань 2022) * [[Юрый Пунтус]] (снежань 2022 — май 2023) * [[Альберт Рыбак]] (з мая 2023) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://fcnaftan.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212073823/http://fcnaftan.com/ |date=12 лютага 2008 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-naftan-navapolatsk/18860}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нафтан}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нафтан]] [[Катэгорыя:ФК Нафтан| ]] lm28x64k0f0o28w87drqje6n9ge9lio 5144008 5144007 2026-05-20T12:51:42Z M.L.Bot 261 цягнецца з Вікіданых 5144008 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Нафтан Наваполацк |Лагатып = |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Нафтан-Наваполацк“» |Мянушкі = ''Севяране'' |Горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1963]] |Стадыён = «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» |Умяшчальнасць = 4500 |Кіраўнік = Аляксей Ванько |ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба |Трэнер = Валерый Стрыпейкіс (часова) |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 13 месца |Сайт = | pattern_la1 = _naftan19h | pattern_b1 = _naftan19h | pattern_ra1 = _naftan19h | pattern_sh1 = _naftan19h | pattern_so1 = | leftarm1 = FFDD00 | body1 = FFDD00 | rightarm1 = FFDD00 | shorts1 = FFDD00 | socks1 = FFFF00 | pattern_la2 = _naftan20t | pattern_b2 = _naftan20t | pattern_ra2 = _naftan20t | pattern_sh2 = _naftan20t | pattern_so2 = _naftan20t | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 0000CC | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _naftan19a | pattern_b3 = _naftan19a | pattern_ra3 = _naftan19a | pattern_sh3 = _naftan19a | pattern_so3 = | leftarm3 = 0036EE | body3 = 0036EE | rightarm3 = 0036EE | shorts3 = 0036EE | socks3 = 0000FF }} '''«Нафтан»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Наваполацк]], заснаваны ў 1963 годзе. У 1996—2017 гадах (акрамя 2002 года) і з 2023 года каманда ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Папярэднія назвы == * 1963—1974: «Нафтавік» * 1979—1980: «Наваполацк» * 1981—1988: «Дзвіна» * 1989: «Камунальнік» * 1990—1991: «Дзвіна» * 1992—1994: «Нафтан» * 1995—2000: «Нафтан-Дэвон» * з 2001: «Нафтан» == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]], [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года''<ref>{{Cite web |title=От "Динамо" до "Витебска": заявки клубов высшей лиги сезона-2024 |url=https://football.by/news/185216 |date=2024-03-16 |access-date=2024-03-18 |website=football.by |language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксей Харытановіч]]||1995}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Дзмітрый Сай||1996}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч|у арэндзе з «[[ФК Гомель|Гомеля]]»|2001}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кучынскі||1996}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)|Андрэй Лебедзеў]]||1991}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Коўш|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|ДР Конга}}|Аб|Мідо Яле||1997}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Анатоль Саннікаў|у арэндзе з [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]|2004}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцемій Літвінаў||2003}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Драбатовіч||2003}} {{Ігрок|92|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Арцём Шчадзін||1992}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ігнацій Сідар||1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Міхаіл Калядка]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1988}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Ніжнік|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2003}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч|у арэндзе з «[[ФК Мінск|Мінска]]»|2003}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Сучкоў]]|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2002}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Суша]]||2000}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Георгій Эрмідзі||2001}} {{Ігрок|52|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Крэс||2003}} {{Ігрок|79|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Хетаг Бадоеў||2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Украіна}}|Нап|Раман Папарыга||1999}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Шадзько||2003}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Максім Жытнеў||1990}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Іван Ціханаў||2003}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Кенія}}|Нап|Джасфат Лапага|у арэндзе з «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» Брэст|2002}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Марат Калінчанка||1999}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Альберт Рыбак]] (нар. 1973) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Стрыпейкіс]] (нар. 1974) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Латаш]] (нар. 1981) — трэнер па навукова-метадычнай працы * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Лісоўскі]] (нар. 1984) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Трухаў]] (нар. 1976) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=60|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] || '''10''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]]|| |- | 1992/93 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:silver"| '''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>71–20</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 34 || 22 || 5 || 7 || <nowiki>88–31</nowiki> || '''49''' || || |- | 1994/95 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 22 || 20 || 1 || 1 || <nowiki>65–15</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 14 || 10 || 2 || 2 || <nowiki>29–14</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 4 || 13 || <nowiki>43–52</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>40–33</nowiki> || '''39''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 28 || 7 || 4 || 17 || <nowiki>30–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 30 || 8 || 4 || 18 || <nowiki>39–63</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 5 || 7 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 26 || 4 || 2 || 20 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''14''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2002 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Першая (Д2)]] || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>56–23</nowiki> || '''68''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая (Д1)]] || '''8''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>39–49</nowiki> || '''35''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>45–50</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]]|| |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 10 || 3 || 13 || <nowiki>43–44</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 9 || 9 || 8 || <nowiki>28–30</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''46''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Пераможца]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>29–39</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>41–34</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 10 || 7 || 16 || <nowiki>35–45</nowiki> || '''37''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Пераможца]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нафтан|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 32 || 9 || 10 || 13 || <nowiki>29–41</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Нафтан|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''5''' || 32 || 11 || 10 || 11 || <nowiki>40–43</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нафтан|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>34–35</nowiki> || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нафтан|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>25–46</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нафтан|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая (Д1)]] || '''16''' || 30 || 4 || 6 || 20 || <nowiki>18–57</nowiki> || '''13'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Нафтан|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 10 || 11 || 7 || <nowiki>28–24</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нафтан|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 13 || 8 || 7 || <nowiki>58–43</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нафтан|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая (Д2)]] || '''12''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>36–43</nowiki> || '''21'''{{efn-ua|З каманды зняты 15 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нафтан|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая (Д2)]] || '''8''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>44–46</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нафтан|2022]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 24 || 16 || 5 || 3 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 28 || 6 || 5 || 17 || <nowiki>28–57</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2| Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009—2010]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Гент|Гент]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012—2013]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда (Бялград)]] |align="center"|3:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''6:7'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Аляксандр Трайдук]] (1992 — ліпень 2001) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (ліпень — снежань 2001) * [[Васіль Зайцаў (трэнер)|Васіль Зайцаў]] (2002 — май 2004) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 2004 — май 2007) * [[Ігар Кавалевіч]] ({{в. а.}} у красавіку — ліпені 2007, ліпень 2007 — снежань 2012) * [[Павел Кучараў]] (снежань 2012 — чэрвень 2013) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у чэрвені — снежні 2013, снежань 2013 — жнівень 2016) * [[Алег Сідарэнкаў]] ({{в. а.}} у жніўні — лістападзе 2016, лістапад 2016 — лістапад 2017) * [[Аляксандр Трайдук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Юрый Леанідавіч Поклад|Юрый Поклад]] (чэрвень — снежань 2018) * [[Тарас Чопік]] (студзень 2019 — май 2021) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — ліпені 2021, ліпень — снежань 2021) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — снежань 2022) * [[Юрый Пунтус]] (снежань 2022 — май 2023) * [[Альберт Рыбак]] (з мая 2023) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://fcnaftan.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212073823/http://fcnaftan.com/ |date=12 лютага 2008 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-naftan-navapolatsk/18860}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нафтан}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нафтан]] [[Катэгорыя:ФК Нафтан| ]] 0hggng95y6ou2d8m5eh9uemi6uvcj4j 5144028 5144008 2026-05-20T14:03:56Z EmsirHovanski 168444 Змяніў назву клуба(пасцяпенна буду праўкі) 5144028 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Нафтан Наваполацк |Лагатып = |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Нафтан-Наваполацк“» |Мянушкі = ''Севяране'' |Горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1963]] |Стадыён = «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» |Умяшчальнасць = 4500 |Кіраўнік = Аляксей Ванько |ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба |Трэнер = Валерый Стрыпейкіс (часова) |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 13 месца |Сайт = | pattern_la1 = _naftan19h | pattern_b1 = _naftan19h | pattern_ra1 = _naftan19h | pattern_sh1 = _naftan19h | pattern_so1 = | leftarm1 = FFDD00 | body1 = FFDD00 | rightarm1 = FFDD00 | shorts1 = FFDD00 | socks1 = FFFF00 | pattern_la2 = _naftan20t | pattern_b2 = _naftan20t | pattern_ra2 = _naftan20t | pattern_sh2 = _naftan20t | pattern_so2 = _naftan20t | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 0000CC | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _naftan19a | pattern_b3 = _naftan19a | pattern_ra3 = _naftan19a | pattern_sh3 = _naftan19a | pattern_so3 = | leftarm3 = 0036EE | body3 = 0036EE | rightarm3 = 0036EE | shorts3 = 0036EE | socks3 = 0000FF }} '''«Нафтан»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Наваполацк]], заснаваны ў 1963 годзе. У 1996—2017 гадах (акрамя 2002 года) і з 2023 года каманда ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Папярэднія назвы == * 1963—1974: «Нафтавік» * 1979—1980: «Наваполацк» * 1981—1988: «Дзвіна» * 1989: «Камунальнік» * 1990—1991: «Дзвіна» * 1992—1994: «Нафтан» * 1995—2000: «Нафтан-Дэвон» * 2001-2023: «Нафтан» * 2024- н.ч. - «Нафтан-Наваполацк» == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]], [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года''<ref>{{Cite web |title=От "Динамо" до "Витебска": заявки клубов высшей лиги сезона-2024 |url=https://football.by/news/185216 |date=2024-03-16 |access-date=2024-03-18 |website=football.by |language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксей Харытановіч]]||1995}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Дзмітрый Сай||1996}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч|у арэндзе з «[[ФК Гомель|Гомеля]]»|2001}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кучынскі||1996}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)|Андрэй Лебедзеў]]||1991}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Коўш|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|ДР Конга}}|Аб|Мідо Яле||1997}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Анатоль Саннікаў|у арэндзе з [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]|2004}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцемій Літвінаў||2003}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Драбатовіч||2003}} {{Ігрок|92|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Арцём Шчадзін||1992}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ігнацій Сідар||1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Міхаіл Калядка]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1988}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Ніжнік|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2003}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч|у арэндзе з «[[ФК Мінск|Мінска]]»|2003}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Сучкоў]]|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2002}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Суша]]||2000}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Георгій Эрмідзі||2001}} {{Ігрок|52|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Крэс||2003}} {{Ігрок|79|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Хетаг Бадоеў||2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Украіна}}|Нап|Раман Папарыга||1999}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Шадзько||2003}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Максім Жытнеў||1990}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Іван Ціханаў||2003}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Кенія}}|Нап|Джасфат Лапага|у арэндзе з «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» Брэст|2002}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Марат Калінчанка||1999}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Альберт Рыбак]] (нар. 1973) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Стрыпейкіс]] (нар. 1974) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Латаш]] (нар. 1981) — трэнер па навукова-метадычнай працы * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Лісоўскі]] (нар. 1984) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Трухаў]] (нар. 1976) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=60|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] || '''10''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]]|| |- | 1992/93 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:silver"| '''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>71–20</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 34 || 22 || 5 || 7 || <nowiki>88–31</nowiki> || '''49''' || || |- | 1994/95 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 22 || 20 || 1 || 1 || <nowiki>65–15</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 14 || 10 || 2 || 2 || <nowiki>29–14</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 4 || 13 || <nowiki>43–52</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>40–33</nowiki> || '''39''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 28 || 7 || 4 || 17 || <nowiki>30–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 30 || 8 || 4 || 18 || <nowiki>39–63</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 5 || 7 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 26 || 4 || 2 || 20 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''14''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2002 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Першая (Д2)]] || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>56–23</nowiki> || '''68''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая (Д1)]] || '''8''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>39–49</nowiki> || '''35''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>45–50</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]]|| |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 10 || 3 || 13 || <nowiki>43–44</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 9 || 9 || 8 || <nowiki>28–30</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''46''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Пераможца]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>29–39</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>41–34</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 10 || 7 || 16 || <nowiki>35–45</nowiki> || '''37''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Пераможца]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нафтан|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 32 || 9 || 10 || 13 || <nowiki>29–41</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Нафтан|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''5''' || 32 || 11 || 10 || 11 || <nowiki>40–43</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нафтан|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>34–35</nowiki> || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нафтан|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>25–46</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нафтан|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая (Д1)]] || '''16''' || 30 || 4 || 6 || 20 || <nowiki>18–57</nowiki> || '''13'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Нафтан|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 10 || 11 || 7 || <nowiki>28–24</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нафтан|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 13 || 8 || 7 || <nowiki>58–43</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нафтан|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая (Д2)]] || '''12''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>36–43</nowiki> || '''21'''{{efn-ua|З каманды зняты 15 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нафтан|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая (Д2)]] || '''8''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>44–46</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нафтан|2022]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 24 || 16 || 5 || 3 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 28 || 6 || 5 || 17 || <nowiki>28–57</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2| Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009—2010]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Гент|Гент]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012—2013]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда (Бялград)]] |align="center"|3:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''6:7'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Аляксандр Трайдук]] (1992 — ліпень 2001) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (ліпень — снежань 2001) * [[Васіль Зайцаў (трэнер)|Васіль Зайцаў]] (2002 — май 2004) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 2004 — май 2007) * [[Ігар Кавалевіч]] ({{в. а.}} у красавіку — ліпені 2007, ліпень 2007 — снежань 2012) * [[Павел Кучараў]] (снежань 2012 — чэрвень 2013) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у чэрвені — снежні 2013, снежань 2013 — жнівень 2016) * [[Алег Сідарэнкаў]] ({{в. а.}} у жніўні — лістападзе 2016, лістапад 2016 — лістапад 2017) * [[Аляксандр Трайдук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Юрый Леанідавіч Поклад|Юрый Поклад]] (чэрвень — снежань 2018) * [[Тарас Чопік]] (студзень 2019 — май 2021) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — ліпені 2021, ліпень — снежань 2021) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — снежань 2022) * [[Юрый Пунтус]] (снежань 2022 — май 2023) * [[Альберт Рыбак]] (з мая 2023) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://fcnaftan.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212073823/http://fcnaftan.com/ |date=12 лютага 2008 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-naftan-navapolatsk/18860}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нафтан}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нафтан]] [[Катэгорыя:ФК Нафтан| ]] fy4mwtvx887kxywyrgkxxzem0v98b0b 5144050 5144028 2026-05-20T14:39:56Z EmsirHovanski 168444 5144050 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Нафтан Наваполацк |Лагатып = |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Нафтан-Наваполацк“» |Мянушкі = ''Севяране'' |Горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1963]] |Стадыён = «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» |Умяшчальнасць = 4500 |Кіраўнік = Аляксей Ванько |ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба |Трэнер = Валерый Стрыпейкіс (часова) |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 13 месца |Сайт = | pattern_la1 = _naftan19h | pattern_b1 = _naftan19h | pattern_ra1 = _naftan19h | pattern_sh1 = _naftan19h | pattern_so1 = | leftarm1 = FFDD00 | body1 = FFDD00 | rightarm1 = FFDD00 | shorts1 = FFDD00 | socks1 = FFFF00 | pattern_la2 = _naftan20t | pattern_b2 = _naftan20t | pattern_ra2 = _naftan20t | pattern_sh2 = _naftan20t | pattern_so2 = _naftan20t | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 0000CC | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _naftan19a | pattern_b3 = _naftan19a | pattern_ra3 = _naftan19a | pattern_sh3 = _naftan19a | pattern_so3 = | leftarm3 = 0036EE | body3 = 0036EE | rightarm3 = 0036EE | shorts3 = 0036EE | socks3 = 0000FF }} '''«Нафтан»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Наваполацк]], заснаваны ў 1963 годзе. У 1996—2017 гадах (акрамя 2002 года) і з 2023 года каманда ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Папярэднія назвы == * 1963—1974: «Нафтавік» * 1979—1980: «Наваполацк» * 1981—1988: «Дзвіна» * 1989: «Камунальнік» * 1990—1991: «Дзвіна» * 1992—1994: «Нафтан» * 1995—2000: «Нафтан-Дэвон» * 2001-2023: «Нафтан» * 2024- н.ч. - «Нафтан-Наваполацк» == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]], [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года''<ref>{{Cite web |title=От "Динамо" до "Витебска": заявки клубов высшей лиги сезона-2024 |url=https://football.by/news/185216 |date=2024-03-16 |access-date=2024-03-18 |website=football.by |language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксей Харытановіч]]||1995}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Дзмітрый Сай||1996}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч|у арэндзе з «[[ФК Гомель|Гомеля]]»|2001}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кучынскі||1996}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)|Андрэй Лебедзеў]]||1991}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Коўш|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|ДР Конга}}|Аб|Мідо Яле||1997}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Анатоль Саннікаў|у арэндзе з [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]|2004}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцемій Літвінаў||2003}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Драбатовіч||2003}} {{Ігрок|92|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Арцём Шчадзін||1992}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ігнацій Сідар||1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Міхаіл Калядка]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1988}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Ніжнік|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2003}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч|у арэндзе з «[[ФК Мінск|Мінска]]»|2003}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Сучкоў]]|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2002}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Суша]]||2000}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Георгій Эрмідзі||2001}} {{Ігрок|52|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Крэс||2003}} {{Ігрок|79|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Хетаг Бадоеў||2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Украіна}}|Нап|Раман Папарыга||1999}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Шадзько||2003}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Максім Жытнеў||1990}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Іван Ціханаў||2003}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Кенія}}|Нап|Джасфат Лапага|у арэндзе з «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» Брэст|2002}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Марат Калінчанка||1999}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Альберт Рыбак]] (нар. 1973) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Стрыпейкіс]] (нар. 1974) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Латаш]] (нар. 1981) — трэнер па навукова-метадычнай працы * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Лісоўскі]] (нар. 1984) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Трухаў]] (нар. 1976) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=60|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] || '''10''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]]|| |- | 1992/93 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:silver"| '''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>71–20</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 34 || 22 || 5 || 7 || <nowiki>88–31</nowiki> || '''49''' || || |- | 1994/95 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 22 || 20 || 1 || 1 || <nowiki>65–15</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 14 || 10 || 2 || 2 || <nowiki>29–14</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 4 || 13 || <nowiki>43–52</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>40–33</nowiki> || '''39''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 28 || 7 || 4 || 17 || <nowiki>30–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 30 || 8 || 4 || 18 || <nowiki>39–63</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 5 || 7 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 26 || 4 || 2 || 20 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''14''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2002 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Першая (Д2)]] || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>56–23</nowiki> || '''68''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая (Д1)]] || '''8''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>39–49</nowiki> || '''35''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>45–50</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]]|| |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 10 || 3 || 13 || <nowiki>43–44</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 9 || 9 || 8 || <nowiki>28–30</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''46''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Пераможца]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>29–39</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>41–34</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 10 || 7 || 16 || <nowiki>35–45</nowiki> || '''37''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Пераможца]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нафтан|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 32 || 9 || 10 || 13 || <nowiki>29–41</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Нафтан|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''5''' || 32 || 11 || 10 || 11 || <nowiki>40–43</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нафтан|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>34–35</nowiki> || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нафтан|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>25–46</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нафтан|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая (Д1)]] || '''16''' || 30 || 4 || 6 || 20 || <nowiki>18–57</nowiki> || '''13'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Нафтан|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 10 || 11 || 7 || <nowiki>28–24</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нафтан|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 13 || 8 || 7 || <nowiki>58–43</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нафтан|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая (Д2)]] || '''12''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>36–43</nowiki> || '''21'''{{efn-ua|З каманды зняты 15 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нафтан|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая (Д2)]] || '''8''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>44–46</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нафтан|2022]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 24 || 16 || 5 || 3 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая (Д1)]] || '''12 ''' || 28 || 6 || 5 || 17 || <nowiki>28–57</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |2024 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая (Д1)]] | ''' 14 ''' | |5 |11 |14 |27-44 | ''' 26 ''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/16 фіналу]] | |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2| Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009—2010]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Гент|Гент]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012—2013]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда (Бялград)]] |align="center"|3:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''6:7'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Аляксандр Трайдук]] (1992 — ліпень 2001) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (ліпень — снежань 2001) * [[Васіль Зайцаў (трэнер)|Васіль Зайцаў]] (2002 — май 2004) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 2004 — май 2007) * [[Ігар Кавалевіч]] ({{в. а.}} у красавіку — ліпені 2007, ліпень 2007 — снежань 2012) * [[Павел Кучараў]] (снежань 2012 — чэрвень 2013) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у чэрвені — снежні 2013, снежань 2013 — жнівень 2016) * [[Алег Сідарэнкаў]] ({{в. а.}} у жніўні — лістападзе 2016, лістапад 2016 — лістапад 2017) * [[Аляксандр Трайдук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Юрый Леанідавіч Поклад|Юрый Поклад]] (чэрвень — снежань 2018) * [[Тарас Чопік]] (студзень 2019 — май 2021) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — ліпені 2021, ліпень — снежань 2021) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — снежань 2022) * [[Юрый Пунтус]] (снежань 2022 — май 2023) * [[Альберт Рыбак]] (з мая 2023) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://fcnaftan.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212073823/http://fcnaftan.com/ |date=12 лютага 2008 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-naftan-navapolatsk/18860}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нафтан}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нафтан]] [[Катэгорыя:ФК Нафтан| ]] cplor6maskgan9wa6gpm2mf8zyhxt7v 5144368 5144050 2026-05-21T09:48:53Z ~2026-30440-24 168482 дапаўненне 5144368 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Нафтан Наваполацк |Лагатып = |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Нафтан-Наваполацк“» |Мянушкі = ''Севяране'' |Горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1963]] |Стадыён = «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» |Умяшчальнасць = 4500 |Кіраўнік = Аляксей Ванько |ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба |Трэнер = Валерый Стрыпейкіс (часова) |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 13 месца |Сайт = fcnaftan-novopolotsk.by | pattern_la1 = _uhlsportscore26n | pattern_b1 = _uhlsportscore26n | pattern_ra1 = _uhlsportscore26n | pattern_sh1 = _uhlsportscore26n | pattern_so1 = | leftarm1 = 000060 | body1 = 000060 | rightarm1 = 000060 | shorts1 = 000060 | socks1 = 000060 | pattern_la2 = _uhlsportscore26w | pattern_b2 = _uhlsportscore26w | pattern_ra2 = _uhlsportscore26w | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Нафтан»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Наваполацк]], заснаваны ў 1963 годзе. У 1996—2017 гадах (акрамя 2002 года) і з 2023 года каманда ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Папярэднія назвы == * 1963—1974: «Нафтавік» * 1979—1980: «Наваполацк» * 1981—1988: «Дзвіна» * 1989: «Камунальнік» * 1990—1991: «Дзвіна» * 1992—1994: «Нафтан» * 1995—2000: «Нафтан-Дэвон» * 2001-2023: «Нафтан» * 2024- н.ч. - «Нафтан-Наваполацк» == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]], [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Цяперашні склад == ''Станам на май 2026 года''<ref>{{Cite web |title=От "Динамо" до "Витебска": заявки клубов высшей лиги сезона-2024 |url=https://football.by/news/185216 |date=2024-03-16 |access-date=2024-03-18 |website=football.by |language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксей Харытановіч]]||1995}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Цітоў||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Кастакрамаў||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)|Андрэй Лебедзеў]]||1991}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Прыцкер|2005}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|ДР Конга}}|Аб|Мідо Яле||1997}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Анатоль Саннікаў|у арэндзе з [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]|2004}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцемій Літвінаў||2003}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Драбатовіч||2003}} {{Ігрок|92|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Арцём Шчадзін||1992}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ігнацій Сідар||1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Міхаіл Калядка]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1988}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Ніжнік|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2003}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч|у арэндзе з «[[ФК Мінск|Мінска]]»|2003}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Сучкоў]]|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2002}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Суша]]||2000}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Георгій Эрмідзі||2001}} {{Ігрок|52|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Крэс||2003}} {{Ігрок|79|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Хетаг Бадоеў||2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Украіна}}|Нап|Раман Папарыга||1999}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Шадзько||2003}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Максім Жытнеў||1990}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Іван Ціханаў||2003}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Кенія}}|Нап|Джасфат Лапага|у арэндзе з «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» Брэст|2002}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Марат Калінчанка||1999}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Альберт Рыбак]] (нар. 1973) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Стрыпейкіс]] (нар. 1974) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Латаш]] (нар. 1981) — трэнер па навукова-метадычнай працы * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Лісоўскі]] (нар. 1984) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Трухаў]] (нар. 1976) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=60|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] || '''10''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]]|| |- | 1992/93 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:silver"| '''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>71–20</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 34 || 22 || 5 || 7 || <nowiki>88–31</nowiki> || '''49''' || || |- | 1994/95 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 22 || 20 || 1 || 1 || <nowiki>65–15</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 14 || 10 || 2 || 2 || <nowiki>29–14</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 4 || 13 || <nowiki>43–52</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>40–33</nowiki> || '''39''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 28 || 7 || 4 || 17 || <nowiki>30–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 30 || 8 || 4 || 18 || <nowiki>39–63</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 5 || 7 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 26 || 4 || 2 || 20 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''14''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2002 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Першая (Д2)]] || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>56–23</nowiki> || '''68''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая (Д1)]] || '''8''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>39–49</nowiki> || '''35''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>45–50</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]]|| |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 10 || 3 || 13 || <nowiki>43–44</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 9 || 9 || 8 || <nowiki>28–30</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''46''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Пераможца]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>29–39</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>41–34</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 10 || 7 || 16 || <nowiki>35–45</nowiki> || '''37''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Пераможца]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нафтан|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 32 || 9 || 10 || 13 || <nowiki>29–41</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Нафтан|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''5''' || 32 || 11 || 10 || 11 || <nowiki>40–43</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нафтан|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>34–35</nowiki> || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нафтан|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>25–46</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нафтан|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая (Д1)]] || '''16''' || 30 || 4 || 6 || 20 || <nowiki>18–57</nowiki> || '''13'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Нафтан|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 10 || 11 || 7 || <nowiki>28–24</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нафтан|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 13 || 8 || 7 || <nowiki>58–43</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нафтан|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая (Д2)]] || '''12''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>36–43</nowiki> || '''21'''{{efn-ua|З каманды зняты 15 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нафтан|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая (Д2)]] || '''8''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>44–46</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нафтан|2022]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 24 || 16 || 5 || 3 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая (Д1)]] || '''12 ''' || 28 || 6 || 5 || 17 || <nowiki>28–57</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |2024 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая (Д1)]] | ''' 14 ''' | |5 |11 |14 |27-44 | ''' 26 ''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/16 фіналу]] | |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2| Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009—2010]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Гент|Гент]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012—2013]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда (Бялград)]] |align="center"|3:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''6:7'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Аляксандр Трайдук]] (1992 — ліпень 2001) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (ліпень — снежань 2001) * [[Васіль Зайцаў (трэнер)|Васіль Зайцаў]] (2002 — май 2004) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 2004 — май 2007) * [[Ігар Кавалевіч]] ({{в. а.}} у красавіку — ліпені 2007, ліпень 2007 — снежань 2012) * [[Павел Кучараў]] (снежань 2012 — чэрвень 2013) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у чэрвені — снежні 2013, снежань 2013 — жнівень 2016) * [[Алег Сідарэнкаў]] ({{в. а.}} у жніўні — лістападзе 2016, лістапад 2016 — лістапад 2017) * [[Аляксандр Трайдук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Юрый Леанідавіч Поклад|Юрый Поклад]] (чэрвень — снежань 2018) * [[Тарас Чопік]] (студзень 2019 — май 2021) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — ліпені 2021, ліпень — снежань 2021) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — снежань 2022) * [[Юрый Пунтус]] (снежань 2022 — май 2023) * [[Альберт Рыбак]] (май 2023- верасень 2024) * [[Ігар Крыўшчанка]] (верасень 2024 - студзень 2026) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень  — май 2026) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — н.ч) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://fcnaftan.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212073823/http://fcnaftan.com/ |date=12 лютага 2008 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-naftan-navapolatsk/18860}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нафтан}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нафтан]] [[Катэгорыя:ФК Нафтан| ]] fz6hw9sxf03d5149ox6jx6chcvm65pc 5144433 5144368 2026-05-21T11:22:07Z ~2026-30440-24 168482 дапаўненне 5144433 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Нафтан Наваполацк |Лагатып = |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Нафтан-Наваполацк“» |Мянушкі = ''Севяране'' |Горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1963]] |Стадыён = «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» |Умяшчальнасць = 4500 |Кіраўнік = Аляксей Ванько |ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба |Трэнер = Валерый Стрыпейкіс (часова) |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 13 месца |Сайт = fcnaftan-novopolotsk.by | pattern_la1 = _uhlsportscore26n | pattern_b1 = _uhlsportscore26n | pattern_ra1 = _uhlsportscore26n | pattern_sh1 = _uhlsportscore26n | pattern_so1 = | leftarm1 = 000060 | body1 = 000060 | rightarm1 = 000060 | shorts1 = 000060 | socks1 = 000060 | pattern_la2 = _uhlsportscore26w | pattern_b2 = _uhlsportscore26w | pattern_ra2 = _uhlsportscore26w | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Нафтан»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Наваполацк]], заснаваны ў 1963 годзе. У 1996—2017 гадах (акрамя 2002 года) і з 2023 года каманда ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Папярэднія назвы == * 1963—1974: «Нафтавік» * 1979—1980: «Наваполацк» * 1981—1988: «Дзвіна» * 1989: «Камунальнік» * 1990—1991: «Дзвіна» * 1992—1994: «Нафтан» * 1995—2000: «Нафтан-Дэвон» * 2001-2023: «Нафтан» * 2024- н.ч. - «Нафтан-Наваполацк» == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]], [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Цяперашні склад == ''Станам на май 2026 года''<ref>{{Cite web |title=От "Динамо" до "Витебска": заявки клубов высшей лиги сезона-2024 |url=https://football.by/news/185216 |date=2024-03-16 |access-date=2024-03-18 |website=football.by |language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксей Харытановіч]]||1995}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Цітоў||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Кастакрамаў||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)|Андрэй Лебедзеў]]||1991}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Прыцкер|2005}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|ДР Конга}}|Аб|Мідо Яле||1997}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Анатоль Саннікаў|у арэндзе з [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]|2004}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцемій Літвінаў||2003}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Драбатовіч||2003}} {{Ігрок|92|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Арцём Шчадзін||1992}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ігнацій Сідар||1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Міхаіл Калядка]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1988}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Ніжнік|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2003}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч|у арэндзе з «[[ФК Мінск|Мінска]]»|2003}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Сучкоў]]|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2002}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Суша]]||2000}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Георгій Эрмідзі||2001}} {{Ігрок|52|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Крэс||2003}} {{Ігрок|79|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Хетаг Бадоеў||2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Украіна}}|Нап|Раман Папарыга||1999}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Шадзько||2003}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Максім Жытнеў||1990}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Іван Ціханаў||2003}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Кенія}}|Нап|Джасфат Лапага|у арэндзе з «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» Брэст|2002}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Марат Калінчанка||1999}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} (нар. -) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Стрыпейкіс]] (нар. 1974) — старшы трэнер(в.а. галоўны трэнер) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Латаш]] (нар. 1981) — трэнер па навукова-метадычнай працы * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Лісоўскі]] (нар. 1984) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Трайдук (нар. 1976) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=60|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] || '''10''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]]|| |- | 1992/93 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:silver"| '''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>71–20</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 34 || 22 || 5 || 7 || <nowiki>88–31</nowiki> || '''49''' || || |- | 1994/95 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 22 || 20 || 1 || 1 || <nowiki>65–15</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 14 || 10 || 2 || 2 || <nowiki>29–14</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 4 || 13 || <nowiki>43–52</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>40–33</nowiki> || '''39''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 28 || 7 || 4 || 17 || <nowiki>30–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 30 || 8 || 4 || 18 || <nowiki>39–63</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 5 || 7 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 26 || 4 || 2 || 20 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''14''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2002 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Першая (Д2)]] || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>56–23</nowiki> || '''68''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая (Д1)]] || '''8''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>39–49</nowiki> || '''35''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>45–50</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]]|| |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 10 || 3 || 13 || <nowiki>43–44</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 9 || 9 || 8 || <nowiki>28–30</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''46''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Пераможца]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>29–39</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>41–34</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 10 || 7 || 16 || <nowiki>35–45</nowiki> || '''37''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Пераможца]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нафтан|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 32 || 9 || 10 || 13 || <nowiki>29–41</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Нафтан|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''5''' || 32 || 11 || 10 || 11 || <nowiki>40–43</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нафтан|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>34–35</nowiki> || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нафтан|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>25–46</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нафтан|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая (Д1)]] || '''16''' || 30 || 4 || 6 || 20 || <nowiki>18–57</nowiki> || '''13'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Нафтан|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 10 || 11 || 7 || <nowiki>28–24</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нафтан|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 13 || 8 || 7 || <nowiki>58–43</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нафтан|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая (Д2)]] || '''12''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>36–43</nowiki> || '''21'''{{efn-ua|З каманды зняты 15 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нафтан|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая (Д2)]] || '''8''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>44–46</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нафтан|2022]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 24 || 16 || 5 || 3 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая (Д1)]] || '''12 ''' || 28 || 6 || 5 || 17 || <nowiki>28–57</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |2024 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая (Д1)]] | ''' 14 ''' |30 |5 |11 |14 |27-44 | ''' 26 ''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/16 фіналу]] | |- |2025 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая (Д1)]] |'''13''' |30 |8 |4 |18 |35-55 |'''28''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|1/16 фіналу]] | |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2| Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009—2010]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Гент|Гент]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012—2013]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда (Бялград)]] |align="center"|3:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''6:7'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Аляксандр Трайдук]] (1992 — ліпень 2001) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (ліпень — снежань 2001) * [[Васіль Зайцаў (трэнер)|Васіль Зайцаў]] (2002 — май 2004) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 2004 — май 2007) * [[Ігар Кавалевіч]] ({{в. а.}} у красавіку — ліпені 2007, ліпень 2007 — снежань 2012) * [[Павел Кучараў]] (снежань 2012 — чэрвень 2013) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у чэрвені — снежні 2013, снежань 2013 — жнівень 2016) * [[Алег Сідарэнкаў]] ({{в. а.}} у жніўні — лістападзе 2016, лістапад 2016 — лістапад 2017) * [[Аляксандр Трайдук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Юрый Леанідавіч Поклад|Юрый Поклад]] (чэрвень — снежань 2018) * [[Тарас Чопік]] (студзень 2019 — май 2021) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — ліпені 2021, ліпень — снежань 2021) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — снежань 2022) * [[Юрый Пунтус]] (снежань 2022 — май 2023) * [[Альберт Рыбак]] (май 2023- верасень 2024) * [[Ігар Крыўшчанка]] (верасень 2024 - студзень 2026) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень  — май 2026) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — н.ч) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://fcnaftan.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212073823/http://fcnaftan.com/ |date=12 лютага 2008 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-naftan-navapolatsk/18860}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нафтан}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нафтан]] [[Катэгорыя:ФК Нафтан| ]] n8p5f4sbfxy756a1pupo7r4er2ta8e5 5144438 5144433 2026-05-21T11:31:11Z ~2026-30440-24 168482 дапаўненне 5144438 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Нафтан Наваполацк |Лагатып = |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Нафтан-Наваполацк“» |Мянушкі = ''Севяране'' |Горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1963]] |Стадыён = «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» |Умяшчальнасць = 4500 |Кіраўнік = Аляксей Ванько |ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба |Трэнер = Валерый Стрыпейкіс (часова) |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 13 месца |Сайт = fcnaftan-novopolotsk.by | pattern_la1 = _uhlsportscore26n | pattern_b1 = _uhlsportscore26n | pattern_ra1 = _uhlsportscore26n | pattern_sh1 = _uhlsportscore26n | pattern_so1 = | leftarm1 = 000060 | body1 = 000060 | rightarm1 = 000060 | shorts1 = 000060 | socks1 = 000060 | pattern_la2 = _uhlsportscore26w | pattern_b2 = _uhlsportscore26w | pattern_ra2 = _uhlsportscore26w | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Нафтан»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Наваполацк]], заснаваны ў 1963 годзе. У 1996—2017 гадах (акрамя 2002 года) і з 2023 года каманда ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Папярэднія назвы == * 1963—1974: «Нафтавік» * 1979—1980: «Наваполацк» * 1981—1988: «Дзвіна» * 1989: «Камунальнік» * 1990—1991: «Дзвіна» * 1992—1994: «Нафтан» * 1995—2000: «Нафтан-Дэвон» * 2001-2023: «Нафтан» * 2024- н.ч. - «Нафтан-Наваполацк» == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]], [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Цяперашні склад == ''Станам на май 2026 года''<ref>{{Cite web |title=От "Динамо" до "Витебска": заявки клубов высшей лиги сезона-2024 |url=https://football.by/news/185216 |date=2024-03-16 |access-date=2024-03-18 |website=football.by |language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксей Харытановіч]]||1995}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Цітоў||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Кастакрамаў||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)|Андрэй Лебедзеў]]||1991}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Прыцкер|2005}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|ДР Конга}}|Аб|Мідо Яле||1997}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Анатоль Саннікаў|у арэндзе з [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]|2004}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцемій Літвінаў||2003}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Драбатовіч||2003}} {{Ігрок|92|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Арцём Шчадзін||1992}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ігнацій Сідар||1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Міхаіл Калядка]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1988}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Ніжнік|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2003}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч|у арэндзе з «[[ФК Мінск|Мінска]]»|2003}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Сучкоў]]|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2002}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Суша]]||2000}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Георгій Эрмідзі||2001}} {{Ігрок|52|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Крэс||2003}} {{Ігрок|79|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Хетаг Бадоеў||2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Украіна}}|Нап|Раман Папарыга||1999}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Шадзько||2003}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Максім Жытнеў||1990}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Іван Ціханаў||2003}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Кенія}}|Нап|Джасфат Лапага|у арэндзе з «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» Брэст|2002}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Марат Калінчанка||1999}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} (нар. -) — галоўны трэнер''<ref>{{Cite web |title=Вячеслав Геращенко вновь возглавил «Сморгонь»|url=https://betnews.by/vyacheslav-gerashhenko-glavnyj-trener-smorgoni/ |date=2026-05-20 |access-date=2026-05-21 |website=betnews.by |language = ru}}</ref>. * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Стрыпейкіс]] (нар. 1974) — старшы трэнер(в.а. галоўны трэнер) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Латаш]] (нар. 1981) — трэнер па навукова-метадычнай працы * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Лісоўскі]] (нар. 1984) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Трайдук (нар. 1976) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=60|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] || '''10''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]]|| |- | 1992/93 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:silver"| '''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>71–20</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 34 || 22 || 5 || 7 || <nowiki>88–31</nowiki> || '''49''' || || |- | 1994/95 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 22 || 20 || 1 || 1 || <nowiki>65–15</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 14 || 10 || 2 || 2 || <nowiki>29–14</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 4 || 13 || <nowiki>43–52</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>40–33</nowiki> || '''39''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 28 || 7 || 4 || 17 || <nowiki>30–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 30 || 8 || 4 || 18 || <nowiki>39–63</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 5 || 7 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 26 || 4 || 2 || 20 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''14''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2002 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Першая (Д2)]] || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>56–23</nowiki> || '''68''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая (Д1)]] || '''8''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>39–49</nowiki> || '''35''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>45–50</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]]|| |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 10 || 3 || 13 || <nowiki>43–44</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 9 || 9 || 8 || <nowiki>28–30</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''46''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Пераможца]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>29–39</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>41–34</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 10 || 7 || 16 || <nowiki>35–45</nowiki> || '''37''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Пераможца]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нафтан|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 32 || 9 || 10 || 13 || <nowiki>29–41</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Нафтан|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''5''' || 32 || 11 || 10 || 11 || <nowiki>40–43</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нафтан|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>34–35</nowiki> || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нафтан|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>25–46</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нафтан|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая (Д1)]] || '''16''' || 30 || 4 || 6 || 20 || <nowiki>18–57</nowiki> || '''13'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Нафтан|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 10 || 11 || 7 || <nowiki>28–24</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нафтан|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 13 || 8 || 7 || <nowiki>58–43</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нафтан|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая (Д2)]] || '''12''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>36–43</nowiki> || '''21'''{{efn-ua|З каманды зняты 15 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нафтан|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая (Д2)]] || '''8''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>44–46</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нафтан|2022]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 24 || 16 || 5 || 3 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая (Д1)]] || '''12 ''' || 28 || 6 || 5 || 17 || <nowiki>28–57</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |2024 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая (Д1)]] | ''' 14 ''' |30 |5 |11 |14 |27-44 | ''' 26 ''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/16 фіналу]] | |- |2025 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая (Д1)]] |'''13''' |30 |8 |4 |18 |35-55 |'''28''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|1/16 фіналу]] | |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2| Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009—2010]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Гент|Гент]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012—2013]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда (Бялград)]] |align="center"|3:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''6:7'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Аляксандр Трайдук]] (1992 — ліпень 2001) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (ліпень — снежань 2001) * [[Васіль Зайцаў (трэнер)|Васіль Зайцаў]] (2002 — май 2004) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 2004 — май 2007) * [[Ігар Кавалевіч]] ({{в. а.}} у красавіку — ліпені 2007, ліпень 2007 — снежань 2012) * [[Павел Кучараў]] (снежань 2012 — чэрвень 2013) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у чэрвені — снежні 2013, снежань 2013 — жнівень 2016) * [[Алег Сідарэнкаў]] ({{в. а.}} у жніўні — лістападзе 2016, лістапад 2016 — лістапад 2017) * [[Аляксандр Трайдук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Юрый Леанідавіч Поклад|Юрый Поклад]] (чэрвень — снежань 2018) * [[Тарас Чопік]] (студзень 2019 — май 2021) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — ліпені 2021, ліпень — снежань 2021) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — снежань 2022) * [[Юрый Пунтус]] (снежань 2022 — май 2023) * [[Альберт Рыбак]] (май 2023- верасень 2024) * [[Ігар Крыўшчанка]] (верасень 2024 - студзень 2026) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень  — май 2026) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — н.ч) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://fcnaftan.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212073823/http://fcnaftan.com/ |date=12 лютага 2008 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-naftan-navapolatsk/18860}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нафтан}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нафтан]] [[Катэгорыя:ФК Нафтан| ]] j0qkocw5yld7bcnbolkqi09268w7v8d 0 49783 5144239 5129494 2026-05-21T00:23:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144239 wikitext text/x-wiki {{Картка мовы праграмавання |name = {{Лцн|C}} |paradigm = шматпарадыгменная: [[імператыўнае праграмаванне|імператыўная]] ([[працэдурнае праграмаванне|працэдурная]]), [[структурнае праграмаванне|структурная]] |class = кампілюемая |year = [[1969]]—[[1973|73]]<ref name="dottcl_2"/> |designer = [[Томпсан, Кен|Кен Томпсан]], [[Дэніс Рычы]] |extension = .c, .h |typing = статычная |implementations = [[GCC]], [[Intel C]], [[MSVC]], [[Tiny C Compiler|TCC]], [[Turbo C]], [[Open Watcom|Watcom]], [[Sun Studio]] C |dialects = «K&R» C ([[1978]])<br />ANSI C ([[1989]])<br /> C90 ([[1990]])<br />C99 ([[1999]]) |influenced_by = [[B (мова праграмавання)|B]] ([[BCPL]], [[CPL (мова праграмавання)|CPL]]), [[ALGOL 68]],<ref name="dottcl"/> [[асэмблер (мова праграмавання)|Assembly]], [[PL/I]], [[Fortran|FORTRAN]] |influenced = [[AWK]], [[C shell|csh]], [[C++]], [[C--]], [[C Sharp (мова праграмавання)|C#]], [[Objective-C]], [[D (мова праграмавання)|D]], [[Go (мова праграмавання)|Go]], [[Java (мова праграмавання)|Java]], [[JavaScript]], [[Limbo (мова праграмавання)|Limbo]], [[Perl]], [[PHP]], [[Python (мова праграмавання)|Python]] |logo=[[Файл:C1stEdition.svg|200px]]}} '''Мо́ва праграмава́ння {{Лцн|C}}''' (вымаўляецца: Сі́) — стандартызаваная [[Імператыўнае праграмаванне|імператыўная]] [[мова праграмавання]], створаная на пачатку [[1970-я|1970-х]] гадоў [[Кен Томпсан|Кенам Томпсанам]] і [[Дэніс Рычы|Дэнісам Рычы]] для [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] ''[[UNIX]]''. Потым яна была перанесена на іншыя аперацыйныя сістэмы, і цяпер з’яўляецца адной з найбольш ужывальных моў праграмавання. Мове ''C'' часта аддаюць перавагу за яе эфектыўнасць, і гэта адна з самых пашыраных моў [[Сістэмныя праграмы|сістэмнага праграмавання]], хоць з яе дапамогай можна пісаць і праграмы агульнага прызначэння. Яна часта выкарыстоўваецца пры навучанні праграмаванню, хоць стваралася не для пачаткоўцаў. == Асноўныя рысы == === Агляд === ''C'' — адносна мінімалістычная мова праграмавання, бліжэйшая да апаратнага забеспячэння і [[Мова асэмблера|мовы асэмблера]], чым іншыя мовы праграмавання [[Высокаўзроўневая мова праграмавання|высокага ўзроўню]]. Сапраўды, ''C'' часам называюць «пераносным асэмблерам», паказваючы яго адрозненні ад моў праграмавання [[Нізкаўзроўневая мова праграмавання|нізкага ўзроўню]], напрыклад, асэмблера: код на ''C'' можна скампіляваць і выканаць на амаль любым камп’ютары, а код на асэмблеры можна выконваць толькі на той мадэлі камп’ютара, для якой ён напісаны. Таму мову ''C'' называюць [[Сярэдняўзроўневая мова праграмавання|мовай сярэдняга ўзроўню]]. Пры распрацоўцы ''C'' асноўнай мэтай было стварэнне [[працэдурнае праграмаванне|працэдурнай]] мовы праграмавання, якая дазволіла б пісаць праграмы з меншай колькасцю памылак, не ствараючы пры гэтым дадатковых цяжкасцей для аўтараў кампілятараў складанымі асаблівасцямі мовы. <!-- стварэнне 2 разы запар --> Такім чынам, у ''C'' ёсць такія важныя рысы: * Простая моўная база, у якой важныя функцыі, падобныя да матэматычных і файлавых, рэалізуюцца з дапамогай [[Бібліятэка (праграмаванне)|бібліятэк]] * Засяроджанне на парадыгме [[Працэдурнае праграмаванне|працэдурнага праграмавання]], з магчымасцямі праграмавання ў [[Структурнае праграмаванне|структурным стылі]] * Простая [[тып даных (праграмаванне)|сістэма тыпаў]], якая не дапускае замнога безсэнсоўных аперацый * Выкарыстанне мовы прэпрацэсара C, напрыклад, для стварэння макрасаў ці ўключэння частак кода * Нізкаўзроўневы доступ к памяці праз выкарыстанне [[Указальнік, праграмаванне|указальнікаў]] * Невялікая колькасць ключавых слоў * Параметры функцый заўсёды перадаюцца па значэнні, а не па спасылцы * Указальнікі на функцыі, з дапамогай якіх ствараецца простая форма [[полімарфізм, праграмаванне|полімарфізму]] * Вобласці дзеяння зменных * [[Структура, праграмаванне|Структуры]] (запісы), ці ствараемыя праграмістам састаўныя тыпы даных (<code>struct</code>), якія дазваляюць спалучаць даныя і кіраваць звязанай інфармацыяй як адзіным цэлым Рысы іншых моў, якіх не хапае ў ''C'': * [[Бяспечнасць тыпаў, праграмаванне|Бяспечнасць тыпаў]] * Аўтаматычная зборка смецця * [[Клас, аб'ектна-арыентаванае праграмаванне|Класы]] ці аб’екты з пэўнымі паводзінамі * Развітая [[тып даных, праграмаванне|сістэма тыпаў]] * Укладзеныя функцыі * [[Універсальнае праграмаванне]] * [[Перагрузка аператараў, праграмаванне|Перагрузка аператараў]] * Падтрымка [[Ніць выканання, інфарматыка|шматніцевасці]] і камп’ютарных сетак Хоць спіс адсутных у ''C'' зручных канструкцый доўгі, іх адсутнасць дапамагла прыняць ''C'', бо кампілятары для новых платформ пісаліся хутчэй, і праграмістам было лягчэй зразумець, што робіць той ці іншы код, і кантраляваць яго. Таму код на ''C'' часта выконваецца хутчэй за код на іншых мовах праграмавання. Яшчэ адна з прычын шырокага выкарыстання ''C'' палягае ў тым, што кампілятары, бібліятэкі і інтэрпрэтатары іншых высокаўзроўневых моў часта ствараюцца на мове ''C''. === Прыклад «''hello, world''» === Упершыню гэта простая праграма з’явілася ў першым выданні кнігі ''[[The C Programming Language (кніга)|K&R]]'' і стала стандартнай уводнай праграмай у большасці падручнікаў па праграмаванні, незалежна ад мовы. Гэта праграма выводзіць «[[Праграма Hello world|hello, world]]» у стандартны вывад, звычайна, ў тэрмінал ці на экран. <syntaxhighlight lang="C"> main() { printf("hello, world\n"); } </syntaxhighlight> Прыведзеная вышэй праграма нармальна скампілюецца на большасці сучасных кампілятараў. Аднак пры кампіляцыі згодна са стандартам ''[[ANSI C]]'' будзе выдадзена некалькі папярэджанняў. Акрамя таго, код не скампілюецца, калі [[кампілятар]] дакладна выконвае стандарт ''C99'', бо вяртаемае значэнне не будзе лічыцца значэннем тыпа <code>int</code> пры адсутнасці іншага. Усё гэта можна выправіць, дадаўшы некалькі невялікіх змяненняў у зыходную праграму: <syntaxhighlight lang="C"> #include <stdio.h> int main(void) { printf("hello, world\n"); return(0); } </syntaxhighlight> Разгледзім праграму па радках: <pre>#include <stdio.h></pre> Першы радок праграмы з’яўляецца дырэктывай прэпрацэсара, <code>#include</code>. Гэты тэкст паказвае, што прэпрацэсару — першай праграме, якая апрацоўвае зыходны файл пры кампіляцыі — трэба замяніць гэты радок на названы ў ім файл. У дадзеным выпадку гэта загаловачны файл, <code>stdio.h</code>, які апісвае стандартныя функцыі ўводу і вываду. Вуглавыя дужкі вакол <code>stdio.h</code> паказваюць, што файл трэба шукаць у папцы, пазначанай як ''шлях пошуку'' загаловачных файлаў. <pre>int main(void)</pre> Наступны радок паказвае, што азначаецца функцыя пад назвай <code>main</code>. Функцыя <code>main</code> мае адмысловае значэнне ў праграмах на ''C''. Калі выконваецца праграма, першай выклікаецца функцыя main(). Слова <code>int</code> паказвае, што ''вяртаемае значэнне'' — значэнне, якое будзе вылічана ў функцыі <code>main</code> — ёсць цэлым лікам (''integer''). Частка коду <code>(void)</code> паказвае, што функцыя <code>main</code> не прымае ніякіх аргументаў. <pre>{</pre> Тут фігурныя дужкі паказваюць месца, дзе пачынаецца код функцыі <code>main</code>. <pre> printf("hello, world\n");</pre> Гэты радок ''выклікае'' (г.зн. выконвае код і вяртаецца да далейшага выканання праграмы) функцыю з назвай <code>[[printf]]</code>, якая аб’яўлена ў загаловачным файле <code>stdio.h</code>. У гэтым выкліку функцыі <code>printf</code> перадаецца адзін аргумент, [[Радковы тып|радок]] тэксту «hello, world\n». Спалучэнне сімвалаў «\n» называецца ''escape-паслядоўнасцю'' і пераўтвараецца ў сімвал ''EOL'' (''end-of-line'', канец радка), які пераводзіць курсор у тэрмінале на пачатак новага радка. Функцыя <code>printf</code> вяртае значэнне тыпу <code>int</code>, аднак мы яго не выкарыстоўваем, таму не пішам ніякага кода для яго апрацоўкі. <pre> return(0);</pre> Гэты радок заканчвае выкананне функцыі <code>main</code> вяртаннем значэння 0. <pre>}</pre> Гэта фігурная дужка паказвае канец кода функцыі <code>main</code>. === Ключавыя словы === У стандарце С89 азначаны 32 ключавыя словы: {| class="wikitable" |- |width="10%"|<code>auto</code> ||width="10%"|<code>double</code> ||width="10%"|<code>int</code> ||width="10%"|<code>struct</code> |- |<code>break</code> ||<code>else</code> ||<code>long</code> ||<code>switch</code> |- |<code>case</code> ||<code>enum</code> ||<code>register</code> ||<code>typedef</code> |- |<code>char</code> ||<code>extern</code> ||<code>return</code> ||<code>union</code> |- |<code>const</code> ||<code>float</code> ||<code>short</code> ||<code>unsigned</code> |- |<code>continue</code> ||<code>for</code> ||<code>signed</code> ||<code>void</code> |- |<code>default</code> ||<code>goto</code> ||<code>sizeof</code> ||<code>volatile</code> |- |<code>do</code> ||<code>if</code> ||<code>static</code> ||<code>while</code> |} Стандарт C99 дабаўляе пяць новых: <code>_Bool</code>, <code>inline</code>, <code>_Complex</code>, <code>_Imaginary</code>, <code>restrict</code>. === Тыпы === {{Галоўны артыкул|Тыпы даных мовы C}} Тыпы ў ''C'' падобныя да тыпаў іншых пераемнікаў мовы ''[[ALGOL]]'', такіх як ''[[Pascal]]'', хоць яны і шмат у чым адрозніваюцца. Ёсць тыпы для [[Цэлы лік|цэлых лікаў]] розных памераў, знакавых і бяззнакавых, [[Лік з плаваючай коскай|лікаў з плаваючай коскай]], літар, пералічэнняў (<code>enum</code>), [[Структура (праграмаванне)|структур]] (<code>struct</code>) і аб’яднанняў (<code>union</code>), з дапамогай якіх можна захоўваць даныя некалькі тыпаў (але нельга захоўваць даныя двух розных тыпаў адначасова). ''C'' вельмі часта выкарыстоўвае ўказальнікі і вельмі просты тып спасылак для захавання адрасоў памяці. Гэты адрас можна змяніць з дапамогай аператара прысвойвання ці арыфметыкі ўказальнікаў. Падчас выканання ўказальнік з’яўляецца адрасам у памяці, а падчас кампіляцыі — адрасам і тыпам даных, што дазваляе праверыць частку выразаў з указальнікамі падчас кампіляцыі. Указальнікі выкарыстоўваюцца ў ''C'' для розных мэт. Тэкставыя радкі звычайна прадстаўлены як указальнік на масіў сімвалаў. Дынамічнае выдзяленне памяці, якое апісана ніжэй, ажыццяўляецца з дапамогай указальнікаў. ''Нулявы ўказальнік'' ёсць адмысловым указальнікам, які ўказвае на ячэйку памяці з адрасам 0. Працаваць напрамую з такім указальнікам нельга, звычайна яго выкарыстоўваюць, каб пазначыць неіснаванне пэўных аб’ектаў у памяці. Нулявыя ўказальнікі зручна выкарыстоўваць у адмысловых выпадках, напрыклад для запісу ўказальніку на наступны аб’ект у канцы спісу. Спробы звярнуцца да ячэйкі памяці, на якую ўказвае нулявы ўказальнік, можа прывесці да непрадбачаных вынікаў<ref> Пры стварэнні звычайнай праграмы, хутчэй за ўсё, проста вылеціць сама праграма, і больш нічога. А вось пры распрацоўцы драйвера так можна зруйнаваць аперацыйную сістэму. </ref>. Указальнікі на тып <code>void</code> таксама існуюць, і паказваюць на аб’ект невядомага тыпу. Яны звычайна выкарыстоўваюцца ва [[Універсальнае праграмаванне|ўніверсальным праграмаванні]]. Памер аб’екта, на які яны ўказваюць, невядомы, таму іх можна пераўтварыць ва ўказальнікі любога іншага тыпу. Масівы ў ''C'' маюць нязменную даўжыню, якая вядома падчас кампіляцыі (праўда, у ''C99'' былі дабаўлены масівы зменнай даўжыні); на практыцы, гэта не вельмі вялікая праблема, бо ''C'' дазваляе выдзяляць блокі памяці любой даўжыні ў час работы праграмы з дапамогай стандартнай бібліятэкі і выкарыстаць іх у якасці масіваў. У адрозненне ад іншых моў, у мове ''C'' масівы ёсць указальнікамі: як звычайны адрас у памяці і тып даных. Таму няма ніякіх праверак на выхад за межы масіву. У мове ''C'' не прадугледжана адмысловых сродкаў падтрымкі мнагамерных масіваў, і мнагамерныя масівы азначаюцца зваротным чынам: як масівы масіваў. Так, напрыклад, двухмерны масіў ёсць масівам аднамерных масіваў, трохмерны — масівам двухмерных, і г.д. Увогуле кажучы, фізічнае ўладкаванне мнагамернага масіва у памяці камп’ютара залежыць ад таго, які гэты масіў: статычны ці дынамічны. Мова ''C'' часта выкарыстоўваецца ў нізкаўзроўневым сістэмным праграмаванні, дзе можа ўзнікнуць неабходнасць разглядаць цэлы лік як адрас у памяці, лік з плаваючай коскай двайной дакладнасці як цэлы лік ці адзін тып указальнікаў як іншы. Для такіх выпадкаў у ''C'' есць ''пераўтварэнне тыпаў'', з дапамогай якога выконваецца няяўны перавод аднаго значэння тыпу ў значэнне іншага тыпу. Няяўнае пераўтварэнне тыпаў можа быць небяспечным, бо часам працуе не так, як на першы погляд можна было б чакаць, і ў выніку прыводзіць да цяжка ўлоўных памылак. === Захоўванне даных === У мове ''C'' ёсць тры спосабы атрымаць памяць для аб’ектаў: * Статычнае выдзяленне памяці: месца для аб’екта выдзяляецца ў двайковым выканальным файле падчас кампіляцыі. Пры запуску праграмы загрузчык адлюстроўвае гэтыя аб’екты ў аператыўную памяць; там яны знаходзяцца на працягу ўсяго існавання праграмы ў памяці. * Аўтаматычнае выдзяленне памяці: часовыя аб’екты можна захоўваць у [[праграмны стэк|стэку]], і месца, якое выкарыстоўваецца імі, аўтаматычна вызваляецца пасля таго, як завяршаецца выкананне блока, дзе яны выкарыстоўваліся * Дынамічнае выдзяленне памяці: праграміст можа запрасіць блок памяці пажаданага памеру падчас выканання праграмы з дапамогай функцый <code>[[malloc|malloc()]]</code>, <code>[[malloc|realloc()]]</code> з вобласці памяці, якая называецца кучай; гэтыя блокі можна выкарыстоўваць ізноў, пасля таго як праграміст вярнуў іх з дапамогай функцыі <code>[[malloc|free()]]</code> Кожны са шляхоў выдзялення памяці выкарыстоўваецца ў розных выпадках і мае свае перавагі і недахопы. Напрыклад, статычнае выдзяленне памяці не патрабуе выклікаў адмысловых працэдур, пры аўтаматычным выдзяленні кампілятар зменіць толькі адну сістэмную зменную, а для дынамічнага выдзялення памяці патрэбна шмат коду як з боку праграміста, так і з боку кампілятара. Аднак памяць стэка звычайна вельмі абмежаваная ў параўнанні з памяццю кучы, і толькі дынамічнае выдзяленне памяці дазваляе выдзяліць блок памяці, памер якога будзе вядомы толькі падчас выканання праграмы. У большасці праграм на С выкарыстоўваюцца ўсе тры шляхі. Там, дзе гэта магчыма, лепей карыстацца аўтаматычным і статычным выдзяленнем памяці, бо пры іх выкарыстанні памяці выдзяляе кампілятар, і праграмісту не трэба пісаць код для выдзялення і вызвалення памяці, які часта прыводзіць да памылак. Аднак даволі часта памер структур даных змяняецца падчас выканання праграмы; для выкарыстання аўтаматычнага і статычнага выдзялення патрэбна ведаць памер падчас кампіляцыі, таму часта (напрыклад, пры стварэнні масіваў са зменнай даўжынёй) трэба выкарыстоўваць дынамічнае выдзяленне памяці. === Сінтаксіс === {{Галоўны артыкул|Сінтаксіс мовы C}} У адрозненні ад моў, падобных да ''[[Fortran 77]]'', у ''C'' праграміст можа выкарыстоўваць прабелы і пераводы радкоў там, дзе пажадае. Каментары могуць быць: # шматрадковымі: любы тэкст паміж першым з’яўленнем <code>/*</code> і да першага з’яўлення <code>*/</code>; # аднарадковымі (у ''C99''): любы тэкст пасля <code>//</code> да канца радка. Амаль любы зыходны файл утрымлівае аб’яўленні і азначэнні функцый. У сваю чаргу, азначэнні функцый змяшчаюць аб’яўленне і інструкцыі (прадпісанні). Аб’яўленні або азначаюць новыя тыпы з дапамогай ключавых слоў (падобных да <code>struct</code>, <code>union</code>, і <code>enum</code>), або ўводзяць новыя зменныя пэўных тыпаў і задаюць іхнія значэнні. Прыклад: аб’яўленне структуры Пункт (Point) з дзвюма цэлымі каардынатамі (x, y) <syntaxhighlight lang="C"> struct Point{ int x; int y; }; </syntaxhighlight> Прыклад: аб’яўленне зменнай <code>x</code> тыпу «лік з плаваючай коскай двайной дакладнасці» <syntaxhighlight lang="C"> double x; </syntaxhighlight> Ключавыя словы, падобныя да <code>char</code>, <code>int</code>, <code>float</code> і г.д., а таксама сімвал <code>*</code> у спалучэнні з імі дазваляюць прызначаць зменным пэўныя ўбудаваныя тыпы. Каб пазначыць межы дзеяння аб’яўленняў і кіруючых структур, кавалкі (блокі) зыходнага кода змяшчаюцца ў фігурныя дужкі (<code>{</code> і <code>}</code>). Прыклад: <syntaxhighlight lang="C"> unsigned int x; // зменная тыпу "бяззнакавы цэлы" char *p; // зменная-ўказальнік на зменную сімвальнага тыпу </syntaxhighlight> У мове C асноўную работу выконваюць інструкцыі. Большасць інструкцый ёсць выразамі-аператарамі, апрацоўка якіх складаецца з вылічэння пэўнага выразу і прысвойвання новага значэння зменным. Інструкцыі кіравання будуюцца з дапамогай ключавых слоў <code>if</code>, <code>else</code>, <code>switch</code>, <code>do</code>, <code>while</code> і <code>for</code>. Адвольныя пераходы ажыццяўляюцца з дапамогай аператара <code>goto</code>. Існуюць убудаваныя аператары для выканання простых арыфметычных, лагічных, пабітавых аперацый, прысвойванняў, параўнанняў, доступу па індэксе к элементам масіва. Таксама ў выразах можна выклікаць функцыі, у тым ліку стандартныя бібліятэчныя. === Сістэма кампіляцыі === ==== GCC ==== Драйвер кампілятара [[GNU Compiler Collection|GCC]] праводзіць шэраг аперацый з зыходным файлам на мове C, каб канверсаваць яго ў {{нп5|Выканальны файл|выканальны файл|en|Executable}}, што можа быць запушчаны ў сістэме. Праграмы, якія выконваюць гэтыя аперацыі, завуцца сістэмай [[Кампілятар|кампіляцыі]]<ref name="randal">{{harvnb|Randal|2016|с=41-42}}</ref>. Працэс складаецца з наступных фаз: * Перадапрацоўка. Сістэмныя загаловачныя файлы, такія як ''stdio.h'' (задаюцца ў кодзе праз каманду ''include''), далучаюцца ў файл з кодам. У выніку ствараецца файл з кодам C, звычайна з суфіксам ''.i''<ref name="randal"/>. * Кампіляцыя. Тэкставы файл з папярэдняй фазы перакладаецца ў праграму на [[Мова асэмблера|мове асэмблера]] з суфіксам ''.s''. Атрыманы файл пералічвае [[Машынны код|машынныя інструкцыі]] ў тэкставым фармаце, які можа быць прачытаны чалавекам<ref name="randal"/>. * Асэмбляванне. [[асэмблер|Праграма-асэмблер]] перакладае ''.s''-файл у інструкцыі на машыннай мове, каторыя могуць выконвацца камп’ютарам. Гэта прыводзіць да стварэння перамяшчальнай аб’ектнай праграмы з суфіксам ''.o''<ref name="randal"/>. * {{нп5|Лінкер|Лінкоўка|en|Linker (computing)}}. Аб’ектная праграма звязваецца з іншымі, загадзя скампіляванымі аб’ектнымі праграмамі, напрыклад для выканання функцыі ''printf''. Выканальны аб’ектны файл, атрыманы ў працэсе лінкоўкі, можа быць загружаны ў памяць і выкананы камп’ютарам<ref name="randal"/>. == Праблемы == Вядомы выраз: «З дапамогай ''C'' лёгка стрэліць ва ўласную нагу»<ref>[http://www.research.att.com/~bs/bs_faq.html#really-say-that]</ref>. Інакш кажучы, мова ''C'' дапускае многія дзеянні, даволі часта непажаданыя, таму многія памылкі праграмавання кампілятар не выяўляе, і ў выніку яны могуць праявіцца толькі ў час выканання праграмы. Гэта прыводзіць да непрадбачаных паводзін праграмы і «дзірак» пры выкананні. Дыялект ''[[Cyclone]]'' мовы ''C'' развязвае частку гэтых праблем. З аднаго боку, праверкі на адсутнасць такіх памылак істотна запавольвалі выкананне праграмы ў той час, калі мова ''C'' стваралася. З другога боку, аўтары хацелі зрабіць ''C'' як мага болей эфектыўнай і гнуткай; чым больш магутная мова, тым складаней пісаць праграмы з яе дапамогай. Частка праверак выконваецца знешнімі прыладамі. === Выдзяленне памяці === Адна з праблем ''C'' палягае ў тым, што дынамічна выдзеленыя аб’екты не ініцыялізуюцца; яны захоўваюць тое, што знаходзілася да іх на тым месцы ў памяці (гэта называюць смеццем). Змест смецця амаль немагчыма прадбачыць, бо ён змяняецца не толькі ў залежнасці ад камп’ютара, але нават пры розных запусках праграмы ці розных выкліках адной функцыі. Таму, калі праграма выкарыстоўвае неініцыялізаваныя даныя, вынік прадбачыць немагчыма. Большасць сучасных кампілятараў папярэджваюць пра гэтую праблему ў частцы выпадкаў, аднак поўнасцю выключыць гэту праблему немагчыма. Яшчэ адной праблемай з’яўляецца тое, што памяць з кучы нельга выкарыстоўваць ізноў, пакуль праграміст не вызваліць яе функцыяй <code>free()</code>. Таму, калі праграміст забудзе вярнуць памяць, праграма будзе працягваць трымаць яе, у выніку разам з новымі выдзяленнямі ўсё болей і болей памяці будзе спажывацца дарэмна. Гэта праява называецца ўцечкай памяці. Каб пазбегнуць уцечкі памяці, неабходна своечасова вызваляць памяць, што ўскладае на праграміста дадатковы клопат. Гэтыя праблемы развязаны ў мовах з аўтаматычнай зборкай смецця. === Указальнікі === Указальнікі з’яўляюцца адным з найбольшых небяспечных сродкаў мовы ''C''; яны не правяраюцца, таму яны могуць указваць на любы аб’ект любога тыпу, у тым ліку код, і могуць мяняць гэты аб’ект, што прывядзе да непрадбачаных вынікаў. Указальнікі можна змяняць з дапамогай арыфметыкі ўказальнікаў, памяць, на якую яны ўказваюць, можа быць вернута, выкарыстана паўторна. Указальніку можна прысвоіць любое значэнне з дапамогай пераўтварэння тыпаў. Яшчэ адной праблемай указальнікаў з’яўляецца тое, што ў ''C'' дапускаецца вольна пераўтвараць адзін тып указальнікаў у іншы. У іншых мовах гэтыя праблемы развязваюцца выкарыстаннем болей абмежаваных тыпаў спасылак. === Масівы === {{Гл. таксама|Масівы ў C++}} Хоць у мове ''C'' ёсць падтрымка статычных масіваў, у ёй не выконваецца праверка на выхад індэкса за межы масіву. Таму можна звярнуцца да шостага элемента масіву з пяці элементаў, і невядома, да чаго гэта прывядзе. Такая з’ява называецца ''перапаўненнем буфера''. Перапаўненне буфера з’яўляецца крыніцай шматлікіх дзірак пры выкананні ў праграмах на ''C''. З іншага боку, праверка індэкса прыводзіць да зніжэння хуткасці выканання праграм, асабліва ў вылічэннях, і, як лічыцца, не сумяшчальнае з мінімалістычным замыслам ''C''. Мнагамерныя масівы патрэбны ў лікавых алгарытмах (у асноўным іх выкарыстоўваюць у лінейнай алгебры) для захоўвання матрыц. Іх рэалізацыя ў C нязручная і ў цэлым не вельмі падыходзіць для рэалізацыі гэтай задачы. Гэта праблема апісана ў кнізе ''Numerical Recipes in C'', Chap. 1.2, page 20 ff ([https://web.archive.org/web/20030501124335/http://www.library.cornell.edu/nr/bookcpdf/c1-2.pdf read online]). У гэтай кнізе ёсць вырашэнне гэтай праблемы, хоць яно і дастаткова аб’ёмнае. === Функцыі са зменнай колькасцю аргументаў === Яшчэ адной праблемай з’яўляюцца функцыі, якія прымаюць зменную колькасць аргументаў. У адрозненне ад большасці функцый ''C'', яны не маюць прататыпаў, таму праверка правільнасці іх аргументаў, як правіла, не выконваецца, ды і немагчыма без дадатковай інфармацыі. Вынік перадачы няслушнага тыпу даных прадбачыць немагчыма, і часта ён прыводзіць да аварыйнага заканчэння работы праграмы. Акрамя таго, функцыям са зменнай колькасцю параметраў нельга перадаваць нулявыя ўказальнікі. Праверка правільнасці тыпаў функцый са зменнай колькасцю аргументаў залежыць выключна ад якасці рэалізацыі, аднак многія сучасныя кампілятары выконваюць праверку тыпаў пры выкліках функцыі <code>printf</code> і папярэджваюць пры памылковым спісе аргументаў. Аднак не ўсе выклікі <code>printf</code> можна праверыць статычна, бо радок фармату можна ствараць у час выканання. === Сінтаксіс === Сінтаксіс ''C'' часта капіруецца ў іншых мовах праграмавання, аднак часта кажуць, што ён з’яўляецца адным са слабейшых пунктаў мовы.<!-- Напрыклад, у другой рэдакцыі кнігі Кёрнігана і Рычы сказана: «C, like any other language, has its blemishes. Some of the operators have the wrong precedence; some parts of the syntax could be better.» Б’ярн Страўструп сказаў пра сінтаксіс C++, які скапіяваны з сінтаксісу ''C'', наступнае: «Within C++, there is a much smaller and cleaner language struggling to get out. […] the C++ semantics is much cleaner than its syntax.» [http://www.research.att.com/~bs/bs_faq.html]--> Сярод праблем сінтаксісу ''C'' наступныя: * Прататыпы функцыі, якія на самай справе дапускаюць любы набор параметраў, што звязана з адсутнасцю прататыпаў у K&R C * Не дужа відавочныя прыярытэты аператараў, напрыклад, у аператара <code>==</code> большы прыярытэт, чым у аператараў <code>&</code> і <code>|</code> у выразах на ўзор: <code>x & 1 == 0</code> (што пераўтвараецца ў: <code>x & (1 == 0)</code>). * Выкарыстанне аператара <code>=</code>, які ў матэматыцы азначае роўнасць, для абазначэння прысвойвання, што прыводзіць да неправільных прысвойванняў у праверках. Выкарыстанне аператара <code>=</code> для прысвойвання было ідэяй Рычы, які адзначыў, што прысвойванне выконваецца часцей за праверку на роўнасць. * Адсутнасць бінарных аператараў для складаных аб’ектаў, у асаблівасці для аперацый над радкамі літар, што робіць праграмы, у якіх такія тыпы часта ужываюцца, вельмі складанымі для чытання. <!--* A lack of [[infix]] operators for complex objects, particularly for string operations, making programs which rely heavily on these operations difficult to read.--> * Частае выкарыстанне сімвалаў пунктуацыі, нават там, дзе гэта не вельмі зразумела, — напрыклад, выкарыстанне <code>&&</code> і <code>||</code> замест <code>and</code> і <code>or</code>. * Не відавочны сінтаксіс аб’яўлення тыпаў (некаторыя элементы — прэфіксныя, некаторыя — постфіксныя, да таго ж яны маюць розныя прыярэтэты, што часам патрабуе ўважліва ставіць дужкі, каб атрымаць пажаданы тып), асабліва аб’яўленняў указальнікаў на функцыі.<!--In the words of language researcher [[Damian Conway]] speaking about the very similar C++ declaration syntax: :: Specifying a type in C++ is made difficult by the fact that some of the components of a declaration (such as the pointer specifier) are prefix operators while others (such as the array specifier) are postfix. These declaration operators are also of varying precedence, necessitating careful bracketing to achieve the desired declaration. Furthermore, if the type ID is to apply to an identifier, this identifier ends up at somewhere between these operators, and is therefore obscured in even moderately complicated examples (see Appendix A for instance). The result is that the clarity of such declarations is greatly diminished. :: ''Ben Werther & Damian Conway. [http://www.csse.monash.edu.au/~damian/papers/HTML/ModestProposal.html#section3.1.1 A Modest Proposal: C++ Resyntaxed]. Section 3.1.1. 1996.''--> === Праблемы падтрымкі === Мова ''C'' мае таксама і іншыя праблемы, якія не выклікаюць памылак напрамую, але замінаюць праграмісту ствараць надзейную, падтрымліваемую, пашыральную сістэму. Сярод такіх праблем ёсць наступныя: * Крохкая сістэма ўключэння аб’яўленняў (<code>#include</code>), заснаваная на ўключэнні тэксту, што можа істотна павялічваць час кампіляцыі. <!--* A cumbersome compilation model that forces manual dependency tracking and inhibits [[compiler optimization]]s between modules (except by [[link-time optimization]]).--> * Слабасць сістэмы тыпаў, пры якой можна скампіляваць адназначна памылковыя праграмы. <!--* The difficulty of creating opaque structures, which results in programs that tend to violate [[information hiding]].--> === Староннія інструменты для праверкі === Для дапамогі праграмістам на ''C'' былі створаны праграмы, якія дапамагаюць пазбегнуць памылак у многіх выпадках. Аўтаматычная праверка зыходнага кода дапамагае незалежна ад мовы праграмавання, і для C існуюць такія праграмы, напрыклад Lint. Звычайна Lint выкарыстоўваецца для праверкі кода пры першым напісанні праграмы, і праграма кампілюецца пасля праверкі. Таксама існуюць бібліятэкі для праверкі індэксаў масіваў і абмежаванай формы зборкі смецця, аднак яны не ўваходзяць у стандартную бібліятэку ''C''. Трэба разумець, што нават такія інструменты не могуць дапамагчы ва ўсіх выпадках. Дзякуючы гібкасці мовы, шмат тыпаў памылак у ''C'', сярод якіх памылкі, звязаныя з функцыямі са зменнай колькасцю аргументаў, выхад за межы масіву ці няслушнае выдзяленне памяці, немагчыма праверыць поўнасцю. Аднак нават у гэтых выпадках можна вылавіць найбольш тыповыя памылкі. == Гісторыя == === Раннія распрацоўкі === Распрацоўка ''C'' пачалася ў ''[[AT&T]]'' ''[[Bell Laboratories]]'' паміж [[1969]] і [[1973]] гадамі; паводле слоў Рычы, найбольшая частка мовы была створана ў [[1972]] годзе. Мову назвалі ''C'', бо многія рысы яна пераняла з ранейшай мовы ''[[B (мова праграмавання)|B]]''. Дакладна невядома, адкуль пайшла назва «B»: ад мовы праграмавання [[Кена Томпсана]] [[BCPL]] ці ад яго ж мовы [[Bon (мова праграмавання)|Bon]], названай у гонар яго жонкі Боні. Існуе шмат міфаў як пра задумку мовы ''C'', так і пра звязаную з ёй [[Аперацыйная сістэма|аперацыйную сістэму]] ''[[UNIX]]''.<!--, у тым ліку: * The development of C was the result of the programmers' desire to play [http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/spacetravel.html Space Travel]. They had been playing it on their company’s [[mainframe]], but being underpowered and having to support about 100 users, Thompson and Ritchie found they didn’t have sufficient control over the spaceship to avoid collisions with the wandering [[asteroid|space rocks]]. Thus, they decided to port the game to an idle [[PDP-7]] in the office. But it didn’t have an [[operating system]] (OS), so they set about writing one. Eventually they decided to port the operating system to the office’s [[PDP-11]], but this was onerous since all the code was in [[assembly language]]. They decided to use a higher-level portable language so the OS could be ported easily from one computer to another. They looked at using B, but it lacked functionality to take advantage of some of the PDP-11’s advanced features. So they set about creating the new language, C. * The justification for obtaining the original computer that was used to develop Unix was to create a system to automate the filing of patents. The original version of Unix was developed in assembly language. Later, the C language was developed in order to rewrite the operating system.--> У [[1973]] годзе мова ''C'' была ўжо дастаткова магутнай, каб напісаць на ёй большую частку ядра ''[[UNIX]]'', якое было перапісана з мовы асэмблера [[PDP-11/20]]. Гэта было адно з першых ядзер аперацыйнай сістэмы, напісанае не на асэмблеры (раней былі створаны сістэма [[Multics]] на [[PL/I (мова праграмавання)|PL/I]], [[TRIPOS]] на BCPL і MCP ([[Master Control Program]]) для Burroughs [[B5000]] на мове [[ALGOL]] у 1961 годзе). === K&amp;R C === У [[1978]] годзе Дэніс Рычы і Браян Кёрніган апублікавалі першую рэдакцыю кнігі ''[[The C Programming Language (кніга)|The C Programming Language]]''. Гэтая кніга, вядомая сярод праграмістаў на ''C'' як ''K&R'', выкарыстоўвалася шмат год як нефармальная спецыфікацыя мовы. Версія ''C'', апісаная ў гэтай кнізе, часта называецца ''K&R C''. (У другой рэдакцыі кнігі апісваецца стандарт ''[[ANSI C]]'', інфармацыя пра які змешчана ўнізе.) Сярод рыс мовы, уведзеных у ''K&R C'', былі наступныя: * тып даных <code>struct</code> * тып даных <code>long int</code> * тып даных <code>unsigned int</code> * Аператар <code>=+</code> быў заменен на <code>+=</code>, і так далей (<code>=+</code> ствараў памылкі для лексічных аналізатараў; напрыклад, <code>i =+ 10</code> ў параўнанні з <code>i = +10</code>). Часта лічаць, што ''K&R C'' — асноўная частка мовы, якую кампілятар мае падтрымліваць. Шмат год, нават пасля стварэння ''ANSI C'', гэтая версія мовы лічыцца найбольш пераноснай, бо не ўсе кампілятары падтрымліваюць ''ANSI C'', а адносна добра напісаны код на ''K&R C'' таксама слушны і для ''ANSI C''. У гэтай рэалізацыі ''C'' трэба аб’яўляць толькі тыя функцыі, якія вяртаюць значэнне не тыпу <code>int</code>. Функцыя без папярэдняга аб’яўлення лічылася функцыяй, якая вяртае значэнне тыпу <code>int</code>. Прыклад выкліку з папярэднім аб’яўленнем: <syntaxhighlight lang="C"> long int SomeFunction(); int CallingFunction() { long int ret; ret = SomeFunction(); } </syntaxhighlight> Прыклад выкліку без папярэдняга аб’яўлення: <syntaxhighlight lang="C"> int SomeOtherFunction() { return 0; } int CallingFunction() { int ret; ret = SomeOtherFunction(); } </syntaxhighlight> У прататыпах функцый ''K&R'' не было інфармацыі пра аргументы функцыі, таму большасць кампілятараў таго часу не выконвала праверку тыпаў параметраў, хоць некаторыя кампілятары папярэджвалі пра выклік функцыі з няправільнай колькасцю аргументаў. Пасля публікацыі ''K&R C'' у мову было ўключана некалькі «неафіцыйных» дапаўненняў, якія падтрымліваліся кампілятарамі ад ''AT&T'' і некаторымі іншымі. Сярод іх наступныя: * функцыі <code>void</code> і тып даных <code>void *</code> * функцыі, што вяртаюць тыпы <code>struct</code> і <code>union</code> * магчымасць выкарыстоўваць назвы палёў <code>struct</code> некалькі разоў у розных тыпах * прысвойванне тыпаў даных <code>struct</code> * ключавое слова <code>const</code> для аб’ектаў, прызначаных толькі для чытання * [[Стандартная бібліятэка C|стандартная бібліятэка ''C'']], функцыянальнасць якой была амаль аднолькавай у большасці кампілятараў * пералічэнні * тып <code>float</code> аднакратнай дакладнасці === ''ANSI C'' і ''ISO C'' === У пачатку [[1970-я|1970-х]] ''C'' пачала замяняць ''[[BASIC]]'' на пазіцыі <!--???-->вядучай<!--???--> мовы праграмавання для [[мікракамп'ютар|мікракамп’ютараў]]. У [[1980-я|1980-х]] яна была перанесена на ''[[IBM PC]]'', і яе папулярнасць пачала хутка расці. У той жа час [[Б'ёрн Страўструп|Б’ёрн Страўструп]] і іншыя людзі з ''Bell Laboratories'' пачалі работу па ўключэнні аб’ектна-арыентаваных канструкцый у ''C''. Мова, якую яны стварылі, ''[[C++]]'', цяпер з’яўляецца адной з самых ужывальных моў праграмавання для аперацыйнай сістэмы ''[[Microsoft Windows]]''; ''C'' застаецца болей папулярнай у свеце ''UNIX''{{крыніца}}. Яшчэ адной мовай на аснове ''C'' стала ''[[Objective-C]]'', якая таксама дадае аб’ектна-арыентаваныя магчымасці ў мову ''C''. Цяпер яна не так пашырана, як ''C++'', аднак яна выкарыстоўвалася для распрацоўкі праграм ''[[Cocoa (API)|Cocoa]]'' пад ''[[Mac OS X]]''. У [[1983]] годзе Амерыканскі нацыянальны інстытут стандартаў (''American National Standards Institute, ANSI'') сфарміраваў камітэт, ''X3J11'', для стварэння спецыфікацыі ''C''. Пасля доўгага <!--and arduous--> працэсу гэты стандарт быў створаны ў [[1989]] годзе і ратыфікованы як ''ANSI X3.159-1989'' «''Programming Language C''». Гэтую версію мовы звычайна называюць ''[[ANSI C]]''. У [[1990]] годзе стандарт ''ANSI C'' (з некалькімі невялікімі зменамі) быў прыняты Міжнароднай арганізацыяй стандартызацыі (''International Organization for Standardization, ISO'') як ''ISO/IEC 9899:1990''. Адной з мэт працэсу стандартызацыі ''ANSI C'' было стварэнне такога надмноства ''K&R C'', якое б уключала шмат неафіцыйных дапаўненняў. Камітэт стандартаў таксама дадаў некалькі новых магчымасцей, такіх як прататыпы функцый (узятыя з ''C++'') і больш развіты прэпрацэсар. Цяпер мова ''ANSI C'' падтрымліваецца амаль усімі распаўсюджанымі кампілятарамі. Большасць кода, які пішацца сёння, заснавана на ''ANSI C''. Любая праграма, напісаная ''толькі'' на стандартным ''C ''гарантавана выконваецца на любой платформе з рэалізацыяй ''C''. Аднак шмат праграм пішуцца толькі для нейкай адной платформы, бо : (i) яны выкарыстоўваюць нестандартныя бібліятэкі, напрыклад для вываду графікі, : (ii) некаторыя кампілятары выкарыстоўваюць не ''ANSI C'' ці яе паслядоўнікаў у стандартным рэжыме, : (iii) праграма абапіраецца на платформазалежныя тыпы даных і парадак байтаў у фізічнай памяці. Каб падзяліць код на часткі ''ANSI'' і ''K&R'', можа выкарыстоўвацца макрас <code>__STDC__</code>. <syntaxhighlight lang="C"> #if __STDC__ extern int getopt(int,char * const *,const char *); #else extern int getopt(); #endif </syntaxhighlight> Часам выкарыстоўваецца <code>#if __STDC__</code>, як у кодзе вышэй, ці <code>#ifdef __STDC__</code>, бо некаторыя кампілятары азначаюць <code>__STDC__</code> роўнай нулю, каб паказаць адсутнасць падтрымкі стандарту ''ANSI''. === ''C99'' === Пасля працэсу стандартызацыі ''ANSI'', мова ''C'' пэўны час захоўвалася адносна нязменнай, у той час як мова ''[[C++]]'' развівалася далей. (У [[1995]] годзе была створана Нарматыўная папраўка 1, аднак гэтую версію не часта згадваюць.) Аднак у канцы [[1990-я|1990-х]] стандарт быў перагледжан, што прывяло да публікацыі ''ISO 9899:1999'' у [[1999]] годзе. Гэты стандарт, як правіла, называюць ''C99''. Ён быў прыняты як стандарт ''ANSI'' ў сакавіку [[2000]] года. Сярод новых магчымасцей ''C99'' ёсць наступныя: * убудоўваемыя (inline) функцыі (пры кампіляцыі іхні код падстаўляецца на месца выкліку) * [[Зменная|зменныя]] можна аб’яўляць у любым месцы (як у C++), а не толькі пасля іншага аб’яўлення ці на пачатку састаўнога аператара (compound statement) * некалькі новых тыпаў даных, у тым ліку <code>long long int</code>, тып даных boolean і тып <code>complex</code> для падтрымкі [[камплексны лік|камплексных лікаў]] * [[Масіў|масівы]] са зменнай даўжынёй * падтрымка аднарадковых каментараў, якія пачынаюцца з <code>//</code>, як у [[BCPL]] ці C++, якія і раней падтрымліваліся многімі кампілятарамі ''C'' як дапаўненне * некалькі новых функцый у стандартнай бібліятэцы, такіх як <code>snprintf()</code> * некалькі новых загаловачных файлаў, такіх як <code>stdint.h</code> Зацікаўленасць у падтрымцы новых магчымасцей ''С99'' розная. Калі ''[[GNU Compiler Collection|GCC]]'' і некалькі іншых кампілятараў цяпер падтрымліваюць большасць магчымасцей C99, кампілятары ад ''[[Microsoft]]'' і ''[[Borland]]'' — не, і, здаецца, гэтыя кампаніі не зацікаўлены ва ўключэнні такой падтрымкі. == Адносіны з ''C++'' == Першапачаткова мова праграмавання ''[[C++]]'' была створана на аснове ''C''. Аднак не кожная праграма на ''C'' з’яўляецца слушнай праграмай на ''C++''. А як дзве гэтыя мовы развіваліся паасобку, то колькасць несумяшчальнасцей паміж дзвюма мовамі пастаянна нарастала [http://david.tribble.com/text/cdiffs.htm]. Апошні перагляд мовы ''C'', ''C99'', увёў шмат несумяшчальных з мовай ''C++'' асаблівасцей. Адрозненні ствараюць складанасці ў напісанні праграм і бібліятэк, якія можна правільна скампіляваць на ''C'' і ''С++'', і блытаюць тых, хто праграмуе на абедзвюх мовах. Акрамя таго, вельмі складана пераносіць адметнасці адной мовы ў другую. [[Б'ёрн Страўструп|Б’ёрн Страўструп]], стваральнік ''C++'', неаднаразова паўтараў [https://web.archive.org/web/20030424024941/http://www.research.att.com/~bs/sibling_rivalry.pdf], што несумяшчальнасць паміж ''C'' і ''C++'' павінна быць як мага меншай, каб захаваць аперацыйную сумяшчальнасць паміж гэтымі мовамі. Аднак існуе пункт гледжання, што, раз мовы ''C'' і ''C++'' — розныя, то сумяшчальнасць паміж імі зручная, але не абавязковая. У адпаведнасці з такім меркаваннем, намаганні дзеля скарачэння несумяшчальнасці не павінны перашкаджаць спробам палепшыць кожную мову паасобку. <!--Today, the primary differences (as opposed to the additions of C++, such as classes, templates, namespaces, overloading) between the two languages are: * <code>'''inline'''</code> — [[inline function]]s are in the global scope in C++, and in the file (so-called «static») scope in C. In simple terms, this means that in C++, any definition of any inline function (but irrespective of C++ function overloading) must conform to C++'s «[[One Definition Rule]]» or ODR, requiring that either there be a single definition of any inline function or that all definitions be semantically equivalent; but that in C, the same inline function could be defined differently in different ''translation units'' (translation unit typically refers to a [[Computer file|file]]).--> <!--* The <code>'''bool'''</code> keyword in C99 is in its own header, <code>'''<stdbool.h>'''</code>. Previous C standards did not define a boolean type, and various (incompatible) methods were used to simulate a boolean type.--> <!--* Character constants (enclosed in single quotes) have the size of an <code>int</code> in C and a <code>char</code> in C++. That is to say, in C, <code>sizeof('a') == sizeof(int)</code>; in C++, <code>sizeof('a') == sizeof(char)</code>. Nevertheless, even in C they will never exceed the values that a <code>char</code> can store, so <code>(char)'a'</code> is a safe conversion.--> <!--* Additional keywords were introduced in C++, and thus they cannot be used as identifiers as they could in C. (for example, <code>try</code>, <code>catch</code>, <code>template</code>, <code>new</code>, <code>delete</code>, …)--> <!--* In C++, the compiler automatically creates a «tag» for every <code>struct</code>, <code>union</code> or <code>enum</code>, so <code>struct S {};</code> in C++ is equivalent to <code>typedef struct S {} S;</code> in C.--> У ''C99'' з’явілася шмат магчымасцей, якія ўпершыню з’явіліся ў ''C++''. Сярод іх наступныя: * <!--Mandatory prototype declarations for functions-->Абавязковыя аб’яўленні прататыпаў функцый * Ключавое слова <code>'''inline'''</code> * Неабходнасць аб’яўлення ўсіх тыпаў вяртаемых значэнняў, у тым ліку тыпу <code>int</code> == Выкарыстанне ''C'' ў якасці прамежкавай мовы == [[Файл:The C Programming Language.png|thumb|The C Programming Language]] Некаторыя высокаўзроўневыя мовы праграмавання не кампілююцца ў аб’ектны ці [[машынны код]] напрамую, а пераўтвараюцца ў код мовы ''C'', такім чынам выкарыстоўваючы яе ў якасці прамежкавай мовы. Далей такі перакладзены код падаюць на ўваход кампілятару мовы ''C'', які стварае аб’ектны або машынны код. Гэта зроблена з мэтаю дасягнуць пераноснасці і аптымізацыі кода, бо кампілятары мовы ''C'' існуюць для пераважнай большасці працэсараў і аперацыйных сістэм, акрамя таго, большасць кампілятараў ''C'' ствараюць добра аптымізаваны аб’ектны і машынны код. У выніку, любая мова праграмавання, якая перакладаецца на ''C'', адразу становіцца пераноснай і здатнай да вытворчасці аптымізаванага аб’ектнага і машыннага кода. Аднак ''C'' распрацоўвалася як мова праграмавання, а не мэтавая кампілятарная мова, і, такім чынам, не вельмі падыходзіць на роль прамежкавай мовы. Гэта прывяло да распрацоўкі ''C''-падобных прамежкавых моў, такіх як, напрыклад, [[C--]]. == Гл. таксама == * [[bc]] * [[C++]] * [[Objective-C]] * [[Стандартная бібліятэка C|Стандартная бібліятэка мовы C]] * [[Сінтаксіс мовы C]] * [[Тыпы даных мовы C]] * [[Аператары ў мовах C і C++]] * [[Pascal і C]] * [[C і C++]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="dottcl_2">{{cite web |url=http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/chist.html |title=The Development of the C Language |quote=Thompson had made a brief attempt to produce a system coded in an early version of C—before structures—in 1972, but gave up the effort. |last=Ritchie |first=Dennis M. |author-link=Dennis Ritchie |date=January 1992 |access-date=1 January 2008 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZA6qfVb?url=http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/chist.html |archive-date=22 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref> <ref name="dottcl">{{cite web |url=http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/chist.html |title=The Development of the C Language |quote=The scheme of type composition adopted by C owes considerable debt to Algol 68, although it did not, perhaps, emerge in a form that Algol's adherents would approve of. |last=Ritchie |first=Dennis M. |author-link=Dennis Ritchie |date=January 1993 |access-date=1 January 2008 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZA6qfVb?url=http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/chist.html |archive-date=22 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref> }} == Далейшае чытанне == * [[Brian Kernighan]], [[Dennis Ritchie]]: ''[[The C Programming Language (book)|The C Programming Language]]''. Also known as K&amp;R — The original book on C. ** 1st, Prentice Hall 1978; ISBN 0-13-110163-3. Pre-ANSI C. ** 2nd, Prentice Hall 1988; ISBN 0-13-110362-8. ANSI C. * [http://www.open-std.org/JTC1/SC22/WG14/www/standards ISO/IEC 9899]. The official C:1999 standard, along with defect reports and a rationale. * [[Samuel P. Harbison]], [[Guy L. Steele]]: ''C: A Reference Manual''. This book is excellent as a definitive reference manual, and for those working on C [[compiler]]s. The book contains a [[Backus-Naur form|BNF]] grammar for C. ** 4th, Prentice Hall 1994; ISBN 0-13-326224-3. ** 5th, Prentice Hall 2002; ISBN 0-13-089592-X. * [[Derek M. Jones]]: ''The New C Standard: A Cultural and Economic Commentary'', Addison-Wesley, ISBN 0-201-70917-1, [http://www.knosof.co.uk/cbook/cbook.html online material] * [[Robert Sedgewick]]: ''Algorithms in C'', Addison-Wesley, ISBN 0-201-31452-5 (Part 1-4) and ISBN 0-201-31663-3 (Part 5) * William H. Press, Saul A. Teukolsky, William T. Vetterling, Brian P. Flannery: [[Numerical Recipes]] in C (The Art of Scientific Computing), ISBN 0-521-43108-5 == Спасылкі == === C === * [http://www.faqs.org/faqs/C-faq/faq/index.html ''comp.lang.c Frequently Asked Questions''] * [http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/chist.html ''The Development of the C Language'']{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130523224817/http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/chist.html |date=23 мая 2013 }} by [[Dennis M. Ritchie]] * [http://www.lysator.liu.se/c/ Programming in C] (document collection at Lysator) * [http://www.ioccc.org International Obfuscated C Code Contest] * [http://en.wikibooks.org/wiki/Programming:C ''Programming C''] at [[Wikibooks]] * [http://homepage.ntlworld.com/dmjones/cbook1_0a.pdf ''The New C Standard: An economic and cultural commentary''] — an unpublished book about «detailed analysis of the International Standard for the C language» * [http://www.nirvani.net/docs/ansi_c.pdf ISO/IEC 9899] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081120184627/http://www.nirvani.net/docs/ansi_c.pdf |date=20 лістапада 2008 }} (pdf) === C99 === * [http://www-106.ibm.com/developerworks/linux/library/l-c99.html?ca=dgr-lnxw07UsingC99 Open source development using C99 — Is your C code up to standard?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040805124418/http://www-106.ibm.com/developerworks/linux/library/l-c99.html?ca=dgr-lnxw07UsingC99 |date=5 жніўня 2004 }} by [[Peter Seebach]] * [http://www.kuro5hin.org/?op=displaystory;sid=2001/2/23/194544/139 Are you Ready For C99?] * Article «[http://david.tribble.com/text/cdiffs.htm Incompatibilities Between ISO C and ISO C++]» by [[David R. Tribble]] == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Randal E. Bryant, David R. O'Hallaron |загаловак = Computer Systems: A Programmer's Perspective |выданне = 3rd ed |год = 2016 |isbn = 978-1-292-10176-7 |ref = Randal }} {{Мова праграміравання Сі}} {{Мовы праграмавання}} {{Стандарты ISO}} {{DEFAULTSORT:C}} [[Катэгорыя:Мовы праграмавання]] 0iwueb1vru1c664v7jnsctniltd731q 0 65578 5144237 4482283 2026-05-20T23:56:19Z ~2026-30487-53 168469 5144237 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} {{значэнні|Нью-Гэмпшыр (значэнні)}} '''Нью-Гэмпшыр'''<ref>арт. '''Нью-Гэмпшыр''' — {{Крыніцы/БелЭн|11}}</ref> ({{lang-en|New Hampshire}}) — [[штаты ЗША|штат]] на паўночным усходзе [[ЗША]], у рэгіёне [[Новая Англія]]. Плошча 24 тыс.км². Насельніцтва 1.315.000 (2007). Неафіцыйная назва — «Гранітны штат». Сталіца штата — [[Конкард (Нью-Гэмпшыр)|горад Конкард]]. Найбуйнейшыя гарады — [[Манчэстэр (Нью-Гэмпшыр)|Манчэстэр]], [[Нашуа (Нью-Гэмпшыр)|Нашуа]]. Першы штат у краіне, які абвясціў незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Большая частка штата занята адгор’ямі [[Апалачы|Апалачаў]] (масіў [[Уайт-Маўнтынс (Нью-Гэмпшыр)|Уайт-Маўнтынс]], вышыня да 1916 м — гара [[Вашынгтон (гара, Нью-Гэмпшыр)|Вашынгтон]]), на паўднёвым усходзе штата — берагавая нізіна. Клімат умераны, марскі. [[Тэмпература паветра]] ад −5 °C у студзені да 22 °C у ліпені. [[Ападкі|Ападкаў]] каля 800—1000 мм за год. Галоўныя рэкі [[Канектыкут (рака)|Канектыкут]] і [[Мерымак (рака)|Мерымак]]. Возера [[Уініпесокі]]. Большая частка тэрыторыі штата пад лесам (хвоя, хемлак, дуб, бяроза). == Эканоміка == Прамысловасць: машынабудаўнічая (электратэхнічная, электронная, вытворчасць прамысловага абсталявання), гарбарна-абутковая, тэктыльная, дрэваапрацоўчая, цэлюлозна-папяровая. Лесанарыхтоўкі. Здабыча будаўнічых матэрыялаў (граніт і інш.). У сельскай гаспадарцы дамінуюць малочная жывёлагадоўля, птушкагадоўля, цяплічныя гаспадаркі, якія спецыялізуюцца на журавінах, чарніцах. Адзіны акіянічны порт — [[Портсмут (Нью-Гэмпшыр)|Портсмут]]. Значная частка насельніцтва (да 15%) занята ў сферы паслуг і турызму. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11}} {{Новая Англія}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{DEFAULTSORT:Нью-Гэмпшыр}} [[Катэгорыя:Штаты ЗША]] [[Катэгорыя:Нью-Гэмпшыр| ]] {{вонкавыя спасылкі}} tj3suzwqymj9gygifgskawvi2vw8d04 0 66799 5144107 4640103 2026-05-20T17:33:49Z ~2026-30322-27 168452 арфаграфія 5144107 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Яечкі''', '''тэстыкулы''' ({{lang-la|testes, testiculus}}, {{lang-el|Ὄρχις}}) — парныя мужчынскія палавыя залозы млекакормячых жывёл і чалавека, у якіх выпрацоўваюцца [[сперматазоід]]ы і сакратуюцца андрагены, галоўным чынам [[тэстастэрон]]. Яечкі плода ўтвараюцца ў брушной поласці, але да моманту нараджэння апускаюцца ў машонку, дзе знаходзіцца пры больш нізкай тэмпературы, што спрыяе ўтварэнню і развіццю сперматазоідаў. Біяхімічнае выспяванне сперматазоідаў адбываецца ў прыдатку яечкаў, дзе сакратуецца і вадкасць, якая разбаўляе [[сперма|сперму]]. Найбольш частае запаленчае захворванне яечкаў — [[архіт]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1}} {{Рэпрадуктыўная сістэма чалавека}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Залозы]] [[Катэгорыя:Мужчынскія палавыя органы]] [[Катэгорыя:Эндакрынная сістэма]] [[Катэгорыя:Яечкі| ]] olfbi60a75at497cy8a8vwb6oe58ho5 0 68510 5143990 1401960 2026-05-20T12:21:04Z JerzyKundrat 174 5143990 wikitext text/x-wiki * [[Андрэй Завіша (цівун віленскі)|Андрэй Завіша]] (каля 1490 — да 1534) — цівун віленскі. * [[Андрэй Ян Завіша]] (1557—1604) — [[ваявода менскі]] ў 1596—1598, [[вялікі падскарбі літоўскі]] (з 1598). * [[Андрэй Завіша (сын Мельхіёра)|Андрэй Завіша]] (?—1630) — [[кашталян менскі]] (з 1628). * [[Андрэй Казімір Завіша]] (~1614—1678) — [[пісар вялікі літоўскі]] (з 1650). {{неадназначнасць}} pre4ha1q7tff6qdvg0uqndxlgn87hah 0 69519 5144392 4429773 2026-05-21T10:13:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Касцёл Карла Барамея (Пінск)]] у [[Касцёл Святога Карла Барамея (Пінск)]] 4429773 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Святога Карла Барамея |Арыгінальная назва = |Выява = Church of St. Charles Borromeo, Pinsk 1.JPG |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Пінск |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min =7 |lat_sec = 12 |lon_dir = E|lon_deg =26|lon_min = 6|lon_sec = 55 |region = BY |CoordScale = |Канфесія = Каталіцтва |Дыяцэзія = |Ордэнская прыналежнасць = барталаміты |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = барока |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = 1960 |Пачатак будаўніцтва = 1770 |Заканчэнне будаўніцтва = 1782 |Прыдзелы = |Рэліквіі = |Стан = канцэртная зала |Сайт = |Commons = Church of St. Charles Borromeo, Pinsk }} [[Выява:Church of St. Charles Borromeo, Pinsk.JPG|thumb|Касцёл Св. Карла Барамея]] '''Касцёл Святога Карла Барамея''' — каталіцкі храм у [[Пінск]]у, першапачаткова з'яўляўся касцёлам кляштара [[Барталаміты|ордэна камуністаў]]. == Гісторыя == [[Файл:Pinsk, Albrechtaŭskaja, Kamunistaŭski. Пінск, Альбрэхтаўская, Камуністаўскі (A. Skirmunt, 1868).jpg|250px|міні|злева|Малюнак [[Гелена Скірмунт|Г. Скірмунт]] 1860 года]] У адпаведнасці са статутам, члены ордэна жылі абшчынай ([[камуна]]й) і мелі агульную касу даходаў. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] кляштар ордэна камуністаў існаваў толькі ў [[Пінск]]у. У Пінску члены ордэна асталяваліся дзякуючы дапамозе [[маршалак|маршалка]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] [[Ян Караль Дольскі|Яна Караля Дольскага]] і яго жонкі Ганны, якія ў [[1695]] г. ахвяравалі на будаўніцтва кляштара пляц і 50 000 [[польскі злоты|польскіх злотых]]. На гэтыя сродкі на ўсходняй ускраіне горада, якая атрымала назву [[Каралін (прадмесце)|Каралін]], быў пабудаваны драўляны кляштар з касцёлам. У [[1770]] г. на месцы драўлянага на сабраныя і ахвяраваныя сродкі члены ордэна пачалі будаўніцтва новага мураванага храма. Узвядзенне касцельнага будынка было завершана ў асноўным да [[1782]] г., аднак асвячэнне яго пад тытулам [[святы Карл Барамей|Святога Карла Барамея]], як сведчаць дакументальныя крыніцы, адбылося толькі ў [[1784]] г. У канцы [[XVIII ст.]] ордэн камуністаў прыйшоў у заняпад. Многія яго кляштары былі закрыты, а манахі размеркаваны па розных [[парафія]]х. Пасля закрыцця кляштара касцёл стаў прыпісным<ref>галоўным касцёлам у Пінску з'яўляецца [[Кафедральны касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Пінск)|касцёл Успення Дзевы Марыі кляштара францысканцаў]]</ref>, але да [[1860]] г. знаходзіўся ў запушчаным стане — не было сродкаў на яго рамонт. Толькі пасля збору добраахвотных ахвяраванняў гэта пытанне было паспяхова вырашана: сцены касцёла пабялілі ўнутры і звонку, а адрамантаваны дах накрылі новай [[чарапіца]]й. Нанава адрамантаваны касцёл быў асвячоны пад назвай [[Святая Тройца|Святой Тройцы]]. Ён амаль не быў пашкоджаны ў час [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]] і дзейнічаў да [[1960]] г. Пасля закрыцця касцёла ў [[1960-я]] гг. ён выкарыстоўваўся рознымі арганізацыямі. У [[1980]] г. у будынку былі праведзены рэстаўрацыйныя работы. Цяпер будынак былога касцёла выкарыстоўваецца для размяшчэння мастацкіх выставак і правядзення музычных вечароў. У 2013 годзе будынак быў адрэстаўраваны<ref name="pin">[http://pinsk-history.ru/info/75-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0/%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0/196-%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%8F Касцёл Карла Барамея. Каменны старажыл Пінска]</ref> == Архітэктура == Будынак уяўляе сабой прамавугольны ў плане адна[[неф]]авы храм, без вылучанай [[апсіда|апсіды]]. З боку галоўнага фасада да касцёла далучаецца двух'ярусная [[званіца]] з шатровым дахам і купалам. Таўшчыня сцен у асобных месцах перавышае 2 м. Бакавыя з іх прарэзаны невялікімі арачнымі вокнамі і расчлянёны лапаткамі. Інтэр'еру залы надае ўрачыстасць і манументальнасць высокае крыжовае скляпенне. У нартэксе<ref>уваходная частка</ref> касцёла зроблены галерэя (хоры) і лесвіца, якая ўмуравана ў моцную сцяну званіцы. {{зноскі}} == Літаратура == * «Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік», Мінск 1993. * Габрусь Т. В. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X, с. 261-262. == Спасылкі == {{ГККРБ|112Г000534}} {{Commons|Category:Church of St. Charles Borromeo, Pinsk}} [[Катэгорыя:Касцёлы Пінска]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1782 годзе]] [[Катэгорыя:1782 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Пінскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Каралін (прадмесце)]] 770gex1lcbfjw4ry7zjfr4mlpiuwr4n 10 73319 5144100 5051438 2026-05-20T16:17:37Z Γλωσσολαλιά 164873 5144100 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Шаблон:Геакар/styles.css" /><table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-green" data-name="Парк"> {{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}} {{{Ранейшыя назвы|}}} {{{Іншыя назвы|}}}}} {{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}<!-- --><includeonly>{{#invoke:check for unknown parameters|check |unknown=[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Старонкі з невядомымі параметрамі шаблона Парк|_VALUE_]] |ignoreblank= |preview=<span class="error">Невядомы параметр «_VALUE_» шаблона Парк</span> |showblankpositional= |1|CoordScale|Архітэктар|Архітэктары|Устаўка|Горад|Іншыя назвы|Выява|Гістарычны раён|Катэгорыя на Вікісховішчы|Каардынаты|Месцазнаходжанне|Метро|Час працы|Назва|Нацыянальная назва|Абрэзаць зверху|Абрэзаць зверху 1|Абрэзаць знізу|Абрэзаць знізу 1|Заснаваны|Плошча|Подпіс|Подпіс выявы|Пазіцыйная карта|Пазіцыйная карта 1|Пазіцыя подпісу|Пазіцыя подпісу 1|Наведвальнікі|Ранейшыя назвы|Раён|Раён горада|Раёны|Рэгіён|Рэгіёны|Сайт|Статус|Краіна|Краіны|Тып|Тып парку}}</includeonly><!-- Асноўная інфармацыя --> {{Геакар|Загаловак|Асноўная інфармацыя|{{wikidata|p31|{{{Заснаваны|}}}|plain=true}}{{wikidata|p571|{{{Заснаваны|}}}|plain=true}}{{wikidata|p856|{{{Сайт|}}}|plain=true}}{{wikidata|p84|{{{Архітэктар|}}}{{{Архітэктары|}}}|plain=true}}{{wikidata|p1174|{{{Наведвальнікі|}}}|plain=true}}{{{Статус|}}}{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}}} {{Геакар|Параметр|0|Тып|{{{Тып|}}}|d=p31}} {{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|[[Гектар|га]]|d=p2046}} {{Геакар|Параметр|0|Дата заснавання|{{{Заснаваны|}}}|d=p571}} {{Геакар|Множны|1|Архітэктар|Архітэктары|{{#if:{{{Архітэктар|}}}|{{{Архітэктар|}}}|{{{Архітэктары|}}}}}|d=p84}} {{Геакар|Параметр|0|Колькасць&nbsp;наведвальнікаў|{{{Наведвальнікі|}}}|d=p1174}} {{Геакар|Параметр|0|Статус|{{{Статус|}}}}} {{Геакар|Устаўка|{{wikidata|p856|{{{Сайт|}}}}}}}<!-- Размяшчэнне --> {{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{wikidata|p17|{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}|plain=true}}{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіёны|}}}{{{Раён|}}}{{{Раёны|}}}{{{Горад|}}}{{{Раён горада|}}}{{{Гістарычны раён|}}}{{{Метро|}}}{{{Час працы|}}} {{Геакар-Каардынаты|Каардынаты={{{Каардынаты|}}}|Краіна={{#titleparts:{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}} {{Геакар|Краіны|{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}}} {{Геакар|Рэгіён|{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіёны|}}}|{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}}} {{Геакар|Раён|{{{Раён|}}}{{{Раёны|}}}|{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіёны|}}}|{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}}} {{Геакар|Параметр|1|Горад|{{{Горад|}}}}} {{Геакар|Множны|1|Раён горада|Раёны горада|{{{Раён горада|}}}}} {{Геакар|Параметр|0|Гістарычны раён|{{{Гістарычны раён|}}}}} {{Геакар|Параметр|0|Метро|{{{Метро|}}}}} {{Геакар|Параметр|0|Час працы|{{{Час працы}}}}} {{#ifeq:{{{Пазіцыйная карта|}}}|0||{{#ifeq:{{{Краіна|}}}|Расія|{{#if:{{{Рэгіён|}}}|{{Геакар|Пазіцыйная карта|{{#iferror:{{На карце|{{{Краіна|}}}{{#titleparts:{{{Краіны|}}}|1|1}} {{{Рэгіён|}}}}}||{{{Краіна|}}}{{#titleparts:{{{Краіны|}}}|1|1}} {{{Рэгіён|}}}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|N}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|E}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пак. карты={{{Пак. карты|physical}}}|Пак. арэны={{{Пак. арэны|physical}}}|Пак. меткі=m10|Подпіс меткі={{{Назва|}}}|Абразаць зверху={{{Абразаць зверху|}}}|Абразаць знізу={{{Абразаць знізу|}}}}}}}|{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}|{{Геакар|Пазіцыйная карта|{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Краіна|}}}{{#titleparts:{{{Краіны|}}}|1|1}}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пак. карты=physical|Пак. арэны={{{Пак. арэны|physical}}}|Пак. меткі=m10|Подпіс меткі={{{Назва|}}}|Абразаць зверху={{{Абразаць зверху|}}}|Абразаць знізу={{{Абразаць знізу|}}}}}}}}}}}<!-- -->{{#ifeq:{{{Пазіцыйная карта 1|}}}|0||{{#ifeq:{{{Краіна|}}}|Расія|{{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}}|{{Геакар|Пазіцыйная карта|{{{Пазіцыйная карта 1|}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|N}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|E}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пак. карты={{{Пак. карты 1|physical}}}|Пак. арэны={{{Пак. арэны 1|physical}}}|Пак. меткі=m10|Подпіс меткі={{{Назва|}}}|Абразаць зверху={{{Абразаць зверху 1|}}}|Абразаць знізу={{{Абразаць знізу 1|}}}}}}}|{{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}}{{{Рэгіён|}}}|{{Геакар|Пазіцыйная карта|{{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}}|{{{Пазіцыйная карта 1|}}}|{{#iferror:{{На карце|{{{Краіна|}}}{{#titleparts:{{{Краіны|}}}|1|1}} {{{Рэгіён|}}}}}||{{{Краіна|}}}{{#titleparts:{{{Краіны|}}}|1|1}} {{{Рэгіён|}}}}}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|N}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|E}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пак. карты={{{Пак. карты 1|physical}}}|Пак. арэны={{{Пак. арэны 1|physical}}}|Пак. меткі=m10|Подпіс меткі={{{Назва|}}}|Абразаць зверху={{{Абразаць зверху 1|}}}|Абразаць знізу={{{Абразаць знізу 1|}}}}}}}}}}} {{Геакар|Устаўка|{{#if:{{wikidata|p625|plain=true}}|{{+ІПК|Вылучэнне=так|Метка=так|Вышыня=170|Шырыня=300|Павелічэнне=14|Аблямоўка=так|Афармленне= аапт}}}}}} {{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}} {{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}} </table> {{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{Краіна 1|}}}{{{Краіна 2|}}}{{{Краіна 3|}}}{{{Краіна 4|}}}{{{Краіна 5|}}}{{{Краіна 6|}}}{{{Рэгіён 1|}}}{{{Рэгіён 2|}}}{{{Рэгіён 3|}}}{{{Рэгіён 4|}}}{{{Рэгіён 5|}}}{{{Рэгіён 6|}}}{{{Архітэктар 1|}}}{{{Архітэктар 2|}}}{{{Архітэктар 3|}}}|[[Катэгорыя:Картка на Геакары: Выправіць: Множныя параметры]]}}{{#if:{{{lat_deg|}}}{{{lon_deg|}}}|[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Карткі з састарэлым фарматам каардынат]]}}[[Катэгорыя:Сады і паркі паводле алфавіта]] {{#ifeq: Парк |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Парк }}}}}} {{#if:{{{Каардынаты|}}}{{wikidata|p625|plain=true}}|{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}||[[Катэгорыя:Геаграфічныя артыкулы без пазіцыйных карт]]}}|[[Катэгорыя:Картка на Геакары: запоўніць: Каардынаты|Паркі]]}} }}<noinclude>{{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] </noinclude> k5f5kl7olj3blwummdf2u0s9twz3km7 5144102 5144100 2026-05-20T16:25:08Z Γλωσσολαλιά 164873 5144102 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Шаблон:Геакар/styles.css" /><table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-green" data-name="Парк"> {{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}} {{{Ранейшыя назвы|}}} {{{Іншыя назвы|}}}}} {{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}<!-- --><includeonly>{{#invoke:check for unknown parameters|check |unknown=[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Старонкі з невядомымі параметрамі шаблона Парк|_VALUE_]] |ignoreblank= |preview=<span class="error">Невядомы параметр «_VALUE_» шаблона Парк</span> |showblankpositional= |1|CoordScale|Архітэктар|Архітэктары|Устаўка|Горад|Іншыя назвы|Выява|Гістарычны раён|Катэгорыя на Вікісховішчы|Каардынаты|Месцазнаходжанне|Метро|Час працы|Назва|Нацыянальная назва|Абрэзаць зверху|Абрэзаць зверху 1|Абрэзаць знізу|Абрэзаць знізу 1|Заснаваны|Плошча|Подпіс|Подпіс выявы|Пазіцыйная карта|Пазіцыйная карта 1|Пазіцыя подпісу|Пазіцыя подпісу 1|Наведвальнікі|Ранейшыя назвы|Раён|Раён горада|Раёны|Рэгіён|Рэгіёны|Сайт|Статус|Краіна|Краіны|Тып|Тып парку}}</includeonly><!-- Асноўная інфармацыя --> {{Геакар|Загаловак|Асноўная інфармацыя|{{wikidata|p31|{{{Заснаваны|}}}|plain=true}}{{wikidata|p571|{{{Заснаваны|}}}|plain=true}}{{wikidata|p856|{{{Сайт|}}}|plain=true}}{{wikidata|p84|{{{Архітэктар|}}}{{{Архітэктары|}}}|plain=true}}{{wikidata|p1174|{{{Наведвальнікі|}}}|plain=true}}{{{Статус|}}}{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}}} {{Геакар|Параметр|0|Тып|{{{Тып|}}}|d=p31}} {{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|[[Гектар|га]]|d=p2046}} {{Геакар|Параметр|0|Дата заснавання|{{{Заснаваны|}}}|d=p571}} {{Геакар|Множны|1|Архітэктар|Архітэктары|{{#if:{{{Архітэктар|}}}|{{{Архітэктар|}}}|{{{Архітэктары|}}}}}|d=p84}} {{Геакар|Параметр|0|Колькасць&nbsp;наведвальнікаў|{{{Наведвальнікі|}}}|d=p1174}} {{Геакар|Параметр|0|Статус|{{{Статус|}}}}} {{Геакар|Устаўка|{{wikidata|p856|{{{Сайт|}}}}}}}<!-- Размяшчэнне --> {{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{wikidata|p17|{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}|plain=true}}{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіёны|}}}{{{Раён|}}}{{{Раёны|}}}{{{Горад|}}}{{{Раён горада|}}}{{{Гістарычны раён|}}}{{{Метро|}}}}}{{{Час працы|}}} {{Геакар-Каардынаты|Каардынаты={{{Каардынаты|}}}|Краіна={{#titleparts:{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}} {{Геакар|Краіны|{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}}} {{Геакар|Рэгіён|{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіёны|}}}|{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}}} {{Геакар|Раён|{{{Раён|}}}{{{Раёны|}}}|{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіёны|}}}|{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}}} {{Геакар|Параметр|1|Горад|{{{Горад|}}}}} {{Геакар|Множны|1|Раён горада|Раёны горада|{{{Раён горада|}}}}} {{Геакар|Параметр|0|Гістарычны раён|{{{Гістарычны раён|}}}}} {{Геакар|Параметр|0|Метро|{{{Метро|}}}}}} {{Геакар|Параметр|0|Час працы|{{{Час працы}}}}} {{#ifeq:{{{Пазіцыйная карта|}}}|0||{{#ifeq:{{{Краіна|}}}|Расія|{{#if:{{{Рэгіён|}}}|{{Геакар|Пазіцыйная карта|{{#iferror:{{На карце|{{{Краіна|}}}{{#titleparts:{{{Краіны|}}}|1|1}} {{{Рэгіён|}}}}}||{{{Краіна|}}}{{#titleparts:{{{Краіны|}}}|1|1}} {{{Рэгіён|}}}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|N}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|E}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пак. карты={{{Пак. карты|physical}}}|Пак. арэны={{{Пак. арэны|physical}}}|Пак. меткі=m10|Подпіс меткі={{{Назва|}}}|Абразаць зверху={{{Абразаць зверху|}}}|Абразаць знізу={{{Абразаць знізу|}}}}}}}|{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}|{{Геакар|Пазіцыйная карта|{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Краіна|}}}{{#titleparts:{{{Краіны|}}}|1|1}}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пак. карты=physical|Пак. арэны={{{Пак. арэны|physical}}}|Пак. меткі=m10|Подпіс меткі={{{Назва|}}}|Абразаць зверху={{{Абразаць зверху|}}}|Абразаць знізу={{{Абразаць знізу|}}}}}}}}}}}<!-- -->{{#ifeq:{{{Пазіцыйная карта 1|}}}|0||{{#ifeq:{{{Краіна|}}}|Расія|{{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}}|{{Геакар|Пазіцыйная карта|{{{Пазіцыйная карта 1|}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|N}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|E}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пак. карты={{{Пак. карты 1|physical}}}|Пак. арэны={{{Пак. арэны 1|physical}}}|Пак. меткі=m10|Подпіс меткі={{{Назва|}}}|Абразаць зверху={{{Абразаць зверху 1|}}}|Абразаць знізу={{{Абразаць знізу 1|}}}}}}}|{{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}}{{{Рэгіён|}}}|{{Геакар|Пазіцыйная карта|{{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}}|{{{Пазіцыйная карта 1|}}}|{{#iferror:{{На карце|{{{Краіна|}}}{{#titleparts:{{{Краіны|}}}|1|1}} {{{Рэгіён|}}}}}||{{{Краіна|}}}{{#titleparts:{{{Краіны|}}}|1|1}} {{{Рэгіён|}}}}}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|N}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|E}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пак. карты={{{Пак. карты 1|physical}}}|Пак. арэны={{{Пак. арэны 1|physical}}}|Пак. меткі=m10|Подпіс меткі={{{Назва|}}}|Абразаць зверху={{{Абразаць зверху 1|}}}|Абразаць знізу={{{Абразаць знізу 1|}}}}}}}}}}} {{Геакар|Устаўка|{{#if:{{wikidata|p625|plain=true}}|{{+ІПК|Вылучэнне=так|Метка=так|Вышыня=170|Шырыня=300|Павелічэнне=14|Аблямоўка=так|Афармленне= аапт}}}}}} {{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}} {{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}} </table> {{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{Краіна 1|}}}{{{Краіна 2|}}}{{{Краіна 3|}}}{{{Краіна 4|}}}{{{Краіна 5|}}}{{{Краіна 6|}}}{{{Рэгіён 1|}}}{{{Рэгіён 2|}}}{{{Рэгіён 3|}}}{{{Рэгіён 4|}}}{{{Рэгіён 5|}}}{{{Рэгіён 6|}}}{{{Архітэктар 1|}}}{{{Архітэктар 2|}}}{{{Архітэктар 3|}}}|[[Катэгорыя:Картка на Геакары: Выправіць: Множныя параметры]]}}{{#if:{{{lat_deg|}}}{{{lon_deg|}}}|[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Карткі з састарэлым фарматам каардынат]]}}[[Катэгорыя:Сады і паркі паводле алфавіта]] {{#ifeq: Парк |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Парк }}}}}} {{#if:{{{Каардынаты|}}}{{wikidata|p625|plain=true}}|{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}||[[Катэгорыя:Геаграфічныя артыкулы без пазіцыйных карт]]}}|[[Катэгорыя:Картка на Геакары: запоўніць: Каардынаты|Паркі]]}} }}<noinclude>{{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] </noinclude> j9roeq5t09o8ka1nhbdiwh1418llhc6 5144108 5144102 2026-05-20T17:35:57Z Γλωσσολαλιά 164873 5144108 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Шаблон:Геакар/styles.css" /><table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-green" data-name="Парк"> {{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}} {{{Ранейшыя назвы|}}} {{{Іншыя назвы|}}}}} {{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}<!-- --><includeonly>{{#invoke:check for unknown parameters|check |unknown=[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Старонкі з невядомымі параметрамі шаблона Парк|_VALUE_]] |ignoreblank= |preview=<span class="error">Невядомы параметр «_VALUE_» шаблона Парк</span> |showblankpositional= |1|CoordScale|Архітэктар|Архітэктары|Устаўка|Горад|Іншыя назвы|Выява|Гістарычны раён|Катэгорыя на Вікісховішчы|Каардынаты|Месцазнаходжанне|Метро|Назва|Нацыянальная назва|Абрэзаць зверху|Абрэзаць зверху 1|Абрэзаць знізу|Абрэзаць знізу 1|Заснаваны|Плошча|Подпіс|Подпіс выявы|Пазіцыйная карта|Пазіцыйная карта 1|Пазіцыя подпісу|Пазіцыя подпісу 1|Час працы|Наведвальнікі|Ранейшыя назвы|Раён|Раён горада|Раёны|Рэгіён|Рэгіёны|Сайт|Статус|Краіна|Краіны|Тып|Тып парку}}</includeonly><!-- Асноўная інфармацыя --> {{Геакар|Загаловак|Асноўная інфармацыя|{{wikidata|p31|{{{Заснаваны|}}}|plain=true}}{{wikidata|p571|{{{Заснаваны|}}}|plain=true}}{{wikidata|p856|{{{Сайт|}}}|plain=true}}{{wikidata|p84|{{{Архітэктар|}}}{{{Архітэктары|}}}|plain=true}}{{wikidata|p1174|{{{Наведвальнікі|}}}|plain=true}}{{{Статус|}}}{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}}} {{Геакар|Параметр|0|Тып|{{{Тып|}}}|d=p31}} {{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|[[Гектар|га]]|d=p2046}} {{Геакар|Параметр|0|Дата заснавання|{{{Заснаваны|}}}|d=p571}} {{Геакар|Множны|1|Архітэктар|Архітэктары|{{#if:{{{Архітэктар|}}}|{{{Архітэктар|}}}|{{{Архітэктары|}}}}}|d=p84}} {{Геакар|Параметр|0|Колькасць&nbsp;наведвальнікаў|{{{Наведвальнікі|}}}|d=p1174}} {{Геакар|Параметр|0|Час працы|{{{Час працы|}}}}} {{Геакар|Параметр|0|Статус|{{{Статус|}}}}} {{Геакар|Устаўка|{{wikidata|p856|{{{Сайт|}}}}}}}<!-- Размяшчэнне --> {{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{wikidata|p17|{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}|plain=true}}{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіёны|}}}{{{Раён|}}}{{{Раёны|}}}{{{Горад|}}}{{{Раён горада|}}}{{{Гістарычны раён|}}}{{{Метро|}}}}} {{Геакар-Каардынаты|Каардынаты={{{Каардынаты|}}}|Краіна={{#titleparts:{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}} {{Геакар|Краіны|{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}}} {{Геакар|Рэгіён|{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіёны|}}}|{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}}} {{Геакар|Раён|{{{Раён|}}}{{{Раёны|}}}|{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіёны|}}}|{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}}} {{Геакар|Параметр|1|Горад|{{{Горад|}}}}} {{Геакар|Множны|1|Раён горада|Раёны горада|{{{Раён горада|}}}}} {{Геакар|Параметр|0|Гістарычны раён|{{{Гістарычны раён|}}}}} {{Геакар|Параметр|0|Метро|{{{Метро|}}}}} {{#ifeq:{{{Пазіцыйная карта|}}}|0||{{#ifeq:{{{Краіна|}}}|Расія|{{#if:{{{Рэгіён|}}}|{{Геакар|Пазіцыйная карта|{{#iferror:{{На карце|{{{Краіна|}}}{{#titleparts:{{{Краіны|}}}|1|1}} {{{Рэгіён|}}}}}||{{{Краіна|}}}{{#titleparts:{{{Краіны|}}}|1|1}} {{{Рэгіён|}}}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|N}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|E}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пак. карты={{{Пак. карты|physical}}}|Пак. арэны={{{Пак. арэны|physical}}}|Пак. меткі=m10|Подпіс меткі={{{Назва|}}}|Абразаць зверху={{{Абразаць зверху|}}}|Абразаць знізу={{{Абразаць знізу|}}}}}}}|{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}|{{Геакар|Пазіцыйная карта|{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Краіна|}}}{{#titleparts:{{{Краіны|}}}|1|1}}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пак. карты=physical|Пак. арэны={{{Пак. арэны|physical}}}|Пак. меткі=m10|Подпіс меткі={{{Назва|}}}|Абразаць зверху={{{Абразаць зверху|}}}|Абразаць знізу={{{Абразаць знізу|}}}}}}}}}}}<!-- -->{{#ifeq:{{{Пазіцыйная карта 1|}}}|0||{{#ifeq:{{{Краіна|}}}|Расія|{{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}}|{{Геакар|Пазіцыйная карта|{{{Пазіцыйная карта 1|}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|N}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|E}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пак. карты={{{Пак. карты 1|physical}}}|Пак. арэны={{{Пак. арэны 1|physical}}}|Пак. меткі=m10|Подпіс меткі={{{Назва|}}}|Абразаць зверху={{{Абразаць зверху 1|}}}|Абразаць знізу={{{Абразаць знізу 1|}}}}}}}|{{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}}{{{Рэгіён|}}}|{{Геакар|Пазіцыйная карта|{{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}}|{{{Пазіцыйная карта 1|}}}|{{#iferror:{{На карце|{{{Краіна|}}}{{#titleparts:{{{Краіны|}}}|1|1}} {{{Рэгіён|}}}}}||{{{Краіна|}}}{{#titleparts:{{{Краіны|}}}|1|1}} {{{Рэгіён|}}}}}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|N}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|E}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пак. карты={{{Пак. карты 1|physical}}}|Пак. арэны={{{Пак. арэны 1|physical}}}|Пак. меткі=m10|Подпіс меткі={{{Назва|}}}|Абразаць зверху={{{Абразаць зверху 1|}}}|Абразаць знізу={{{Абразаць знізу 1|}}}}}}}}}}} {{Геакар|Устаўка|{{#if:{{wikidata|p625|plain=true}}|{{+ІПК|Вылучэнне=так|Метка=так|Вышыня=170|Шырыня=300|Павелічэнне=14|Аблямоўка=так|Афармленне= аапт}}}}}} {{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}} {{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}} </table> {{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{Краіна 1|}}}{{{Краіна 2|}}}{{{Краіна 3|}}}{{{Краіна 4|}}}{{{Краіна 5|}}}{{{Краіна 6|}}}{{{Рэгіён 1|}}}{{{Рэгіён 2|}}}{{{Рэгіён 3|}}}{{{Рэгіён 4|}}}{{{Рэгіён 5|}}}{{{Рэгіён 6|}}}{{{Архітэктар 1|}}}{{{Архітэктар 2|}}}{{{Архітэктар 3|}}}|[[Катэгорыя:Картка на Геакары: Выправіць: Множныя параметры]]}}{{#if:{{{lat_deg|}}}{{{lon_deg|}}}|[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Карткі з састарэлым фарматам каардынат]]}}[[Катэгорыя:Сады і паркі паводле алфавіта]] {{#ifeq: Парк |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Парк }}}}}} {{#if:{{{Каардынаты|}}}{{wikidata|p625|plain=true}}|{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}{{{Краіна|}}}{{{Краіны|}}}||[[Катэгорыя:Геаграфічныя артыкулы без пазіцыйных карт]]}}|[[Катэгорыя:Картка на Геакары: запоўніць: Каардынаты|Паркі]]}} }}<noinclude>{{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] </noinclude> ikfdk3kqkaoc7cu5f2kvpj5x44asu5q 10 73323 5144377 3379073 2026-05-21T09:56:56Z Γλωσσολαλιά 164873 5144377 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{docpage}} </noinclude> == Нарыхтоўка для капіравання == <pre> {{Парк |Назва = |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Каардынаты = |Краіна = |Рэгіён = |Раён = |Месцазнаходжанне = |Тып = |Заснаваны = |Архітэктар = |Плошча = |Метро = |Наведвальнікі = |Час працы = |Статус = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} </pre> 7eb78m0uxkeh08jh6i83keakorgk0xj 0 73404 5144361 5053196 2026-05-21T09:38:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144361 wikitext text/x-wiki '''GNU Privacy Guard''', '''GnuPG''', '''GPG''' — [[Свабодныя праграмы|свабодная]] [[праграма]] для шыфравання інфармацыі і стварэння электронных лічбавых подпісаў ў мэтах бяспечнага захоўвання і перадачы інфармацыі. Выпускаецца пад ліцэнзіяй [[GNU General Public License]]. з’яўляецца часткай [[Праект GNU|праекту GNU]], атрымала гранты ад нямецкіх уладаў. GnuPG цалкам сумяшчальная са стандартам [[Internet Engineering Task Force|IETF]] [[OpenPGP]]. Бягучыя версіі GnuPG маюць магчымасць узаемадзейнічаць з [[PGP]] і іншымі OpenPGP-сумяшчальнымі сістэмамі. == Гісторыя == Першапачаткова GnuPG быў створаны Вернерам Кохам ({{lang-de|Werner Koch}}). Версія 1.0.0 была выпушчана 7 верасня 1999 года. Нямецкае Міністэрства эканомікі і тэхналогій прафінансавала развіццё дакументацыі і партаванне на [[АС]] [[Microsoft Windows]] у [[2000]] годзе. 1 жніўня 2006 года выйшла версія 1.4.5, а 13 лістапада 2006 года — версія 2.0. Галіны абедзвюх версій GnuPG будуць існаваць і распрацоўвацца асобна і паралельна. 6 снежня 2006 года выйшла абнаўленне 1.4.6, а 2 лютага 2007 года — абнаўленне 2.0.2. == Асаблівасці GnuPG == * Поўная альтэрнатыва PGP. * Не выкарыстоўвае патэнтаваныя алгарытмы. * Распаўсюджваецца пад [[GNU General Public License]]. * Поўная рэалізацыя [[OpenPGP]] ([http://tools.ietf.org/html/rfc2440 RFC2440]). * Расшыфроўка і аўтэнтыфікацыя паведамленняў, зашыфраваных пры дапамозе PGP 5, 6 і 7. * Падтрымка электроннага лічбавага подпісу з дапамогай алгарытмаў [[ElGamal]], [[Digital Signature Algorithm|DSA]], [[RSA]] і хэш-функцый [[MD5]], [[SHA-1]], [[RIPE-MD-160]] і [[Tiger, крыптаграфія|TIGER]]. * Праца з асіметрычным шыфраваннем [[ElGamal]] і [[RSA]] (даўжыня ключа з 1024 да 4096 [[біт]]) * Падтрымка блокавых алгарытмаў сіметрычнага шыфравання [[Advanced Encryption Standard|AES]], [[3DES]], [[Blowfish]], [[Twofish]], [[CAST5]], а таксама [[International Data Encryption Algorithm|IDEA]] з дапамогай плагіна. * Лёгкая рэалізацыя новых алгарытмаў пры дапамозе дадатковых модуляў. * Падтрымка пратэрмінаваных ключоў і подпісаў. * Інтэграваная падтрымка HKP сервераў ключоў. == Выкарыстанне GnuPG == GnuPG — [[ПЗ]], якое часта ўсталёўваецца ў свабодных [[Аперацыйная сістэма|аперацыйных сістэмах]], напрыклад: [[GNU/Linux]], [[FreeBSD]], [[OpenBSD]] і [[NetBSD]]. Нягледзячы на тое, што стандартным інтэрфейсам з’яўляецца [[Інтэрфейс каманднага радка|камандны радок]], існуюць розныя дадатковыя інтэрфейсы, напрыклад, GnuPG інтэграваны ў [[KMail]] і [[Evolution]] (графічныя кліенты электроннай пошты). Механізм плагінаў цалкам сумяшчальны са стандартам [[OpenPGP]]. Пры дапамозе пашырэння [[Enigmail]] GnuPG працуе ў паштовым кліенце [[Mozilla Thunderbird]] для шыфравання і аўтэнтыфікацыі паведамленняў. Таксама падтрымку GnuPG маюць кліенты [[The Bat!]] і [[Gnus]]. Для шыфравання і падпісвання электронных лістоў можна выкарыстоўваць GnuPG разам з любым паштовым кліентам, працуючым праз пратаколы [[POP3]], [[IMAP4]], [[SMTP]] пры дапамозе праграмы [[GPGRelay]]. Акрамя гэтага, карыстаючыся дадатковымі плагінамі GnuPG ці [[SecureIM]], можна шыфраваць паведамленні праз GnuPG падчас карыстання кліентам сетак хуткіх паведамленняў [[Miranda IM]]. GnuPG падтрымліваецца [[Jabber]]-кліентамі [[Psi]] і [[Gajim]]. У [[2005]] годзе кампаніі G10 Code Intevation стварылі [[Gpg4win]]<ref>[http://www.gpg4win.org/ Gpg4win] {{ref-en}}</ref> — праграмны набор, які ўключае GnuPG для [[Windows]], [[WinPT]], [[Gnu Privacy Assistant]] і плагіны GnuPG для [[Microsoft Windows Explorer|правадніка Windows]] і [[Microsoft Outlook|Outlook]]. == Гл. таксама == * [[PGP]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.gnupg.org/ Вэб-сайт GNU Privacy Guard] * [http://macgpg.sf.net/ Вэб-сайт MacGPG] * [http://www.gpg4win.org/ GnuPG для Windows] * [http://freshmeat.net/projects/gnupg/ Старонка GnuPG] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090814225726/http://freshmeat.net/projects/gnupg/ |date=14 жніўня 2009 }} [[Freshmeat]] * [http://www.linux.ie/articles/tutorials/gpgandmutt.php GPG and Mutt] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060503175916/http://www.linux.ie/articles/tutorials/gpgandmutt.php |date=3 мая 2006 }} * [http://www.somacon.com/p107.php Short two page tutorial on en/decrypting files using public keys] [[Катэгорыя:Крыптаграфія]] [[Катэгорыя:PGP]] [[Катэгорыя:GNU]] ajo5fnjv0j9dhchvn9mdjbfar9qq1d2 0 84765 5144342 5128951 2026-05-21T08:57:19Z Kanstas 126220 вікіфікацыя, дапаўненне, абнаўленне звестак, вычытка, удакладненне 5144342 wikitext text/x-wiki {{шляхціц}} '''Юзаф Кашыц''' ({{lang-pl|Józef Kaszyc}}; {{ДН|25|11|1795}}, в. [[Жоўкіна]], цяпер [[Пінскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]] — {{ДС|16|01|1868}}, {{МС|Францыя|у Францыі|}}) — удзельнік [[паўстанне 1830-1831|паўстання 1830—1831 гадоў]]. == Біяграфія == Паходзіў з заможнага шляхетнага [[род Кашыцаў|роду Кашыцаў]] герба «[[Радван (герб)|Радван]]». Нарадзіўся 25 лістапада 1795 г. у маёнтку [[Жоўкіна]] [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў сям’і [[Міхал Кашыц|Міхала Кашыца]], [[Кейданы|кейданскага]] старасты і Ружы з [[Кеневічы|Кеневічаў]]. У сям’і быў яшчэ сын Ян. У дзіцячыя гады сям’я пераехала ў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]]. Вучыўся ў дамініканскай школе ў [[Навагрудак|Навагрудку]]. У [[1811]] паступіў на матэматычны факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. На баку французаў, у складзе [[17-ы літоўскі ўланскі полк|17-га ўланскага палка]], удзельнічаў у [[вайна 1812 года|вайне 1812 года]]. У 1813 годзе разам з палком знаходзўся ў [[Гамбург|Гамбургу]], адзначыўся ў некалькіх баталіях падчас рэцірады арміі. Пасля першага адрачэння [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] падаў у адстаўку, вандраваў па [[Сталіца|сталіцам]] [[Еўропа|Еўропы]] на працягу 3 год, з 1817 асеў у [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]]. У 1827 годзе абраны суддзёй, а ў 1830 - навагрудскім маршалкам. Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]], арганізатар выступленняў у Навагрудскім і [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскім паветах]]. У сваім маёнтку [[Ятра]] стварыў асобны атрад, які ў ліпені [[1831]] налічваў каля 1 тыс. чалавек. [[22 чэрвеня]] [[1831]] выдаў адозву. Меў шмат сутычак з расійскімі войскамі, нападаў на мястэчка [[Дзятлава]], захапіў мястэчка [[Беліца|Беліцу]]. Атрад Ю. Кашыца 22.7.1831 увайшоў у Навагрудак, раззброіў інвалідную каманду, захапіў астрог і вызваліў арыштантаў. Паўстанцы пашкодзілі частку спраў ніжняга земскага суда, паліцыі і ратушы, канфіскавалі правіянт з запаснага магазіна. Сярод тых хто далучыўся да паўстанцаў у Навагрудку быў і [[Францішак Міцкевіч]] (старэйшы брат [[Адам Міцкевіч|Адама]]), прызначаны часовым кіраўніком горада. Пасля аб’яднання з корпусам [[Г. Дэмбінскі|Г. Дэмбінскага]] атрад Ю. Кашыца перайшоў на тэрыторыю [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Польшчы]]. Узнагароджаны ваенным крыжом і праізведзены ў падпалкоўнікі. Прымаў удзел ў абароне [[Варшава|Варшавы]], пасля заняцця горада рускай арміяй інтерніраваўся ў [[Прусія|Прусах]], да якіх адыйшоў разам з рэшткамі паўстанчай арміі праз [[Модлінская крэпасць|Модлін]]. Прызнаны расійскім урадам дзяржаўным злачынцам 1-й катэгорыі. Пасля падаўлення паўстання Ю. Кашыц эмігрыраваў у [[Францыя|Францыю]]. У Расіі яго аднеслі да першага разраду злачынцаў, а маёнтак канфіскавалі. У эміграцыі ён зблізіўся з [[А. Чартарыйскі]]м, сябраваў з [[А. Міцкевіч]]ам. Уваходзіў у склад Літоўскага камітэта, Таварыства літоўскіх і рускіх зямель, гісторыка-літаратурнага таварыства. Потым адышоў ад актыўнай палітычнай дзейнасці. Памёр рэвалюцыянер {{ДС|16|01|1868}} года ў [[Ніца|Ніцы]], пахаваны на парыжскім [[Манмартр (могілкі)|Манмартры]]. == Сям’я == 26 студзеня 1821 г. ажаніўся з Соф’яй з Раецкіх (дачкой былога камандзіра палка, дзе служыў), з якой меў дзяцей<ref name="academia">[[Д. Ч. Матвейчык]]. [https://www.academia.edu/35714641/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BA_%D0%94.%D0%A7._%D0%AE%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%9A%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%86_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%B0%D0%B4_29_%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F_1863_%D0%B3 Юзаф Кашыц і яго тастамент ад 29 траўня 1863 г.]</ref>: * [[Канстанцін Кашыц|Канстанцін-Ян-Казімір-Яўстах]] (1822—1891); * Караль-Аляксандр-Януарый (1823-?); * Юльюш-Геркулес-Фелікс-Францішак (1828 ці 1829 — пасля 1865); * дачка. {{зноскі}} == Літаратура == * Гайба М. Ятра // Энцыклапедыі гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 2. — Мінск, 2004. * За вольнасць і веру. Ігнацій Клюкоўскі і яго ўспаміны аб падзеях паўстання 1830—1831 гадоў: На польскай і беларускай мовах / Уклад., перакл., камент. В. В. Гарбачова. — Мн.: Лімарыус, 2007. — 120 с. * Суднік С., Сліўкін В. Лідчына ў паўстаньні 1863 года // Лідскі Летапісец, № 4. * {{Крыніцы/БелЭн|8|||202}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|129603}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кашыц Юзаф}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Кашыцы|Юзаф]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пінскім раёне]] rlm9o8vcyeyqb1zdv0v5w3crr6mjgsy 0 86574 5144153 5031360 2026-05-20T19:44:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144153 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = Audi A2 | фота = Audi A2 front 20071002.jpg | вытворца = [[Audi AG]] | гады вытворчасці = {{Гады аўтамабіля|1999|2005}} | папярэднік = | пераемнік = | заводы = {{сцягафікацыя|Германія}} | платформа = | клас = малога класа | сегмент = B | тып кузава = {{Тып кузава|хэтчбэк|5|4}}, [[алюміній|алюмініевы]] | рухавік = бензінавыя: <br /> 1,4 літра 55 кВт (75 к.с.)<br /> 1,6 літра 81 кВт (110 к.с.) <br /> дызельныя: <br /> 1,2 літра 45 кВт (61 к.с.) <br /> 1,4 літра 55 кВт (75 к.с.) <br /> 1,4 літра 66 кВт (90 к.с.) | кпп = 5-хуткасная механічная, <br /> 5-хуткасная рабатызіраваная | колавая база = 2405 мм | даўжыня = 3826 мм | шырыня = 1673 мм | вышыня = 1553 мм | маса = ад 895 да 1030 кг | аб'ём бака = 20-43 л | дызайнер = [[Люк Данкервольке]] ({{lang-en|Luc Donckerwolke}}),<br /> [[Петэр Шраер]] ({{lang-de|Peter Schreyer}}) | вікісховішча = Audi A2 }} '''Audi A2''' — кампактны [[аўтамабіль]] кампаніі [[Audi]]. Вырабляўся з [[1999]] па [[2005]] год. Выпушчана {{num|176377}} аўтамабіляў<ref>{{cite web |url = https://www.spiegel.de/auto/fahrkultur/60-deutsche-autos-der-audi-a2-a-642497.html |title = 60 deutsche Autos: Der Audi A2 |publisher = Spiegel |date = 2009-08-20 |access-date = 2024-03-29 |language = de }}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Audi A2 prototype.jpg|thumb|left|Audi Al<small>2</small> (1997)]] Прадвеснік Audi А2 — канцэпт-кар ''Al₂'' — быў прадстаўлены на Франкфурцкім аўтасалоне восенню 1997 года. Кузаў машыны быў выраблены з алюмінію па той самай тэхналогіі, якая раней ужо ўжывалася для [[Audi A8]]. Аўтамабіль быў аснашчаны трохцыліндравым 1,2-літровым рухавіком магутнасцю 55 кВт (75 к.с)<ref>{{cite web |url = https://www.autointell.com/european_companies/volkswagen/audi-ag/audi-concepts/audi-al2-concept/audiag1114.htm |title = Audi : Audi Aluminum AL 2 |publisher = autointell.com |accessdate = 2024-03-29 }}</ref>. Яшчэ адзін прататып, ''Al 2 Open End'', быў прадстаўлены на Такійскім аўтасалоне. Гэта быў двухмесны паўкабрыялет-пікап з двума дзвярыма. Прэзентацыя серыйнай мадэлі прайшла на Франкфурцкім аўтасалоне ў верасні 1999 года, вытворчасць пачалася ў лістападзе<ref>{{cite web |author = Tomáš Zajíček |url = https://www.auto.cz/audi-a2-3l-501 |title = Audi A2 3L |publisher = auto.cz |date = 1999-11-05 |access-date=2024-03-29 |language = cs }}</ref>. За дызайн і канструкцыю кузава аўтамабіль быў адзначаны прэміямі [[Designpreis der Bundesrepublik Deutschland]]<ref>{{cite web |url = https://www.autobild.de/artikel/design-preis-fuer-audi-38341.html |title = Design-Preis für Audi: Vorsprung durch Schönheit |publisher = Auto Bild |date = 2002-09-04 |access-date = 2024-03-29 |language = de }}</ref> і [[iF Design Award|iF Design]]<ref>{{cite web |url = https://ifdesign.com/en/winner-ranking/project/audi-a2/20886 |title = iF Design - Audi A2 |publisher = iF Design |access-date = 2024-03-29 |language = en }}</ref>. У верасні 2003 года на Франкфурцкім аўтасалоне была прадстаўлена абноўленая мадэль. У маторны шэраг дадалася новая версія 1,4-літровага дызельнага рухавіка, якая атрымала турбакампрэсар, што павялічыла магутнасць да 90 к.с. З вонкавых адрозненняў — толькі змененае вечка сэрвіснага люка спераду, якое стала больш падобным на звычайную рашотку радыятара<ref>{{cite web |title=Facelift(je) voor Audi A2 |url = https://www.autoweek.nl/autonieuws/artikel/faceliftje-voor-audi-a2/ |publisher = autoweek.nl |date=2003-09-17 |accessdate=2024-03-29 |language = nl }}</ref>. Пры тым, што аўтамабіль атрымаў станоўчыя водгукі за інавацыйны дызайн і паліўную эфектыўнасць, ён сутыкнуўся з праблемамі з пункту гледжання цэнаўтварэння. Кампактны хэтчбэк пазіцыянаваўся як аўтамабіль прэміўм-сегмента і адносна высокі кошт абмяжоўваў ягоную прывабнасць для масавай аўдыторыі. Выпуск быў спынены ў 2005 годзе з-за нізкага попыту<ref name="goodcarbadcar.net"/>. == Канструкцыя == [[Файл:Audi A2 Space Frame Technik 039.JPG|thumb|Алюмініевы прасторавы каркас Audi A2.]] [[Файл:Audi A2 Dashboard.jpg|thumb|Пярэдняя панэль.]] [[Файл:Audi A2 Boot.jpg|thumb|Багажнік.]] Кузаў Audi А2 пабудаваны з дапамогай фірмовай тэхналогіі ''Audi Space Frame'', якая ўжо выкарыстоўвалася маркай на мадэлі [[Audi A8|А8]]. Алюмініевы корпус заснаваны на прасторавай раме, у выніку чаго аўтамабіль важыць усяго 895 кг. === Рухавікі === ==== 1.4 ==== {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" |- !style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | Мадэль !style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | Audi A2 1.4<ref name="1.4-1.4tdi">http://www.audi.de/dam/nemo/customer-area/more-information/predecessor-models/a2/pdf/a2_a0_14und14tdi_55kw.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304195758/http://www.audi.de/dam/nemo/customer-area/more-information/predecessor-models/a2/pdf/a2_a0_14und14tdi_55kw.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} Technische Datenblätter von 2000—2004 — Audi A2 1.4 und 1.4 TDI, 55 kW — Stand: 09/1999 {{ref-de}}</ref> |- ! Рухавік | Бензінавы, 4-цыліндры ў шэраг |- ! Аб’ём, см³ | 1390 |- ! Дыяметр цыліндру х Ход поршня, мм | 76,5 х 75,6 |- ! Ступень сціску | 10,5 |- ! Магутнасць <br />пры аб/хв | 55 кВт (75 к.с.) <br /><small>пры 5000 аб / хв</small> |- ! Макс. круцільны момант<br />пры аб/хв | 126 Н·м <br /><small>пры 3600 аб / хв</small> |- ! [[Еўра (экалагічны стандарт)|Экалагічны клас]] | Еўра 4 |- ! Падрыхтаваная маса, кг | 895 |- ! Дазволеная маса, кг | 1410 |- ! Макс. хуткасць, км/г | 173 |- ! Паскарэнне ад 0 да 100 км/г, с | 12,0 |- ! Выдатак паліва, л/100 км <br /> горад / шаша / сярэдні | 8,2 / 4,7 / 6,0 |- |} ==== 1.6 FSI ==== {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" |- !style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | Мадэль !style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | Audi A2 1.6 FSI<ref>http://www.audi.de/dam/nemo/customer-area/more-information/predecessor-models/a2/pdf/a2_a0_16fsi_81kw_0302.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304190403/http://www.audi.de/dam/nemo/customer-area/more-information/predecessor-models/a2/pdf/a2_a0_16fsi_81kw_0302.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} Technische Datenblätter von 2000—2004 — Audi A2 1.6 FSI, 81 kW — Stand: 03/2002 {{ref-de}}</ref> |- ! Рухавік | Бензінавы, 4-цыліндры ў шэраг, <br />непасрэдны ўпырск FSI |- ! Аб’ём, см³ | 1598 |- ! Дыяметр цыліндру х Ход поршня, мм | 76,5 х 86,9 |- ! Ступень сціску | 12,0 |- ! Магутнасць <br />пры аб/хв | 81 кВт (110 к.с.) <br /><small>пры 5800 аб / хв</small> |- ! Макс. круцільны момант<br />пры аб/хв | 155 Н·м <br /><small>пры 4500 аб / хв</small> |- ! [[Еўра (экалагічны стандарт)|Экалагічны клас]] | Еўра 4 |- ! Падрыхтаваная маса, кг | 995 |- ! Дазволеная маса, кг | 1510 |- ! Макс. хуткасць, км/г | 202 |- ! Паскарэнне ад 0 да 100 км/г, с | 9,8 |- ! Выдатак паліва, л/100 км <br /> горад / шаша / сярэдні | 8,1 / 4,7 / 5,9 |- |} ==== 1.2 TDI ==== [[Файл:Audi A2 1.2 TDI – Frontansicht, 23. September 2012, Düsseldorf.jpg|thumb|Audi A2 1.2 TDI]] У 2001 годзе была прадстаўлена мадыфікацыя '''A2 1.2 TDI 3L'''. Аўтамабіль меў усталяваны трохцыліндравы дызельны рухавік, аналагічны [[Volkswagen Lupo|Volkswagen Lupo 1.2 TDI 3L]], які агрэгатаваўся з аўтаматызаванай механічнай пяціступеністай скрынкай перадач (Tip-Tronic). Дзеля зніжэння выдатка паліва была палепшана аэрадынаміка аўтамабіля (дасягнуты каэфіцыент аэрадынамічнага супраціву — Cx=0.25), усталяваны паліўны бак паменшанага аб’ёма (21 л), суцэльныя няскладныя заднія сядзенні і іншыя нязначныя змены. Выпушчана 6450 машын гэтай мадыфікацыі. {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" |- !style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | Мадэль !style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | Audi A2 1.2 TDI<ref>http://www.audi.de/dam/nemo/customer-area/more-information/predecessor-models/a2/pdf/a2_a0_12tdi_45kw_0201.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304195503/http://www.audi.de/dam/nemo/customer-area/more-information/predecessor-models/a2/pdf/a2_a0_12tdi_45kw_0201.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} Technische Datenblätter von 2000—2004 — Audi A2 1.2 TDI, 45 kW — Stand: 02/2001 {{ref-de}}</ref> |- ! Рухавік | Дызельны з турбанаддзіманнем, 3-цыліндры ў шэраг |- ! Аб’ём, см³ | 1191 |- ! Дыяметр цыліндру х Ход поршня, мм | 76,5 х 86,4 |- ! Ступень сціску | 19,5 |- ! Магутнасць <br />пры аб/хв | 45 кВт (61 к.с.) <br /><small>пры 4000 аб / хв</small> |- ! Макс. круцільны момант<br />пры аб/хв | 140 Н·м <br /><small>пры 1800—2400 аб / хв</small> |- ! [[Еўра (экалагічны стандарт)|Экалагічны клас]] | Еўра 3 |- ! Падрыхтаваная маса, кг | 855 |- ! Дазволеная маса, кг | 1200-1245 |- ! Макс. хуткасць, км/г | 168 |- ! Паскарэнне ад 0 да 100 км/г, с | 14,9 |- ! Выдатак паліва, л/100 км <br /> горад / шаша / сярэдні | 3,6 / 2,7 / 2,99 |- |} ==== 1.4 TDI ==== {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" |- !style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | Мадэль !style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | Audi A2 1.4 TDI<ref name="1.4-1.4tdi"/> !style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | Audi A2 1.4 TDI<ref>http://www.audi.de/dam/nemo/customer-area/more-information/predecessor-models/a2/pdf/a2_a0_14tdi_66kw_1103.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304193821/http://www.audi.de/dam/nemo/customer-area/more-information/predecessor-models/a2/pdf/a2_a0_14tdi_66kw_1103.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} Technische Datenblätter von 2000—2004 — Audi A2 1.4 TDI, 66 kW — Stand: 11/2003 {{ref-de}}</ref> |- ! Рухавік | colspan="2" | Дызельны з турбанаддзіманнем, 3-цыліндры ў шэраг |- ! Аб’ём, см³ | colspan="2" | 1422 |- ! Дыяметр цыліндру х Ход поршня, мм | colspan="2" | 79,5 х 95,5 |- ! Ступень сціску | 19,5 | 18,5 |- ! Магутнасць <br />пры аб/хв | 55 кВт (75 к.с.) <br /><small>пры 4000 аб / хв</small> | 66 кВт (90 к.с.) <br /><small>пры 4000 аб / хв</small> |- ! Макс. круцільны момант<br />пры аб/хв | 195 Н·м <br /><small>пры 2200 аб / хв</small> | 230 Н·м <br /><small>пры 1900—2200 аб / хв</small> |- ! [[Еўра (экалагічны стандарт)|Экалагічны клас]] | Еўра 3 | Еўра 4 |- ! Падрыхтаваная маса, кг | 990 | 1030 |- ! Дазволеная маса, кг | 1505 | 1545 |- ! Макс. хуткасць, км/г | 173 | 188 |- ! Паскарэнне ад 0 да 100 км/г, с | 12,3 | 10,9 |- ! Выдатак паліва, л/100 км <br /> горад / шаша / сярэдні | 5,6 / 3,5 / 4,3 | 5,8 / 3,5 / 4,3 |- |} === Бяспека === Стандартнае абсталяванне ўключае пярэднія і бакавыя падушкі бяспекі, праднацягвальнікі пярэдніх рамянёў бяспекі, абмежавальнікі нагрузак і сістэму ISOFIX мацавання крэслаў для дзяцей. {{Euro NCAP |аўтамабіль = Audi A2 1.4 |align = right |год = 2002 |спасылка = http://www.euroncap.com/en/results/audi/a2/15563 |зоркі = 4 |дарослыя_балы = 26 |пешаходы_зоркі = 1 |пешаходы_балы = 5 }} A2 у цэлым паказаў даволі высокія характарыстыкі бяспекі вадзіцеля і пасажыраў. Кузаў добра вытрымаў франтальны ўдар, абарона пры бакавым ўдары таксама на высокім узроўні. Пры гэтым, A2 паказаў дрэнныя вынікі ў выпрабаваннях на сутыкненне з пешаходам — абарона пешахода ад траўмавання пры наездзе выявілася незадавальняючай. == Продаж == {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%; background:#eee;" |+ Статыстыка продажу Audi A2 у Еўропе<ref name="goodcarbadcar.net">{{cite web |url = https://www.goodcarbadcar.net/audi-a2-sales-figures/ |title = Audi A2 European sales figures |publisher = goodcarbadcar.net |accessdate = 2024-03-29 |language = en}}</ref> | <timeline> ImageSize = width:450 height:200 PlotArea = left:50 right:20 top:30 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.87) id:values value:gray(0.33) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:52000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 align:left bar:2000 from:0 till:17781 bar:2001 from:0 till:51517 bar:2002 from:0 till:39914 bar:2003 from:0 till:28647 bar:2004 from:0 till:22136 bar:2005 from:0 till:13026 bar:2006 from:0 till:421 PlotData= textcolor:values fontsize:XS bar:2000 at: 17781 fontsize:S text: 17781 shift:(-15,5) bar:2001 at: 51517 fontsize:S text: 51517 shift:(-15,5) bar:2002 at: 39914 fontsize:S text: 39914 shift:(-15,5) bar:2003 at: 28647 fontsize:S text: 28647 shift:(-15,5) bar:2004 at: 22136 fontsize:S text: 22136 shift:(-15,5) bar:2005 at: 13026 fontsize:S text: 13026 shift:(-15,5) bar:2006 at: 421 fontsize:S text: 421 shift:(-7,5) </timeline> |- |} == Audi A2 Concept (2011) == [[Файл:Audi A2 concept.jpg|thumb|Audi A2 Concept, 2011]] Прататып новай мадэлі A2 быў паказаны ў 2011 годзе на Франкфурцкім аўтасалоне<ref>[http://www.zr.ru/events/frankfurt/page/359647-elektricheskij_audi_a2_razovet_sotnu_menshe_chem_za_10_sekund/ Электрический Audi A2 разовьет «сотню» меньше чем за 10 секунд] // За рулём {{ref-ru}}</ref>. Прататып быў пабудаваны на скарочанай платформе [[Audi A1]]. За кошт шырокага выкарыстання алюмінія і вуглевалакна вага канцэпта склала ўсяго 1150 кг. Канцэпт быў абсталяваны электраматорам (85 кВт / 116 к.с.), які сілкаваўся ад камплекта літый-іённых акумулятараў. Заяўлены запас ходу машыны — 200 км. Планавалася, што мадэль стане на канвеер ў 2015 годзе, але пазней у кампаніі адмовіліся ад ідэі запуску машыны ў серыйную вытворчасць<ref>{{cite web |url = http://www.autocar.co.uk/car-news/new-cars/audi-a2-axed |title = Audi A2 axed |publisher = autocar.co.uk |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130104171854/http://www.autocar.co.uk/car-news/new-cars/audi-a2-axed |archivedate = 4 студзеня 2013 |accessdate = 2020-02-14 |language = en |url-status = live }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|}} * http://www.audia2museum.de {{ref-de}} * [http://www.auto-motor-und-sport.de/news/auto-der-woche-audi-a2-ein-auto-fuer-betuchte-minimalisten-6920866.html Audi A2, ein Auto für betuchte Minimalisten] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150215135125/http://www.auto-motor-und-sport.de/news/auto-der-woche-audi-a2-ein-auto-fuer-betuchte-minimalisten-6920866.html |date=15 лютага 2015 }} // www.auto-motor-und-sport.de {{ref-de}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі Audi|A2]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] nq0vt912lsgwjnhfkf9rskcglxmz2zf 4 90386 5144104 5141211 2026-05-20T16:31:42Z DBatura 73587 5144104 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * [[Кракадзіл]] стаў прычынай '''[[Катастрофа Let L-410 у Бандунду|авіякатастрофы]]''' ў [[ДР Конга]]. * Пункт дыслакацыі '''[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане|расійскіх міратворцаў]]''' у [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Судане]] быў празваны Міхайлаўкай. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] qp596w0f0l4ria58rny549monqxfr69 0 93529 5144299 4767509 2026-05-21T05:39:43Z Emilia Noah 155537 /* Аповесці і раманы */ 5144299 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Міхаіл Велер |Выява = Mikhail Veller 2005 09 07.jpg |Апісанне выявы = |Род дзейнасці = {{празаік}} |Гады актыўнасці = |Кірунак = |Жанр = [[апавяданне]], [[публіцыстыка]] |Мова твораў = [[руская]] |Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Белай зоркі 4 класа}} {{!}}} |Lib = http://www.lib.ru/WELLER/ |Вікікрыніца = }} {{цёзкі2|Велер}} '''Міхаі́л Іо́сіфавіч Ве́лер''' ({{lang-ru|Михаил Иосифович Веллер}}; нар. {{ДН|20|5|1948}}, [[Камянец-Падольскі]], [[Украінская ССР]]) — расійскі [[пісьменнік]] і [[філосаф]], член Расійскага ПЭН-Цэнтра і Расійскага філасофскага таварыства, лаўрэат шэрагу літаратурных прэмій. == Праца == У 1972—1973 гадах працуе па размеркаванні ў Ленінградскай вобласці выхавальнікам групы падоўжанага дня пачатковай школы і настаўнікам рускай мовы і літаратуры ў сельскай васьмігадовай школе. Звольнены па ўласным жаданні. Уладкоўваецца рабочым-бетоншчыкам цэха зборных канструкцый ЖБК-4 у Ленінградзе. У якасці вальшчыка лесу і землякопа выязджае летам 1973 з брыгадай «шабашнікаў» на [[Кольскі паўвостраў]] і Церскі бераг [[Белае мора|Белага мора]]. У 1974 годзе працуе ў Дзяржаўным музеі гісторыі рэлігіі і атэізму (Казанскім саборы) малодшым навуковым супрацоўнікам, экскурсаводам, столярам, забеспячэнцам і намеснікам дырэктара па адміністрацыйна-гаспадарчай частцы. У 1975 годзе — карэспандэнт завадской газеты Ленінградскага абутковага аб'яднання «Скараход» «Скараходаўскі рабочы», в.а. загадчыка аддзела культуры, в.а. загадчыка аддзела інфармацыі. Першыя публікацыі апавяданняў у «афіцыйнай прэсе». З мая па кастрычнік 1976 года — перагоншчык імпартнага быдла з Манголіі ў Бійск па Алтайскіх гарах. З 2006 года вядзе штотыднёвую перадачу на Радыё Расіі «Пагаворым» з Міхаілам Велерам. ===Крытыка=== * {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_2815.html|title=Похабный анекдот|author=[[Аляксандр Мікалаевіч Тарасаў|Александр Тарасов]]|publisher=Скепсис|archivedate=14 мая 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120514000109/http://scepsis.ru/library/id_2815.html|accessdate=2 лістапада 2014|url-status=}} * {{cite web|url=http://mikhail-boyko.narod.ru/review/hlopok.html|title=«Большой Хлопок»|author=Михаил Бойко}} * {{cite web|url=http://samlib.ru/w/worotnikow_m_g/mweller_und_nihilismus.shtml|title=Михаил Веллер и нигилизм|author=[http://misis.ru/files/3023/Salihov_Marat.pdf Марат Салихов, к. т. н.]}} == Аповесці і раманы == * Рандэву са знакамітасцю (1990) * Прыгоды маёра Звягіна (1991) * Ножык Сярожы Даўлатава (1994) * Самавар (1996) * Ганец з Пізы (2000) * Жорсткі (2003) * Раманы (2003) * Мая справа (2006) * Не ножык не Сярожы не Даўлатава (2006) * Махно (2007) {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Велер}} [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Журналісты Эстоніі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]] 3jpfxrjwtohh2861ki4v4qifoufll7g 5144301 5144299 2026-05-21T05:41:48Z Emilia Noah 155537 /* */ 5144301 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Велер}} {{Пісьменнік |Імя = Міхаіл Велер |Род дзейнасці = {{празаік}} |Жанр = [[апавяданне]], [[публіцыстыка]] |Мова твораў = [[руская]] |Lib = http://www.lib.ru/WELLER/ }} '''Міхаі́л Іо́сіфавіч Ве́лер''' ({{lang-ru|Михаил Иосифович Веллер}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[пісьменнік]] і [[філосаф]], член Расійскага ПЭН-Цэнтра і Расійскага філасофскага таварыства, лаўрэат шэрагу літаратурных прэмій. == Праца == У 1972—1973 гадах працуе па размеркаванні ў Ленінградскай вобласці выхавальнікам групы падоўжанага дня пачатковай школы і настаўнікам рускай мовы і літаратуры ў сельскай васьмігадовай школе. Звольнены па ўласным жаданні. Уладкоўваецца рабочым-бетоншчыкам цэха зборных канструкцый ЖБК-4 у Ленінградзе. У якасці вальшчыка лесу і землякопа выязджае летам 1973 з брыгадай «шабашнікаў» на [[Кольскі паўвостраў]] і Церскі бераг [[Белае мора|Белага мора]]. У 1974 годзе працуе ў Дзяржаўным музеі гісторыі рэлігіі і атэізму (Казанскім саборы) малодшым навуковым супрацоўнікам, экскурсаводам, столярам, забеспячэнцам і намеснікам дырэктара па адміністрацыйна-гаспадарчай частцы. У 1975 годзе — карэспандэнт завадской газеты Ленінградскага абутковага аб'яднання «Скараход» «Скараходаўскі рабочы», в.а. загадчыка аддзела культуры, в.а. загадчыка аддзела інфармацыі. Першыя публікацыі апавяданняў у «афіцыйнай прэсе». З мая па кастрычнік 1976 года — перагоншчык імпартнага быдла з Манголіі ў Бійск па Алтайскіх гарах. З 2006 года вядзе штотыднёвую перадачу на Радыё Расіі «Пагаворым» з Міхаілам Велерам. ===Крытыка=== * {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_2815.html|title=Похабный анекдот|author=[[Аляксандр Мікалаевіч Тарасаў|Александр Тарасов]]|publisher=Скепсис|archivedate=14 мая 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120514000109/http://scepsis.ru/library/id_2815.html|accessdate=2 лістапада 2014|url-status=}} * {{cite web|url=http://mikhail-boyko.narod.ru/review/hlopok.html|title=«Большой Хлопок»|author=Михаил Бойко}} * {{cite web|url=http://samlib.ru/w/worotnikow_m_g/mweller_und_nihilismus.shtml|title=Михаил Веллер и нигилизм|author=[http://misis.ru/files/3023/Salihov_Marat.pdf Марат Салихов, к. т. н.]}} == Аповесці і раманы == * Рандэву са знакамітасцю (1990) * Прыгоды маёра Звягіна (1991) * Ножык Сярожы Даўлатава (1994) * Самавар (1996) * Ганец з Пізы (2000) * Жорсткі (2003) * Раманы (2003) * Мая справа (2006) * Не ножык не Сярожы не Даўлатава (2006) * Махно (2007) {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Велер}} [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Журналісты Эстоніі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]] td8keg6slpbgehrlfylf361bulxvl58 10 94359 5144437 5137272 2026-05-21T11:28:40Z Γλωσσολαλιά 164873 5144437 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Рытарычныя фігуры |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Рытарычныя фігуры |выява = |стыль_цела = <!-- (ці "стыль =" калі ніякія іншыя стылявыя атрыбуты не выкарыстоўваюцца) --> |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Фігура, рыторыка|Фігуры<br>мовы]] |спіс1 = * [[Адынатон]] * [[Алюзія]] * [[Ампліфікацыя, рыторыка|Ампліфікацыя]] * [[Анадыпласіс]] * [[Анакалуф]] * [[Анафара]] * [[Антытэза]] * [[Антытэтон]] * [[Апокапа]] * [[Апострафа]] * [[Атракцыя, рыторыка|Атракцыя]] * [[Гіпербатан]] * Градацыя ([[Клімакс, рыторыка|Клімакс]]) * [[Дыстынкцыя]] * [[Інверсія, рыторыка|Інверсія]] * [[Карэкцыя]] * [[Аксюмаран]] * [[Паралелізм (літаратура)|Паралелізм]] * [[Паранамазія]] * [[Парцэляцыя (сінтаксіс)|Парцэляцыя]] * [[Плеаназм]] * [[Пралепсіс]] * [[Рэтардацыя, рыторыка|Рэтардацыя]] * [[Рытарычнае пытанне]] * [[Рытарычны ўсклік]] * [[Рытарычны зварот]] * [[Сімплока]] * [[Салецызм]] * [[Таўталогія]] * [[Дакладны паўтор]] * [[Змоўчанне]] * [[Хіязм]] * [[Экзергазія]] * [[Эліпсіс]] * [[Эмфаза, рыторыка|Эмфаза]] * [[Эпіфора, рыторыка|Эпіфора]] |загаловак2 = [[Троп]]ы |спіс2 = * [[Алегорыя]] * [[Антыфразіс]] * [[Антанамасія]] * [[Гіпербала (рыторыка)|Гіпербала]] * [[Іронія]] * [[Катахрэза]] * [[Літота]] * [[Метафара]] * [[Метанімія]] * [[Увасабленне]] * [[Перыфраза|Перыфраз]] * [[Сінекдаха]] * [[Параўнанне (літаратуразнаўства)|Параўнанне]] * [[Эпітэт]] * [[Эўфемізм]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Лінгвістыка]] </noinclude> f67nv0xdb3win1ig7bysxb3vsvg61qf 0 96165 5144133 5142149 2026-05-20T18:47:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144133 wikitext text/x-wiki {{Coord|display=title|37|19|55|N|122|1|47|W|type:landmark_region:US-CA}} {{Іншыя значэнні|Apple (значэнні)}} {{Іншыя значэнні|Яблык (значэнні)}} {{Кампанія | дэвіз = ''Think different''({{lang-be|Думайце інакш}}). | размяшчэнне = {{Сцяг|ЗША}} [[Куперціна]], [[ЗША]] | ключавыя фігуры = {{nowrap|[[Цім Кук]] ([[CEO]])}}<ref name="lenta">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/08/25/steave/|title=Стыў Джобс пакінуў пост гендырэктара Apple|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2011-08-25}}</ref> }} '''Apple Inc.''' ({{IPA|ˌæp(ə)lˌɪŋk}}, «Эпл», раней — '''''Apple Computer, Inc.''''') — [[ЗША|амерыканская]] [[карпарацыя]], якая праектуе і распрацоўвае бытавую электроніку, [[праграмнае забеспячэнне]] і інтэрнэт-сэрвісы. Адзін з піянераў у вобласці персанальных камп’ютараў<ref name="znakomtes">Знакомьтесь: компьютер // Под ред. В. М. Курочкина. — М.: Мир, 1989. ISBN 5-03-001147-1</ref> і сучасных шматзадачных [[аперацыйная сістэма|аперацыйных сістэм]] з графічным інтэрфейсам. Дзякуючы інавацыйным тэхналогіям і эстэтычнаму дызайну, карпарацыя Apple стварыла ўнікальную рэпутацыю, параўнальную з культам, у індустрыі спажывецкай электронікі<ref> {{cite web|author=MacNN Staff|date=2006-06-11|url=http://www.macnn.com/articles/06/07/11/apple.google.find.loyalty/|title=Apple, Google tops in loyalty survey|work=Macnn News|publisher=MNM Media, LLC|accessdate=2010-05-19}}</ref>. Разам з [[Alphabet]], [[Amazon]], [[Meta]], [[Microsoft]] і [[Nvidia]] уваходзіць у [[Big Tech|Вялікую шасцёрку]] амерыканскіх тэхналагічных карпарацый. У маі 2011 года гандлёвая марка Apple была прызнана [[Спіс самых дарагіх брэндаў свету|самым дарагім брэндам у свеце]] (з ацэнкай у $153,3 млрд) у рэйтынгу міжнароднага даследчага агенцтва Millward Brown<ref>{{cite web|author=Kim Peterson.|url=http://money.msn.com/investment-advice/article.aspx?post=efa54f25-7e84-4d5a-85df-e5a9ef6146c1|title=Apple now world's most valuable brand- MSN Money|publisher=// money.msn.com|accessdate=2011-5-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119121851/http://money.msn.com/investment-advice/article.aspx?post=efa54f25-7e84-4d5a-85df-e5a9ef6146c1|archivedate=19 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Ian Paul|datepublished=|url=http://www.pcworld.com/article/227414/apple_ousts_google_as_top_tech_brand.html|title=Apple Ousts Google as Top Tech Brand|publisher=// pcworld.com|accessdate=2011-5-15}}</ref><ref>{{cite web|author=Евгений Берлин.|datepublished=|url=http://expert.ru/2011/05/11/ne-tolko-uglevodorodyi/|title=Не только углеводороды|publisher=// expert.ru|accessdate=2011-5-15}}</ref>, а ў 2017 годзе Apple мае [[Рыначная капіталізацыя|рыначную капіталізацыю]] $628,733 млрд<ref name="ved_08_2011">{{cite web|author=Олег Сальманов, Александр Силонов.|datepublished=|url=http://www.vedomosti.ru/tech/news/1337978/yabloko_sozrelo|title=Apple паўтарыла поспех Microsoft и Cisco Systems|publisher=// vedomosti.ru|accessdate=2011-8-11}}</ref>. Падчас аўкцыёну па продажы акцый кампаніі 2 жніўня 2018 года Apple Inc. сталася першай у свеце кампаніяй з рынкавай капіталізацыяй больш за 1 трлн<ref>Капіталізація Apple подолала позначку в $1 трлн, Finance.ua, 3 жніўня 2018</ref>. Такім чынам, у гэты дзень кампанія таксама стала самай дарагой публічнай кампаніяй у гісторыі, абагнаўшы па капіталізацыі папярэдняга рэкардсмена — [[PetroChina]] (1,005 трлн долараў у лістападзе 2007 года). У сярэдзіне жніўня 2020 года капіталізацыя Apple вырасла да 2 трыльёнаў долараў<ref>Доступ к триллионам, Економічна правда, 7 вересня 2020</ref>. 3 верасня 2020 года кошт кампаніі рэзка ўпаў — на 8 % (180 мільярдаў), што было рэкордам для фондавага рынку, але ўсё роўна кошт склаў больш за 2 трлн долараў<ref>Apple продемонструвала рекордне денне падіння в історії ринку США, Економічна правда, 4 вересня 2020</ref>. У студзені 2022 Apple Inc. дасягае рынкавай капіталізацыі ў 3 трыльёны долараў ЗША<ref>https://business.24tv.ua/apple-stala-pershoyu-sviti-kompaniyeyu-kapitalizatsiyeyu-3-trilyoni_n1834272</ref>. Штаб-кватэра — у [[Куперціна]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]]. Apple з’яўляецца [[Публічная кампанія|публічнай кампаніяй]], яе акцыі гандлююцца на [[NASDAQ]] і [[Лонданская фондавая біржа|Лонданскай фондавай біржы]]. == Пра кампанію == Прылады, распрацаваныя кампаніяй, уключаюць смартфон [[iPhone]], планшэт [[iPad]], персанальныя камп’ютары серыі [[Mac]] (у тым ліку ноўтбукі [[MacBook Air]], [[MacBook Pro]] і [[MacBook Neo]]), партатыўны медыяплэер [[iPod]], смарт-гадзіннік [[Apple Watch]] і прылады для адсочвання рэчаў [[AirTag]]. Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае кампаніяй, уключае аперацыйныя сістэмы [[Mac OS]] і [[iOS]], медыяплэер [[iTunes]], вэб-браўзер [[Safari]] і мабільныя праграмы [[iLife]] і [[iWork]]. Інтэрнэт-сэрвісы ўключаюць [[iTunes Store]], [[iOS App Store]], [[Mac App Store]] і [[iCloud]]. Apple была заснавана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], [[Стыў Возняк|Стывам Вазняком]] і [[Рональд Уэйн|Рональдам Уэйнам]] 1 красавіка 1976 года для распрацоўкі і продажу [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]]. Яна была зарэгістраваная як Apple Computer, Inc. 3 студзеня 1977 года. 9 студзеня 2007 г. кампанія была перайменаваная ў Apple Inc., каб адлюстраваць зрух у сваіх прыярытэтах у бок бытавой электронікі, абвешчаны падчас прэзентацыі [[IPhone 2g|першага iPhone]]. 19 сакавіка 2015 года Apple была ўключана ў прамысловы сярэдні паказчык [[Dow Jones & Company|Dow Jones]]. Apple з’яўляецца найбуйнейшай у свеце кампаніяй у галіне [[Інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]] па выручцы, найбуйнейшай у свеце тэхналагічнай кампаніяй па актывах і трэцім у свеце вытворцам [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонаў]]. 25 лістапада 2014 года, у дадатак да найбуйнейшай у свеце публічнай карпарацыі па рынкавай капіталізацыі, Apple стала першай кампаніяй у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]], якая перавысіла 700 мільярдаў долараў. Станам на ліпень 2015 года ў кампаніі працуе 115 000 штатных супрацоўнікаў, а станам на сакавік 2015 года яна мае 453 рознічныя крамы ў шаснаццаці краінах. [[ITunes Store]] — найбуйнейшая ў свеце крама музыкі. Гадавы прыбытак кампаніі ў 2017 годзе склаў 229,2 млрд долараў, чысты прыбытак — 48,4 млрд долараў<ref>https://investor.apple.com/investor-relations/default.aspx</ref>, у 2015 годзе — 233 млрд долараў. Большая частка прыбытку атрымала ад продажаў [[iPhone]] — 55 %, яны прадалі больш за 200 мільёнаў штук у год. У 2019 годзе кампанія засяродзілася на паслугах, бо смартфоны прыносілі ёй менш за палову прыбытку<ref name=":0">[https://tehnofan.com.ua/2019/11/17/a-painful-quarter-for-apple-the-giant-sank-to-fourth-place/ Болісний квартал для Apple. Гігант опустився на четверте місце], TehnoFan, 17 листопада 2019</ref><ref>[https://www.segodnya.ua/economics/business/apple-poluchila-rekordnuyu-vyruchku-za-kvartal-1353290.html Apple получила рекордную выручку за квартал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191105192913/https://www.segodnya.ua/economics/business/apple-poluchila-rekordnuyu-vyruchku-za-kvartal-1353290.html |date=5 лістапада 2019 }}, Сегодня, 31 жовтня 2019</ref>. У жніўні 2021 года кошт кампаніі вырас да 2,48 трыльёна долараў, кампанія застаецца самай дарагой кампаніяй у свеце<ref name=":1">[https://business.24tv.ua/nedosyazhna-apple-virobnik-iphone-zalishayetsya-naydorozhchoyu_n1718022 Недосяжна Apple: виробник iPhone залишається найдорожчою компанією світу], 24 канал, 20 серпня 2021</ref>. 3 студзеня 2022 года Apple стала першай кампаніяй у свеце, якая дасягнула рынкавай капіталізацыі ў 3 трыльёны долараў. Гэта было тады, калі акцыі выраслі на 2,91 % да 182,74 долара за акцыю<ref>[https://www.rbc.ua/ukr/news/kapitalizatsiya-apple-vpervye-dostigla-3-1641239675.html Капіталізація Apple вперше досягла 3 трлн доларів]</ref><ref>[https://be.delachieve.com/рынкавая-капіталізацыя-apple/ Рынкавая капіталізацыя Apple]</ref><ref>[https://business.24tv.ua/apple-stala-pershoyu-sviti-kompaniyeyu-kapitalizatsiyeyu-3-trilyoni_n1834272 Apple стала першою у світі компанією з капіталізацією у 3 трильйони доларів]</ref><ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/news-apple-kompaniya-kapitalizatsiya/31637913.html Компанія Apple досягла ринкової капіталізації у 3 трильйони доларів]</ref>. == Гісторыя == === 1976—1986 === Apple Computer, Inc. была заснаваная ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] 1 красавіка 1976 года [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], [[Стыў Возняк|Стывам Вознякам]] і [[Рональд Уэйн|Рональдам Уэйнам]], якія сабралі ў сярэдзіне 1970-х свой першы [[персанальны камп’ютар]] на базе працэсара MOS Technology 6502 — [[Apple I]]. Продажы пачаліся ў ліпені 1976 года па цане з 666,66 долараў (па сённяшнім курсе каля 2,5 тысячы долараў). Apple I быў не першым камп’ютарам, які быў запраграмаваны. Першы прыз належаў камп’ютару [[Altair 8800]], які быў створаны аматарам і распаўсюджваўся па каталогах у 1974 годзе. Аднак, Altair не быў тэхнічна кваліфікаваны як «персанальны камп’ютар», таму што не дазваляў збіраць і здабываць даныя праз карыстальніцкія праграмы. [[File:Apple II-IMG 7067c.jpg|thumb|Apple II]] У канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў [[Apple II]], выпушчаны 16 красавіка 1977 года, быў самым распаўсюджаным персанальным камп’ютарам у свеце таго часу. Ён меў каляровую графіку і адкрытую архітэктуру, выкарыстоўваючы магнітныя стужкі замест картрыджаў з магнітнай стужкай. Было прададзена больш за 5 мільёнаў камп’ютараў Apple II. У канцы 70-х гадоў у Apple Computer ужо быў штат камп’ютарных дызайнераў. У маі 1980 года кампанія выпусціла [[Apple III]], спрабуючы канкураваць з [[IBM]] і [[Microsoft]]. [[File:Apple-lisa-1.jpg|thumb|Apple Lisa]] Стыў Джобс пачаў працаваць над [[Apple Lisa]] яшчэ ў 1978 годзе, але быў выключаны з каманды праз барацьбу і прыняў танны камп’ютарны праект [[Джэф Рэскін|Джэфа Рэскіна]], [[Macintosh]]. У 1983 годзе Ліза выйграла гонку, але з-за высокай цаны яе вытворчасць спынілася. [[File:Macintosh, Google NY office computer museum cropped.png|thumb|Macintosh 128K]] Затым, у 1984 годзе, Apple Computer прадставіла новы 32-разрадны [[Macintosh]], першы камерцыйна паспяховы персанальны камп’ютар з [[Графічны інтэрфейс карыстальніка|графічным інтэрфейсам]], у якім замест [[Інтэрфейс каманднага радка|інтэрфейсу каманднага радка]] выкарыстоўвалася [[Камп’ютарная мыш|мыш]]. Першапачаткова Macintosh быў паспяховым у продажах, але наступныя продажы былі не такімі моцнымі. Прычына таму, зноў жа, высокі кошт. Лёс камп’ютара змяніўся з моманту з’яўлення LaserWriter, першага [[Лазерны прынтар|лазернага прынтара (друкаркі)]], і PageMaker, ранняга настольнага выдавецкага пакета. Галоўнай перавагай Mac быў рэвалюцыйны цяпер графічны інтэрфейс. У сакавіку 1981 года Вазняк трапіў у авіякатастрофу і часова звольніўся. Праблемы з продажам [[Apple III]] прывялі да таго, што Джобсу прыйшлося звольніць 40 супрацоўнікаў. У прэсе хадзілі чуткі пра бліжэйшы канец Apple Computer. У пачатку 1983 года Джобс з-за няздольнасці справіцца з праблемамі запрасіў [[Джон Скалі|Джона Скалі]] на пасаду генеральнага выканаўчага дырэктара кампаніі, які ў той час займаў аналагічную пасаду ў PepsiCo. У красавіку 1983 года Скалі заняла новую пасаду. Стыў Джобс перажываў няўдачы кампаніі як свае, таму паміж ім і Скалі ўзнікла непаразуменне. У 1985 годзе [[прэзідэнт ЗША]] [[Рональд Уілсан Рэйган|Рональд Рэйган]] узнагародзіў Джобса і Вазняка медалямі за тэхнічны прагрэс. === 1986—1997 === [[File:Powerbook 100 pose.jpg|thumb|PowerBook 100]] Пасля выпуску Macintosh Portable у 1989 годзе Apple Computer, вывучыўшы хвалюючыя ўрокі, у 1991 годзе прэзентавала PowerBook, які ўсталяваў сучасную форму і эрганоміку ноўтбука. Партатыўны Macintosh быў распрацаваны, каб быць такім жа магутным, як настольны, важыў 17 фунтаў(каля 7.7 кг) і меў 12-гадзінны акумулятар і быў прададзены менш за 100 000 адзінак. Powerbook важыў 7 фунтаў (каля 3 кг), меў 3-гадзінны акумулятар і за першы год продажу сабраў $1 000 000 000. У тым жа годзе Apple Computer выпусціла System 7, сур’ёзнае абнаўленне аперацыйнай сістэмы, якое дадало колер у інтэрфейс і прадставіла новыя магчымасці. Гэта заставалася архітэктурнай асновай для [[Mac OS]] да 2001 года. Часопіс MacAddict назваў перыяд з 1989 па 1991 год «Першым залатым векам» Macintosh. [[File:Apple Newton MessagePad 100 with stylus.jpg|thumb|Apple Newton MessagePad]] Пасля поспеху Macintosh Apple Computer выпусціла некалькі ліній новых мадэляў камп’ютараў, што дрэнна адбілася на кампаніі, бо спажыўцы не бачылі паміж імі розніцы; эксперыментавала са шматлікімі іншымі прадуктамі, такімі як лічбавыя камеры, партатыўныя прайгравальнікі кампакт-дыскаў, тэлевізійныя прадукты і г.д., якія таксама пацярпелі няўдачу. У рэшце рэшт, усё гэта згубна адбілася на Apple, і яе частка рынку і цэны на акцыі ўпалі. У пачатку 1990-х гадоў Apple Computer распрацавала альтэрнатыўныя платформы для [[Macintosh]], такія як A/UX. Стандартная платформа састарэла; акрамя таго, Apple Computer канкурыравала з OS / 2 і [[UNIX]]. Mac мусіў быў змяніць платформу на новую або перапрацаваць, каб пастаўляцца з новым абсталяваннем. У 1994 годзе Apple уступіла ў саюз з [[IBM]] і [[Motorola]]. Мэтай было стварэнне новай камп’ютарнай платформы PowerPC Reference Platform, якая б выкарыстоўвала абсталяванне IBM і Motorola ў спалучэнні з праграмным забеспячэннем Apple. Прафсаюз спадзяваўся, што PReP пакіне PC далёка ззаду. У тым жа годзе Apple Computer выпусціла [[Power Macintosh]], першы камп’ютар кампаніі, у якім выкарыстоўваўся працэсар IBM [[PowerPC]]. У 1996 годзе прэзідэнта Apple Computer Майкла Спіндлера змяніў Гіл Амеліа. Ён рабіў шмат зменаў у кампаніі, уключаючы масавыя звальненні. Пасля шматлікіх няўдалых спроб палепшыць Mac OS, Амеліа хацеў купіць [[NeXT]] і яго аперацыйную сістэму [[NeXTSTEP]]. 9 ліпеня 1997 года Гіль Амеліа быў звольнены саветам дырэктараў пасля трох гадоў маніторынгу рэкордна нізкіх паказчыкаў і прычынення фінансавых страт. Пачалася рэструктурызацыя вытворчай лініі кампаніі. У 1997 годзе Стыў Джобс абвясціў аб стварэнні версіі [[Microsoft Office]] для Macintosh. 10 лістапада 1997 года Apple Computer запусціла [[Apple Store]], што сведчыла аб новай стратэгіі вытворчасці. === 1997—2011 === [[File:Apple iMac 3G (32871141127).jpg|thumb|iMac G3]] 15 жніўня 1998 года Apple Computer выпусціла новы камп’ютар: [[iMac]]. [[Джонатан Айв]], які пазней распрацаваў [[iPod]] і [[iPhone]], быў кіраўніком каманды дызайнераў iMac. iMac паказаў сучасныя тэхналогіі і ўнікальны дызайн. За першыя пяць месяцаў было прададзена больш за 800 000 машын, што прынесла кампаніі прыбытак упершыню з 1993 года. Пасля гэтага Apple Computer купіла некалькі кампаній і праграмнае забеспячэнне [[Macromedia]] [[Final Cut Pro|Final Cut]], што сведчыла аб пашырэнні кампаніі ў бок рынку лічбавых тэхналогій. У наступным годзе Apple Computer выпусціла два прадукты для рэдагавання відэа: [[iMovie]] для звычайных карыстальнікаў і [[Final Cut Pro]] для прафесіяналаў. У 2002 годзе Apple Computer набыла Nothing Real са сваёй перадавой праграмай лічбавай кампазіцыі Shake. [[Mac OS X]], заснаваная на [[OPENSTEP]] ад NeXT і [[BSD Unix]], была выпушчаная 24 сакавіка 2001 года. Засяроджаная як на звычайных, так і на прафесійных карыстальніках, Mac OS X імкнулася аб’яднаць стабільнасць, надзейнасць і бяспеку [[Unix]] з простым у выкарыстанні перапрацаваным інтэрфейсам. Каб дапамагчы карыстальнікам перайсці з [[Mac OS 9]] на Mac OS X, новая аперацыйная сістэма дазволіла выкарыстоўваць праграмы OS 9 з выкарыстаннем класічнага асяроддзя. [[File:IPod family.png|thumb|iPod]] У 2001 годзе Apple Computer дэманструе дакладнае трапленне ў мэту, выпускаючы iPod, што сталася сапраўднай рэвалюцыяй у свеце музычных плэераў. [[File:IMac G4 sunflower7.png|thumb|iMac G4]] У 2003 годзе быў прадстаўлены [[iTunes Store]] — сэрвіс, які дазваляе купляць музыку і слухаць яе як на плэеры, так і на камп’ютары. Тады ж Джобс рэалізаваў магчымасць паштучнага набыцця песень. Гуказапісвальныя лэйблы выказвалі асцярогі, але Стыў стаяў на сваім. Тым больш, супраць легальнай пакупкі існавала магчымасць проста спампаваць упадабаную песню з сеткі. На [[Apple Worldwide Developers Conference|Міжнароднай канферэнцыі распрацоўшчыкаў]] 6 чэрвеня 2005 года Стыў Джобс абвясціў, што Apple Computer пачне вырабляць камп’ютары Macintosh з працэсарамі [[Intel]] у 2006 годзе. 10 студзеня 2006 года новыя [[MacBook Pro]] і [[iMac]] сталі першымі камп’ютарамі Apple Computer, у якіх выкарыстоўваліся працэсары Intel [[Intel Core|Core Duo]]. 7 жніўня 2006 года Apple Computer цалкам перавяла ўсю лінейку камп’ютараў Macintosh на чыпы Intel. [[Power Macintosh|Power Mac]], [[iBook]] і [[PowerBook]] былі зняты з вытворчасці, а ім на змену прыйшлі [[MacPro]], [[MacBook]] і [[MacBook Pro]]. Apple Computer таксама прадставіла [[Boot Camp]], каб дапамагчы карыстальнікам усталяваць [[Windows XP]] або [[Windows Vista]] на Mac разам з Mac OS X. Поспех Apple Computer у гэты перыяд прывёў да павелічэння яе акцый. У перыяд з 2003 па 2006 год кошт вырас больш чым у 10 разоў — з 6 долараў за акцыю да 80 долараў, а ў маі 2007 года цана склала больш за 100 долараў. 25 лютага 2012 года кошт акцый Apple стаў новым рэкордам — да 535,4 долара за акцыю. У пачатку 2014 года кошт акцый Apple Computer складала каля 650 долараў за акцыю, таму кампанія вырашыла падзяліць акцыі. Такім чынам, кожная акцыя была падзелена на 7 акцый коштам 92 $ кожная. Такім чынам, кошт фінансавых [[Каштоўная папера|каштоўных папер]], якія належаць акцыянерам, не змяніўся, змянілася толькі колькасць гэтых акцый. [[File:IPhone First Generation.jpg|thumb|iPhone]] У 2007 году мінула самая знакамітая прэзентацыя Apple, на якой быў прадстаўлены [[IPhone 2g|першы iPhone]]. Гэта быў сапраўдны прарыў, які дазваляў атрымліваць доступ да мноства розных функцый у пару дотыкаў. Сама прэзентацыя лічыцца эталоннай, яе паказваюць на навучаннях па прамоўніцкаму мастацтву і яна выдатна дэманструе тое, якім быў Стыў Джобс — як ён выдатна ўмеў працаваць з публікай. Там жа [[Стыў Джобс]] паведаміў, што ў прадуктовай лінейцы кампаніі ўжо шмат прылад, якія не з’яўляюцца камп’ютарамі і абвесціў, што кампанію змяняе сваю назву з Apple Computer, Inc. на Apple, Inc. У 2008 годзе кампанія зноў скалынае рынак, але на гэты раз з ашаламляльным прадуктам [[MacBook Air]], які Стыў Джобс літаральна дастаў з канверту перед публікай. У 2010 годзе прайшла прэзентацыя першага пакалення [[iPad]].<ref name=":2">[https://rozetked.me/articles/5472-istoriya-brenda-apple История бренда Apple]</ref> === 2011 — наш час === 25 жніўня 2011 года генеральным дырэктарам кампаніі стаў [[Цім Кук]]. У 2014 годзе выходзіць першая версія [[Apple Watch]], якія неўзабаве становіцца самым папулярным разумным гадзіннікам у свеце. Тады ж з’яўляецца [[Apple Pay]], сістэма аплаты, якая дазваляе забыцца аб фізічным існаванні банкаўскай карты. Следам адбываецца прэзентацыя [[CarPlay]] — аўтамабільнай бартавой сістэмы, якая працуе сумесна з мабільнымі прыладамі кампаніі. [[File:Apple Watch Demo.jpg|thumb|Apple Watch]] У 2015 годзе карыстальнікам стаў даступны музычны стрымінгавы сэрвіс [[Apple Music]], які дазваляе атрымаць доступ да ўсёй бібліятэцы iTunes у рамках адной падпіскі, з магчымасцю праслухоўвання трэкаў афлайн. У 2016 годзе кампанія прадстаўляе самастойны прадукт — [[AirPods]] — пераасэнсаванне бесправадных навушнікаў.<ref name=":2"/> У 2017 годзе, пасля зніжэння продажаў, СМІ паведамлялі аб зніжэнні заробкаў топ-менеджараў кампаніі. Так, Цім Кук у 2016 годзе атрымаў на 1,55 мільёна менш, 8,85 мільёна долараў. Акрамя таго, Кук прадаў акцыі за 136 мільёнаў долараў. Фінансавы дырэктар Apple Лука Маэстра і старшы віцэ-прэзідэнт па рознічным гандлі Анжэла Арэндс атрымлівалі гадавую зарплату ў памеры 23 млн долараў кожны, што на 2 млн долараў менш, чым у 2015 годзе. Гэта звязана са зніжэннем аб’ёмаў продажаў і, адпаведна, прыбытку. У 2016 годзе Apple прадала 215,6 мільярда долараў — на 7,7 % менш, чым у папярэднім годзе. Прыбытак склаў 60 мільярдаў долараў — на 15,7 % менш<ref>[http://www.bbc.com/ukrainian/news-38541180 Керівнику Apple урізали зарплату через падіння продажів], 7 січня 2017, БіБіСі</ref>. Каб вырашыць праблему эфектыўнай [[Перапрацоўка адходаў|утылізацыі]], якая дазваляе здабываць са старых тэлефонаў каштоўныя кампаненты, якія можна выкарыстоўваць у другі раз, у красавіку 2018 года кампанія Apple распрацавала і вырабіла спецыяльнага робата пад назвай Daisy. Робат Daisy здольны разбіраць дзевяць розных мадэляў iPhone на хуткасці да 200 тэлефонаў у гадзіну. У 2018 годзе стала вядома, што кампанія працуе над новым гібрыдным персанальным камп’ютарам з падтрымкай [[LTE]], які павінен працаваць на [[ARM]]-працэсарах уласнай вытворчасці. Гэты камп’ютар мусіў быць абсталяваны [[GPS]], слотам для SIM-карты, компасам і абаронай ад вільгаці. Ён павінен падтрымліваць [[EFI]], сістэму загрузкі для [[MacOS]], падобную BIOS<ref>{{Cite web |url=https://tokar.ua/read/24800 |title=Apple секретно розробляє сенсорний гібридний комп’ютер Star із підтримкою LTE |access-date=31 студзеня 2022 |archive-date=28 мая 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180528024920/https://tokar.ua/read/24800 |url-status=dead }}</ref>. У пачатку лета 2018 года кампанія адкрыла ў Індыі завод па вытворчасці ўласных смартфонаў. Індыйскі рынак вельмі адчувальны да кошту мабільных тэлефонаў, да таго ж высокія падаткі ў 15-20 % на замежныя смартфоны. У Індыі збіраюць iPhone 6S і iPhone SE. Станам на ліпень 2018 года вытворчасць смартфонаў у Індыі не паўплывала на продаж амерыканскіх смартфонаў — у 2017 годзе іх было прададзена 3,2 мільёна штук, у першым паўгоддзі 2018 года 1 мільён, што складае ўсяго 2 %<ref>[https://itc.ua/news/v-pervoy-polovine-2018-goda-apple-prodala-v-indii-menee-1-mln-smartfonov/ В первой половине 2018 года Apple продала в Индии менее 1&nbsp;млн смартфонов], 16.07.2018, Вадим Карпусь, itc.ua</ref>. Пасля росту кошту акцый і, адпаведна, кошту кампаніі (пік у кастрычніку 2018 г.) у студзені 2019 г. кошт кампаніі ацэньваўся ў 680 млрд долараў<ref>[https://hromadske.ua/posts/vartist-apple-zmenshilas-u-16-raza-za-ostanni-3-misyaci-cherez-skorochennya-dohodiv Вартість Apple зменшилась у 1,6 раза за останні 3 місяці через скорочення доходів], Громадська, 4 січня 2019</ref>. У выніку кампанія апусцілася з першага месца (калі яно каштавала больш за трыльён долараў) на чацвёртае, прапусціўшы [[Amazon]], [[Microsoft]] і [[Alphabet Inc.]] Apple прайграла шэраг судовых працэсаў з вытворцам чыпаў [[Qualcomm]] у [[Кітай|Кітаі]] і Германіі, таму гэтыя краіны маглі забараніць продаж некаторых кампаній мабільнай сувязі. У 2018 і 2019 гадах продажы смартфонаў упалі настолькі, што кампанія апусцілася на 4-е месца сярод вытворцаў смартфонаў (у 2015 годзе — на другое месца)<ref>[https://pingvin.pro/gadgets/samsung-apple-ta-huawei-lidery-svitovogo-rynku-smartfoniv.html Samsung, Apple та Huawei&nbsp;— лідери світового ринку смартфонів], ПінгвінПро, 17 жовтня, 2015</ref>, упусціўшы [[Samsung]], [[Huawei]] і [[Oppo]]<ref name=":0" />. Пастаўкі Apple у першым квартале 2019 года склалі 43 мільёны, Oppo — 25 мільёнаў, але ў наступным другім квартале Oppo абагнала Apple, паставіўшы 36 мільёнаў смартфонаў (+43 %), у параўнанні з 35 мільёнамі ў Apple (зніжэнне −19 %). [[File:Macbook Air M1 Silver PNG.png|thumb|MacBook Air M1]] У 2020 годзе кампанія некалькі разоў закрывала свае гандлёвыя кропкі з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі каранавіруса]]. У снежні 2020 года было закрыта каля 20 % крам<ref>[https://www.ixbt.com/news/2020/12/20/apple-zakryla-pochti-20-svoih-magazinov.html Apple закрыла почти 20&nbsp;% своих магазинов], ixbt.com, 20 декабря 2020</ref>. Таксама з-за пандэміі кампанія была вымушана перавесці супрацоўнікаў на аддаленую працу. Рашэнне застаецца ў сіле да 2022 года.<ref>[https://www.bloomberg.com/tosv2.html?vid=&uuid=72f3b9a8-0ca2-11ec-ba37-676559414a53&url=L25ld3MvYXJ0aWNsZXMvMjAyMS0wOC0yMC9hcHBsZS1kZWxheXMtb2ZmaWNlLXJldHVybi10by1hdC1sZWFzdC1qYW51YXJ5LWFmdGVyLWNvdmlkLXN1cmdlP3NybmQ9bWFya2V0cy12cCZzcmVmPVdKS1ZJNW5L Bloomberg — Are you a robot?]</ref><ref>[https://www.rbc.ua/ukr/news/apple-otlozhila-vozvrashchenie-sotrudnikov-1629453698.html Apple відклала повернення співробітників в офіси до 2022 року]</ref> У жніўні 2021 года кошт кампаніі вырас да $2,48 трлн, кампанія застаецца самай дарагой кампаніяй у свеце, за ёй — Microsoft — $2,2 трлн, Saudi Aramco — 1,9, Alphabet — 1,83, Amazon — 1,64 трлн долараў і Facebook — 1.01. Прагназуецца, што капіталізацыя Apple да канца года вырасце да 3 трыльёнаў долараў<ref name=":1" />. У 2021 годзе кампанія абвясціла аб распрацоўцы ўласнага [[Электрамабіль|электрамабіля]]. Галоўная ідэя аўтамабіля Apple — татальная лічбавізацыя. Выпуск першых мадэляў Apple Car запланаваны на 2025 год.<ref>[https://www.rbc.ua/ukr/news/apple-nachat-proizvodstvo-elektromobiley-1630660296.html Apple може почати виробництво електромобілів в 2024]</ref><ref>[https://www.gizchina.com/2021/08/12/apple-car-project-might-be-organized-by-hyundai-motor-company/ Apple Car Project Might Be Organized By Hyundai Motor Company]</ref> 10 верасня 2021 года суд ЗША пастанавіў Apple Inc. дазволіць распрацоўшчыкам іншых дадаткаў выкарыстоўваць альтэрнатыўныя спосабы аплаты ў абыход [[App Store]]<ref>[https://www.cnbc.com/2021/09/10/epic-games-v-apple-judge-reaches-decision-.html Apple can no longer force developers to use in-app purchasing, judge rules in Epic Games case]</ref>. == Назва == Назва фірмы паходзіць ад {{lang-en|apple}} (''яблык''), выява яблыка выкарыстана ў лагатыпе. Да [[9 студзеня]] [[2007]] года афіцыйнай назвай карпарацыі на працягу больш 30 гадоў было ''«Apple Computer»''. Адмова ад слова ''«Computer»'' у назве дэманструе змену асноўнага фокусу карпарацыі з традыцыйнага для яе рынка камп’ютарнай тэхнікі на рынак бытавой электронікі. * Імя Apple Джобс прапанаваў з-за таго, што ў гэтым выпадку тэлефонны нумар фірмы ішоў у тэлефонным даведніку прама перад «[[Atari]]»<ref>Знакомьтесь: компьютер. Пер. с англ. Под ред. и с предисл. В. М. Курочкина. — М.: Мир, 1989. — 240 с, ил. ISBN 5-03-001147-1</ref>. * «[[Мекінтош, сорт|Macintosh]]» — сорт яблыкаў, які прадаваўся ў ЗША — любімы сорт яблыкаў [[Джэф Раскін|Джэфа Раскіна]], які быў кіраўніком і распрацоўшчыкам праекта Macintosh перад тым, як гэту пасаду заняў [[Стыў Джобс]]. == Прадукты == === Mac === Макі, якія ў цяперашні час прадаюцца, з’яўляюцца: * [[MacBook]]: уведзены ў 2015. * [[MacBook Air]]: уведзены ў 2008. * [[MacBook Pro]]: уведзены ў 2006. * [[Mac Mini]]: уведзены ў 2005. * [[iMac]]: уведзены ў 1998. * [[Mac Pro]]: уведзены ў 2006. === iPad === З моманту свайго запуску, карыстальнікі iPad спампавалі тры мільярды праграм. Агульная колькасць загрузак App Store складае больш за 75 млрд. === iPod === === iPhone === === Apple TV === === Apple Watch === Apple Watch быў запушчаны Цімам Кукам 9 верасня 2014 года, і выпушчаны 24 красавіка 2015. === Электрычныя транспартныя сродкі === Згодна Sydney Morning Herald, кампанія Apple хоча пачаць вытворчасць электрычнага аўтамабіля з аўтаномным кіраваннем, як толькі Apple к 2020 прадпрыме намаганні па наборы экспертаў батарэй з A123 Systems, LG Chem, Samsung Electronics, Panasonic, Toshiba, Johnson Controls, і Tesla Motors. === Софт === === Apple SIM === {{зноскі|3}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Apple Inc.}} *{{Афіцыйны сайт}} {{Праграмнае забеспячэнне Apple}} {{Apple}} {{NASDAQ-100}} {{Dow Jones Global Titans 50}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Apple| ]] [[Катэгорыя:Вытворцы праграмнага забеспячэння ЗША]] [[Катэгорыя:Вытворцы камп’ютараў ЗША]] [[Катэгорыя:Кампаніі ЗША]] m5cs3etgq8iq3k53vpzx5e75y3din5k 0 99519 5144348 5042864 2026-05-21T09:10:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144348 wikitext text/x-wiki {{перанакіраванне|GE|Германій|пра хімічны элемент}} {{картка кампаніі}} [[Выява:One Financial Center (Boston) - SA06940.JPG|thumb|250px|General Electric]] '''General Electric''' ('''GE''', прамаўляецца ''Джэнерал Электрык'') — [[ЗША|амерыканская]] шматгаліновая карпарацыя, найбуйнейшы ў свеце вытворца шматлікіх відаў тэхнікі, уключаючы [[лакаматыў|лакаматывы]], энергетычныя ўстаноўкі (у тым ліку і атамныя рэактары), [[Газатурбінны рухавік|газавыя турбіны]], [[авіяцыйны рухавік|авіяцыйныя рухавікі]], медыцынскае абсталяванне, вырабляе таксама асвятляльную тэхніку, [[пластмасы]] і [[герметызм|герметыкі]]. Кампанія займае трэцяе месца ў спісе найбуйнейшых публічных кампаній.<ref>[http://www.forbes.ru/ekonomika/kompanii/66990-forbes-2000-krupneishih-publichnyh-kompanii-mira Forbes: 2000 найбуйнейшых публічных кампаній свету. «Газпрам» апынуўся трэцяй кампаніяй у свеце па памеры прыбытку, саступіўшы толькі ExxonMobil і Nestle | Forbes.ru<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> Штаб-кватэра кампаніі размешчана ў горадзе [[горад Фэрфілд, Канектыкут|Фэрфілд]], штат [[Канектыкут]] (ЗША). == Дзейнасць == У сапраўдны момант кампанія ўключае 5 падраздзяленняў<ref>[http://www.ge.com/company/factsheets/corporate.html GE: Fact Sheet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121204033540/http://www.ge.com/company/factsheets/corporate.html |date=4 снежня 2012 }}</ref>: * [[GE Technology Infrastructure]] выпускае медыцынскае абсталяванне, лакаматывы, авіяцыйныя рухавікі. * [[GE Energy]] складаецца з вытворчасць нафтагазавага абсталявання, водападрыхтоўку і абсталяванне для энергетыкі, у тым ліку і турбіны. * [[GE Capital]] складаецца з [[GE Money Bank]] і GE Commercial Aviation Services. * [[GE NBC Universal]] — сусветна вядомая тэлекампанія [[NBC]]. * [[GE Consumer & Industrial]] займаецца выпускам святлотэхнічнага абсталявання, абсталяванні для размеркавання электраэнергіі і крыніц бесперабойнага харчавання. === Прадукцыя === * [[Электравоз E44, ЗША]] ==== Рухавікі ==== ==== Турбарэактыўныя рухавікі ==== * [[:en:General Electric J31|J31]] (для P-59 Airacomet і інш.) * [[:en:Allison J33|J33]] (для P-80 Shooting Star) * [[:en:Allison J35|J35]] (для F-84 Thunderjet і F-89 Scorpion) * [[General Electric J47|J47]] (Боінг B-47 Stratojet і інш.) * [[General Electric J79|J79/CJ805]] (B-58 Hustler і інш.) * [[:en:General Electric J85|J85/J610]] (T-38 Talon/Learjet 23) ==== Лёгкія рухавікі і рухавікі з малой ступенню дзвюхконтурнасці ==== * [[:en:General Electric CJ610|CF700]] (Learjet 23) * [[:en:General Electric F101|General Electric F101]] (B-1 Lancer) * [[:en:General Electric TF34|General Electric TF34/CF34]] (S-3 Viking і інш.) * [[General Electric F404|F404]] (F/A-18 Hornet) * [[General Electric F110|F110]] (F-14B/D Super Tomcat і інш.) * [[:en:General Electric F118|F118]] (Lockheed U-2 і інш.) * [[:en:General Electric YF120|YF120]] (Lockheed YF-22 і інш.) * [[:en:CFE CFE738|CFE738]] (для Dassault Falcon 2000) * [[:en:General Electric F404|F412]] (F/A-18 Hornet) * [[:en:General Electric F414|F414]] (F/A-18E/F Super Hornet) * [[:en:General Electric/Rolls-Royce F136|F136]] (F-35 Lightning II) * [[:en:GE Honda HF120|HF120]] (Honda HA-420 HondaJet і інш.) ==== Турбавентылятарныя рухавікі з высокай ступенню дзвюхконтурнасці ==== * [[:en:General Electric TF39|TF39]] (C-5A/B/C Galaxy) * [[:en:General Electric CF6|CF6]] (Айрбас А300, [[Боінг 747]], 767) * [[:en:CFM International CFM56|CFM56/F108]] (Айрбас А320, 340; Боінг 737, KC-135R Stratotanker) * [[:en:General Electric GE90|GE90]] (Боінг 777) * [[Engine Alliance GP7200|GP7000]] [[Airbus A380|(Айрбас А380)]] * [[:en:General Electric GEnx|GEnx]] (Боінг 747-8, 787) ==== Турбавінтавыя рухавікі і рухавікі з адкрытым вентылятарам ==== * [[:en:General Electric T700|CT7]] (AH-64 Apache і інш.) * [[General Electric GE36|GE36]] * [[:en:General Electric GE38|T407]] (Sikorsky CH-53K) * [[:en:General Electric T31|T31]] (XF2R Dark Shark і інш.) * [[:en:Walter M601|Walter M601]] (Let L-410 Turbolet і інш.) ==== Турбавальныя рухавікі ==== * [[:en:General Electric T58|T58]] (SH-3 Sea King і інш.) * [[:en:General Electric T64|T64]] (CH-53E Super Stallion і інш.) * [[:en:General Electric T700|T700/CT7]] (AH-64 Apache і інш.) * [[:en:General Electric GE38|General Electric GE38]] (Lockheed P-7 і інш.) ==== Індустрыяльныя рухавікі ==== * [[:en:General Electric LM500|LM500]] * [[:en:General Electric LM1600|LM1600]] * [[:en:General Electric LM2500|LM2500]] * [[:en:General Electric LM6000|LM6000]] * [[:en:General Electric LMS100|LMS100]] ==== Для аўтамабіляў ==== * [[GE/Honeywell LV100|LV100]] === Паказчыкі дзейнасці === Агульная колькасць персанала кампаніі — 315 тыс. чалавек ([[2004]]). Выручка General Electric за 2008 год склала $182,5 млрд, чысты прыбытак — $17,4 млрд<ref>''Міхаіл Аверчанка''. На паўстагоддзя назад // Ведамасці, 13.03.2009, № 44 (2314)</ref>. Кампанія займае 12 месца ў [[Fortune Global 500]]<ref>{{Cite web |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/full_list/ |title=Fortune Global 500 |access-date=9 снежня 2011 |archive-date=3 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503170536/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/full_list/ |url-status=dead }}</ref> ([[2009]]). {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ge.com/ru/ru/ Афіцыйны сайт кампаніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111210145338/http://www.ge.com/ru/ru/ |date=10 снежня 2011 }} {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DJIA}} {{Dow Jones Global Titans 50}} [[Катэгорыя:General Electric| General Electric]] [[Катэгорыя:Авіябудаўнічыя кампаніі ЗША]] [[Катэгорыя:Электратэхнічныя кампаніі]] [[Катэгорыя:Энергетычныя кампаніі]] [[Катэгорыя:Вытворцы бытавой тэхнікі]] [[Катэгорыя:Вытворцы лакаматываў]] [[Катэгорыя:Вытворцы медыцынскага абсталявання]] [[Катэгорыя:Вытворцы асвятляльнага абсталявання]] j3yyc0okmj5v7rooj9wpmcnniqzr9m2 0 99542 5144318 5039129 2026-05-21T08:09:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144318 wikitext text/x-wiki '''Fortune 1000''' — спіс самых буйных кампаній [[ЗША]] па версіі амерыканскага часопіса «[[Fortune (часопіс)|Fortune]]». У спіс уваходзяць 1000 самых вялікіх кампаній ЗША, ранжыраваных паводле ўзроўню [[прыбытак|прыбытку]]. Спіс паказвае найбольш буйных ігракоў, дазваляе ацаніць тэндэнцыі рынка. Спісы ''[[Fortune 500]]'' і ''Fortune 100'' выконваюць тую ж ролю і ўключаюць адпаведна першыя 500 і 100 найбуйнейшых амерыканскіх кампаній паводле прыбытку. [[Wal-Mart Stores]] быў нумарам 1 у спісе на працягу 2007—2011 гадоў, з перарывам у 2009 годзе, калі гэтую пазіцыю заняў [[ExxonMobil]]<ref>{{cite news | title = Fortune 500 2008: Wal-Mart Stores - WMT | publisher = Cable News Network. A Time Warner Company | url = http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2008/snapshots/2255.html | format = html | accessdate = 2009-07-09 | lang = en | archive-date = 3 красавіка 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190403061019/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2008/snapshots/2255.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | title = Fortune 500 2009: Top 1000 American Companies - Exxon Mobil - XOM - FORTUNE on CNNMoney.com | publisher = Cable News Network. A Time Warner Company | url = http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2009/snapshots/387.html | format = html | accessdate = 2009-07-09 | lang = en | archive-date = 3 красавіка 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190403001804/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2009/snapshots/387.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/snapshots/2255.html | work=CNN | title=Fortune 500 2011: Top 500 American Companies | lang=en | access-date=9 снежня 2011 | archive-date=26 чэрвеня 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180626191727/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/snapshots/2255.html | url-status=dead }}</ref>. {| class="wikitable" |-bgcolor="#cccccc" ! Год складання спісу ! Сукупная выручка, млрд $ ! Сукупны прыбытак, млрд $ ! № 1 у спісе ! Выручка, млн $ ! Прыбытак, млн $ |-align=center |2006||10 271||693||align=left|[[ExxonMobil]]||339 938||36 130 |-align=center |2007||11 187||865||align=left|[[Wal-Mart Stores]]||351 139||11 284 |-align=center |2008||11 975||724||align=left|[[Wal-Mart Stores]]||378 799||12 731 |} == Гл. таксама == * [[Fortune Global 500]] — спіс найбуйнейшых глабальных карпарацый * [[FT Global 500]] — спіс найбуйнейшых кампаній свету па іх рыначнай капіталізацыі * [[S&P 500]] — біржавы індэкс, які адлюстроўвае капіталізацыю найбуйнейшых амерыканскіх кампаній * [[Forbes Global 2000]] * [[Business Week 1000]] * [[Forbes 2000]] — спіс найбуйнейшых кампаній па версіі часопіса [[Forbes]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.fortune.com Fortune.com]{{ref-en}} * [http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/ Fortune 500, 1000, and other statistics] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060105042728/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/ |date=5 студзеня 2006 }}{{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кампаніі ЗША]] [[Катэгорыя:Рэйтынгі]] 5y0c9nky2qcked49rufrn0uvsvxew3c 0 99833 5144240 4866621 2026-05-21T00:49:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144240 wikitext text/x-wiki {{Тэлеканал |назва_канала = Canal + |поўнае_назва = |лагатып = [[Выява:Logo Canal+ 1995.svg|200px]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Францыя}} |зона_вяшчанні = {{Сцягафікацыя|Францыя}} |фармат = |створаны = [[4 лістапада]] [[1984]] года <br /> ў 8 гадзінн раніцы |раннія назвы = Canal 4, canal plus |папярэднікі = |слоган = Canal+ et tellement plus encore ! |сайт = http://canalplus.fr }} '''Canal+''' ('''Канал+''', '''Канал плюс''') — прыватны французскі паўуніверсальны тэлевізійны канал з абаненцкай платай, асноўныя кірункі якога [[кіно]] і [[спорт]]. Самы першы прыватны канал з абаненцкай платай ва [[Францыя|Францыі]], належыць [[Францыя|французскай]] медыякампаніі [[Groupe Canal+]] (філіял [[Vivendi]]). == Гісторыя == Канал пачаў сваё вяшчанне [[4 лістапада]] [[1984]] года ў 8 гадзінн раніцы. У [[1986]] годзе ў канала быў адзін мільён падпісчыкаў. З запускам лічбавага спадарожніка [[27 красавіка]] [[1996]] гады з’явіліся роднасныя каналы: * ''Canal+ Jaune'' (Жоўты) на гэты момант ''Canal+ Cinéma'' * ''Canal+ Bleu'' (Сіні) на гэты момант ''Canal+ Décalé'' * ''Canal+ Vert'' (Зялёны) на гэты момант ''Canal+ Sport''.<ref>{{cite web|url=http://www.canalplusgroup.com/pid163.htm#anch_26|title=L'historie du Groupe Canal+ de 1983 à nos jours|accessdate=2010-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205011344/http://www.canalplusgroup.com/pid163.htm#anch_26|archivedate=5 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> * ''Canal+ 16/9'' на гэты момант ''Canal+ Hi-Tech'' * ''Canal+ Family'' новы тэлеканал запушчаны Canal+ [[20 кастрычніка]] [[2007]] года. == Каналы == * '''Canal+ Spain''' — запушчаны ў [[1990]] годзе як платны аналагавы канал. На гэты момант частка альянсу [[Digital+]]. * '''Canal+ Poland''' — спадарожнікавае тэлебачанне [[Cyfra+]]. * '''Canal+ Scandinavia''' — запушчаны ў [[1977]] годзе, платнае тэлебачанне [[C More Entertainment]]. * '''Canal+ Netherlands''' — пасля набыты [[FilmNet]] — назва, выкарыстаная для розных платных тэлевізійных каналаў у Еўропе на працягу 1980-х, 1990-х і 2000-х гадоў. У [[2006]] годзе каналы былі ўласнасцю медыякампаніі [[Liberty Global]]. * '''Canal+ Flanders''' — пасля быў прададзены. На гэты момант вядомы як Prime TV. * '''Canal+ Wallonia''' — вядомы як BeTV. * '''Tele+ Digitale''' — італьянскае аддзяленне, прададзена кампаніі [[News Corporation]]. На гэты момант кампанія вядомая як [[Sky Italia]]. * '''Premiere''' — платны нямецкі тэлеканал, запушчаны ў [[1990]] годзе. Быў заснаваны Canal+, [[Bertelsmann]] і [[Kirch Group]]. На гэты момант кампанія вядомая як [[Sky Deutschland]], уласнікам якой з’яўляецца [[News Corporation]], заснаваная [[Руперт Мёрдак|Рупертам Мёрдакам]]. * '''Canal+ Horizons''' — тэлеканал, які вяшчае ў [[Афрыка|Афрыцы]] і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. == Праграмы == * '''Французскія тэлесерыялы''': [[Огі і прусакі]], Les Guignols de l’info, Groland, Spiral (Engrenages), H, Mafiosa, Jamel Comedy Club, Hard, Djihad, Pigalle, la Nuit, La Commune, Braquo, Scalp, Le Grand Journal, La Matinale, + Clair, L'édition spéciale, Jeudi Investigation, Dimanche+. * '''Амерыканскія тэлесерыялы''': [[Офіс (тэлесерыял, ЗША)|Офіс]], [[Адчайныя хатнія гаспадыні]], [[Студыя 30]], [[24 гадзіны, тэлесерыял|24 гадзіны]], [[Вялікае каханне, тэлесерыял|Вялікае каханне]], [[Дэкстэр]], [[Успомні, што будзе]], [[Шчыт, серыял|Шчыт]], [[Як я сустрэў вашу маму]], [[Вушакі, тэлесерыял|Вушакі]], [[Шалёныя, тэлесерыял|Шалёныя]], [[Мёртвыя да запатрабавання]], [[У Філадэльфіі заўсёды сонечна]], [[Два з паловай чалавека]], [[Секс у іншым горадзе]] * '''Амерыканскія мультсерыялы''': [[Паўднёвы парк]], [[Амерыканскі татка!]], [[Вар'яты за шклом, ці Мультрэаліці]], [[Грыфіны]], [[Сімпсаны]] * '''Японскія мультсерыялы''': [[Сталёвы алхімік]], [[Monster]], [[Самурай чамплу]], [[Нуар, анімэ|Нуар]] * '''Брытанскія тэлесерыялы''': [[Малакасосы (тэлесерыял)|Малакасосы]], [[Джэкіл, тэлесерыял|Джэкіл]], [[Галоўны падазраваны, тэлесерыял|Галоўны падазраваны]], [[Кампутарнікі]] * '''Ірландскі/Канадскія тэлесерыялы''': [[Цюдоры (тэлесерыял)|Цюдоры]], [[Дэграсі]] * '''Дзіцячыя тэлесерыялы''': [[Ох, ужо гэтыя дзеткі!]], [[Тэлепузікі]] == Група Canal+ == * [[Canalsat]] * [[i-Télé|i>Télé]] * [[Sport+]] * [[StudioCanal]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://canalplus.fr Афіцыйны сайт Canal+] * [http://www.imdb.com/company/co0028557/ Canal+ на IMDb.com] * [http://www.studiocanal.com/ Афіцыйны сайт StudioCanal] * [http://www.canalsat.fr Афіцыйны сайт CanalSat] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161114232719/http://www.canalsat.fr/ |date=14 лістапада 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэлекампаніі Францыі]] ipxhkhkt3atgfypfq032j9937qc0tts 0 105280 5143982 4412180 2026-05-20T12:01:27Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Спасылкі */ 5143982 wikitext text/x-wiki {{Біяфота|Bonsaisyd.jpg|Выстаўка бансай у кітайскім садку ([[Сідней]])}} {{Біяфота|Rhododendron indicum Bonsai.jpg|[[Рададэндран]], выгадаваны ў выглядзе бансай}} '''Бансай''' ({{lang-ja|盆栽}} — літар.: «дрэва, якое расце на падносе<ref name=pr>БЭ ў 18 тамах., Т.2. Мн., 1996, С.282</ref>») — мастацтва вырошчвання дакладнай копіі дрэва ў мініяцюры. Слова «бансай» паходзіць ад кітайскага слова «пэнь-цай». Паўстала мастацтва ў [[231 да н.э.]] у Кітаі. == Гісторыя == Першыя дакладныя пісьмовыя крыніцы, якія тычацца ўзнікнення стылю бансай, зыходзяць з Кітаю і адносяцца да эпохі [[Імперыя Тан|дынастыі Тан]] (VIII—X стст.), дзе ўпершыню ў насценным жывапісе з'яўляецца выява пеньцзай — расліны, узятай з прыроды і затым перасаджанай у гаршчок. Гэтыя расліны выгадоўваліся будыйскімі манахамі, верагодна, за некалькі стагоддзяў да нашай эры і пасля ператварыліся ў адзін з заняткаў мясцовай шляхты. Бансаі ўпрыгожвалі японскія дамы і сады. У [[Сёгунат Такугава|эру Такугава]] паркавы дызайн атрымаў новы штуршок: вырошчванне азалій і клёнаў зрабілася баўленнем часу багатых людзей. Карлікавае раслінаводства (хаці-но-кі — «дрэва ў гаршку») таксама развівалася, але бансаі таго часу былі вельмі вялікімі. Цяпер для бансай выкарыстоўваюцца звычайныя дрэвы, маленькімі яны робяцца дзякуючы пастаяннай падрэзцы і розным іншым метадам. Пры гэтым суадносіны памераў каранёвай сістэмы, абмежаванай аб'ёмам вазона, і наземнай часткі бансай адпавядаюць прапорцыям дарослага дрэва ў прыродзе. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Category:Bonsai}} [[Катэгорыя:Кветкаводства]] [[Катэгорыя:Мастацтва Японіі]] {{Японскія сады}} {{Бібліяінфармацыя}} dqjv7jfdcs062lzdmfq1937b0m3vf2j 5144002 5143982 2026-05-20T12:42:55Z M.L.Bot 261 афармленне 5144002 wikitext text/x-wiki {{Біяфота|Bonsaisyd.jpg|Выстаўка бансай у кітайскім садку ([[Сідней]]).}} {{Біяфота|Rhododendron indicum Bonsai.jpg|[[Рададэндран]], выгадаваны як бансай.}} '''Бансай''' ({{lang-ja|盆栽}} — літар.: «дрэва, якое расце на падносе<ref name=pr>БЭ ў 18 тамах., Т.2. Мн., 1996, С.282</ref>») — мастацтва вырошчвання дакладнай копіі дрэва ў мініяцюры. Слова «бансай» паходзіць ад кітайскага слова «пэнь-цай». Паўстала мастацтва ў [[231 да н.э.]] у Кітаі. == Гісторыя == Першыя дакладныя пісьмовыя крыніцы, якія тычацца ўзнікнення стылю бансай, зыходзяць з Кітаю і адносяцца да эпохі [[Імперыя Тан|дынастыі Тан]] (VIII—X стст.), дзе ўпершыню ў насценным жывапісе з’яўляецца выява пеньцзай — расліны, узятай з прыроды і затым перасаджанай у гаршчок. Гэтыя расліны выгадоўваліся будыйскімі манахамі, верагодна, за некалькі стагоддзяў да нашай эры і пасля ператварыліся ў адзін з заняткаў мясцовай арыстакратыі. Бансаі ўпрыгожвалі японскія дамы і сады. У [[Сёгунат Такугава|эру Такугава]] паркавы дызайн атрымаў новы штуршок: вырошчванне азалій і клёнаў зрабілася баўленнем часу багатых людзей. Карлікавае раслінаводства (хаці-но-кі — «дрэва ў гаршку») таксама развівалася, але бансаі таго часу былі вельмі вялікімі. Цяпер для бансай выкарыстоўваюцца звычайныя дрэвы, маленькімі яны робяцца дзякуючы пастаяннай падрэзцы і розным іншым метадам. Пры гэтым суадносіны памераў каранёвай сістэмы, абмежаванай аб’ёмам вазона, і наземнай часткі бансай адпавядаюць прапорцыям дарослага дрэва ў прыродзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Японскія сады}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кветкаводства]] [[Катэгорыя:Мастацтва Японіі]] bgw0ynrpbm91iryqd9i42cbdgy4vnmp 0 107245 5144317 5138494 2026-05-21T08:09:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144317 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Fortune}} {{Часопіс | назва = Fortune | спецыялізацыя = [[Кіраванне]], [[менеджмент]], [[фінансы]] | перыядычнасць = 2 нумары ў месяц | мова = [[англійская мова|англійская]] | адрас рэдакцыі = [[Бостан]], [[Масачусетс]] | галоўны рэдактар = [[:en:Andrew Serwer|Andy Serwer]] | выдавец = [[Time Warner]] | краіна = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | заснаванні = [[1930]] | тыраж = ~ 850&nbsp;000 | ISSN = 0015-8259 | вэб-сайт = http://www.money.cnn.com/magazines/fortune }} '''«Fortune»''' — шырока вядомы [[бізнес|дзелавы]] [[часопіс]], які выдаецца кампаніяй «[[Time Inc.]]». Заснаваны [[Генры Льюс]]ам у 1930 годзе, як выдавецкі бізнес, складаўся з ''[[Time]]'', ''[[Life, часопіс|Life]]'', ''Fortune'' і ''[[Sports Illustrated]]'', дарос да памераў кангламерату [[Time Warner]]. У сваю чаргу [[AOL]] паглынуў у 2000 годзе Time Warner і стаў самым буйным [[медыякангламерат]]ам<ref>{{cite web|url=http://www.media-alliance.org/article.php?story=20040514113031555|title=AOL Eats Time Warner|author=Camille Taiara|publisher=Media Alliance|lang=en|accessdate=2011-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108021434/http://www.media-alliance.org/article.php?story=20040514113031555|archivedate=8 студзеня 2009|url-status=dead}}</ref>. Асноўным канкурэнтам ''Fortune'' з’яўляецца дзелавы часопіс ''[[Forbes]]'', які выходзіць раз у два тыдні і часопіс ''[[BusinessWeek]]''. Часопіс асабліва вядомы сваім штогадовым рэйтынгам прыбыткаў кампаній. == Рэйтынгі ''Fortune'' == ''Fortune'' рэгулярна публікуе рэйтынгавыя спісы па выніках сваіх даследаванняў. Найбольш вядомым з’яўляецца рэйтынг кампаній па [[Валавы прыбытак|валаваму прыбытку]] і галіне дзейнасці: * [[Fortune 500]] * [[Fortune 1000]] * [[Fortune Global 500]] * [[Fortune 40 Under 40]]<ref>{{cite news |title=40 Under 40 Business's hottest rising stars |first= |last= |newspaper=CNN.com |date= |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/40under40/2009/ |accessdate= |archive-date=26 верасня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100926162246/http://money.cnn.com/magazines/fortune/40under40/2009/ |url-status=dead }}</ref> * Crypto 40<ref>[https://forklog.com/news/fortune-predstavil-rejting-40-luchshih-kriptokompanij Fortune представил рейтинг 40 лучших криптокомпаний]</ref> * [[Fortune 100 Best Companies To Work For]] * [[Fortune America's Most Admired Companies]] * Fortune Global Most Admired Company {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэса ў ЗША}} [[Катэгорыя:Часопісы ЗША]] [[Катэгорыя:Часопісы пра бізнес]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:Даччыныя кампаніі WarnerMedia]] t6fsnu3lll4g55kk120wajngal6vjon 0 107586 5144083 4393992 2026-05-20T15:49:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144083 wikitext text/x-wiki {{coord|display=title|48|9|16|N|11|35|20|E|type:landmark_region:DE}} {{картка кампаніі |назва = Allianz SE |лагатып = |тып = [[еўрапейскае акцыянернае таварыства]] |лістынг на біржы = {{Fwb|DE0008404005|ALV}} |дзейнасць = |дэвіз = |заснавана = [[1890]] |заснавальнікі = |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Германія}}: [[Мюнхен]] |ключавыя фігуры = |галіна = [[Страхаванне]], фінансавыя паслугі |прадукцыя = |абарот = {{Рост}} €102,598 млрд (2007 год) |аперацыйны прыбытак = {{Рост}} €10,915 млрд (2007 год) |чысты прыбытак = {{Рост}} €7,966 млрд (2007 год) |колькасць супрацоўнікаў = 181 тыс. |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = [http://allianz.com/ allianz.com] }} '''Allianz SE''' — [[Германія|германская]] [[страхавая кампанія]], адна з вядучых фінансавых кампаній у свеце. Была створана [[5 лютага]] [[1890]] г. ў [[Мюнхен]]е і дагэтуль працуе на ўсіх асноўных фінансавых рынках свету. У [[1985]] г. кампанія Allianz была ператворана ў міжнародны [[холдынг]]. У 2010 г. кампанія займала 20 месца ў [[Fortune Global 500]]<ref>{{Cite web |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/full_list/ |title=Fortune Global 500 (2010) on CNNMoney.com |access-date=18 лютага 2012 |archive-date=5 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191005012317/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/full_list/ |url-status=dead }}</ref>. Самыя вядомыя страхавыя выплаты Allianz у гісторыі: * Пакрыццё страт ад [[Землетрасенне ў Сан-Францыска, 1906|землетрасенні ў Сан-Францыска ў 1906 годзе]]; * Пакрыццё страт ад гібелі «[[Тытанік]]а» ў [[1912]] годзе; * Пакрыццё страт ад [[Паводка ў Еўропе (2002)|паводкі ў Еўропе ў 2002 годзе]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Allianz SE}} * [http://www.allianz.de/ Афіцыйны сайт '''Allianz AG'''] {{DAX}} {{Dow Jones Euro Stoxx 50}} {{Dow Jones Global Titans 50}} [[Катэгорыя:Страхавыя кампаніі Германіі]] [[Катэгорыя:Кампаніі Мюнхена]] djukdbs6wppwr5zsjul5j9dcqw2c3nm 0 110892 5144230 4868280 2026-05-20T23:22:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144230 wikitext text/x-wiki {{Картка ЛА |назва = Boeing 747 |тып = [[пасажырскі самалёт]] |вытворца = <!--кампанія-вытворца--> |выява = Transaero Boeing 747-400 KvW.jpg |подпіс = <center>Boeing 747-400 авіякампаніі [[Трансаэро]]</center> |распрацоўшчык ={{сцяг ЗША}} [[Boeing]] |канструктар = <!--галоўны канструктар ЛА--> |першы палёт = [[9 лютага]] [[1969]] |пачатак эксплуатацыі = [[1970]] ([[Pan American World Airways|Pan Am]], [[Trans World Airlines|TWA]]) |канец эксплуатацыі = <!--дата канчатка эксплуатацыі--> |статус = эксплуатуецца |асноўны эксплуатант = [[British Airways]] (57) |іншыя эксплуатанты = [[Cathay Pacific]] (46)<br/>[[Korean Air]] (41) <br/> |гады вытворчасці = [[1969]] — н.ч. |выпушчана адзінак = 1446 (на лістапад 2011)<ref>{{Cite web |url=http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=747&optReportType=AllModels&cboAllModel=747&ViewReportF=View+Report |title=747 Model Orders and Deliveries data. |access-date=17 сакавіка 2012 |archive-date=28 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928195003/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=747&optReportType=AllModels&cboAllModel=747&ViewReportF=View+Report |url-status=dead }}</ref> |кошт распрацоўкі = <!--кошт усёй праграмы распрацоўкі--> |кошт адзінкі = 747-100 — 24 млн [[$]] ([[1967]])<br />747-200 — 39 млн [[$]] ([[1976]])<br />747-300 — 82 млн [[$]] ([[1982]])<br />{{nobr|747-400 — 228-260 млн [[$]] ([[2007]])}} |базавая мадэль = <!--на аснове якога ЛА распрацаваны (калі ёсць)--> |варыянты з асобнымі артыкуламі = [[Boeing E-4]] <br /> [[Boeing VC-25]] <br />[[Boeing 747-400]] <br /> [[Boeing 747SP]] |катэгорыя на Вікісховішчы = Boeing 747 }} [[File:Giant planes comparison-ru.svg|thumb|right|]] '''Боінг 747''', выпусканы амерыканскай кампаніяй [[Boeing]], часта названы «Джамба Джэт» ({{lang-en|Jumbo Jet}}), ці проста «747», — першы ў свеце далёкамагістральны [[двухпавярховы транспарт|двухпалубны]] [[шырокафюзеляжны самалёт|шырокафюзеляжны]] [[пасажырскі самалёт]]. Першы палёт быў выкананы [[9 лютага]] [[1969]] года. На момант свайго стварэння Boeing 747 быў самым вялікім, цяжкім і ёмістым пасажырскім [[авіялайнер]]ам, застаючыся такім на працягу 37 гадоў, да з’яўлення [[Airbus A380|A380]], першы палёт якога адбыўся ў 2005 годзе. Boeing 747 мае двухпалубную кампаноўку, пры гэтым верхняя палуба значна саступае па даўжыні ніжняй. Памеры і своеасаблівы «горб» верхняй палубы зрабілі Boeing 747 адным з найбольш вядомых самалётаў у свеце, героем дзясяткаў кінастужак і сімвалам грамадзянскай авіяцыі. Існуе некалькі розных варыянтаў Boeing 747, большасць з якіх могуць здзяйсняць пералёты вялікай далёкасці. Рэкардсменам сярод 747 з’яўляецца Боінг аўстралійскай авіякампаніі [[Qantas Airways]], які здзяйсніў ц [[1989]] годзе беспасадкавы пералёт з [[Лондан]]а ў [[Сідней]], пераадолеўшы тым самым 18&nbsp;000 км за 20 гадзін 9 хвілін, не маючы на борце ні пасажыраў, ні грузу. Нягледзячы на высокі кошт, але дзякуючы высокай эканамічнасці масавых авіяперавозак і [[лізінг]]авым схемам эксплуатацыі, гэта адзін з самых распаўсюджаных у свеце пасажырскіх самалётаў. Да верасня 2010 года было замоўлена 1527 мадэляў Boeing 747, дастаўлена 1418 самалётаў. == Вытворчасць == Ужо ў 1964 годзе кіраўніцтва Boeing прыняло рашэнне, што Рэнтанскі авіяцыйны завод у [[Вашынгтон (штат)|штаце Вашынгтон]], дзе выпускаліся мадэлі 707, 727 і [[Boeing 737|737]], не можа быць пашыраны для вытворчасці новага буйнагабарытнага самалёта. Было вырашана пабудаваць новы завод у Эверэце, за 35 міль на поўнач. Гэта стала адным з найбуйнейшых прамысловых праектаў у свеце: завод займаў плошчу 51 га, а прамысловая зона — 283 га. Работы па будаўніцтве завода праходзілі ў цяжкіх умовах: балоты, залевы вясной і летам, снежныя буры зімой.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/Boeing_747#CITEREFKaplan2005|загаловак=Boeing 747|год=2024-11-05|мова=ru|выданне=Википедия}}</ref> Boeing абавязаўся паставіць першы самалёт авіякампаніі [[Pan Am]] да 1970 года, што патрабавала распрацоўкі, будаўніцтва і сертыфікацыі за менш чым чатыры гады. Да працэсу былі прыцягнуты буйныя карпарацыі, такія як Aeronca, Northrop, і Goodyear Aircraft. Усяго за некалькі гадоў праект стаў выгадным: крытычны прагноз рынку быў перавышаны, і ў 1993 годзе быў пабудаваны тысячны Boeing 747. Апошні пасажырскі 747-400 быў пастаўлены ў 2005 годзе, пасля чаго асноўны акцэнт рабіўся на грузавыя версіі мадэлі 747-8. Апошні заказ на пасажырскую версію быў зроблены ў 2017 годзе для самалёта прэзідэнта ЗША. У ліпені 2020 года Boeing абвясціў пра завяршэнне вытворчасці мадэлі 747. Апошні самалёт быў сабраны ў [[Сіэтл|Сіэтле]] прыкладна ў 2022 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://radiosputnik.ria.ru/20200703/1573841577.html|title=Конец легенды. СМИ сообщили о снятии с производства лайнера Боинг 747|author=Wayback Machine // Sputnik}}</ref> == Эксплуатацыя == Першапачаткова буйныя авіякампаніі скептычна ставіліся да новага самалёта Boeing 747. У гэты ж час карпарацыі [[McDonnell Douglas]] (якая пазней стала часткай Boeing) і [[Lockheed Martin|Lockheed]] распрацоўвалі трохматорныя шырокафюзеляжныя самалёты меншага памеру, такія як McDonnell Douglas DC-10 і Lockheed L-1011. Многія авіякампаніі лічылі, што Boeing 747 будзе менш эканамічна выгадным для далёкіх маршрутаў. Турботу выклікалі і іншыя фактары, уключаючы высокі расход паліва і патрабаванні да інфраструктуры аэрапортаў. Гэтыя праблемы пагоршыліся падчас энергетычнага крызісу 1970-х гадоў, калі высокія цэны на нафту прывялі да зніжэння аб'ёмаў авіяперавозак. Авіякампаніі, уключаючы [[American Airlines]] і [[Continental Airlines]], пераабсталёўвалі Boeing 747 у грузавыя самалёты ці прадавалі іх. З цягам часу новыя мадэлі, такія як [[Boeing 767]], [[Airbus A300]] і пазней [[Airbus A350]], а таксама Boeing [[Boeing 777|777]] і [[Boeing 787|787]], занялі вялікую частку рынку шырокафюзеляжных самалётаў. Некаторыя авіякампаніі, такія як [[Air Canada]] і [[Scandinavian Airlines|SAS]], хутка адмовіліся ад эксплуатацыі Boeing 747 на карысць гэтых мадэляў. Нягледзячы на гэта, Boeing 747 працягваюць выкарыстоўваць на самых загружаных і далёкіх маршрутах, асабліва ў Азіі, дзе самалёт часта выконвае рэйсы на сярэднія і кароткія адлегласці. Самы вялікі флот 747 належаў японскай авіякампаніі [[Japan Airlines]], якая эксплуатавала 73 самалёты, апошні з якіх быў спісаны ў 2011 годзе. [[British Airways]] утрымлівае найбуйнейшы флот мадэлі 747-400, які ўключае 48 самалётаў. == Аварыі і катастрофы == Па стане на 31 кастрычніка 2020 года ў выніку катастроф і сур'ёзных аварый было страчана 63 самалёты Boeing 747.<ref>{{Cite web|url=https://asn.flightsafety.org/database/dblist.php?field=typecode&var=104%25&cat=%251&sorteer=datekey&page=1|title=Aviation Safety Network > ASN Aviation Safety Database > ASN Aviation Safety Database results|website=asn.flightsafety.org|access-date=2024-11-07}}</ref> Гэты тып самалёта спрабавалі ўганяць 32 разы, у выніку чаго загінулі 24 чалавекі.<ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/types/Boeing-747/statistics|title=Aviation Safety Network > ASN Aviation Safety Database > Aircraft type index > Boeing 747 > Boeing 747 Statistics|author=Harro Ranter|website=aviation-safety.net}}</ref> Агулам у авіяцыйных інцыдэнтах з удзелам Boeing 747 загінулі 3746 чалавек. Найбуйнейшая катастрофа з удзелам Boeing 747 здарылася ў 1977 годзе ў аэрапорце [[Лос-Радэас]] на востраве [[Тэнэрыфэ]]. Два самалёты Boeing 747 сутыкнуліся на ўзлётна-пасадачнай паласе, што прывяло да гібелі 583 чалавек. Гэтая катастрофа застаецца найгоршай па колькасці ахвяр у гісторыі авіяцыі. == Аэрадынамічная схема == * Чатырохматорны турбавінтавы [[нізкаплан]] са стрэлападобным крылом і аднакілявым апярэннем. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Спіс авіяцыйных здарэнняў і катастроф]] * [[Музей авіяцыі і касманаўтыкі, Парыж]] == Спасылкі == * [http://www.boeing.com/commercial/747family/index.html Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * [http://www.flugzeug-absturz.de/results.php?modus=aircraft&eingabe=boeing%20747 Спіс катастроф Boeing 747] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070722214609/http://www.flugzeug-absturz.de/results.php?modus=aircraft&eingabe=boeing%20747 |date=22 ліпеня 2007 }} {{ref-de}} * [http://rutube.ru/tracks/105088.html?related=1&v=0b1d620b2187548288ad72df49b00425 Боінг 747 // National Geographic] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Самалёты Boeing]] [[Катэгорыя:Пасажырскія самалёты]] bm9wk1o1ylpdz2nyavqt3vszkma30p7 4 115003 5144370 4703848 2026-05-21T09:50:33Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Славутасці */ 5144370 wikitext text/x-wiki == Чырвоныя спасылкі == * [[/Чырвоныя спасылкі]] == Гісторыя == * '''[[Гісторыя Мінскай вобласці]]''' [http://www.minsk-region.gov.by/index.aspx?id=151 История. Минский областной исполнительный комитет] * [[Гісторыя Дзяржынска]] ^{[[:be-x-old:Гісторыя Койданава]]} * [[Гісторыя Лагойска]] ^{[[:be-x-old:Гісторыя Лагойску]]} * [[Гісторыя Нясвіжа]] ^{[[:be-x-old:Гісторыя Нясьвіжа]]} * [[Нясвіжская ардынацыя]] ^{[[:ru:Несвижская ординация]]} * [[Барысаўскае княства]] [[:ru:Борисовское княжество]] * [[Дайнаўскае княства]] [[:ru:Дайновское княжество]] * [[Князі слуцкія]] ^{[[:ru:Слуцкие князья]]} * [[Бітва пад Барысавам]] ^{[[:pl:Bitwa pod Borysowem]]} * [[Разведвальная школа абвера «Сатурн», Барысаў]] ^{[[:pl:Szkoła wywiadowcza Abwehry w Borysowie]]} * [[Гета ў Беразіно]] [[:ru:Гетто в Березино (Минская область)]] * [[Гета ў Бярэзінскім раёне]] [[:ru:Гетто в Березинском районе (Минская область)]] * [[Барысаўскае гета]] [[:ru:Борисовское гетто]] * [[Зембінскае гета]] [[:ru:Зембинское гетто]] * [[Вілейскае гета]] [[:ru:Вилейское гетто]] * [[Гета ў Вілейскім раёне]] [[:ru:Гетто в Вилейском районе (Минская область)]] * [[Валожынскае гета]] [[:ru:Воложинское гетто]] * [[Гета ў Валожынскім раёне]] [[:ru:Гетто в Воложинском районе (Минская область)]] * [[Гета ў Даўгінаве]] * [[Гета ў Іліі]] * [[Капыльскае гета]] [[:ru:Копыльское гетто]] * [[Гета ў Крупках]] * [[Гета ў Крывічах]] [[:ru:Гетто в Кривичах (Мядельский район)]] * [[Гета ў Любані]] * [[Гета ў Мядзельскім раёне]] [[:ru:Гетто в Мядельском районе (Минская область)]] * [[Маладзечанскае гета]] * '''[[Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]]''' * [[Гета ў Мядзелі]] * [[Гета ў Нясвіжскім раёне]] [[:ru:Гетто в Несвижском районе (Минская область)]] * [[Гета ў Радашковічах]] * [[Гета ў Ракаве]] * [[Гета ў Смалявічах]] * [[Гета ў Смілавічах]] [[:ru:Гетто в Смиловичах]] * [[Гета ў Стоўбцах|Стоўбцы]] * [[Гета ў Халопенічах]] * [[27-ы полк уланаў]] ^{[[:pl:27 Pułk Ułanów]]} * [[4-ы пяхотны рэгімент польнай булавы Вялікага Княства Літоўскага]] ^{[[:be-x-old:4-ы пяхотны рэгімэнт польнай булавы Вялікага Княства Літоўскага]]} === Гміны === * [[Гміна Валожын]] ^{[[:pl:Gmina Wołożyn]]} * [[Гміна Вілейка]] ^{[[:pl:Gmina Wilejka]]} * [[Гміна Клецк]] ^{[[:pl:Gmina Kleck]]} * [[Гміна Маладзечна]] ^{[[:pl:Gmina Mołodeczno]]} == Геаграфія == === Населеныя пункты === * [[Новы Двор (Слуцкі раён)]] [[:ru:Новый Двор (Слуцкий район)]] — палепшыць * [[Старая Мётча]] [[:ru:Старая Мётча]] — палепшыць * [[Старабарысаў]] [[:ru:Староборисов]] — палепшыць * [[Бакачы (Валожынскі раён)]] [[:ru:Бокачи (Воложинский район)]] — палепшыць * [[Праўжалы]] [[:ru:Провжалы]] — палепшыць * [[Слабада-Кучынка]] [[:ru:Слобода-Кучинка]] — палепшыць * [[Халопенічы]] [[:ru:Холопеничи]] — палепшыць * [[Нарач (курортны пасёлак)]] [[:ru:Нарочь (Мядельский район)]] — палепшыць * [[Нарач (аграгарадок, Мядзельскі раён)]] [[:ru:Нарочь (деревня)]] — палепшыць === Водныя рэсурсы === * [[Чэрніцкае вадасховішча]] * Балоты ** [[Бярозінскае балота]] [[:ru:Берёзинское болото]] ** [[Валмянскае балота]] [[:ru:Волмянское болото]] ** [[Гальскае балота]] [[:ru:Гальское болото]] ** [[Домжарыцкае балота]] [[:ru:Домжерицкое болото]] === Іншыя геаграфічныя аб’екты === * [[Слуцкая раўніна]] * {{нп3|Стаўбцоўскі кратар||be-x-old|Стаўбцоўскі кратэр}} === Флора і фаўна === * [[Дрэпанасурус ханкоі]] ({{lang-la|Drepanosurus hankoi}}) == Эканоміка == * {{нп3|Завод жалезабетонных канструкцый (Маладзечна)||ru|Завод железобетонных конструкций (Молодечно)}} * {{нп3|Іўкон||ru|Ивкон}} * {{нп3|Электрамодуль (завод)||ru|Электромодуль (завод)}} * [[Слуцкі аўтобус]] ^{[[:be-x-old:Слуцкі аўтобус]]} == Культура і грамадства == * [[Зубраня (дзіцячы лагер)]] [[:ru:Зубрёнок (детский лагерь)]] * [[Спіс Кісялёва]] [[:ru:Список Киселёва]] * [[Болотоведение]] [[:ru:Болотоведение (журнал)]] * [[Дзед (валун)]] [[:ru:Дед (валун)]] ** [[:ru:Тимковичский народный театр]] * [[Слуцкае духоўнае вучылішча]] ^{[[:ru:Слуцкое духовное училище]]} * [[Амфітэатр, Маладзечна]] * [[Маладзечна-2009]] ^{[[:be-x-old:Маладзечна-2009]]} == Спорт == * [[Лядовы палац спорту (Салігорск)]] ^{[[:ru:Ледовый дворец спорта (Солигорск)]]} == Славутасці == * [[Царква Святога Андрэя, Барысаў]] * [[Сядзібна-паркавы комплекс Ваньковічаў (Волма)]] ([[Волма (Дзяржынскі раён)|Волма]]) [http://g1.schoolnet.by/krutogor/volma-s.htm] * [[Кляштар дамініканцаў, Заслаўе]] ^{[[:be-x-old:Кляштар дамінаканаў (Заслаўе)]]} * [[Сядзібна-паркавы комплекс Пашкевічаў]] ([[Какорычы]]) * [[Сядзіба Вайніловічаў (Кунцаўшчына)]] ([[Кунцаўшчына (Клецкі раён)|Кунцаўшчына]]) * [[Касцёл і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)]] ([[Маладзечна]]) * [[Сядзібна-паркавы комплекс Хмараў (Сёмкава)]] ([[Сёмкава]]) * [[Сядзібна-паркавы комплекс Хамінскіх (Альшэва)]] ([[Альшэва (Мядзельскі раён)|Альшэва]]) * [[Палацава-паркавы ансамбль Наркевічаў-Ёдкаў (Наднёман)]] ([[Наднёман]]) * [[Сядзібна-паркавы комплекс Слатвінскіх]] ([[Раванічы]]) * {{нп3|Сінагога ў Любані||pl|Synagoga w Lubaniu Litewskim}} * [[Мінскі японскі сад]] == Асобы == * [[Ганна Сямёнаўна Мачыз]] [[:ru:Мачиз, Анна Семёновна]] === Героі Сацыялістычнай Працы === * [[Зоя Макараўна Задора]] [[:ru:Задора, Зоя Макаровна]] * [[Фёдар Пракоф’евіч Камар]] [[:ru:Комар, Фёдор Прокопович]] * [[Аляксандр Іванавіч Кавалеўскі]] [[:ru:Ковалевский, Александр Иванович]] * [[Сяргей Іванавіч Шклярэўскі]] [[:ru:Шкляревский, Сергей Иванович]] 5kztow120dmkoa1davj36rvt01t7y63 100 121975 5144086 5143553 2026-05-20T15:50:59Z NirvanaBot 40832 +16 новых 5144086 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Майкл Уінслау|2026-05-20T13:57:12Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Уладзімір Враньеш|2026-05-20T12:58:38Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Андрэй Завіша (цівун віленскі)|2026-05-20T12:30:28Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Уладзімір Кірылавіч Малчанаў|2026-05-20T12:25:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Міхайлавіч Шуваеў|2026-05-20T05:42:31Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Пётр Сяргеевіч Вельямінаў|2026-05-20T05:20:23Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Аляксандр Яўгенавіч Непомняшчы|2026-05-19T18:11:48Z|Ростислав Инакомыслящин}} {{Новы артыкул|Данііл Вяргейчык|2026-05-19T18:06:24Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Ян XXIII (антыпапа)|2026-05-19T17:57:45Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Клімент VII (антыпапа)|2026-05-19T17:47:58Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Бенедыкт XIII (антыпапа)|2026-05-19T17:30:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ян Балзункевіч|2026-05-19T17:06:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Жаслен|2026-05-19T16:52:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фрыдрых IV|2026-05-19T16:49:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ягор Аляксандравіч Дырда|2026-05-19T16:32:05Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Пітэр Косгроўв|2026-05-19T16:19:59Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Пол Уолтэр Хаўзер|2026-05-19T14:16:37Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Конрад Цузэ|2026-05-19T12:44:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Захір-шах|2026-05-19T12:27:18Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Кейт Колінз|2026-05-19T11:09:17Z|Feeleman}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> e4ujmfddb4jpqardvbtl3uewgqpq9ss 0 122717 5143991 4425980 2026-05-20T12:22:09Z JerzyKundrat 174 /* Радавод */ 5143991 wikitext text/x-wiki {{Шляхецкі род | Прозвішча = Завішы | Герб = Herb Łabędź 1.svg | Подпіс гербу = Герб «[[Лебедзь (герб)|Лебедзь]]» | Дэвіз = | Краіна паходжання = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | Тытул = | Прызнаныя ў = | Першы з роду = | Апошні з роду = | Адгалінаванне роду = | Адгалінаванні ад роду = }} '''Завішы''' — вялікалітоўскі [[шляхта|шляхецкі]] род герба «[[Лебедзь (герб)|Лебедзь]]». Магчыма, адно з адгалінаванняў літоўскага баярскага роду, які пры [[Гарадзельская ўнія|Гарадзельскай уніі]] (1413) прыняў герб «Лебедзь». Паводле падання, Завішы спачатку карысталіся гербам «Ружа»{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. == Радавод == [[Выява:Genealogy tree of the Zawisza family.jpg|thumb|250px|Генеалагічнае дрэва Завішаў (пачатак XIX ст.)]] # Завіша — пачынальнік роду, згадваецца ў 1443—1486 гадах ## Мікалай (упамінаецца ў 1496); не пакінуў нашчадкаў ## Ян (? — да 1506), дваранін гападарскі (з 1491) ## Юрый (каля 1480 — да 1528), суддзя земскі дарагічынскі ### Мікалай ### Ян ### Альбрэхт ### Крыштаф ## Ян (каля 1485 — 1524), у маладосці служыў [[Радзівілы|Радзівілам]], староста любашанскі (да 1519), жыжморскі (з 1519) і [[падстолі вялікі літоўскі]] (1519—1526); не пакінуў нашчадкаў ## [[Андрэй Завіша (цівун віленскі)|Андрэй]] (каля 1490 — да 1534), [[цівун]] віленскі, які ў [[1528]] ставіў войска 29 коннікаў; 2-я ж. — Барбара з [[Кезгайлы|Кезгайлаў]] ### Ян (1520?—1557) #### [[Ян Завіша|Ян]] (каля 1550 — 1626), [[падкаморы]] лідскі (з 1593), [[ваявода мсціслаўскі]] (з 1596), [[ваявода віцебскі]] і староста [[Сураж (Віцебскі раён)|суражскі]] (з 1599) ##### [[Мікалай Завіша|Мікалай]] (каля 1585 — 1647), рэферэндар свецкі вялікі літоўскі (1625—1626), кашталян віцебскі (з 1626) #### Юрый (каля 1555 — пасля 1590), валодаў маёнткам [[Ракаў]] ##### Ганна; м. — [[Сымон Самуэль Сангушка]] #### [[Андрэй Ян Завіша|Андрэй]] (каля 1557 — люты 1604), [[падскарбі вялікі літоўскі]] (з 1598) ##### [[Крыштаф Завіша|Крыштаф]] (каля 1600 — 23 студзеня 1670), [[пісар вялікі літоўскі]] (з 1637), староста менскі (1631—1645) і браслаўскі (з 1645), [[маршалак надворны літоўскі]] (з 1649), [[маршалак вялікі літоўскі]] (1654—1669), [[кашталян віленскі]] (з 1669); ж. — Кацярына з [[Тышкевічы|Тышкевічаў]] ###### [[Андрэй Казімір Завіша|Андрэй Казімір]] (1618—1678), пісар вялікі літоўскі; атрымаў пасля бацькі [[Менскае староства]] ####### [[Ян Міхал Завіша|Ян Міхал]] (1658 — 20 мая 1685), староста менскі ####### [[Крыштаф Станіслаў Завіша|Крыштаф Станіслаў]] (20 красавіка 1660 — 15 жніўня 1721), [[ваявода менскі]] (з 1720) ######## [[Ігнацы Завіша|Ігнацы]] (каля 1690 — 16 жніўня 1738), [[Мечнік вялікі літоўскі|мечнік]] (з 1730) і [[падкаморы вялікі літоўскі]] (з 1734), [[маршалак надворны літоўскі]] (з 1736) ######## [[Барбара Радзівіл (Завіша)|Барбара]] (3 снежня 1690 — 15 лютага 1770); м. — князь [[Мікалай Фаўстын Радзівіл]]. ###### Ян Юрый (каля 1620 — 1671), атрымаў ад бацькі [[Браслаўскае староства]] ####### Ян Юрый, харунжы менскі ######## [[Крыштаф Тэабальд Завіша|Крыштаф Тэабальд]] (?—1763), староста [[старадуб]]скі ### [[Мельхіёр Завіша|Мельхіёр]] (1525?—1592), [[маршалак гаспадарскі]] (з 1578), кашталян віцебскі (з 1588) #### [[Андрэй Завіша (сын Мельхіёра)|Андрэй]] (?—1630), [[кашталян менскі]] (з 1628) == Галерэя == <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Іканаграфія роду Завішаў" perrow="4"> Выява:Jan Zaviša. Ян Завіша (XVIII).jpg|[[Ян Завіша]] Выява:Mikałaj Zaviša. Мікалай Завіша (XVII).jpg|[[Мікалай Завіша]] Выява:Andrej Kazimier Zaviša. Андрэй Казімер Завіша (1676).jpg|[[Андрэй Казімір Завіша]] Выява:Alaksandra Zaviša (Ahinskaja). Аляксандра Завіша (Агінская).jpg|Аляксандра Завіша (з [[Агінскія|Агінскіх]]) Выява:Ihnaci Zaviša. Ігнаці Завіша (XVIII).jpg|[[Ігнацы Завіша]] Выява:Kryštap Teabald Zaviša. Крыштап Тэабальд Завіша (J. Malc, 1844).jpg|[[Крыштаф Тэабальд Завіша]] Выява:Barbara Radzivił (Zaviša). Барбара Радзівіл (Завіша) (1733-37).jpg|[[Барбара Радзівіл (Завіша)|Барбара Радзівіл (з Завішаў)]] Выява:Hanna Zaviša (Lipskaja). Ганна Завіша (Ліпская) (1802).jpg|Ганна Завіша (з Ліпскіх) </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=638|артыкул=Завішы|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Zaviša family}} [[Катэгорыя:Завішы| ]] ebrp14l6elnvit1050f5erbjk2c0q6h 0 127123 5144188 4701804 2026-05-20T21:46:33Z Amtin 9307 5144188 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова |імя=Таджыкская мова |саманазва={{unicode|'''Тоҷикӣ''' (<big><big>تاجیکی</big></big>) [tɔːdʒɪˈki]}} |краіны={{сцягафікацыя|Таджыкістан}} <br /> {{сцягафікацыя|Афганістан}}<br />{{сцягафікацыя|Узбекістан}}<br />{{сцягафікацыя|Кыргызстан}}<br />''Дыяспара'':<br /> {{сцягафікацыя|Казахстан}}<br />{{сцягафікацыя|Расія}} |рэгіёны= |афіцыйная мова={{сцягафікацыя|Таджыкістан}} |рэгулюе= |колькасць носьбітаў=больш 40 млн чал. |рэйтынг= |статус= |вымер= |катэгорыя=[[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя= [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям'я]] : [[Індаіранскія мовы|Індаіранская галіна]] :: [[Іранскія мовы|Іранская група]] ::: Заходнеіранская падгрупа |пісьменнасць=[[кірыліца]] ([[Таджыкская пісьменнасць]]) |ISO1=tg |ISO2=tgk |ISO3=tgk }} '''Таджыкская мова''' ({{lang-tg|забо́ни тоҷикӣ́}} [za’bɔːni tɔːd͡ʒi’ki], таксама ''форси́и тоҷикӣ́'' [fɔːr’siji tɔːd͡ʒi’ki] «таджыкская [[фарсі]]») — [[мова]] [[таджыкі|таджыкаў]] рэспублік Сярэдняй Азіі, дзяржаўная мова [[Таджыкістан]]а. Належыць да іранскай галіны інда-іранскіх моў індаеўрапейскай сям'і. Разам з матэрыяльна блізкім літаратурным ідыёмам таджыкаў [[Афганістан]]а, які афіцыйна завецца мовай [[Дары (мова)|дары]], уваходзіць ва ўсходнюю зону новаперсідскага дыялектнага кантынууму і можа разглядацца як паўночна-усходні варыянт [[персідская мова|персідскай мовы]]. Паразуменне паміж носьбітамі таджыкскай і персамоўнымі жыхарамі [[Іран]]а магчыма да гэтага часу. Распаўсюджана на асноўнай тэрыторыі Таджыкістана, у [[Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць|Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці]] да Ванцкага раёна, анклавамі ў некаторых раёнах [[Узбекістан]]а (перш за ўсё ў [[Самарканд]]зе і Бухары) і поўдня Кіргызстана. «Таджыкі», якія пражываюць у паўднёва-заходняй частцы Сіньцзян-Уйгурскага аўтаномнага раёна Кітая, на самай справе з'яўляюцца прадстаўнікамі памірскіх народаў, гавораць на ваханскай і сарыкольскай мовах памірскай групы іранскіх моў і таджыкскай мовы звычайна не ведаюць. Разыходжанні з заходнім (іранскім) варыянтам персідскай мовы фіксуюцца прыкладна ў [[XV стагоддзе н.э.|XV ст.]] Літаратурная таджыкская мова значна адрозніваецца ад персідскай мовы фанетычна, а ўвядзенне ў 1939 годзе алфавіту на аснове кірыліцы яшчэ больш замацавала гэтыя адрозненні. Таджыкская мова параўнальна з персідскай адрозніваецца большай архаічнасцю лексікі і асобнымі фанетычнымі з'явы, крыху лепш захоўваючы спадчыну класічнага перыяду (IX-XV стст.) З іншага боку, яна падвергнулася значнаму лексічнаму і граматычнаму ўплыву, перш за ўсё, [[Узбекская мова|ўзбекскай]], а з [[XX стагоддзе н.э.|XX ст.]] яшчэ і [[руская мова|рускай моў]]. == Літаратура == * [http://www.iranicaonline.org/articles/tajik-i-the-ethnonym-origins-and-application ''Perry J.'' TAJIK i. THE ETHNONYM: ORIGINS AND APPLICATION] * [http://www.iranicaonline.org/articles/tajik-ii-tajiki-persian ''Perry J.'' TAJIK ii. TAJIK PERSIAN] * [http://www.iranicaonline.org/articles/tajik-iii-colloquial ''Bahriddin A., Okawa A.'' TAJIK iii. COLLOQUIAL TAJIKI IN COMPARISON WITH PERSIAN OF IRAN] * ''Perry J.'' A Tajik Persian Reference Grammar. Leiden-Boston. 2005 * ''Bergne P.'' The Birth of Tajikistan. National Identity and the Origins of the Repulic. NY. 2007 * {{крыніцы/БелЭн|15|Таджы́кская мо́ва||382}} * {{ВСЭ3|Таджи́кский язы́к|том=25|старонкі=198|аўтар=Керимова А. А.}} == Спасылкі == {{Interwiki|tg|Саҳифаи Аслӣ|таджыкскай||}} {{Іранскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Таджыкская мова| ]] [[Катэгорыя:Мовы Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Іранскія мовы]] [[Катэгорыя:Таджыкі]] i5sw71xah92pd10vn6uc53ocr5dv48n 0 127839 5144118 5143517 2026-05-20T18:10:18Z Нявідны 166654 5144118 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII стагоддзя{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Ранняе сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), у мемуарах пра жыццё ў [[Бяла Падляска|Бяле-Радзівілаўскай]] у канцы XVIII стагоддзя ён згадвае як пакаштаваў халаднік ў мясцовай жанчыны, звяртае ўвагу на розніцу ў назве і сацыяльным статусе стравы<ref name="Drozdowski">{{артыкул|аўтар=Drozdowski J.|загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego|выданне=Ateneum|тып=часопіс|месца=Warszawa|год=1883|том=III|старонкі=262—263|мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і на смак спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а бо там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ стагоддзя на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта "халадніка літоўскага" апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony'', 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з яго пазнейшых кніг нават згадвае «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''. — Wilno, 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва. 01.06.2024.</ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], з першага выдання (Вільня, 1854), «халаднік літоўскі» фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А маглі быць і скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы не ведалі сяляне, але маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» — напрыклад, сушаную рыбу, а пагатоў крутыя вараныя яйкі, якія ўрэшце ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У сярэдзіне XIX стагоддзя халаднік быў штодзённай стравай сярод простага народа, хоць рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што ежа мясцовых славян і [[літоўцы|літоўцаў]] больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул|аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]]|загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая)|выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]]|год=1857|том=20|старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаюць і працы іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісвае штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, раўняючы яго ў рускамоўным выданні з [[акрошка|акрошкай]]{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна<ref name=":0" />.}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Як у самую папулярную сярод англійскіх гаспадынь першай паловы XIX стагоддзя кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл, аўтарка памерла ў 1828, але кніга перавыдавалася ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 года рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Імаверна, рэцэпт запазычаны з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]] называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», дала рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга|аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]]|загаловак=Kucharka szlachecka|месца=Żytomierz|год=1878|том=I|старонкі=58—59|мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле рэцэпту Марцішэўскай, гатавалі з дробнакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалі квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асабліва цікавы зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку, бо ўжываць смятану і мяса ў пост нельга, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Этнограф [[Павел Шэйн]] так апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі ў самым канцы XIX стагоддзя ў працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г. зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва называецца ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічаць, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|lt|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski|title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški|publisher=LRT|date=9 верасня 2024|lang=lt|accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}; [[Тыльзіт]], 1893) рэцэпту халадніка няма<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён там з’явіўся ў выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas|месца=Tilžėje|выдавецтва=Šėnkės spaustuvė|год=1895|старонак=40|спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. Як аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга|аўтар=Miežinis M.|загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas|месца=Tilžėje|год=1894|старонак=292|старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга|аўтар=Lalis A.|загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška|месца=Chicago|выдавецтва=Lietuvos|год=1903|старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года шточэрвень у Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды літоўская, але гэта не значыць, што яна не польская, беларуская або латышская»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|буракі]] абіраюць і буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Гародніну заліваюць халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]]. Перад падачай запраўляюць смятанай, крышаным кропам або іншай зелянінай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|с=527}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|{{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул|ref=Лаўрэш|аўтар=[[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]].|спасылка=https://www.academia.edu/167154657/|загаловак=Наш халаднік|выданне=Наша слова.pdf|год=2026|месяц=05|чысло=13|нумар=19 (229)}} * {{артыкул|аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]]|загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія)|выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи|тып=зборнік|месца=С.-Петербургъ|год=1888|том=XIII|нумар=2|старонкі=1—326|ref=Радчанка}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] qurf8tj47y6134lel0ogaqgp6hj1hjs 5144151 5144118 2026-05-20T19:43:29Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Нявідны|Нявідны]]) і адноўлена версія 5143517, зробленая M.L.Bot: важна дзе стаяць кропкі, калі пасля зноскі, то яны датычыць толькі сказу, калі перад -- усяго абзацу, таму не трэба мяняць месца з эстэтычных памкненняў 5144151 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Ранняе сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), у мемуарах пра жыццё ў [[Бяла Падляска|Бяле-Радзівілаўскай]] у канцы XVIII ст. ён згадвае як пакаштаваў халаднік ў мясцовай жанчыны, звяртае ўвагу на розніцу ў назве і сацыяльным статусе стравы<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і на смак спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а бо там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта "халадніка літоўскага" апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з яго пазнейшых кніг нават згадвае «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''. -- Wilno, 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], з першага выдання (Вільня, 1854), «халаднік літоўскі» фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А маглі быць і скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы не ведалі сяляне, але маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» -- напрыклад, сушаную рыбу, а пагатоў крутыя вараныя яйкі, якія ўрэшце ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У сярэдзіне XIX ст. халаднік быў штодзённай стравай сярод простага народа, хоць рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што ежа мясцовых славян і [[літоўцы|літоўцаў]] больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаюць і працы іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісвае штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, раўняючы яго ў рускамоўным выданні з [[акрошка|акрошкай]]{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Як у самую папулярную сярод англійскіх гаспадынь першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл, аўтарка памерла ў 1828, але кніга перавыдавалася ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 года рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Імаверна, рэцэпт запазычаны з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]] называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», дала рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле рэцэпту Марцішэўскай, гатавалі з дробнакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалі квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асабліва цікавы зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку, бо ўжываць смятану і мяса ў пост нельга, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Этнограф [[Павел Шэйн]] так апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі ў самым канцы XIX ст. у працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва называецца ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічаць, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|lt|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}; [[Тыльзіт]], 1893) рэцэпту халадніка няма<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён там з’явіўся ў выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. Як аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года шточэрвень у Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды літоўская, але гэта не значыць, што яна не польская, беларуская або латышская»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|буракі]] абіраюць і буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Гародніну заліваюць халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]]. Перад падачай запраўляюць смятанай, крышаным кропам або іншай зелянінай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] 6op1ycyvg4w0fxvcqgbu5krtcwz292m 5144152 5144151 2026-05-20T19:43:53Z M.L.Bot 261 5144152 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Ранняе сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), у мемуарах пра жыццё ў [[Бяла Падляска|Бяле-Радзівілаўскай]] у канцы XVIII ст. ён згадвае як пакаштаваў халаднік ў мясцовай жанчыны, звяртае ўвагу на розніцу ў назве і сацыяльным статусе стравы<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і на смак спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а бо там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага» апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з яго пазнейшых кніг нават згадвае «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''. — Wilno, 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Літоўская Кухарка|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], з першага выдання (Вільня, 1854), «халаднік літоўскі» фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А маглі быць і скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы не ведалі сяляне, але маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» — напрыклад, сушаную рыбу, а пагатоў крутыя вараныя яйкі, якія ўрэшце ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У сярэдзіне XIX ст. халаднік быў штодзённай стравай сярод простага народа, хоць рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што ежа мясцовых славян і [[літоўцы|літоўцаў]] больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаюць і працы іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісвае штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, раўняючы яго ў рускамоўным выданні з [[акрошка]]й{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Як у самую папулярную сярод англійскіх гаспадынь першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл, аўтарка памерла ў 1828, але кніга перавыдавалася ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 года рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Імаверна, рэцэпт запазычаны з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]] называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», дала рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле рэцэпту Марцішэўскай, гатавалі з дробнакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалі квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асабліва цікавы зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку, бо ўжываць смятану і мяса ў пост нельга, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Этнограф [[Павел Шэйн]] так апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі ў самым канцы XIX ст. у працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва называецца ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічаць, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|lt|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}; [[Тыльзіт]], 1893) рэцэпту халадніка няма<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён там з’явіўся ў выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. Як аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года шточэрвень у Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды літоўская, але гэта не значыць, што яна не польская, беларуская або латышская»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|буракі]] абіраюць і буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Гародніну заліваюць халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]]. Перад падачай запраўляюць смятанай, крышаным кропам або іншай зелянінай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] 5abwm69llrh6tgis7v5puv7dv22inqd 5144154 5144152 2026-05-20T19:46:16Z M.L.Bot 261 5144154 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Ранняе сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), у мемуарах пра жыццё ў [[Бяла Падляска|Бяле-Радзівілаўскай]] у канцы XVIII ст. ён згадвае як пакаштаваў халаднік ў мясцовай жанчыны, звяртае ўвагу на розніцу ў назве і сацыяльным статусе стравы<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і на смак спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а бо там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага» апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з яго пазнейшых кніг нават згадвае «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''. — Wilno, 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Кухарка літоўская|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], з першага выдання (Вільня, 1854), «халаднік літоўскі» фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А маглі быць і скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы не ведалі сяляне, але маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» — напрыклад, сушаную рыбу, а пагатоў крутыя вараныя яйкі, якія ўрэшце ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У сярэдзіне XIX ст. халаднік быў штодзённай стравай сярод простага народа, хоць рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што ежа мясцовых славян і [[літоўцы|літоўцаў]] больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаюць і працы іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісвае штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, раўняючы яго ў рускамоўным выданні з [[акрошка]]й{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Як у самую папулярную сярод англійскіх гаспадынь першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл, аўтарка памерла ў 1828, але кніга перавыдавалася ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 года рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Імаверна, рэцэпт запазычаны з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]] называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», дала рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле рэцэпту Марцішэўскай, гатавалі з дробнакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалі квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асабліва цікавы зафіксаваны М. Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку, бо ўжываць смятану і мяса ў пост нельга, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Этнограф [[Павел Шэйн]] так апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі ў самым канцы XIX ст. у працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва называецца ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічаць, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|lt|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}; [[Тыльзіт]], 1893) рэцэпту халадніка няма<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён там з’явіўся ў выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. Як аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года шточэрвень у Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды літоўская, але гэта не значыць, што яна не польская, беларуская або латышская»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|буракі]] абіраюць і буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Гародніну заліваюць халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]]. Перад падачай запраўляюць смятанай, крышаным кропам або іншай зелянінай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] jwql6l3cdcyvwi3m085yaj2pipbwl5f 5144156 5144154 2026-05-20T19:47:55Z M.L.Bot 261 5144156 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Ранняе сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), у мемуарах пра жыццё ў [[Бяла Падляска|Бяле-Радзівілаўскай]] у канцы XVIII ст. ён згадвае як пакаштаваў халаднік ў мясцовай жанчыны, звяртае ўвагу на розніцу ў назве і сацыяльным статусе стравы<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і на смак спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а бо там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага» апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з яго пазнейшых кніг нават згадвае «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''. — Wilno, 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Кухарка літоўская|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], з першага выдання (Вільня, 1854), «халаднік літоўскі» фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А маглі быць і скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы не ведалі сяляне, але маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» — напрыклад, сушаную рыбу, а пагатоў крутыя вараныя яйкі, якія ўрэшце ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У сярэдзіне XIX ст. халаднік быў штодзённай стравай сярод простага народа, хоць рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што ежа мясцовых славян і [[літоўцы|літоўцаў]] больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаюць і працы іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісвае штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, раўняючы яго ў рускамоўным выданні з [[акрошка]]й{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Як у самую папулярную сярод англійскіх гаспадынь першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл, аўтарка памерла ў 1828, але кніга перавыдавалася ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 года рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Імаверна, рэцэпт запазычаны з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]] называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», дала рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле рэцэпту Марцішэўскай, гатавалі з дробнакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалі квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асабліва цікавы зафіксаваны Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку, бо ўжываць смятану і мяса ў пост нельга, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Этнограф [[Павел Шэйн]] так апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі ў самым канцы XIX ст. у працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва называецца ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічаць, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|lt|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}; [[Тыльзіт]], 1893) рэцэпту халадніка няма<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён там з’явіўся ў выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. Як аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года шточэрвень у Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды літоўская, але гэта не значыць, што яна не польская, беларуская або латышская»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|буракі]] абіраюць і буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Гародніну заліваюць халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]]. Перад падачай запраўляюць смятанай, крышаным кропам або іншай зелянінай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] bu0akz85ui1hd5x5ntopf2is89w19or 4 131069 5144034 5141407 2026-05-20T14:24:01Z Feeleman 163471 /* Бягучыя абмеркаванні */ 5144034 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == Бэтмен → Бэтмэн == Існуе на дадзены момант блытаніна паміж двума назвамі (мянушкамі) персанажа. [https://comicsby.live/manga/absalutny-batman/ Перакладныя коміксы] і [[БелЭн]] выдаюць Бэтмэн. Прапаную з улікам гэтага перайменаваць усе артыкулы, якія маюць «Бэтмен». --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:24, 20 мая 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) == [[Akademія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) ::Згодная з такім падыходам. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:39, 2 мая 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 84t0gli3ontdgiagskfjjf7y4zfgqxg 0 139615 5144288 4887192 2026-05-21T03:32:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144288 wikitext text/x-wiki [[File:FreeDOS Beta 9 pre-release5 (command line interface) on Bochs sshot20040912.png|thumb|upright=2|[[FreeDOS]] экран паказвае інтэрфейс каманднага радка, структуру каталогаў і звесткі аб версіі.]] '''DOS''' ({{lang-en|Disk Operating System}} — дыскавая аперацыйная сістэма) — сямейства аперацыйных сістэм для [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]]. Арыентавана на ўжыванне дыскавых назапашвальнікаў, такіх як [[цвёрды дыск]] і [[дыскета]]. Існавалі аперацыйныя сістэмы з такой назвай для вялікіх [[ЭВМ]] вытворчасці [[IBM]] і іх клонаў у 1960—1980-х гадах. == DOS для [[IBM PC-сумяшчальны камп’ютар|IBM PC-сумяшчальных камп’ютараў]] == DOS з’яўляецца адназадачнай [[аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмай]]. Пасля запуску кіраванне перадаецца [[прыкладная праграма|прыкладной праграме]], якая атрымоўвае ў сваё распараджэнне ўсе рэсурсы камп’ютара і можа ажыццяўляць увод/вывад з дапамогай як функцый аперацыйнай сістэмы, так і функцый базавай сістэмы ўводу/вываду ([[BIOS]]), а таксама працаваць з прыладамі напрамую. DOS мае [[Інтэрфейс каманднага радка|кансольную сістэму ўводу/вываду]] і падтрымлівае тры стандартных патокі: stdin, stdout і stderr. DOS — 16-бiтная [[аперацыйная сістэма]], якая працуе ў [[рэальны рэжым|рэальным рэжыме]], таму для пашырэння магчымасцей і пераадолення абмежаванняў рэальнага рэжыму былі створаны так званыя [[пашыральнік DOS|пашыральнікі DOS]]. Яны запускаюць праграмы ў абароненым 32-бiтным рэжыме і эмулююць зыходныя сэрвісы аперацыйнай сістэмы. Звычайна яны падтрымліваюць стандарт DOS Protected Mode Interface ([[DPMI]]). Самы вядомы пашыральнік — [[DOS/4GW]], таксама шырока ўжываецца ў [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульнях]]. Існуе некалькі галін DOS для ПК. Усе яны падобны па наборах каманд і базавай функцыянальнасцi, але адрозніваюцца прадукцыйнасцю, стабільнасцю работы і дадатковымі функцыямі. * [[АДОС]] — савецкі клон для ПК [[Искра-1030]]. * [[Альфа-ДОС]] — савецкі клон для ПК [[ЕС-1840]]. * [[ЯНУС]] — савецкі клон для для ПК ЕС-1840. * [[DR-DOS]] ([[Novell DOS]], [[Caldera DR-DOS]], [[OpenDOS]]) — выдадзена [[Digital Research]] у [[1991]] годзе, перакуплена кампаніяй [[Novell]] у [[1993]] годзе, потым кампаніяй [[Caldera]]. * [[FreeDOS]] — выдадзена ў [[1994]] годзе. Свабодная DOS, пачаткова мела назву PD-DOS. * [[FreeDOS-32]] — свабодная 32-бiтная DOS. Не патрабуе пашыральнікаў для запуску 32-бiтных праграм. Плануецца, што пазбавіцца і ад іншых абмежаванняў DOS (падтрымка іншых [[Файлавая сістэма|файлавых сістэм]], шматзначнасць і інш.). * [[LZ-DOS]] — рэпак MS-DOS 7.1 — з ядра сістэмы выдалены відарыс з вітаннем Windows, файлы IO.SYS i COMMAND.COM сціснуты. Дададзена магчымасць запуску Windows 3.1. У цэлым, сістэма зроблена больш сумяшчальнай і аптымізавана так, каб займаць мінімальны аб'ём дыскавай прасторы.<ref>[http://dos.nm.ru/ Афіцыйны сайт LZ-DOS v7.1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100302090224/http://dos.nm.ru/ |date=2 сакавіка 2010 }}</ref> * [[MS-DOS]] — выдадзена кампаніяй [[Microsoft]] у [[1981]] годзе. * [[Paragon DOS Pro]] (першапачатковая назва — PT$-DOS). Галіна PTS-DOS, выдадзеная кампаніяй [[Paragon Software]] пасля таго, як яе заснавальнікі, уключаючы вядучага распрацоўшчыка PTS-DOS, зышлі з ФизТехСофт, заснаваўшы ўласную кампанію. Апошнія версіі гэтай галіны змяшчаюць падтрымку FAT32. * [[PC DOS]] — выдадзена кампаніяй [[IBM]] у [[1981]] годзе. * [[PTS-DOS]] — выдадзена кампаніяй [[Физтех-софт]] у [[1991]] годзе ці раней. * [[QDOS]] (Quick and Dirty Operating System) — клон [[CP/M]], створаны ў 1980 годзе Тымам Патэрсанам (Tim Paterson) з [[Seattle Computer Products]] (SCP) для новых працэсараў [[x86|Intel 808x]], быў куплены [[Microsoft]] за 50 тыс. долараў і стаў MS-DOS/PC-DOS. * [[ROM-DOS]]<ref>http://www.datalight.com/products/romdos/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100106033328/http://www.datalight.com/products/romdos/ |date=6 студзеня 2010 }}</ref> — АС ад [[Datalight]] для ўбудавальных сістэм. == Дыстрыбутывы DOS == З’яўленне [[FreeDOS]], а таксама развіццё [[Свабодныя праграмы|свабоднага праграмнага забеспячэння]] і асабліва [[DJGPP]], выклікала з’яўленне поўнасцю свабоднага дыстрыбутыва DOS [[GNU/DOS]]. У яго склад уваходзяць папулярныя [[GNU]]-праграмы, такія як [[vim]] ([[тэкставы рэдактар]]), [[Arachne]] ([[Браўзер|вэб-браўзер]], паштовы кліент і файлавы менеджар), [[OpenGEM]] (графічны карыстальніцкі інтэрфейс), разнастайныя сродкі распрацоўкі праграмнага забеспячэння для DOS. Яго аб'ём складае больш 70 Мб бінарных праграм, а таксама больш 200 Мб бінарных праграм і іх зыходных кодаў. GNU/DOS можа спатрэбіцца карыстальнікам старых камп’ютараў, жадаючым карыстацца самымі сучаснымі версіямі праграм, а таксама распрацоўшчыкам, якім неабходна поўнае кіраванне абсталяваннем камп’ютара. == Эмулятары DOS для ПК == * [[DOSBox]] * [[DOSEMU]] (з падтрымкай [[віртуалізацыя|віртуалізацыі]]) == DOS для іншых платформ == * [[ANDOS]], [[MK-DOS]], [[CSI-DOS]] — АС для [[БК-0010]], [[PDP-11]] (падрабязней: [[Аперацыйныя сістэмы БК-0010/11]]). * [[MSX-DOS]] — для камп’ютараў [[MSX]]. * [[Atari TOS]] — [[Atari]]. * [[Apple DOS]] — [[Apple II]]. * [[C-DOS]], [[TR-DOS]], [[iS-DOS]] — [[ZX Spectrum]]. * [[DOS 360]] — [[IBM/360]]. * [[DOS ES]] — серыя ES. * [[Спрайт-ОС]] — камп’ютары «[[Агат (камп'ютар)|Агат]]» == Гл. таксама == * [[Спіс каманд DOS]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.citforum.ru/operating_systems/msdos/index.shtml Агляд каманд і драйвераў MS-DOS 6.2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121120040217/http://citforum.ru/operating_systems/msdos/index.shtml |date=20 лістапада 2012 }} — разгорнуты артыкул на CIT-Forum * {{dmoz|World/Russian/Компьютеры/Программное_обеспечение/Операционные_системы/DOS/}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:DOS| ]] 9jfpf8ebtp02clatrw7lc955bk0oipr 0 141806 5144036 5088889 2026-05-20T14:27:05Z Feeleman 163471 /* Абраная фільмаграфія */ афармленне 5144036 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Ро́берт То́мас Па́цінсан''' ({{lang-en|Robert Thomas Pattinson}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі [[акцёр]], [[Мадэль (прафесія)|мадэль]] і [[музыкант]]<ref name="LA Times">{{cite news | author=Джына МакІнтайр |title=Robert Pattinson on his 'Twilight' songs: 'Music is my backup plan if acting fails'|url=http://latimesblogs.latimes.com/herocomplex/2008/10/robert-pattin-1.html |publisher=[[Los Angeles Times]] |date=2008-10-09 |accessdate=2009-10-05}}</ref>. Вядомы як выканаўца ролі ''[[Эдвард Кален|Эдварда Калена]]'' у вампірскай сазе «[[Змярканне (фільм, 2008)|Змярканне]]» па творах [[Стэфані Маер]] і ролі ''[[Седрык Дыгары|Седрыка Дыгары]]'' у [[Гары Потэр і Келіх агню (фільм)|экранізацыі кнігі]] [[Джаан Роўлінг]] «[[Гары Потэр і Келіх агню]]». У 2008 годзе за ролю ў фільме «[[Пераходны ўзрост (фільм, 2008)|Пераходны ўзрост]]» атрымаў галоўны прыз Страсбургскага фестывалю за найлепшую мужчынскую ролю. Таксама атрымаў узнагароды за самы лепшы пацалунак [[MTV Movie Awards 2009]] і [[MTV Movie Awards 2012]]. == Біяграфія == Роберт Томас Пацісан нарадзіўся 13 мая 1986 года ў прыгарадзе [[Лондан]]а, [[Англія]]<ref name=Часопіс "People">{{cite news |title=Роберт Пацісан |url=http://www.people.com/people/robert_pattinson |publisher=People.com |accessdate=2009-10-05}}</ref>. Яго маці Клэр працавала на мадэльнае агенцтва, а бацька Рычард займаецца вывазам вінтажных машын з ЗША<ref>[http://www.harpercollinschildrens.com/HarperChildrens/Kids/BookDetail.aspx?isbn13=9780061765537&BDMode=8 Бацькі Роберта Пацісана.]</ref>. Пацісан наведваў «Tower House School» (школа для хлопчыкаў), а з 12-ці гадоў — ''Harrodian School''<ref name="Стаббс">{{cite news| author=Флора Стаббс | title=Звезда Гарри Поттера 'следующий Джуд Лоу' | url=http://www.thisislondon.co.uk/film/article-20955856-details/Potter+star+%27next+Jude+Law%27/article.do | publisher=Evening Standard | date=2005-11-17 | accessdate=2009-10-05}}</ref>. Ён быў уцягнуты ў тэатр у якасці непрафесійнага акцёра (аматара) праз «тэатральную групу Барнса» ({{lang-en|«Barnes Theatre Company»}}). Пасля некаторага досведу тут у якасці акцёра на задніх планах, ён быў запрошаны на больш значныя ролі. Ён прыцягнуў увагу акцёрскага агента пасля пастаноўкі «Tess of the D’Urbervilles» і з гэтага моманту быў у пошуках прафесійных роляў. З гэтых пор ён быў прыцягнуты для пастаноўкі аматарскай версіі [[Макбет (п’еса)|Макбета]] цэнтра мастацтваў «Old Sorting Office Arts Centre», у той жа час спрабуючы зрабіць кар’еру [[Манекеншчыца|мадэлі]]. У Пацісана ёсць дзве старэйшыя сястры: Вікторыя і Лізі<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/3541846/Profile-of-Twilight-star-Robert-Pattinson.html Profile of Twilight star Robert Pattinson — Telegraph<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Вікторыя, старэйшая сястра Роберта, займаецца рэкламай. А Лізі — спявачка, складае песні. У 17 гадоў яна выступала ў адным з пабаў [[Барнс]]а (прыгарад Лондана, дзе нарадзіўся Роберт), і яе заўважыла гуказапісвальная кампанія [[EMI]]. Праз год стала ўдзельніцай гурта [[Aurora]] і адной з самых прадаваных выканаўцаў Вялікабрытаніі. == Асабістае жыццё == На здымачнай пляцоўцы фільма «[[Змярканне (фільм, 2008)|Змярканне]]» у 2008 годзе Роберт сустрэўся з актрысай [[Крыстэн Сцюарт]]. Разлад у пары адбыўся ўлетку 2012 года пасля скандальнай гісторыі са здрадай Крыстэн Сцюарт з рэжысёрам фільма «Беласнежка і паляўнічы» [[Руперт Сандэрс|Рупертам Сандэрсам]]<ref>[http://tata.ru/news/27.07.2012/160155 Роберт Пацісан з’ехаў ад Крыстэн Сцюарт пасля здрады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130520100311/http://tata.ru/news/27.07.2012/160155 |date=20 мая 2013 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/style/2012/07/26/1015333.html |title=Крыстэн Сцюарт і Руперт Сандэрс публічна прызналіся ў здрадзе |access-date=9 лістапада 2012 |archive-date=29 жніўня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829034706/http://www.rosbalt.ru/style/2012/07/26/1015333.html |url-status=dead }}</ref>. Пасля здрады Крыстэн Сцюарт пара разышлася і прадала набыты для сваёй будучай сям’і дом<ref>[http://www.cosmo.ru/in_focus/section_news_events/1202954/ Роберт Пацісан прадае дом]</ref>. Аднак праз некалькі месяцаў Роберт Пацісан і Крыстэн Сцюарт памірыліся і нават заявілі пра заручыны<ref>[http://www.cosmo.ru/in_focus/section_news_events/1212745/ Роберт Пацісан жадае ажаніцца з Крыстэн Сцюарт]</ref>. == Абраная фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|2005|[[Гары Потэр і Келіх агню (фільм)|Гары Потэр і Келіх агню]]|Harry Potter and the Goblet of Fire|Седрык Дыгары }} {{УФільме|2007|[[Гары Потэр і Ордэн Фенікса (фільм)|Гары Потэр і Ордэн Фенікса]]|Harry Potter and the Order of the Phoenix|Седрык Дыгары }} {{УФільме|2019|[[Маяк (фільм, 2019)|Маяк]]|The Lighthouse|Эфраім Уінслау / Томас Говард}} {{УФільме|2019|[[Кароль (фільм)|Кароль]]|The King|Людовік}} {{УФільме|2020|[[Тэнэт (фільм, 2020)|Тэнэт]]|Tenet|Ніл}} {{УФільме|2022|[[Бэтмен (фільм, 2022)|Бэтмен]]|The Batman|Брус Уэйн / Бэтмен}} {{УФільме|2025|[[Мікі 17]]|Mickey 17|Мікі Барнс}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{commonscat|Robert Pattinson|Роберт Пацісан}} * {{imdb name|1500155|Роберт Пацісан}} * [http://www.people.com/people/robert_pattinson Акцёр на сайце выдання [[People]]]{{ref-en}} {{праверана|30|7|2009}} * [http://www.fandango.com/commentator_exclusiveinterview:robertpattinson_203 «Эксклюзіўнае інтэрв’ю: Роберт Пацісан»]{{ref-en}} {{праверана|30|7|2009}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія MTV Movie & TV Awards за найлепшае выкананне ў кіно}} {{DEFAULTSORT:Пацінсан Роберт}} [[Катэгорыя:Музыканты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы Вялікабрытаніі]] df6zq1b8995xfyree5i2nl1fwqftvgn 0 154358 5143984 5107226 2026-05-20T12:02:50Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5143984 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вольжава |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Тарноўскі |першае згадванне = 1442 }} '''Во́льжава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць}}</ref>, '''Ольжава''' — вёска ў [[Тарноўскі сельсавет|Тарноўскім сельсавеце]] [[Лідскі раён|Лідскага раёна]]. Знаходзіцца за 10 км на поўдзень ад г. Ліда, на рацэ [[Дзітва (рака)|Дзітва]]. == Назва == У гэтым рэгіёне фіксаваліся прозвішчы Альжэўскі ([[Жалудок]]), Альжэйка ([[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Няцеч]]).<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BC-CQZB-T?cat=2325345&i=1020&lang=pl</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-VQR8?i=402&cat=1056134</ref> З-пад Горадні ([[Квасоўка]]) засведчанае прозвішча Альжа.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-9VCV?i=790&cat=2325238&lang=ru</ref> Аснова ''Alž''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах (як у прозвішчы ''Alžbutas'')<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 147.</ref><ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=63708fc187db014ef9cff0f4603f0ac9</ref>. == Гісторыя == Ольжава над Дзітвой згадваецца ўжо ў 1442 годзе<ref>http://pawet.net/zl/zl/2011_95/5.html</ref>, калі вялікі князь [[Казімір Ягелончык]] у сваім прывілеі пацвердзіў правы кухмістру А. Завішу на 5 мясцовых людзей. Польскі гісторык [[Ян Глінка]] ў працы пра [[род Клаўсуцяў]], указаў, што Ольжава а таксама [[Малое Ольжава|Малое]] і [[Вялікае Ольжава]], якія былі часткай адзінай маёмасці, з XV ст. належала гэтаму роду. У вопісе парафій Лідскага дэканату ў 1784 г., у лідскай парафіі згадана Ольжава, вёска і карчма Гінета, крайчага Лідскага. [[Міхал Шымялевіч]] пісаў, што ў даўнейшыя часы дарога з [[Ліда|Ліды]] на [[Слонім]], ці так званы Беліцкі гасцінец, бегла з Ліды на [[Палубнікі]] і [[Любары]], дзе быў пабудаваны вялікі мост цераз Дзітву. Перад Ольжавам ад той дарогі адхілялася дарога на фальварак [[Белагруда|Белагруду]], бегла яна далей цераз Дзітву аж на [[Жалудок]] і была вядома пад назвай Зэльвенскага гасцінца. З 1795 года ў Расійскай імперыі. У сярэдзіне XIX ст. належала Рышарду Андрэйкавічу, вёска [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]]. На пачатку ХХ ст., 297 жыхароў, 314 дзесяцін зямлі. Паводле польскага перапісу насельніцтва 1921 вёска Тарноўскай гміны Лідскага павета, 58 жылых пабудоў, 317 жыхароў. З 1939 года ў БССР. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Белагрудскі сельсавет|Белагрудскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 11 лютага 1972 года — у склад [[Мыцкі сельсавет|Мыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. == Насельніцтва == * 1996 — 52 чал. (34 двары) * 2004 — 31 чал. (19 двароў) == Выдатныя мясціны == За 1 км на поўдзень ад вёскі, на правым беразе р. Дзітва знаходзіцца гарадзішча другой паловы I тыс. н.э. Мясцовая назва Шведская гара. Яно займае ізаляваны ўзгорак вышынёй 8—10 м ад асновы сярод моцна забалочанай поймы. Авальная пляцоўка памерам 40х20 м выцягнута з захаду на ўсход. Земляныя абарончыя збудаванні адсутнічаюць. Культурны пласт прасочваецца толькі ў цэнтры пляцоўкі, у ім знойдзена ляпная кераміка. За 2 км на поўдзень ад гарадзішча, за 1 км ад р. Дзітва, ва ўрочышчы Гарадзішча знаходзіцца селішча. Плошча каля 0,7 га. Культурны пласт пашкоджаны ўзорваннем. Знойдзена ляпная тоўстасценная кераміка. Датуецца другой паловай I тыс. н.э. За 1 км на паўночны захад ад вёскі, у лесе (урочышча Шведы) маецца 5 курганападобных насыпаў, у тым ліку 4 доўгія. {{зноскі}} == Літаратура == * Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. ISBN 985-01-0522-4 * ''[[Леанід Лаўрэш]].'' [http://pawet.net/library/history/city_district/towns/olzava/Ольжава.html Ольжава] // Лідскі Летапісец. 2020. № 3(91). -- С. 33-43. {{Тарноўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Тарноўскі сельсавет]] k2b8lwlah7a125i84h71ya3rm1hilbb 5143987 5143984 2026-05-20T12:13:06Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5143987 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вольжава |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Тарноўскі |першае згадванне = 1442 }} '''Во́льжава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць}}</ref>, '''Ольжава''' — вёска ў [[Тарноўскі сельсавет|Тарноўскім сельсавеце]] [[Лідскі раён|Лідскага раёна]]. Знаходзіцца за 10 км на поўдзень ад г. Ліда, на рацэ [[Дзітва (рака)|Дзітва]]. == Назва == У гэтым рэгіёне фіксаваліся прозвішчы Альжэўскі ([[Жалудок]]), Альжэйка ([[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Няцеч]]).<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BC-CQZB-T?cat=2325345&i=1020&lang=pl</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-VQR8?i=402&cat=1056134</ref> З-пад Горадні ([[Квасоўка]]) засведчанае прозвішча Альжа.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-9VCV?i=790&cat=2325238&lang=ru</ref> Аснова ''Alž''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах (як у прозвішчы ''Alžbutas'')<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 147.</ref><ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=63708fc187db014ef9cff0f4603f0ac9</ref>. == Гісторыя == Ольжава над Дзітвой згадваецца ўжо ў 1442 годзе<ref>http://pawet.net/zl/zl/2011_95/5.html</ref>, калі вялікі князь [[Казімір Ягелончык]] у сваім прывілеі пацвердзіў правы кухмістру Андрэю Гульгінавічу (пачынальніку рода Завішаў) на 5 мясцовых людзей. Польскі гісторык [[Ян Глінка]] ў працы пра [[род Клаўсуцяў]], указаў, што Ольжава а таксама [[Малое Ольжава|Малое]] і [[Вялікае Ольжава]], якія былі часткай адзінай маёмасці, з XV ст. належала гэтаму роду. У вопісе парафій Лідскага дэканату ў 1784 г., у лідскай парафіі згадана Ольжава, вёска і карчма Гінета, крайчага Лідскага. [[Міхал Шымялевіч]] пісаў, што ў даўнейшыя часы дарога з [[Ліда|Ліды]] на [[Слонім]], ці так званы Беліцкі гасцінец, бегла з Ліды на [[Палубнікі]] і [[Любары]], дзе быў пабудаваны вялікі мост цераз Дзітву. Перад Ольжавам ад той дарогі адхілялася дарога на фальварак [[Белагруда|Белагруду]], бегла яна далей цераз Дзітву аж на [[Жалудок]] і была вядома пад назвай Зэльвенскага гасцінца. З 1795 года ў Расійскай імперыі. У сярэдзіне XIX ст. належала Рышарду Андрэйкавічу, вёска [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]]. На пачатку ХХ ст., 297 жыхароў, 314 дзесяцін зямлі. Паводле польскага перапісу насельніцтва 1921 вёска Тарноўскай гміны Лідскага павета, 58 жылых пабудоў, 317 жыхароў. З 1939 года ў БССР. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Белагрудскі сельсавет|Белагрудскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 11 лютага 1972 года — у склад [[Мыцкі сельсавет|Мыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. == Насельніцтва == * 1996 — 52 чал. (34 двары) * 2004 — 31 чал. (19 двароў) == Выдатныя мясціны == За 1 км на поўдзень ад вёскі, на правым беразе р. Дзітва знаходзіцца гарадзішча другой паловы I тыс. н.э. Мясцовая назва Шведская гара. Яно займае ізаляваны ўзгорак вышынёй 8—10 м ад асновы сярод моцна забалочанай поймы. Авальная пляцоўка памерам 40х20 м выцягнута з захаду на ўсход. Земляныя абарончыя збудаванні адсутнічаюць. Культурны пласт прасочваецца толькі ў цэнтры пляцоўкі, у ім знойдзена ляпная кераміка. За 2 км на поўдзень ад гарадзішча, за 1 км ад р. Дзітва, ва ўрочышчы Гарадзішча знаходзіцца селішча. Плошча каля 0,7 га. Культурны пласт пашкоджаны ўзорваннем. Знойдзена ляпная тоўстасценная кераміка. Датуецца другой паловай I тыс. н.э. За 1 км на паўночны захад ад вёскі, у лесе (урочышча Шведы) маецца 5 курганападобных насыпаў, у тым ліку 4 доўгія. {{зноскі}} == Літаратура == * Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. ISBN 985-01-0522-4 * ''[[Леанід Лаўрэш]].'' [http://pawet.net/library/history/city_district/towns/olzava/Ольжава.html Ольжава] // Лідскі Летапісец. 2020. № 3(91). -- С. 33-43. {{Тарноўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Тарноўскі сельсавет]] owhzc5cuvnbg9egggvtttnb2o1s4m5l 5143988 5143987 2026-05-20T12:13:52Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5143988 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вольжава |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Тарноўскі |першае згадванне = 1442 }} '''Во́льжава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць}}</ref>, '''Ольжава''' — вёска ў [[Тарноўскі сельсавет|Тарноўскім сельсавеце]] [[Лідскі раён|Лідскага раёна]]. Знаходзіцца за 10 км на поўдзень ад г. Ліда, на рацэ [[Дзітва (рака)|Дзітва]]. == Назва == У гэтым рэгіёне фіксаваліся прозвішчы Альжэўскі ([[Жалудок]]), Альжэйка ([[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Няцеч]]).<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BC-CQZB-T?cat=2325345&i=1020&lang=pl</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-VQR8?i=402&cat=1056134</ref> З-пад Горадні ([[Квасоўка]]) засведчанае прозвішча Альжа.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-9VCV?i=790&cat=2325238&lang=ru</ref> Аснова ''Alž''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах (як у прозвішчы ''Alžbutas'')<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 147.</ref><ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=63708fc187db014ef9cff0f4603f0ac9</ref>. == Гісторыя == Ольжава над Дзітвой згадваецца ўжо ў 1442 годзе<ref>http://pawet.net/zl/zl/2011_95/5.html</ref>, калі вялікі князь [[Казімір Ягелончык]] у сваім прывілеі пацвердзіў правы кухмістру Андрэю Гульгінавічу (пачынальніку [[род Завішаў|рода Завішаў]]) на 5 мясцовых людзей. Польскі гісторык [[Ян Глінка]] ў працы пра [[род Клаўсуцяў]], указаў, што Ольжава а таксама [[Малое Ольжава|Малое]] і [[Вялікае Ольжава]], якія былі часткай адзінай маёмасці, з XV ст. належала гэтаму роду. У вопісе парафій Лідскага дэканату ў 1784 г., у лідскай парафіі згадана Ольжава, вёска і карчма Гінета, крайчага Лідскага. [[Міхал Шымялевіч]] пісаў, што ў даўнейшыя часы дарога з [[Ліда|Ліды]] на [[Слонім]], ці так званы Беліцкі гасцінец, бегла з Ліды на [[Палубнікі]] і [[Любары]], дзе быў пабудаваны вялікі мост цераз Дзітву. Перад Ольжавам ад той дарогі адхілялася дарога на фальварак [[Белагруда|Белагруду]], бегла яна далей цераз Дзітву аж на [[Жалудок]] і была вядома пад назвай Зэльвенскага гасцінца. З 1795 года ў Расійскай імперыі. У сярэдзіне XIX ст. належала Рышарду Андрэйкавічу, вёска [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]]. На пачатку ХХ ст., 297 жыхароў, 314 дзесяцін зямлі. Паводле польскага перапісу насельніцтва 1921 вёска Тарноўскай гміны Лідскага павета, 58 жылых пабудоў, 317 жыхароў. З 1939 года ў БССР. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Белагрудскі сельсавет|Белагрудскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 11 лютага 1972 года — у склад [[Мыцкі сельсавет|Мыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. == Насельніцтва == * 1996 — 52 чал. (34 двары) * 2004 — 31 чал. (19 двароў) == Выдатныя мясціны == За 1 км на поўдзень ад вёскі, на правым беразе р. Дзітва знаходзіцца гарадзішча другой паловы I тыс. н.э. Мясцовая назва Шведская гара. Яно займае ізаляваны ўзгорак вышынёй 8—10 м ад асновы сярод моцна забалочанай поймы. Авальная пляцоўка памерам 40х20 м выцягнута з захаду на ўсход. Земляныя абарончыя збудаванні адсутнічаюць. Культурны пласт прасочваецца толькі ў цэнтры пляцоўкі, у ім знойдзена ляпная кераміка. За 2 км на поўдзень ад гарадзішча, за 1 км ад р. Дзітва, ва ўрочышчы Гарадзішча знаходзіцца селішча. Плошча каля 0,7 га. Культурны пласт пашкоджаны ўзорваннем. Знойдзена ляпная тоўстасценная кераміка. Датуецца другой паловай I тыс. н.э. За 1 км на паўночны захад ад вёскі, у лесе (урочышча Шведы) маецца 5 курганападобных насыпаў, у тым ліку 4 доўгія. {{зноскі}} == Літаратура == * Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. ISBN 985-01-0522-4 * ''[[Леанід Лаўрэш]].'' [http://pawet.net/library/history/city_district/towns/olzava/Ольжава.html Ольжава] // Лідскі Летапісец. 2020. № 3(91). -- С. 33-43. {{Тарноўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Тарноўскі сельсавет]] jxkgqkqxxghnh6bp1phao4vswk1gi8t 5144035 5143988 2026-05-20T14:25:39Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5144035 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вольжава |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Тарноўскі |першае згадванне = 1442 }} '''Во́льжава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць}}</ref>, '''Ольжава''' — вёска ў [[Тарноўскі сельсавет|Тарноўскім сельсавеце]] [[Лідскі раён|Лідскага раёна]]. Знаходзіцца за 10 км на поўдзень ад г. Ліда, на рацэ [[Дзітва (рака)|Дзітва]]. == Назва == У гэтым рэгіёне фіксаваліся прозвішчы Альжэўскі ([[Жалудок]]), Альжэйка ([[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Няцеч]]).<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BC-CQZB-T?cat=2325345&i=1020&lang=pl</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-VQR8?i=402&cat=1056134</ref> З-пад Горадні ([[Квасоўка]]) засведчанае прозвішча Альжа.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-9VCV?i=790&cat=2325238&lang=ru</ref> Аснова ''Alž''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах (як у прозвішчы ''Alžbutas'')<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 147.</ref><ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=63708fc187db014ef9cff0f4603f0ac9</ref>. == Гісторыя == Ольжава над Дзітвой згадваецца ў 1442 годзе<ref>http://pawet.net/zl/zl/2011_95/5.html</ref>, калі вялікі князь [[Казімір Ягелончык]] прывілеем пацвердзіў правы кухмістру Андрэю Гульгінавічу (пачынальніку [[род Завішаў|рода Завішаў]]) на 5 мясцовых людзей. Польскі гісторык [[Ян Глінка]] ў працы пра [[род Клаўсуцяў]], указаў, што Ольжава а таксама [[Малое Ольжава|Малое]] і [[Вялікае Ольжава]], якія былі часткай адзінай маёмасці, з XV ст. належала гэтаму роду. У вопісе парафій Лідскага дэканату ў 1784 г., у лідскай парафіі згадана Ольжава, вёска і карчма Гінета, крайчага Лідскага. [[Міхал Шымялевіч]] пісаў, што ў даўнейшыя часы дарога з [[Ліда|Ліды]] на [[Слонім]], ці так званы Беліцкі гасцінец, бегла з Ліды на [[Палубнікі]] і [[Любары]], дзе быў пабудаваны вялікі мост цераз Дзітву. Перад Ольжавам ад той дарогі адхілялася дарога на фальварак [[Белагруда|Белагруду]], бегла яна далей цераз Дзітву аж на [[Жалудок]] і была вядома пад назвай Зэльвенскага гасцінца. З 1795 года ў Расійскай імперыі. У сярэдзіне XIX ст. належала Рышарду Андрэйкавічу, вёска [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]]. На пачатку ХХ ст., 297 жыхароў, 314 дзесяцін зямлі. Паводле польскага перапісу насельніцтва 1921 вёска Тарноўскай гміны Лідскага павета, 58 жылых пабудоў, 317 жыхароў. З 1939 года ў БССР. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Белагрудскі сельсавет|Белагрудскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 11 лютага 1972 года — у склад [[Мыцкі сельсавет|Мыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. == Насельніцтва == * 1996 — 52 чал. (34 двары) * 2004 — 31 чал. (19 двароў) == Выдатныя мясціны == За 1 км на поўдзень ад вёскі, на правым беразе р. Дзітва знаходзіцца гарадзішча другой паловы I тыс. н.э. Мясцовая назва Шведская гара. Яно займае ізаляваны ўзгорак вышынёй 8—10 м ад асновы сярод моцна забалочанай поймы. Авальная пляцоўка памерам 40х20 м выцягнута з захаду на ўсход. Земляныя абарончыя збудаванні адсутнічаюць. Культурны пласт прасочваецца толькі ў цэнтры пляцоўкі, у ім знойдзена ляпная кераміка. За 2 км на поўдзень ад гарадзішча, за 1 км ад р. Дзітва, ва ўрочышчы Гарадзішча знаходзіцца селішча. Плошча каля 0,7 га. Культурны пласт пашкоджаны ўзорваннем. Знойдзена ляпная тоўстасценная кераміка. Датуецца другой паловай I тыс. н.э. За 1 км на паўночны захад ад вёскі, у лесе (урочышча Шведы) маецца 5 курганападобных насыпаў, у тым ліку 4 доўгія. {{зноскі}} == Літаратура == * Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. ISBN 985-01-0522-4 * ''[[Леанід Лаўрэш]].'' [http://pawet.net/library/history/city_district/towns/olzava/Ольжава.html Ольжава] // Лідскі Летапісец. 2020. № 3(91). -- С. 33-43. {{Тарноўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Тарноўскі сельсавет]] 4uv3qr2xj69sy33h255auhfzhlgke60 0 158726 5144294 5053513 2026-05-21T04:56:26Z CommonsDelinker 151 Replacing Врикм.jpg with [[File:Витебский_районный_историко-краеведческий_музей.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · расшифровка малоизве 5144294 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Віцебскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей |sort = гісторыка-краязнаўчы музей |арыгінал = |выява = Витебский районный историко-краеведческий музей.jpg |памер = |подпіс = Будынак Віцебскага раённага гісторыка-краязнаўчага музея |lat_dir =N |lat_deg = 55|lat_min = 7|lat_sec = 43.45 |lon_dir =E |lon_deg = 30|lon_min = 15|lon_sec = 43.79 |region = |CoordScale = |заснаваны = [[1 сакавіка]] [[2004]] |месцазнаходжанне= [[Рэспубліка Беларусь]], [[Віцебская вобласць]], [[Віцебскі раён]], [[Аграгарадок|аг.]] [[Акцябрская (Віцебскі раён)|Акцябрская]], вул. Сонечная, 1а. |наведвальнікі = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = аўторак-нядзеля 10:00-19:00, абед 14:00-15:00 |білет = |карта = |спасылка = http://vrgkm.museum.by/be |Commons = Vitebsk Regional Museum of Local History }} '''Віцебскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей''' — адзін з [[музей|музеяў]] [[Беларусь|Беларусі]] комплекснага профіля. Адкрыты 1 сакавіка 2004 гады ў вёсцы Акцябрская [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. З'яўляецца структурным падраздзяленнем у складзе аддзела культуры Віцебскага раённага выканаўчага камітэта. == Гісторыя стварэння == Улетку 2002 года Віцебскім раённым выканаўчым камітэтам па ініцыятыве начальніка аддзела культуры Осіпава Юрыя Валянцінавіча было прынята рашэнне пра збор арганізацыйнай групы па стварэнні музея. У групу ўваходзілі Аляксей Глот, Ала Букіна і Віталь Сырэвіч. Быў вылучаны будынак, вырашаны пытанні аплаты ставак, распрацавана навуковая аснова стварэння экспазіцыі і яе мастацкае рашэнне, а гэтак жа наперадзе была велічэзная праца па рамонце будынка і збору будучых экспанатаў музея. Велізарную дапамогу аказалі краязнаўцы, калектывы школ, прадпрыемстваў, устаноў раёна, іх кіраўнікі, жыхары раёна. Была створана грамадская рада музея, куды ўвайшлі энтузіясты, зацікаўленыя людзі, якія даследавалі гісторыю і прыроду раёна. Пошук матэрыялаў для музея ішоў у архівах, бібліятэках, навуковых інстытутах, установах і арганізацыях, у прыватных асоб, у навучальных установах. Усталёўваліся сувязі з тымі, хто жыве ў іншых месцах, з роднымі тых, каго ўжо няма ў жывых. Нямала патрэбных для музея матэрыялаў сабрана пры напісанні кнігі «Памяць»: звесткі па гісторыі, культуры, прамысловасці, сельскай гаспадарцы, пра вядомых выхадцаў Віцебскага раёна. Неацэнную дапамогу музею аказаў [[Віцебскі абласны музей Героя Савецкага Саюза Міная Піліпавіча Шмырова]] на чале з дырэктарам Шышковай Ірынай Аляксандраўнай, якая перадала матэрыялы па партызанскім руху ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Паступалі музейныя прадметы і ад прыватных асоб, сярод якіх быў A.&nbsp;M.&nbsp;Падліпскі, які перадаў у музей 20 прадметаў. Былы галоўны ўрач Віцебскага раёна Гінзбург Барыс Львовіч перадаў звыш за 100 прадметаў па гісторыі аховы здароўя раёна, матэрыялы пра лепшых медыцынскіх працаўнікоў. Унікальным сярод іх з'яўляецца разліковая кніжка сястры літасці А.&nbsp;Н.&nbsp;Жаваранкавай, якая з'яўлялася ў 1917-1919 гг. чальцом Віцебскай абшчыны сясцёр літасці, затым доўгія гады працавала ў сістэме аховы здароўя раёна. Свае навуковыя распрацоўкі пра [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Сапунова А. П.]], паэта Т.&nbsp;Заблоцкага перадала дырэктар [[Музей Марка Шагала|Музея Марка Шагала]] [[Людміла Уладзіміраўна Хмяльніцкая|Л.&nbsp;У.&nbsp;Хмяльніцкая]], В.&nbsp;А.&nbsp;Шышанаў - пра М.&nbsp;Л.&nbsp;Чэрскую і мастака [[Ілля Яфімавіч Рэпін|І. Я. Рэпіна]]. Немалую дапамогу ў пошуку матэрыялаў аказалі музею супрацоўнікі раённай і абласной бібліятэк, Дзяржаўнага архіва. &nbsp;'''Першы калектыў музея:''' <br />[[Сяргей Міхайлавіч Канапелька]] - дырэктар; <br />[[Ала Аляксандраўна Букіна]] - галоўны захавальнік фондаў; <br />[[Ніна Аляксандраўна Бабровіч]] - старэйшы навуковы супрацоўнік; <br />Ландычэнка Лілія Міхайлаўна - музейны наглядчык. == Апісанне музея == На дадзены момант у '''фондах''' Віцебскага раённага гісторыка-краязнаўчага музея налічваецца 12477 прадметаў асноўнага фонду, 2826 навукова-дапаможнага фонду<ref name=fondy>{{cite web|title=Інфармацыя пра музей|url=http://vrgkm.museum.by/node/33032/|date=18 студзеня 2013 года|publisher=Віцебскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей|accessdate=09 красавіка 2013 гады|archive-date=30 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530121626/http://vrgkm.museum.by/node/33032|url-status=dead}}</ref>. Сабраны прадметы археалогіі, побыту і этнаграфіі, калекцыі нумізматыкі, баністыкі, фалерыстыкі, філатэліі. Музей адчыніўся экспазіцыяй, прысвечанай гісторыі Віцебскага раёна, '''“Старонкі гісторыі”'''. Экспазіцыя адлюстроўвае багатую, насычаную і кровапралітнымі войнамі, і мірнай стваральнай працай землякоў гісторыю раёна. У ёй прадстаўлены прадметы раскопак гарадзішча і селішча [[Лужасна]], пячаткі віцебскіх князёў, гербы [[Віцебск]]а, [[Сураж (Віцебскі раён)|Суража]], мястэчка [[Янавічы]], матэрыялы па развіцці сельскай гаспадаркі раёна ў 30-х гг., развіцці адукацыі ў даваенны перыяд. Вялікая частка экспазіцыі адведзена тэме [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў гісторыі раёна. У ёй прадстаўлены ўзнагароды, дакументы, фотаматэрыялы, прысвечаныя партызанскай барацьбе, падполлю, баям за вызваленне [[Віцебск]]а і асаблівасцям правядзення аперацыі «[[Аперацыя Баграціён|Баграціён]]» на тэрыторыі раёна. Шырока прадстаўлены прадметы мірнага жыцця, дзейнасці знакамітых людзей Віцебшчыны, іх працы, ўзнагароды і граматы. Адмысловая роля адведзена ансамблю народнага танца «Колас», які доўгі час з'яўляўся «культурнай візітнай карткай» раёна. Акрамя таго, дзейнічае выстава '''"Віцебскі раён. Побыт і культура 20 ст."''' Выстава адлюстроўвае гісторыю побыту [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]]. Сярод экспанатаў - духі "Чырвоная Масква", хатнія прылады, прылады працы, элементы ўпрыгожвання жылля, радыёлы, швейная машына «Зінгер», прымус, чыгуначны ліхтар 18 ст. і шмат іншых цікавых прадметаў побыту. == Асноўныя кірункі дзейнасці == * зменныя выставы з фондаў, прыватных калекцый, фондаў іншых музеяў; * экскурсіі па выставах; * музейна-педагагічныя заняткі (лекцыі); * тэматычныя вечары; * культурна-адукацыйныя мерапрыемствы. == Дадатковая інфармацыя == * Сайт: http://vrgkm.museum.by {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130426202518/http://vrgkm.museum.by/ |date=26 красавіка 2013 }} (афіцыйны), '''vk.com/vrgkm''' (суполка VK) * Адрас: 211319 Беларусь, Віцебская вобл., аг Акцябрская, вул. Сонечная, 1а. * Расклад працы: аўторак - нядзеля з 10.00 да 19.00, абед 14.00-15.00 == Літаратура == * Пiвавар, М.В. Музеi Вiцебска на пачатку ХХI ст. манаграфія / М.В. Півавар. - Віцебск : УА "ВДУ імя П.М. Машэрава", 2012.-180 с. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Vitebsk Regional Museum of Local History}} * [http://vrgkm.museum.by/be Витебский районный историко-краеведческий музей. Официальный сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130427212613/http://vrgkm.museum.by/be |date=27 красавіка 2013 }} * [https://maps.google.com/maps?q=55.128736,30.262164(%D0%A3%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA:Vrgkm2004%2F%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BA)&hl=ru&ie=UTF8&t=h&z=16 Віцебскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей на мапе] * [http://news.vitebsk.cc/2013/01/24/v-vitebskom-rayonnom-istoriko-kraevedcheskom-muzee-sostoyalos-otkryitie-vyistavki-grafiki-tatyanyi-borisevich/ В Витебском районном историко-краеведческом музее состоялось открытие выставки графики Татьяны Борисевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130202091432/http://news.vitebsk.cc/2013/01/24/v-vitebskom-rayonnom-istoriko-kraevedcheskom-muzee-sostoyalos-otkryitie-vyistavki-grafiki-tatyanyi-borisevich/ |date=2 лютага 2013 }} * [http://news.tut.by/kaleidoscope/338289.html Волшебная лавка башмачника - в музее под Витебском]{{Недаступная спасылка}} * [http://kurier.me/ru/page/online/1764 Назад, у СССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005052337/http://kurier.me/ru/page/online/1764 |date=5 кастрычніка 2013 }} [[Спіс музеяў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:Музеі Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Краязнаўчыя музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Акцябрская (Віцебскі раён)]] [[Катэгорыя:2004 год у Беларусі]] t8kf2k0y0xb73qxdg2psogbtnqy5q3v 0 169673 5144307 5105380 2026-05-21T06:01:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144307 wikitext text/x-wiki : ''Гэты артыкул — пра выстаўку відэагульняў. Пра эліптычныя галактыкі E3, гл. артыкул [[Паслядоўнасць Хабла]]. {{Картка мерапрыемства | name = Electronic Entertainment Expo | status = Актыўная | genre = [[Індустрыя камп'ютарных гульняў]] | venue = Выставачны цэнтр Лос-Анджэлеса | location = [[Лос-Анджэлес]] | country = [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] | first = 1995 | last = 2021 | organizer = Асацыяцыя забаўляльнага праграмнага забеспячэння ({{lang-en|Entertainment Software Association, ESA}}) | filing = | attendance = 66100 (2019 год)<ref>{{cite web |url=https://www.gamespot.com/articles/e3-2019-attendance-falls-compared-to-last-year/1100-6467795/ |title=E3 2019 Attendance Falls Compared To Last Year |first=Eddie |last=Makuch |date=June 13, 2019 |access-date=June 13, 2019 |work=[[GameSpot]] |archive-date=April 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410234137/https://www.gamespot.com/articles/e3-2019-attendance-falls-compared-to-last-year/1100-6467795/ |url-status=live }}</ref> | website = http://www.e3expo.com/ }} '''Electronic Entertainment Expo''' ({{lang-be|Выстаўка электронных забаў}}, скар. '''E³''' ці '''E3''') (з 2006 па 2008 год — '''E³ Media and Business Summit''') — былая [[выстаўка]]-шоу індустрыі [[відэагульня]]ў. Праводзілася з 1995 па 2021 год пераважна ў [[Лос-Анджэлес]]е, [[Адміністрацыйны падзел ЗША|штат]] [[Каліфорнія]], [[ЗША]]. E3 лічылася найбуйнейшай ў свеце выстаўкай відэагульняў, на ёй распрацоўшчыкі гульняў, выдаўцы, вытворцы праграмнага і апаратнага забеспячэння прадстаўлялі новыя відэагульні, [[гульнявая прыстаўка|гульнявыя прыстаўкі]], камп’ютарную электроніку і аксэсуары. У першую чаргу E³ была выстаўкай для журналістаў і аматараў гульняў, у адрозненне ад прафесійнай [[Game Developers Conference|Канферэнцыі распрацоўшчыкаў гульняў]] ({{lang-en|Game Developers Conference, GDC}}), якая штогод праходзіць у маі ў [[Сан-Хасэ (Каліфорнія)|Сан-Хасэ]], [[Каліфорнія]]. Па завяршэнні кожнай выстаўкі якасць прадстаўленых прадуктаў ацэньвалася незалежнай камісіяй, якая раздавала ўзнагароды [[Game Critics Awards]]. Узнагароджваліся лепшыя ідэі, гульні, прэзентацыі і гульнявая электроніка, а таксама называліся прэзентацыі і прадукты, які найбольш расчаравалі наведвальнікаў выстаўкі. == Гісторыя == E3 праводзілася з [[1995]] года Асацыяцыяй забаўляльнага праграмнага забеспячэння ({{lang-en|Entertainment Software Association, ESA}}) штогод у маі-чэрвені ў [[Выставачны цэнтр Лос-Анджэлеса|Выставачным цэнтры Лос-Анджэлеса]] ({{lang-en|Los Angeles Convention Center, LACC}}). У канцы [[1990-я|1990-х]] выстаўка двойчы праводзілася ў [[Атланта|Атланце]], але мела там меншы поспех і «вярнулася» ў Лос-Анджэлес. У 2006 годзе заснавальнік E3 вырашыў змяніць фармат выстаўкі і ператварыць велізарнае шоу, якое наведвалі дзясяткамі тысяч людзей, у закрытую канферэнцыю для выбраных прадстаўнікоў прэсы<ref name="E3 Renamed">[http://www.gamemag.ru/?act=showart&id=15113 E3 пераназвана ў E3 Media Festival] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140322120020/http://gamemag.ru/?act=showart&id=15113 |date=22 сакавіка 2014 }}, {{date|02|08|2006|2}}</ref>. Аднак у 2009 годзе выстаўка вярнулася да ранейшага фармату. У 2010 годзе выстаўка зноў прайшла ў Выставачным цэнтры Лос-Анджэлеса. У 2011 годзе яна праводзілася 6—9 чэрвеня там жа<ref name="E3 2011">[http://gamer-info.com/news/e3-2011-data-i-kompanii-uchastniki_2988/ E3 2011 — дата і кампаніі ўдзельнікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110420223415/http://gamer-info.com/news/e3-2011-data-i-kompanii-uchastniki_2988/ |date=20 красавіка 2011 }}, {{date|11|01|2011|2}}</ref>. У 2012 — з 4 па 7 чэрвеня таксама ў Лос-Анджэлесе. Адносна планаў правядзення выстаўкі ў 2013 годзе прэзідэнт ESA Майкл Галахер у інтэрв’ю ''Los Angeles Times'' {{date|04|06|2012|2}} сказаў<ref>{{cite web|url=http://kotaku.com/5915556/this-might-be-the-last-e3-in-los-angeles|title=This Might be the Last E3 In Los Angeles|author=LUKE PLUNKETT|publisher=[[kotaku]]|datepublished=4 чэрвеня 2012 года|access-date=06.03.2013|archive-url=https://www.webcitation.org/68fwGmpaX?url=http://kotaku.com/5915556/this-might-be-the-last-e3-in-los-angeles|archive-date=25 чэрвеня 2012|url-status=live}}</ref>: {{пачатак цытаты}}«Мы яшчэ вядзём перамовы з горадам Лос-Анджэлесам, але маецца шэраг пытанняў, якія неабходна вырашыць. Калі вырашыць іх нам не атрымаецца, мы мяркуем перабрацца куды-небудзь яшчэ». {{oq||"We're still in discussions with the city of Los Angeles, but we have a number of issues that still need to be resolved. If we can't resolve them, we are preparing to go elsewhere."}}{{канец цытаты|крыніца=}} З 2013 года выстаўка праводзілася ў Выставачным цэнтры Лос-Анджэлеса. У 2020 годзе мерапрыемства было адменена з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]. У 2021 годзе E3 правялі анлайн, выстаўка атрымала змешаныя водгукі з крытыкай афіцыйнай мабільнай праграмы і прэзентацый. У 2022 годзе мерапрыемства таксама было адменена з-за пандэміі. У сакавіку 2023 года было абвешчана, што выстаўка не будзе праводзіцца ў 2023 годзе з-за адсутнасці дастатковай цікавасці да яе ў вялікіх вытворцаў відэагульняў, такіх як [[Xbox Game Studios|Xbox]], [[Nintendo]], [[PlayStation]] і [[Ubisoft]]. У снежні 2023 года Асацыяцыя забаўляльнага праграмнага забеспячэння паведаміла, што мерапрыемства больш не будзе праводзіцца ўвогуле. У якасці адной з прычынаў называўся рост правядзення вытворцамі відэагульняў уласных канференцый. == Даты правядзення выстаўкі == * E3 1995, 11—13 мая (Лос-Анджэлес) * E3 1996, 16—18 мая (Лос-Анджэлес) * E3 1997, 19—21 чэрвеня (Атланта) * E3 1998, 28—30 мая (Атланта) * E3 1999, 13—15 мая (Лос-Анджэлес) * E3 2000, 11—13 мая (Лос-Анджэлес) * E3 2001, 17—19 мая (Лос-Анджэлес) * E3 2002, 22—24 мая (Лос-Анджэлес) * E3 2003, 14—16 мая (Лос-Анджэлес) * E3 2004, 12—14 мая (Лос-Анджэлес) * E3 2005, 18—20 мая (Лос-Анджэлес) * E3 2006, 10—12 мая (Лос-Анджэлес) * E3 2007, 11—13 ліпеня (Санта-Моніка, у фармаце ''Media and Business Summit'') * E3 2008, 15—17 ліпеня (Санта-Моніка, у фармаце ''Media and Business Summit'') * E3 2009, 2—4 чэрвеня (Маямі) * E3 2010, 15—17 чэрвеня (Лос-Анджэлес) * E3 2011, 7-9 чэрвеня (Лос-Анджэлес) * E3 2012, 5—7 чэрвеня (Лос-Анджэлес) * E3 2013, 10—13 чэрвеня (Лос-Анджэлес) * E3 2014, 9—12 чэрвеня (Лос-Анджэлес) * E3 2015, 16—18 чэрвеня (Лос-Анджэлес) * E3 2016, 12—14 чэрвеня (Лос-Анджэлес) * E3 2017, 13—15 чэрвеня (Лос-Анджэлес) * E3 2018, 9—12 чэрвеня (Лос-Анджэлес) * E3 2019, 11—13 чэрвеня (Лос-Анджэлес) * E3 2020, адменена * E3 2021, 12—15 чэрвеня (Лос-Анджэлес) * E3 2022, адменена<ref>{{Cite web|url=https://tech.onliner.by/2022/04/01/krupnejshuyu-igrovuyu-vystavku-e3-otmenili|title=Крупнейшую игровую выставку Е3 отменили|author=Клим Иванов|language=ru|work=[[Onliner.by]]|access-date=2022-06-03|date=2022-04-01}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Official website}} * [http://www.gamecriticsawards.com/ Game Critics Awards]{{ref-en}} * [http://www.e3insider.com/ Навіны Е³-Insider] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140901190045/http://www.e3insider.com/ |date=1 верасня 2014 }}{{ref-en}} * [http://www.n-sider.com/articleview.php?articleid=209 Гісторыя Е3 на N-Sider] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080419000008/http://www.n-sider.com/articleview.php?articleid=209 |date=19 красавіка 2008 }}{{ref-en}} * [http://www.armchairempire.com/Features/e3-chronicles/mainpage.htm Хронікі Е3 1995—2004] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070627041852/http://www.armchairempire.com/Features/e3-chronicles/mainpage.htm |date=27 чэрвеня 2007 }}{{ref-en}} * Справаздачы з E3 2006 — [http://www.ign.com/e3/2006/ IGN] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060716143330/http://www.ign.com/e3/2006/ |date=16 ліпеня 2006 }}{{ref-en}},[http://www.gamespot.com/e3/ Gamespot]{{ref-en}}, [http://www.e3coverage.com/ Е³ Coverage]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}}, [http://www.g4tv.com/e3 G4TV] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090105200711/http://www.g4tv.com/e3 |date=5 студзеня 2009 }}{{ref-en}}, [http://e3.1up.com/ 1UP] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080703184040/http://e3.1up.com/ |date=3 ліпеня 2008 }}{{ref-en}}, [http://gameplasma.com/e3 Gameplasma.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060719213335/http://gameplasma.com/e3/ |date=19 ліпеня 2006 }}{{ref-en}} * Справаздача з E3 2006 [http://www.3dnews.ru/editorial/e3_2006 3D News] * Справаздачы з E3 2007 [http://consolenewz.livejournal.com/ ConsolenewZ] * Канферэнцыі [[Sony]], [[Microsoft]] і [[Nintendo]] на '''E3''' 2006 — [http://www.ferra.ru/online/soft/26413/ Fierra.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060715091053/http://www.ferra.ru/online/soft/26413/ |date=15 ліпеня 2006 }} * [http://www.igromania.ru/Articles/5326/Otkuda_est_poshla_E3_Istoriko-yetnograficheskie_zametki.htm Адкуль пайшла Е3] артыкул пра гісторыю выстаўкі. * {{cite web|url=http://itc.ua/node/39704|title=Е3 2009|publisher=часопіс «[[Gameplay]]»|datepublished=2 жніўня 2009 года|access-date=2 жніўня 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/61HM7UCOE?url=http://itc.ua/articles/e3_2009_39704|archive-date=28 жніўня 2011|url-status=live}} * Кампаніі-ўдзельнікі '''E3 2010''' [http://www.pc-gaming.ru/pc-news/pc-games-news/2370-igrovye-kompanii-zajavlennye-na-e3-2010 PC-Gaming.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130319094118/http://www.pc-gaming.ru/pc-news/pc-games-news/2370-igrovye-kompanii-zajavlennye-na-e3-2010 |date=19 сакавіка 2013 }} * Прамая трансляцыя '''E3 2012''' [http://gamer-time.ru/e3_online.html Gamer-Time.RU]{{Недаступная спасылка}} * Прамая трансляцыя '''E3 2012''' [http://stopgame.ru/live/show/566 StopGame.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120711190333/http://stopgame.ru/live/show/566 |date=11 ліпеня 2012 }} * Прамая трансляцыя '''E3 2013''' [http://igro-blog.ru/interest/pryamaya-translyaciya-e3-2013.html Igro-Blog.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130613160615/http://igro-blog.ru/interest/pryamaya-translyaciya-e3-2013.html |date=13 чэрвеня 2013 }} * electronic [https://pubgloversupdates.blogspot.com/ games] * [https://pubgloversupdates.blogspot.com/] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Electronic Entertainment Expo}} [[Катэгорыя:Выстаўкі электронных забаў]] dp6aid4xg2fda820s4q4pjnpvhz55sw 0 170363 5144300 5105378 2026-05-21T05:40:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144300 wikitext text/x-wiki {{lowercase}} {{не блытаць|Пастаянная Эйлера — Маскероні}} [[Image:Exp derivative at 0.svg|right|frame|Паказана некалькі функцый выгляду {{math|''f''(''x'') {{=}} ''a''^''x''}} з рознымі значэннямі асновы {{math|''a''}}. Лік {{math|''e''}} — адзіная аснова, пры якой вытворная функцыі {{math|''f''(''x'') {{=}} ''a''^''x''}} у пункце {{math|''x'' {{=}} 0}} раўняецца 1. Дзеля параўнання паказаны графікі для асноў 2 і 4.<br /> Сіняя крывая: {{math|''e''^''x''}};<br /> пункцірная крывая: {{math|2^''x''}};<br /> штрыхавая крывая: {{math|4^''x''}}.<br /> На рысунку відаць, што чырвоная прамая, праведзеная праз пункт {{math|(0,1)}} з нахілам 1, не з'яўляецца [[датычная|датычнай]] да графікаў апошніх дзвюх функцый.]] Лік {{Лцн|{{math|'''''e'''''}}}} (таксама '''лік Эйлера''' або '''пастаянная Непера''') — важная [[матэматычная пастаянная]], якая акрамя іншага з'яўляецца асновай [[натуральны лагарыфм|натуральнага лагарыфма]]. Звычайна ў курсах [[матэматычны аналіз|матэматычнага аналізу]] пастаянную азначаюць як [[граніца паслядоўнасці|граніцу]] паслядоўнасці :<math>\left(1 + \frac{1}{n}\right)^n</math> пры імкненні {{math|''n''}} да бесканечнасці. Такі выраз ўзнікае пры вывучэнні [[складаны працэнт|складанага працэнта]]. Эйлераў лік можна вылічыць і як суму бесканечнага [[рад (матэматыка)|рада]]<ref>[[Encyclopedic Dictionary of Mathematics]] 142.D</ref> :<math>e = 1 + \frac{1}{1} + \frac{1}{1\cdot 2} + \frac{1}{1\cdot 2\cdot 3} + \frac{1}{1\cdot 2\cdot 3\cdot 4}+\cdots.</math> Пастаянную можна вызначыць мноствам спосабаў. Напрыклад, іншы раз за азначэнне бяруць наступны факт: {{math|''e''}} — адзіны [[рэчаісны лік]], такі што [[вытворная функцыі|вытворная]] (нахіл [[датычная прамая|датычнай прамой]]) функцыі {{math|1=''f''(''x'') = ''e''^''x''}} у пункце {{math|1=''x'' = 0}} роўная 1.<ref>{{cite book|title = Calculus|author = Jerrold E. Marsden, Alan Weinstein|publisher = Springer|year = 1985|isbn = 0-387-90974-5|url=http://books.google.com/?id=KVnbZ0osbAkC&printsec=frontcover}}</ref> Функцыя {{math|''e''^''x''}}, вызначаная такім чынам, называецца [[паказчыкавая функцыя|экспаненцыяльнай функцыяй]] (або натуральнай паказчыкавай функцыяй), [[адваротная функцыя|адваротнай да яе функцыяй]] з'яўляецца лагарыфм па [[аснова (ступеняванне)|аснове]] {{math|''e''}} — т.зв. [[натуральны лагарыфм]]. Натуральны лагарыфм дадатнага ліку {{math|''k''}} можна таксама вызначыць напрамую, як [[вызначаны інтэграл|плошчу пад крывой]] {{math|1=''y'' = 1/''x''}}, якая заключана паміж значэннямі аргумента {{math|1=''x'' = 1}} і {{math|1=''x'' = ''k''}}. Лік {{math|''e''}} — такі лік, натуральны лагарыфм якога роўны 1. Ёсць і іншыя [[#Іншыя азначэнні|іншыя азначэнні]]. Пастаянную {{math|''e''}} часам называюць '''Эйлеравым лікам''' у гонар швейцарскага матэматыка [[Леанард Эйлер|Леанарда Эйлера]] (не блытаць з {{math|γ}} — [[Пастаянная Эйлера-Маскероні|пастаяннай Эйлера-Маскероні]], якую іншы раз называюць проста ''пастаяннай Эйлера''). Лік {{math|''e''}} таксама вядомы як '''пастаянная Непера''', бо першыя вядомыя ўпамінанні гэтага ліку былі знойдзены ў працах [[Джон Непер|Джона Непера]], які выкарыстоўваў гэты лік у якасці асновы лагарыфма<ref>Дакладней кажучы, Непер у сваіх табліцах лагарыфмаў у якасці асновы няяўна карыстаўся лікам, прыблізна роўным {{math|1/''e''}}. Падрабязней гл. кнігу Eli Maor. e: The Story of a Number. pp. 8-10.</ref>. Абазначаць лік літарай {{math|''e''}} пачаў Эйлер.<ref name="mathworld">{{cite web|last=Sondow|first=Jonathan|title=e|url=http://mathworld.wolfram.com/e.html|work=[[MathWorld|Wolfram Mathworld]]|publisher=[[Wolfram Research]]|accessdate=10 May 2011}}</ref> Лік {{math|''e''}} мае вялікае значэнне ў матэматыцы<ref>{{cite book|title = An Introduction to the History of Mathematics|url = https://archive.org/details/introductiontohi00eves_0|author = Howard Whitley Eves|year = 1969|publisher = Holt, Rinehart & Winston|isbn =0-03-029558-0}}</ref> і па важнасці стаіць побач с такімі лікамі як [[0 (лік)|0]], [[1 (лік)|1]], [[пі|{{pi}}]] і [[уяўная адзінка|ўяўная адзінка {{math|''i''}}]]. Усе пяць лікаў сустракаюцца, мабыць, ва ўсіх галінах матэматыкі. Цікава, што ўсе яны ўваходзяць у [[тоеснасць Эйлера]]: :<math>e^{i\pi}+1 = 0.</math> Як і пастаянная {{pi}}, {{math|''e''}} — [[ірацыянальны лік]]: г.зн. яго нельга запісаць у выглядзе дзелі двух [[цэлы лік|цэлых лікаў]]. Больш таго, ён [[трансцэндэнтны лік|трансцэндэнтны]]: г.зн. не існуе ненулявога мнагачлена з рацыянальнымі каэфіцыентамі, для якога лік {{math|''e''}} быў бы коранем. Лікавае значэнне {{math|''e''}} з дакладнасцю 50 [[дзесятковая сістэма злічэння|дзесятковых знакаў]] пасля коскі: :{{gaps|2.71828|18284|59045|23536|02874|71352|66249|77572|47093|69995...}} ({{OEIS|A001113}}). == Гісторыя == Першыя ўскосныя ўпамінанні Эйлерава ліку сустракаюцца ў табліцах ў дадатку [[Джон Непер|Неперавай]] працы па лагарыфмах, апублікаванай у 1618 годзе<ref name="OConnor">{{cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/HistTopics/e.html|title=The number ''e''|publisher=MacTutor History of Mathematics|first1=J J|last1=O'Connor|first2=E F|last2=Robertson}}</ref>. Праца ўтрымлівала не саму пастаянную, а проста спіс лагарыфмаў, вылічаных па аснове, прыблізна роўнай {{math|1/''e''}}. Мяркуюць, што табліцу напісаў [[Уільям Оўтрэд]]. Адкрыццё самой пастаяннай прыпісваецца [[Якаб Бернулі|Якабу Бернуллі]], які спрабаваў знайсці значэнне граніцы (якая раўняецца {{math|''e''}}): :<math>\lim_{n\to\infty} \left( 1 + \frac{1}{n} \right)^n.</math> Першыя вядомыя прамыя ўпамінанні пастаяннай Непера былі знойдзены ў пісьмах [[Готфрыд Вільгельм Лейбніц|Лейбніца]] да [[Хрысціян Гюйгенс|Гюйгенса]] ў 1690 і 1691 гг. Там Лейбніц карыстаецца пастаяннай і абазначае яе літарай {{math|''b''}}. [[Леанард Эйлер]] ужыў літару {{math|''e''}} для абазначэння асновы натуральных лагарыфмаў у пісьме да [[Хрысціян Гольдбах|Хрысціяна Гольдбаха]] 25 лістапада 1731 года.<ref>{{Cite book|last=Remmert|first=Reinhold|authorlink=Reinhold Remmert|title=Theory of Complex Functions|url=https://archive.org/details/theorycomplexfun00remm_318|page=[https://archive.org/details/theorycomplexfun00remm_318/page/n156 136]|publisher=[[Springer-Verlag]]|year=1991|isbn=0-387-97195-5}}</ref> Эйлер пачаў абазначаць пастаянную літарай {{math|''e''}} недзе ў 1727 ці 1728 годзе, у неапублікаванай працы па выбуховых сілах у гарматах,<ref name="Meditatio">Euler, ''[http://www.math.dartmouth.edu/~euler/pages/E853.html Meditatio in experimenta explosione tormentorum nuper instituta]''.</ref>, а першым з'яўленнем {{math|''e''}} ў публікацыі была [[Mechanica|Эйлерава ''Mechanica'']] (1736). І хоць у наступныя гады некаторыя даследчыкі абазначалі лік літарай {{math|''c''}}, абазначэнне {{math|''e''}} было больш распаўсюджаным і ў выніку стала агульнапрынятым. == Прымяненні == === Складаны працэнт === [[File:Compound Interest with Varying Frequencies.svg|thumb|right|350px|Даход ад пачатковага укладу $1000 пры 20% гадавых і пры розных частотах налічэння працэнта]] [[Якаб Бернулі]] адкрыў пастаянную, рашаючы задачу аб [[складаны працэнт|складаным працэнце]]:<ref name="OConnor" /> :Пачатковая сума на рахунку $1.00, працэнтная стаўка па ўкладу складае 100% гадавых. Калі працэнты налічваюцца адзін раз у канцы года, сума на рахунку ў канцы года стане $2.00. Што адбудзецца, калі на працягу года працэнты налічваюцца на рахунак больш часта? (Пры гэтым налічаны на рахунак даход таксама пускаецца ў абарот пад тыя ж працэнты). Калі працэнты пераводзяцца на рахунак двойчы ў год, сума будзе прырастаць на 50% кожныя 6 месяцаў, і такім чынам пачатковы $1 дамнажаецца на 1.5 двойчы, даючы $1.00×1.5²&nbsp;=&nbsp;$2.25 у канцы года. Паквартальнае накапленне дае $1.00×1.25⁴&nbsp;=&nbsp;$2.4414..., а штомесячнае накапленне дае $1.00×(1+1/12)¹²&nbsp;=&nbsp;$2.613035... Калі ёсць {{math|''n''}} прамежкаў накаплення, працэнт на кожным прамежку будзе {{math|100%/''n''}} і сума ў канцы года складзе $1.00×{{math|1=(1 + 1/''n'')^''n''}}. Бернулі заўважыў, што гэта паслядоўнасць прыбліжаецца да [[граніца паслядоўнасці|граніцы]] з ростам {{math|''n''}} і, адпаведна, са здрабненнем прамежкаў налічэння. Штотыднёвае налічэнне ({{math|1=''n'' = 52}}) дае $2.692597..., тады як штодзённае налічэнне ({{math|1=''n'' = 365}}) дае $2.714567..., толькі на два цэнты больш. [[Граніца паслядоўнасці|Граніца]] пры неабмежаваным нарастанні {{math|''n''}} і ёсць лік, вядомы цяпер як {{math|''e''}}; пры ''непарыўным'' налічэнні, сума на рахунку дасягне $2.7182818.... У агульным выпадку, пачатковая сума на рахунку $1 і гадавы прырост даходу {{math|''R''}} долей пасля {{math|''t''}} гадоў дадуць у выніку {{math|''e''^''Rt''}} долараў пры непарыўным налічэнні. (Тут {{math|''R''}} — доля, а не працэнт. Так што, для 5% гадавых, {{math|1=''R'' = 5/100 = 0.05}}.) === Выпрабаванні Бернуллі === Лік {{math|''e''}} ўзнікае і ў [[тэорыя імавернасцей|тэорыі імавернасцей]]. Няхай гулец робіць стаўкі ў гульнявым аўтамаце. Імавернасць выйгрышу пры адном запуску аўтамата роўная 1 на {{math|''n''}}. Ігрок робіць стаўку {{math|''n''}} разоў. Тады для вялікіх {{math|''n''}} (напрыклад, мільёна) [[імавернасць]], што гуляка прайграе ўсе стаўкі прыблізна раўняецца {{math|1/''e''}}. Так, для {{math|1=''n'' = 20}} гэта ўжэ 1/2.72. Гэта прыклад [[Выпрабаванні Бернулі|выпрабаванняў Бернуллі]]. Кожны раз, калі ігрок кідае манетку ў аўтамат (робіць стаўку), шанц выйграць — адзін на мільён. Запуск аўтамата мільён разоў мадэліруецца [[біномнае размеркаванне|біномным размеркаваннем]], якое цесна звязана з [[біном Ньютана|біномам Ньютана]]. Імавернасць {{math|''k''}} разоў выйграць пры мільёне спроб роўная: : <math>\binom{10^6}{k} \left(10^{-6}\right)^k(1-10^{-6})^{10^6-k}.</math> У прыватнасці, імавернасць ні разу не выйграць ({{math|1=''k'' = 0}}) роўная: : <math>\left(1-\frac{1}{10^6}\right)^{10^6}.</math> Гэта значэнне вельмі блізкае да наступнай граніцы: : <math>\frac{1}{e} = \lim_{n\to\infty} \left(1-\frac{1}{n}\right)^n.</math> === Беспарадкі === Пастаянная {{math|''e''}} ўзнікае і ў камбінаторыцы. Прыкладам можа служыць т.зв. задача аб [[беспарадак (камбінаторыка)|беспарадках]], таксама вядомая як ''задача разбору шапак''<ref>Grinstead, C.M. and Snell, J.L.''[http://www.dartmouth.edu/~chance/teaching_aids/books_articles/probability_book/book.html Introduction to probability theory] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110727200156/http://www.dartmouth.edu/~chance/teaching_aids/books_articles/probability_book/book.html |date=27 ліпеня 2011 }} (published online under the [[GFDL]]), p. 85.</ref>, якою займаліся Якаб Бернуллі і [[П'ер Раймонд дэ Мантмор]] ({{lang-fr|Pierre Rémond de Montmort}}). Вось як гучыць гэта задача: :На вечарынку запрошана {{math|''n''}} гасцей. У дзвярах кожны госць аддае сваю шапку дварэцкаму, які затым ложыць яе ў адну з {{math|''n''}} скрынь, кожная з якіх пазначана іменем аднаго з гасцей. Але дварэцкі не знае гасцей па імёнах (а мо проста чытаць не ўмее) і таму кідае шапкі ў скрыні як папала. Задача дэ Мантмора — знайсці імавернасць таго, што ''ні адна'' шапка не трапіла ў патрэбную скрыню. Адказ такі: :<math>p_n = 1-\frac{1}{1!}+\frac{1}{2!}-\frac{1}{3!}+\cdots+\frac{(-1)^n}{n!} = \sum_{k = 0}^n \frac{(-1)^k}{k!}.</math> Калі лік гасцей {{math|''n''}} імкнецца да бесканечнасці, {{math|''p''_''n''}} прыбліжаецца к {{math|1/''e''}}. Больш таго, колькасць спосабаў раскідаць шапкі па каробках так, каб ні адна не папала куды трэба, для любога {{math|''n''}} раўняецца ліку {{math|''n''!/''e''}}, акругленаму да найбліжэйшага цэлага.<ref>Knuth (1997) ''The Art of Computer Programming'' Volume I, Addison-Wesley, p. 183 ISBN 0-201-03801-3.</ref> ===Асімптотыкі=== Лік {{math|''e''}} натуральным чынам узнікае ў сувязі з мноствам задач, якія закранаюць [[асімптотыка|асімтотыку]]. Выдатным прыкладам з'яўляецца [[формула Сцірлінга]] для [[Асімптатычны аналіз|асімптотыкі]] [[фактарыял]]а, куды ўваходзяць і {{math|''e''}}, і [[пі|{{pi}}]]: :<math>n! \sim \sqrt{2\pi n}\, \left(\frac{n}{e}\right)^n.</math> Адсюль можна атрымаць: :<math>e = \lim_{n\to\infty} \frac{n}{\sqrt[n]{n!}}.</math> ==Лік {{math|''e''}} ў аналізе== [[Image:Ln+e.svg|thumb|right|Натуральны лагарыфм у пункце {{math|''e''}}, {{math|ln(''e'')}}, роўны 1]] Важнасць ліку {{math|''e''}} ў [[матэматычны аналіз|аналізе]] тлумачыцца найперш патрэбай ажыццяўляць [[вытворная (матэматыка)|дыферэнцаванне]] і [[інтэграванне]] [[паказчыкавая функцыя|паказчыкавых функцый]] і [[лагарыфм]]аў.<ref>Kline, M. (1998) ''Calculus: An intuitive and physical approach'', section 12.3 [http://books.google.co.jp/books?id=YdjK_rD7BEkC&pg=PA337 "The Derived Functions of Logarithmic Functions."], pp. 337 ff, Courier Dover Publications, 1998, ISBN 0-486-40453-6</ref> Паказчыкавая функцыя агульнага выгляду {{math|''y'' {{=}} ''a''^''x''}} мае вытворную, якая задаецца як [[граніца функцыі|граніца]]: :<math>\frac{d}{dx}a^x=\lim_{h\to 0}\frac{a^{x+h}-a^x}{h}=\lim_{h\to 0}\frac{a^{x}a^{h}-a^x}{h}=a^x\left(\lim_{h\to 0}\frac{a^h-1}{h}\right).</math> Самая правая граніца ў выразе не залежыць ад зменнай {{math|''x''}}: яна залежыць толькі ад асновы {{math|''a''}}. Калі аснова роўная {{math|''e''}}, граніца раўняецца адзінцы, і такім чынам {{math|''e''}} вызначаецца з ураўнення: :<math>\frac{d}{dx}e^x = e^x.</math> Адсюль відаць, што паказчыкавая функцыя з асновай {{math|''e''}} асабліва зручная пры ажыццяўленні розных аперацый у аналізе. Выбар ліку {{math|''e''}} ў якасці асновы паказчыкавай функцыі значна спрашчае разлікі, у якіх неабходна знаходзіць вытворную. Выкарыстанне ліку {{math|''e''}} ў якасці асновы таксама спрашчае інтэграванне і дыферэнцаванне [[лагарыфм]]ічных функцый.<ref>Kline, M. (1998) ''Calculus: An intuitive and physical approach''.</ref> Вылічым вытворную функцыі {{math|log_''a'' ''x''}} па азначэнню, г.зн. як граніцу: :<math>\frac{d}{dx}\log_a x = \lim_{h\to 0}\frac{\log_a(x+h)-\log_a(x)}{h}=\frac{1}{x}\left(\lim_{u\to 0}\frac{1}{u}\log_a(1+u)\right),</math> дзе на апошнім кроку зроблена падстаноўка {{math|''u'' {{=}} ''h''/''x''}}. Апошняя граніца ў гэтым ланцужку роўнасцей ізноў залежыць толькі ад асновы {{math|''a''}}, і калі аснова — {{math|''e''}}, граніца раўняецца адзінцы. Такім чынам, :<math>\frac{d}{dx}\log_e x=\frac{1}{x}.</math> У гэтым выпадку лагарыфм называецца [[натуральны лагарыфм|натуральным]] і абазначаецца як {{math|ln}}. Ён зручнейшы за лагарыфмы па іншых асновах, бо пры аперацыях дыферэнцавання і інтэгравання не прыходзіцца ўсюды цягаць нязручныя множнікі выгляду {{math|ln ''a''}}. Такім чынам, лік {{math|''a'' {{=}} ''e''}} з дапамогай паняцця вытворнай можна вызначыць двума спосабамі. Першы з іх — прыняць, што вытворная паказчыкавай функцыі {{math|''a''^''x''}} роўная {{math|''a''^''x''}}, і адсюль знайсці {{math|''a''}}. Другі — сказаць, што вытворная лагарыфма з асновай {{math|''a''}} раўняецца {{math|1/''x''}} і адтуль знайсці {{math|''a''}}. Абодва спосабы раўназначныя і даюць аднолькавы вынік. === Іншыя азначэнні === {{Гл. таксама|Формулы для ліку e}} [[Image:hyperbola E.svg|thumb|right|Плошча паміж воссю {{math|''x''}} і графікам {{math|''y'' {{=}} 1/''x''}} ад {{math|''x'' {{=}} 1}} да {{math|''x'' {{=}} ''e''}} роўная 1.]] Лік {{math|''e''}} можна вызначыць і іначай: як [[граніца паслядоўнасці|граніцу паслядоўнасці]], ці як суму [[рад (матэматычны аналіз)|бесканечнага рада]], ці праз нейкія [[інтэграл]]ы. Вышэй было прыведзена толькі два раўназначныя азначэнні (уласцівасці) ліку {{math|''e''}}, а іменна: 1. Лік {{math|''e''}} — гэта адзіны дадатны [[рэчаісны лік]], такі што :<math>\frac{d}{dt}e^t = e^t.</math> 2. Лік {{math|''e''}} — гэта адзіны дадатны [[рэчаісны лік]], такі што :<math>\frac{d}{dt} \log_e t = \frac{1}{t}.</math> Можна паказаць, што наступныя тры азначэнні раўназначныя дадзеным раней: 3. Лік {{math|''e''}} — гэта [[граніца паслядоўнасці]]: :<math>e = \lim_{n\to\infty} \left( 1 + \frac{1}{n} \right)^n</math> Ці [[граніца функцыі]]: :<math>e = \lim_{x\to 0} \left( 1 + x \right)^{\frac{1}{x}}</math> 4. Лік {{math|''e''}} — гэта сума [[рад|бесканечнага рада]] :<math>e = \sum_{n = 0}^\infty \frac{1}{n!} = \frac{1}{0!} + \frac{1}{1!} + \frac{1}{2!} + \frac{1}{3!} + \frac{1}{4!} + \cdots,</math> дзе {{math|''n''!}} — [[фактарыял]] ліку {{math|''n''}}. 5. Лік {{math|''e''}} — адзіны дадатны [[рэчаісны лік]], такі што :<math>\int_1^e \frac{dt}{t} = 1.</math> == Уласцівасці == ===Аналіз=== [[Паказчыкавая функцыя]] {{math|''e''^''x''}} мае важнае значэнне яшчэ і таму, што гэта адзіная не роўная тоесна нулю функцыя (з дакладнасцю да пастаяннага множніка), якая супадае са сваёй [[вытворная функцыі|вытворнай]] :<math>\frac{d}{dx}e^x=e^x</math> і такім чынам, яе [[першаісная]] таксама роўная: :<math> \begin{align} e^x & = \int_{-\infty}^x e^t\,dt \\[8pt] & = \int_{-\infty}^0 e^t\,dt + \int_0^x e^t\,dt \\[8pt] & = 1 + \int_{0}^x e^t\,dt. \end{align} </math> ===Ступенна-паказчыкавыя функцыі=== {{Гл. таксама|Задача Штэйнера}} [[Image:Xth root of x.svg|thumb|right|250px|[[Глабальны максімум]] функцыі <math>\sqrt[x]{x}</math> дасягаецца ў пункце {{math|''x'' {{=}} ''e''}}.]] [[Глабальны максімум]] функцыі :<math> f(x) = \sqrt[x]{x}</math> дасягаецца ў {{math|''x'' {{=}} ''e''}}. Гэтак жа, {{math|''x'' {{=}} 1/''e''}} — пункт, дзе дасягаецца [[глабальны мінімум]] функцыі :<math> f(x) = x^x\, </math> вызначанай для дадатных {{math|''x''}}. Больш агульна, {{math|''x'' {{=}} ''e''^−1/''n''}} будзе пунктам глабальнага мінімума функцыі :<math> f(x) = x^{x^n} </math> для любога {{math|''n'' > 0}}. Па тэарэме [[Леанард Эйлер|Леанарда Эйлера]], бесканечная [[ступенная вежа (матэматыка)|ступенная вежа]] :<math> x^{x^{x^{\cdot^{\cdot^{\cdot}}}}} </math> або ^∞<math>x</math> збягаецца, калі і толькі калі {{math|''e''^−''e'' ≤ ''x'' ≤ ''e''^1/''e''}} (або прыблізна паміж 0.0660 і 1.4447). ===Тэорыя лікаў=== Лік {{math|''e''}} [[ірацыянальны лік|ірацыянальны]]. [[Леанард Эйлер|Эйлер]] даказаў гэта, паказаўшы, што яго раскладанне ў просты [[непарыўны дроб]] бесканечнае.<ref>{{cite web|url=http://www.maa.org/editorial/euler/How%20Euler%20Did%20It%2028%20e%20is%20irrational.pdf|title=How Euler Did It: Who proved {{math|''e''}} is Irrational?|last=Sandifer|first=Ed|date=Feb. 2006|publisher=MAA Online|accessdate=2010-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060925054459/http://www.maa.org/editorial/euler/How%20Euler%20Did%20It%2028%20e%20is%20irrational.pdf|archivedate=25 верасня 2006|url-status=live}}</ref> (Гл. таксама [[Доказ ірацыянальнасці e|доказ ірацыянальнасці ліку {{math|''e''}}]], які даў [[Жан Батыст Жазеф Фур'е|Жан Фур'е]].) Больш таго, па [[тэарэма Ліндэмана — Веерштраса|тэарэме Ліндэмана — Веерштраса]] {{math|''e''}} — [[трансцэндэнтны лік]], г.зн. ён не з'яўляецца коранем ніякага ненулявога мнагачлена з рацыянальнымі каэфіцыентамі. Гэта быў першы лік, чыя трансцэндэнтнасць была даказана, і які пры гэтым не быў адмыслова пабудаваны для гэтае мэты (як напрыклад [[лік Ліувіля|лікі Ліувіля]]). Трансцэндэнтнасць ліку {{math|''e''}} даказаў [[Шарль Эрміт]] у 1873 годзе. Была выказана здагадка, што лік {{math|''e''}} [[нармальны лік|нармальны]], г.зн. калі запісаць лік {{math|''e''}} ў сістэме злічэння для адвольнай асновы, магчымыя лічбы будуць раўнамерна размеркаваны (сустракаюцца з аднолькавай імавернасцю ў любой паслядоўнасці дадзенай даўжыні). ===Камплексныя лікі=== [[Паказчыкавая функцыя|Паказчыкавую функцыю]] {{math|''e''^''x''}} можна запісаць у выглядзе [[рад Тэйлара|рада Тэйлара]]: :<math> e^{x} = 1 + {x \over 1!} + {x^{2} \over 2!} + {x^{3} \over 3!} + \cdots = \sum_{n=0}^{\infty} \frac{x^n}{n!}</math> Гэты рад дазваляе выявіць мноства важных уласцівасцей функцыі {{math|''e''^''x''}}, нават калі {{math|''x''}} прымае [[камплексны лік|камплексныя]] значэнні, яго звычайна выкарыстоўваюць, каб пашырыць азначэнне {{math|''e''^''x''}} на ўсе камплексныя лікі. Рад для паказчыкавай функцыі разам з радамі Тэйлара для [[трыганаметрычныя функцыі|сінуса і косінуса]], дазваляе вывесці [[формула Эйлера|формулу Эйлера]]: :<math>e^{ix} = \cos x + i\sin x,</math> справядлівую для ўсіх {{math|''x''}}. Асобны выпадак пры {{math|''x'' {{=}} [[Пі|&pi;]]}} — [[тоеснасць Эйлера]]: :<math>e^{i\pi} =-1,</math> з якой вынікае, што на [[галоўная галіна аналітычнай функцыі|галоўнай галіне]] лагарыфма, :<math>\log_e (-1) = i\pi.</math> Больш таго, карыстаючыся правіламі ступенявання, атрымліваем тоеснасць :<math>(\cos x + i\sin x)^n = \left(e^{ix}\right)^n = e^{inx} = \cos (nx) + i \sin (nx),</math> якая называецца [[формула Муаўра|формулай Муаўра]]. ===Дыферэнцыяльныя ўраўненні=== Функцыя агульнага выгляду :<math>y(x) = Ce^x</math> ёсць рашэнне дыферэнцыяльнага ўраўнення: :<math>y' = y.</math> ==Прадстаўленні== {{Галоўны артыкул|Формулы для ліку e}} Лік {{math|''e''}} можна задаць рознымі спосабамі: як [[рад (матэматычны аналіз)|бесканечны рад]], [[бесканечны здабытак]], [[непарыўны дроб]], ці [[граніца паслядоўнасці|граніцу паслядоўнасці]]. Як правіла, асабліва ў курсах матэматычнага аналізу, пастаянную азначаюць як граніцу :<math>\lim_{n\to\infty}\left(1+\frac{1}{n}\right)^n,</math> ці як суму рада :<math>e=\sum_{n=0}^\infty \frac{1}{n!},</math> якая атрымліваецца з вышэйзгаданага [[ступенны рад|ступеннага рада]] для {{math|''e''^''x''}} у {{math|''x'' {{=}} 1}}. Менш вядома прадстаўленне ліку {{math|''e''}} [[непарыўны дроб|непарыўным дробам]] ({{OEIS|id=A003417}}), якое атрымаў [[Леанард Эйлер]]: :<math> e = [2;1,\mathbf 2,1,1,\mathbf 4,1,1,\mathbf 6,1,1,...,\mathbf {2n},1,1,...] = [1;\mathbf 0,1,1,\mathbf 2,1,1,\mathbf 4,1,1,...,\mathbf {2n},1,1,...], </math><ref>Hofstadter, D. R., "Fluid Concepts and Creative Analogies: Computer Models of the Fundamental Mechanisms of Thought" Basic Books (1995) ISBN 0-7139-9155-0</ref> што ў звычайным запісе выглядае як: :<math>e = 2+ \cfrac{1} {1+\cfrac{1} {\mathbf 2 +\cfrac{1} {1+\cfrac{1} {1+\cfrac{1} {\mathbf 4 +\cfrac{1} {1+\cfrac{1} {1+\ddots} } } } } } } = 1+ \cfrac{1} {\mathbf 0 + \cfrac{1} {1 + \cfrac{1} {1 + \cfrac{1} {\mathbf 2 + \cfrac{1} {1 + \cfrac{1} {1 + \cfrac{1} {\mathbf 4 + \cfrac{1} {1 + \cfrac{1} {1 + \ddots} } } } } } } } }. </math> А гэты ланцуговы дроб {{math|''e''}} збягаецца ў тры разы хутчэй: :<math> e = [ 1 ; 0.5 , 12 , 5 , 28 , 9 , 44 , 13 , \ldots , 4(4n-1) , (4n+1) , \ldots ],</math> або ў разгорнутым запісе: :<math> e = 1+\cfrac{2}{1+\cfrac{1}{6+\cfrac{1}{10+\cfrac{1}{14+\cfrac{1}{18+\cfrac{1}{22+\cfrac{1}{26+\ddots\,}}}}}}}.</math> Вядома таксама многа іншых прадстаўленняў ліку {{math|''e''}} ў выглядзе непарыўных дробаў, радоў, граніц паслядоўнасцей, бесканечных здабыткаў. ===Стахастычныя прадстаўленні=== Акрамя дакладных аналітычных выразаў для ліку {{math|''e''}}, ёсць і імавернасныя метады ацэнкі ліку {{math|''e''}}. Вось адзін з іх: няхай ёсць бесканечная паслядоўнасць незалежных выпадковых велічынь {{math|''X''₁}}, {{math|''X''₂}}..., кожная з якіх [[раўнамернае непарыўнае размеркаванне|раўнамерна размеркавана]] на адрэзку [0, 1]. Няхай {{math|''V''}} — найменшы лік {{math|''n''}}, для якога сума першых {{math|''n''}} членаў паслядоўнасці большая за 1: :<math>V = \min { \left \{ n \mid X_1+X_2+\cdots+X_n > 1 \right \} }.</math> Тады [[матэматычнае спадзяванне]] велічыні {{math|''V''}} раўняецца {{math|''e''}}:<ref>Russell, K. G. (1991) ''[http://links.jstor.org/sici?sici=0003-1305%28199102%2945%3A1%3C66%3AETVOEB%3E2.0.CO%3B2-U Estimating the Value of e by Simulation]'' The American Statistician, Vol. 45, No. 1. (Feb., 1991), pp. 66–68.</ref><ref>Dinov, ID (2007) ''[http://wiki.stat.ucla.edu/socr/index.php/SOCR_EduMaterials_Activities_LawOfLargeNumbers#Estimating_e_using_SOCR_simulation Estimating e using SOCR simulation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200315095730/http://wiki.stat.ucla.edu/socr/index.php/SOCR_EduMaterials_Activities_LawOfLargeNumbers#Estimating_e_using_SOCR_simulation |date=15 сакавіка 2020 }}'', SOCR Hands-on Activities (retrieved December 26, 2007).</ref> :<math>\mathbb{E}[V] = e.</math> ===Колькасць вядомых дзесятковых разрадаў=== За апошнія дзесяцігоддзі колькасць вядомых лічбаў ліку {{math|''e''}} рэзка ўзрасла. Гэта стала магчыма як дзякуючы росту вылічальных магутнасцей, так і дзякуючы ўдасканаленню алгарытмаў.<ref>Sebah, P. and Gourdon, X.; [http://numbers.computation.free.fr/Constants/E/e.html The constant e and its computation]</ref><ref>Gourdon, X.; [http://numbers.computation.free.fr/Constants/PiProgram/computations.html Reported large computations with PiFast]</ref> {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |+ '''Колькасць вядомых дзесятковых разрадаў ліку {{math|''e''}} ''' ! Дата || Колькасць лічбаў || Аўтар разлікаў |- | 1748 ||align=right| 23 || [[Леанард Эйлер]]<ref>''Introductio in analysin infinitorum'' [http://books.google.de/books?id=jQ1bAAAAQAAJ&pg=PA90 p. 90]</ref> |- | 1853 ||align=right| 137 || [[Уільям Шэнкс]]<br />({{lang-en|William Shanks}}) |- | 1871 ||align=right| 205 || [[Уільям Шэнкс]] |- | 1884 ||align=right| 346 || Дж. Маркус Бурмэн<br />({{lang-en|J. Marcus Boorman}}) |- | 1949 ||align=right| 2,010 || [[Джон фон Нейман]] (на [[ЭНІАК]]у) |- | 1961 ||align=right| 100,265 || Daniel Shanks & John Wrench <ref name="We have computed e on a 7090 to 100,265D by the obvious program.">{{cite journal|author=Daniel Shanks and John W Wrench|quote=We have computed e on a 7090 to 100,265D by the obvious program|title=Calculation of Pi to 100,000 Decimals|journal=Mathematics of Computation|volume=16|year=1962|issue=77|pages=76–99 (78)|url=http://www.ams.org/journals/mcom/1962-16-077/S0025-5718-1962-0136051-9/S0025-5718-1962-0136051-9.pdf|access-date=5 жніўня 2013|archive-date=27 жніўня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827015626/http://www.ams.org/journals/mcom/1962-16-077/S0025-5718-1962-0136051-9/S0025-5718-1962-0136051-9.pdf|url-status=dead}}</ref> |- | 1978 ||align=right| 116,000 || [[Стыў Возняк]] (на [[Apple II]]<ref>Byte Magazine Vol 6, Issue 6 (June 1981) p.392) "The Impossible Dream: Computing e to 116,000 places with a Personal Computer"</ref>) |- | 1994 (1 красавіка) ||align=right| 1,000,000 || Robert Nemiroff & Jerry Bonnell <ref>[http://apod.nasa.gov/htmltest/gifcity/e.1mil Email from Robert Nemiroff and Jerry Bonnell – The Number e to 1 Million Digits]. None. Retrieved on 2012-02-24.</ref> |- | 1999 (21 лістапада) ||align=right| 1,250,000,000 || Xavier Gourdon <ref name="Email from Xavier Gourdon to Simon Plouffe">[https://web.archive.org/web/20021223163426/http://pi.lacim.uqam.ca/piDATA/expof1.txt Email from Xavier Gourdon to Simon Plouffe – I have made a new e computation (with verification): 1,250,000,000 digits]. None. Retrieved on 2012-02-24.</ref> |- | 2000 (16 ліпеня) ||align=right| 3,221,225,472 || Colin Martin & Xavier Gourdon <ref name="PiHacks message 177 - E to 3,221,225,472 D">[http://groups.yahoo.com/group/pi-hacks/message/177 PiHacks message 177 – E to 3,221,225,472 D]{{Недаступная спасылка}}. Groups.yahoo.com. Retrieved on 2012-02-24.</ref> |- | 2003 (18 верасня) ||align=right| 50,100,000,000 || Shigeru Kondo & Xavier Gourdon <ref name="PiHacks message 1071 - Two new records: 50 billions for E and 25 billions for pi">[http://groups.yahoo.com/group/pi-hacks/message/1071 PiHacks message 1071 – Two new records: 50 billions for E and 25 billions for pi]{{Недаступная спасылка}}. Groups.yahoo.com. Retrieved on 2012-02-24.</ref> |- | 2007 (27 красавіка) ||align=right| 100,000,000,000 || Shigeru Kondo & Steve Pagliarulo <ref name="English Version of PI WORLD">[https://web.archive.org/web/20021221061853/http://ja0hxv.calico.jp/pai/eevalue.html English Version of PI WORLD]. Ja0hxv.calico.jp. Retrieved on 2012-02-24.</ref> |- | 2009 (6 траўня) ||align=right| 200,000,000,000 || Rajesh Bohara & Steve Pagliarulo <ref name="English Version of PI WORLD"/> |- | 2010 (5 ліпеня) ||align=right| 1,000,000,000,000 || Shigeru Kondo & Alexander J. Yee <ref>[http://www.numberworld.org/digits/E/ A list of notable large computations of e]. Numberworld.org. Last updated: March 7, 2011. Retrieved on 2012-02-24.</ref> |} ==У камп'ютарнай культуры== У сучаснай [[кіберкультура|інтэрнэт-культуры]] як асобы, так і арганізацыі часта аддаюць даніну павагі ліку {{math|''e''}}. У [[Першасная публічная прапанова|IPO]] кампаніі [[Google]] у 2004 годзе было аб'яўлена, што кампанія мае намер павялічыць свой [[прыбытак]] на $2,718,281,828, што ўяўляе сабой першыя 10 лічбаў ліку {{math|''e''}}. Google таксама прафінансавала рэкламныя шчыты<ref>[http://braintags.com/archives/2004/07/first-10digit-prime-found-in-consecutive-digits-of-e/ First 10-digit prime found in consecutive digits of {{math|e}}&#125;]. Brain Tags. Retrieved on 2012-02-24.</ref>, якія з'явіліся ў цэнтры [[Крамянёвая даліна|Крэмніевай даліны]], а пазней у [[Кембрыдж (Масачусетс)|Кембрыджы (штат Масачусетс)]]; [[Сіэтл|Сіэтле (штат Вашынгтон)]] і [[Остын|Осціне (штат Тэхас)]]. На шчытах было напісана :{first 10-digit prime found in consecutive digits of {{math|''e''}}}.com Па-беларуску гэта гучала б як: :{першы 10-разрадны просты лік, знойдзены ў паслядоўных лічбах ліку {{math|''e''}}}.com Рашэнне гэтай задачы і наведванне рэкламуемага сайта (цяпер не існуе) вяло да яшчэ больш складанай задачы, рашыўшы якую можна было трапіць на сайт [[Google Labs]], дзе наведвальніку прапаноўвалася пакінуць сваё рэзюме.<ref>{{cite news|first=Andrea|last=Shea|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=3916173|title=Google Entices Job-Searchers with Math Puzzle|work=NPR|accessdate=2007-06-09}}</ref> Першы 10-разрадны просты лік у дзесятковым запісе {{math|''e''}} — 7427466391, і пачынаецца ён на 99-й лічбе.<ref>{{cite web |first=Marcus |last=Kazmierczak |url=http://mkaz.com/math/google-billboard |title=Google Billboard |publisher=mkaz.com |date=2004-07-29 |accessdate=2007-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100923111259/http://mkaz.com/math/google-billboard/ |archivedate=23 верасня 2010 |url-status=dead }}</ref> Яшчэ цікавы прыклад, [[Дональд Эрвін Кнут|Дональд Кнут]] прысвойвае сваёй праграме [[Metafont]] нумары версій, якія прыбліжаюцца к ліку {{math|''e''}}. Паслядоўныя версіі пры гэтым выглядаюць так: 2, 2.7, 2.71, 2.718 і гэтак далей. Падобным жа чынам назначаюцца і нумары версій яго [[TeX]]а, якія пачынаючы з версіі 3.0 прыбліжаюцца к ліку {{pi}}<ref>{{Cite journal|url=http://www.tex.ac.uk/tex-archive/digests/tex-mag/v5.n1|title=The Future of TeX and Metafont|first=Donald|last=Knuth|authorlink=Donald Knuth|journal=TeX Mag|volume=5|issue=1|accessdate=5 жніўня 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319145541/http://www.tex.ac.uk/tex-archive/digests/tex-mag/v5.n1|archivedate=19 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>: 3.0, 3.1, 3.14, 3.141 і г.д. == Зноскі == {{Reflist|colwidth=30em}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Eli Maor.|загаловак={{math|''e''}}: The Story of a Number.|выдавецтва=Princeton University Press|месца=Princeton|год=1994|isbn=0-691-05854-7}} * {{артыкул|аўтар=Brian J. McCartin.|загаловак=e: The Master of All|выданне=The Mathematical Intelligencer|том=28|нумар=2|год=2006|старонкі=10-21|спасылка=http://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/e-the-master-of-all|мова=en|archive-date=12 верасня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130912203458/http://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/e-the-master-of-all}} == Спасылкі == {{Commons category|E (mathematical constant)}} * [http://betterexplained.com/articles/an-intuitive-guide-to-exponential-functions-e/ Простыя ўводзіны ў паказчыкавыя функцыі і лік {{math|''e''}}] для нематэматыкаў {{ref-en}} * [http://gutenberg.org/ebooks/127 Лік {{math|''e''}} з дакладнасцю 1], [http://apod.nasa.gov/htmltest/gifcity/e.2mil 2 і 5 мільёнаў знакаў пасля коскі] {{ref-en}} * [http://jeff560.tripod.com/constants.html Найранейшыя ўжыванні сімвалаў для пастаянных] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160320141214/http://jeff560.tripod.com/constants.html |date=20 сакавіка 2016 }}, 13 студзеня 2008 {{ref-en}} * [http://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-story-of-e «Гісторыя ліку {{math|''e''}}»] {{ref-en}} * [http://www.subidiom.com/e Пошукавая прылада для ліку {{math|''e''}}] (2 мільярдаў даступных для пошуку лічбаў лікаў {{math|''e''}}, {{pi}} і √2) {{ref-en}} * {{MathWorld|title="e"|urlname=e|author=''Sondow, Jonathan'' and ''Weisstein, Eric W.''}} {{ref-en}} * {{MathWorld|title={{math|''e''}} Approximations|urlname=eApproximations}} {{ref-en}} {{Лікі з уласнымі імёнамі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:e}} [[Катэгорыя:Матэматычныя канстанты]] [[Катэгорыя:Лікі з уласнымі імёнамі]] ngpotmslwyn3nq6othvu96e8iz24bf3 0 173297 5143981 5131595 2026-05-20T12:01:00Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Спасылкі */ 5143981 wikitext text/x-wiki [[Файл:Saihouji-kokedera01.jpg|thumb|Сад моху ў Кіёта. Заснаваны ў 1339 годзе]] '''Японскі сад''' — разнавіднасць [[сад]]у, прынцыпы арганізацыі якога былі распрацаваны ў [[Японія|Японіі]] ў VIII—XVIII стагоддзях. У [[794]] годзе сталіца Японіі была перанесена з [[Нара (горад)|Нары]] ў [[Кіёта]]. Першыя сады нагадвалі месцы для правядзення святаў, гульняў і канцэртаў пад адкрытым небам. Садам гэтага перыяду ўласцівая дэкаратыўнасць. У іх высаджвалі мноства квітнеючых дрэў (сліву, вішню), азаліі, а таксама павойную расліну — гліцынію. Аднак у Японіі ёсць і сады без зеляніны, створаныя з камення і пяску. Японскі сад сімвалізуе дасканалы свет зямной прыроды, а часам выступае ўвасабленнем Сусвету. Характэрнымі элементамі яго кампазіцыі з’яўляюцца штучныя горы і пагоркі, выспачкі, ручаі і вадаспады, сцежкі і ўчасткі пяску або жвіру, упрыгожаныя камянямі незвычайных абрысаў. Пейзаж саду фармуецца з дапамогай дрэў, кустоў, бамбука, травы, прыгожа квітнеючых травяністых раслін, а таксама моху. На тэрыторыі саду могуць таксама размяшчацца каменныя ліхтары, альтанкі, чайныя дамочкі. Фарміраванне асноў японскага садаводства адбывалася пад уплывам эвалюцыі японскай архітэктуры, а таксама рэлігійна-філасофскіх уяўленняў японскай шляхты. Першапачаткова сад быў складовай часткай рэзідэнцый арыстакратаў, але пасля быў запазычаны будысцкімі манастырамі і шляхетнымі самураямі. З XIX стагоддзя ён атрымаў распаўсюджванне сярод японскіх простых людзей, стаўшы неад’емнай часткай многіх прыватных дамоў. У XX стагоддзі збудаванне садоў у японскім стылі стала папулярным і за межамі Японіі. Трыма найбольш вядомымі садамі Японіі традыцыйна лічацца Кэнроку-эн (Канадзава), Кораку-эн (Акаяма) і Кайраку-эн (Міто). == Гл. таксама == * [[Японскі сад у Маскве]] == Спасылкі == {{Commons|Category:Japanese gardens}} * [http://www.kyobunka.or.jp/kaiho/index7.html Гісторыя садоў Кіёта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181024024622/http://www.kyobunka.or.jp/kaiho/index7.html |date=24 кастрычніка 2018 }} {{ref-ja}} * [http://www.ifnet.or.jp/~chisao/index.html Прыгажосць японскіх садоў] {{ref-ja}} * [http://www.mediawars.ne.jp/~tanimura/a_map/kyoto/form/garden_ziwari.html Гісторыя японскіх садоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071026204243/http://www.mediawars.ne.jp/~tanimura/a_map/kyoto/form/garden_ziwari.html |date=26 кастрычніка 2007 }} {{ref-ja}} * [http://www.teien.co.jp/index.html Падарожжа японскімі садамі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090522171356/http://www.teien.co.jp/index.html |date=22 мая 2009 }} {{ref-ja}} {{Раслінаводства і садаводства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад| ]] [[Катэгорыя:Культура Японіі]] dm9dte1ievb1zpd5slj79c4yo03kct2 5144004 5143981 2026-05-20T12:44:31Z M.L.Bot 261 афармленне 5144004 wikitext text/x-wiki [[Файл:Saihouji-kokedera01.jpg|thumb|Сад моху ў Кіёта. Заснаваны ў 1339 годзе]] '''Японскі сад''' — разнавіднасць [[сад]]у, прынцыпы арганізацыі якога былі распрацаваны ў [[Японія|Японіі]] ў VIII—XVIII стагоддзях. У [[794]] годзе сталіца Японіі была перанесена з [[Нара (горад)|Нары]] ў [[Кіёта]]. Першыя сады нагадвалі месцы для правядзення святаў, гульняў і канцэртаў пад адкрытым небам. Садам гэтага перыяду ўласцівая дэкаратыўнасць. У іх высаджвалі мноства квітнеючых дрэў (сліву, вішню), азаліі, а таксама павойную расліну — гліцынію. Аднак у Японіі ёсць і сады без зеляніны, створаныя з камення і пяску. Японскі сад сімвалізуе дасканалы свет зямной прыроды, а часам выступае ўвасабленнем Сусвету. Характэрнымі элементамі яго кампазіцыі з’яўляюцца штучныя горы і пагоркі, выспачкі, ручаі і вадаспады, сцежкі і ўчасткі пяску або жвіру, упрыгожаныя камянямі незвычайных абрысаў. Пейзаж саду фармуецца з дапамогай дрэў, кустоў, бамбука, травы, прыгожа квітнеючых травяністых раслін, а таксама моху. На тэрыторыі саду могуць таксама размяшчацца каменныя ліхтары, альтанкі, чайныя дамочкі. Фарміраванне асноў японскага садаводства адбывалася пад уплывам эвалюцыі японскай архітэктуры, а таксама рэлігійна-філасофскіх уяўленняў японскай шляхты. Першапачаткова сад быў складовай часткай рэзідэнцый арыстакратаў, але пасля быў запазычаны будысцкімі манастырамі і шляхетнымі самураямі. З XIX стагоддзя ён атрымаў распаўсюджванне сярод японскіх простых людзей, стаўшы неад’емнай часткай многіх прыватных дамоў. У XX стагоддзі збудаванне садоў у японскім стылі стала папулярным і за межамі Японіі. Трыма найбольш вядомымі садамі Японіі традыцыйна лічацца Кэнроку-эн (Канадзава), Кораку-эн (Акаяма) і Кайраку-эн (Міто). == Гл. таксама == * [[Японскі сад у Маскве]] == Спасылкі == {{Commons|Category:Japanese gardens}} * [http://www.kyobunka.or.jp/kaiho/index7.html Гісторыя садоў Кіёта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181024024622/http://www.kyobunka.or.jp/kaiho/index7.html |date=24 кастрычніка 2018 }} {{ref-ja}} * [http://www.ifnet.or.jp/~chisao/index.html Прыгажосць японскіх садоў] {{ref-ja}} * [http://www.mediawars.ne.jp/~tanimura/a_map/kyoto/form/garden_ziwari.html Гісторыя японскіх садоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071026204243/http://www.mediawars.ne.jp/~tanimura/a_map/kyoto/form/garden_ziwari.html |date=26 кастрычніка 2007 }} {{ref-ja}} * [http://www.teien.co.jp/index.html Падарожжа японскімі садамі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090522171356/http://www.teien.co.jp/index.html |date=22 мая 2009 }} {{ref-ja}} {{Японскія сады}} {{Раслінаводства і садаводства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Японскі сад| ]] [[Катэгорыя:Культура Японіі]] 3no1h7r6jal9vj1od3q50vpsd5u0nmu 100 193441 5144084 5143119 2026-05-20T15:50:33Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5144084 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Японскі сад (Бон)|2026-05-20T15:21:48Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад ЮНЕСКА|2026-05-20T13:57:52Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Кірха|2026-05-18T07:47:07Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Экседра|2026-05-18T06:32:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дняпроўскі завулак (Мінск)|2026-05-17T09:04:15Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Свята-Георгіеўская царква (Каменюкі)|2026-05-16T10:00:21Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Музей Пія-Клімента|2026-05-15T20:33:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Габалінская радыёэлектронная станцыя|2026-05-15T20:30:16Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Спічастая арка|2026-05-15T20:08:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ківот|2026-05-15T18:58:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Цэнтральны музей Узброеных сіл|2026-05-15T18:57:04Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Дняпроўскі праезд (Мінск)|2026-05-15T12:04:38Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Прастол|2026-05-15T10:36:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дняпроўская вуліца (Мінск)|2026-05-12T08:25:23Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Выстаўка дасягненняў народнай гаспадаркі|2026-05-12T07:45:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Монтэ-Касіна|2026-05-10T09:31:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла (Лявонава)|2026-05-09T22:15:40Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сан-Джавані-Эванджэліста (Венецыя)|2026-05-09T18:29:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вуліца Лазарава (Мінск)|2026-05-09T09:46:35Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Крыштоф Мікалай Радзівіл (1590—1607)|2026-05-09T07:10:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> br40otdo8yj6amtyl561m8jyheqmdv4 100 193443 5144091 5139384 2026-05-20T15:51:53Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5144091 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ягор Аляксандравіч Дырда|2026-05-19T16:32:05Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|ФК Аль-Ула|2026-05-09T19:26:23Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Тарпеда (стадыён, Магілёў)|2026-02-25T17:05:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Луіджы Рыва|2026-02-11T11:44:06Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Дыёгу Жота|2026-02-01T13:42:23Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Ян Кулеманс|2026-01-31T08:40:23Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Алег Валер’евіч Пратасаў|2025-12-15T09:43:59Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Іван Юр’евіч Ціхаміраў|2025-12-08T18:18:31Z|National democrat (BSDH)}} {{Новы артыкул|Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2005|2025-10-06T14:20:33Z|J-ka Zadzvinski}} {{Новы артыкул|Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2008|2025-10-06T11:57:04Z|J-ka Zadzvinski}} {{Новы артыкул|Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2023|2025-10-06T10:46:28Z|J-ka Zadzvinski}} {{Новы артыкул|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025-10-06T00:44:46Z|J-ka Zadzvinski}} {{Новы артыкул|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2025-10-06T00:05:38Z|J-ka Zadzvinski}} {{Новы артыкул|Усман Дэмбеле|2025-09-23T09:35:08Z|IP781584110}} {{Новы артыкул|Алег Аляксандравіч Шэпель|2025-08-29T11:49:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Хвіча Кварацхелія|2025-05-29T15:32:27Z|Maksim Harecki}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> e21xj8q8sga1oit3h3e088000do1z93 0 195766 5144410 1776359 2026-05-21T10:41:00Z Feeleman 163471 афармленне 5144410 wikitext text/x-wiki '''Гу́генхайм''' ({{Lang-de|Guggenheim}}) — нямецкае прозвішча. == Вядомыя асобы == * [[Бенджамін Гугенхайм]] — амерыканскі бізнесмен * [[Пегі Гугенхайм]] — амерыканская галерыстка, мецэнат {{неадназначнасць}}{{спіс цёзак2}} ox5uvvzxpvs9x4qs4ztrfeaupm8mlql 5144411 5144410 2026-05-21T10:41:22Z Feeleman 163471 афармленне 5144411 wikitext text/x-wiki '''Гу́генхайм''' ({{Lang-de|Guggenheim}}) — нямецкае прозвішча. == Вядомыя асобы == * [[Бенджамін Гугенхайм]] — амерыканскі бізнесмен * [[Пегі Гугенхайм]] — амерыканская галерыстка, мецэнат {{спіс цёзак2}} n0aoz16vtyokjqoh7o77zcv4suaj9n6 0 196193 5143980 4820434 2026-05-20T11:59:56Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Спасылкі */ 5143980 wikitext text/x-wiki [[Выява:Kiyosumi-1.JPG|thumb|Сад Кіёсумі: сажалка і [[чайны домік]]]] {{Nihongo|'''Сад Кіёсумі'''|清澄庭園|}} — традыцыйны [[японскі сад]], размешчаны ў раёне Фукагава ў [[Токіа]]. Сад быў разбіты ў 1878-85 гадах па жаданні [[Івасакі Ятара]] — буйнога прамыслоўца [[Перыяд Мэйдзі|эпохі Мэйдзі]], заснавальніка кампаніі [[Mitsubishi|Міцубісі]]. Сад займае плошчу каля 81000 кв. метраў і размешчаны вакол велізарнай сажалкі, якую ўпрыгожваюць тры вялікіх астравы і [[чайны домік]]. Прагулачная дарожка [[маляўнічы стыль|маляўніча]] пятляе ўздоўж берага, фактычна, толькі вузкая паласа дрэў, якія растуць па перыметры сажалкі, аддзяляе сад ад шумнай вуліцы Кіёсума Доры. У сажалцы жывуць карпы, некалькі відаў чарапах і мноства птушак: качкі, чаплі, чайкі, якія прылятаюць з размешчанай непадалёк ракі [[рака Суміда|Суміда]]. Непаўторнае аблічча саду Кіёсумі надаюць камяні. Сям’я Іватары збірала па ўсёй Японіі прыгожыя абкатаныя вадой буйныя валуны, якія былі прывезены сюды на параходах кампаніі [[Mitsubishi|Міцубісі]]. З гэтых камянёў былі пабудаваны штучныя ўзгоркі і сухія вадаспады, дзве паслядоўнасці роўных камянёў утвараюць дарожкі па мелкаводдзі — ''іса-ватары''. Агульная колькасць камянёў, выкарыстаных для ўпрыгожвання саду, такая вялікая, што сад можа ўспрымацца як [[сад камянёў]]. == Галерэя == {| |[[Выява:Kiyosumi-2.JPG|thumb|x124px|''Іса-ватары'']] |[[Выява:Kiyosumi-7.JPG|thumb|x124px|Камяні, якія ўпрыгожваюць сад ]] |[[Выява:Kiyosumi-8.JPG|thumb|x124px|Карп, качка і чарапаха]] |[[Выява:Kiyosumi-9.JPG|thumb|x124px|Каменны ліхтар]] |[[Выява:Kiyosumi-4.JPG|thumb|x124px|Алтар ''Sekibutsugun'']] |} == Спасылкі == * [http://teien.tokyo-park.or.jp/en/kiyosumi/outline.html Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140414025022/http://teien.tokyo-park.or.jp/en/kiyosumi/outline.html |date=14 красавіка 2014 }} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Славутасці Японіі]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] e5xikc9v0j1i6uqm7dahewsbj39qoi6 5144006 5143980 2026-05-20T12:46:49Z M.L.Bot 261 афармленне 5144006 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kiyosumi-1.JPG|thumb|Сад Кіёсумі: сажалка і [[чайны домік]]]] {{Nihongo|'''Сад Кіёсумі'''|清澄庭園|}} — традыцыйны [[японскі сад]], размешчаны ў раёне Фукагава ў [[Токіа]]. Сад быў разбіты ў 1878-85 гадах па жаданні [[Івасакі Ятара]] — буйнога прамыслоўца [[Перыяд Мэйдзі|эпохі Мэйдзі]], заснавальніка кампаніі [[Mitsubishi|Міцубісі]]. Сад займае плошчу каля 81000 кв. метраў і размешчаны вакол велізарнай сажалкі, якую ўпрыгожваюць тры вялікіх астравы і [[чайны домік]]. Прагулачная дарожка [[маляўнічы стыль|маляўніча]] пятляе ўздоўж берага, фактычна, толькі вузкая паласа дрэў, якія растуць па перыметры сажалкі, аддзяляе сад ад шумнай вуліцы Кіёсума Доры. У сажалцы жывуць карпы, некалькі відаў чарапах і мноства птушак: качкі, чаплі, чайкі, якія прылятаюць з размешчанай непадалёк ракі [[рака Суміда|Суміда]]. Непаўторнае аблічча саду Кіёсумі надаюць камяні. Сям’я Іватары збірала па ўсёй Японіі прыгожыя абкатаныя вадой буйныя валуны, якія былі прывезены сюды на параходах кампаніі [[Mitsubishi|Міцубісі]]. З гэтых камянёў былі пабудаваны штучныя ўзгоркі і сухія вадаспады, дзве паслядоўнасці роўных камянёў утвараюць дарожкі па мелкаводдзі — ''іса-ватары''. Агульная колькасць камянёў, выкарыстаных для ўпрыгожвання саду, такая вялікая, што сад можа ўспрымацца як [[сад камянёў]]. == Галерэя == {| |[[Файл:Kiyosumi-2.JPG|thumb|x124px|''Іса-ватары'']] |[[Файл:Kiyosumi-7.JPG|thumb|x124px|Камяні, якія ўпрыгожваюць сад ]] |[[Файл:Kiyosumi-8.JPG|thumb|x124px|Карп, качка і чарапаха]] |[[Файл:Kiyosumi-9.JPG|thumb|x124px|Каменны ліхтар]] |[[Файл:Kiyosumi-4.JPG|thumb|x124px|Алтар ''Sekibutsugun'']] |} == Спасылкі == * [http://teien.tokyo-park.or.jp/en/kiyosumi/outline.html Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140414025022/http://teien.tokyo-park.or.jp/en/kiyosumi/outline.html |date=14 красавіка 2014 }} {{Японскія сады}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славутасці Японіі]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] ew55hy0g1lawq2rwq0255vf0wefqeru 0 212422 5144247 5141885 2026-05-21T01:06:50Z Gruntoff 45279 Адкат праўкі [[Special:Diff/5141885|5141885]] аўтарства [[Special:Contributions/M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[User talk:M.L.Bot|размовы]]) 5144247 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Аляксандр Іванавіч Болсун | Арыгінал імя = | Фота = Aleksandr_Ivanovich_Bolsun.jpg | Шырыня = 200px | Дата нараджэння = 4.11.1935 | Месца нараджэння = [[Чачэрск]], Гомельская вобласць, БССР | Дата смерці = 14.05.2026 | Месца смерці = [[Мінск]] | Вядомы як = Аўтар «Кароткага слоўніка фізічных тэрмінаў», адзін з аўтараў першага на беларускай мове «Слоўніка фізічных і астранамічных тэрмінаў» | Узнагароды і прэміі = | Роспіс = | Шырыня роспісу = | Сайт = }} '''Аляксáндр Івáнавіч Бóлсун''' ({{ДН|4|11|1935}}, [[Чачэрск]] – [[14 траўня]] [[2026]], [[Мінск]]) — савецкі і беларускі [[фізік]], [[педагог]], энцыклапедыст. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]] ([[1967]]), [[дацэнт]] ([[1976]]), сябра Беларускага фізічнага таварыства ([[1990]]). == Біяграфія == Пасля заканчэння ў [[1954]] годзе Чачэрскай рускай сярэдняй школы паступіў на фізіка-матэматычны факультэт [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскага педынстытута]], які скончыў з адзнакай у [[1959]] годзе, пасля чаго працаваў на кафедры фізікі і метэаралогіі [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі]]. У [[1962]]—[[1964]] гадах [[аспірант]], у [[1965]]—[[1967]] гадах [[малодшы навуковы супрацоўнік]] лабараторыі тэарэтычнай фізікі [[Інстытут фізікі АН БССР|Інстытута фізікі АН БССР]], дзе яго навуковым кіраўніком быў [[Фёдар Іванавіч Фёдараў|Ф. І. Фёдараў]]. У [[1967]] годзе Болсун абараніў кандыдатскую дысертацыю. У [[1967]]—[[1972]] гадах загадчык навукова-галіновай рэдакцыі фізікі, матэматыкі, хіміі і астраноміі [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|выдавецтва «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя»]] («БелСЭ»). У [[1972]]—[[1993]] гадах на выкладчыцкай працы ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Мінскім радыётэхнічным інстытуце]] і [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскім педынстытуце]] (старэйшы выкладчык, [[дацэнт]], загадчык кафедры). У [[1993]]—[[2003]] гадах загадчык навукова-галіновай рэдакцыі фізіка-матэматычных і тэхнічных навук выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя» («БелЭн»). У [[2004]]—[[2012]] гадах [[дацэнт]] кафедры прыродазнаўчых дысцыплін [[Мінскі радыётэхнічны каледж|Мінскага Дзяржаўнага Вышэйшага Радыётэхнічнага Каледжа]]. У [[1967]]—[[1975]] член рэдакцыйнага савета «БелСЭ», у [[1993]]—[[2004]] гадах член навукова-рэдакцыйнага савета «БелЭн». == Навуковая дзейнасць == Асноўныя кірункі навуковай і навукова-метадычнай працы: фізіка электрамагнітных і слабых узаемадзеянняў элементарных часціц; метадычныя праблемы выкладання фізікі ў ВНУ і сярэдняй школе, распрацоўка вучэбных праграм і інтэрактыўных метадаў кантролю ведаў па курсе фізікі вышэйшай школы. Болсун займаўся таксама пытаннямі нармалізацыі беларускай фізіка-матэматычнай тэрміналогіі і уніфікацыяй вызначэнняў (дэфініцый) фізічных велічынь; ім складзены слоўнікі (поўныя рэестры назваў энцыклапедычных артыкулаў) па фізіцы, матэматыцы, астраноміі і геадэзіі для «БелСЭ», па фізіцы і астраноміі для «БелЭн». Значнае месца ў яго працы займала навуковае рэдагаванне энцыклапедычнай, даведачнай і вучэбна-метадычнай літаратуры па фізіка-матэматычных і тэхнічных навуках. Ён прымаў непасрэдны ўдзел у стварэнні энцыклапедычных даведнікаў: «Беларусь» (1994), «Бытовая радиоэлектронная техника» (1995), «Чернобыль» (1996), «Национальная академия наук Беларуси. Персональный состав» (1998), энцыклапедыі «Автомобильные дороги Беларуси» (2002). == Публікацыі == Аўтар 50 навуковых і навукова-метадычных прац, у тым ліку вучэбных і даведачных дапаможнікаў, а таксама больш за 150 энцыклапедычных артыкулаў у «БелСЭ» і «БелЭн» па розных раздзелах фізікі, сярод каторых: # ''Болсун, А. І.'' Слоўнік фізічных і астранамічных тэрмінаў [для сярэдняй школы] / Болсун А. І., [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч Я. Н.]] — Мінск: [[Народная асвета (выдавецтва)|Народная асвета]], 1979. — 182 с. # ''Болсун, А. И.'' Краткий словарь физических терминов: [около 2000 понятий] / А. И. Болсун. — Минск: Вышэйшая школа, 1979. — 414 с; 2-е изд. — Харьков: Вища школа, 1986. — 200 с. # ''Болсун, А. И.'' Сборник задач по статистической физике: [учеб. пособие для студентов радиотехн. специальностей вузов] / Варикаш В. М., Болсун А. И., Аксенов В. В. — Минск: Вышэйшая школа, 1979. — 220 с.; 2-е изд. — Москва: Едиториал УРСС, 2004. — 224 с. # ''Болсун, А. И.'' Единицы физических величин в школе: книга для учителя / А. И. Болсун, С. Л. Вольштейн. — Минск: Народная асвета, 1983. — 95 с. # ''Болсун, А. И.'' Словарь физических и астрономических терминов: [около 1500 терминов: для среднего и старшего школьного возраста] / А. И. Болсун, Е. Н. Рапанович. — Минск: Народная асвета, 1986. — 222 с. # ''Болсун, А. И.'' Методы математической физики: учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по физ.-мат. спец. / А. И. Болсун, В. К. Гронский, А. А. Бейда. — Минск: Вышэйшая школа, 1988. — 199 с. # ''А. І. Болсун.'' Руска-беларускі фізічны слоўнік : асноўныя тэрміны: [каля 5000 тэрмінаў]. — Минск: БелЭн,1993. — 173 с. # ''Болсун, А. И.'' Физика: справочник школьника / А. И. Болсун, П. С. Габец. — Минск: БелЭн, 1998. # ''[[Павел Андрэевіч Апанасевіч|П. А. Апанасевіч]], А. І. Болсун.'' Фізіка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16. — Мінск: БелЭн, 2003. — С. 371—372. # ''Болсун, А. И.'' Физика в экзаменационных задачах: справочник для учителей, репетиторов и абитуриентов / А. И. Болсун, Б. К. Галякевич. — 5-е изд. — Минск: БелЭн, 2004. — 446 с. # ''Болсун, А. И. ''Физика в экзаменационных вопросах и ответах: справочник для учителей, репетиторов и абитуриентов / А. И. Болсун, Б. К. Галякевич. — 6-е изд. — Москва: Айрис-пресс, 2007. — 416 с. Аўтар навукова-папулярных артыкулаў у газетах і часопісах: «Цуды без цудаў» // Чырвоная змена, № 9, 1961; Хвостатые вестницы из других миров // Знамя юности, № 41, 1961; «Аб чым расказаў фатон» // Маладосць, № 10, 1963 (разам з У. М. Траццяковым); «Солнце в одеждах радужных» // Знамя юности, № 15, 1963; «Радыёхвалі расказваюць пра Сусвет» // Бярозка, № 9, 1964; «Дзе быў Змяіны востраў» // Маладосць, № 3, 1969 (пра супрацоўнікаў Аб’яднанага інстытута ядзерных даследаванняў у Дубне); «Зося і Бронік у краіне атамаў» // Бярозка, № 10, 1976 і інш., а таксама аўтабіяграфічных успамінаў у газеце «Чачэрскі веснік»: «Чечерск послевоенный» (08.02.2013), «Школа и учителя» (15.02.2013), «Футбол, физика и лирика» (09.03.2013) і кнігі «Оглядываясь в прошлое» (Мінск, «Кавалер», 2018). == Узнагароды == * Юбілейны медаль «[[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|За доблесную працу. У знаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння У. І. Леніна]]», 1970 год. * Стыпендыя [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], 2008 год. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Болсун Аляксандр Іванавіч||209}} * Болсун Аляксандр Іванавіч: Біяграфічная даведка // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Чачэрскага раёна. — Мінск: БЕЛТА, 2000. — С. 521. * От футбола к тайнам физики // М. М. Болсун. Чечерский след в науке. — Гомель: БелГУТ, 2014. С. 14-22. * [[Янка Саламевіч|Саламевіч, Я.]] Ад продкаў пачатак // Наша слова, № 45, 1995. * ''Юшкевіч, Э.'' Ствараецца Беларуская Савецкая Энцыклапедыя // Маладосць, № 1, 1969. С. 111—117. * Болсун А. И.: Указатель имен // Наука Беларуси в ХХ столетии. — Минск: Белорусская наука, 2001. С. 262, 265. == Спасылкі == * [http://e-catalog.nlb.by/Author/Home?author=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%83%D0%BD%2C+%D0%90.+%D0%98.+%28%D1%80%D0%BE%D0%B4.+1935%29 Болсун А. І.] у Электронным каталогу на сайце Нацыянальнай бібліятэкі РБ. * [http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=6m0a0 Болсун А. І.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305004106/http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=6m0a0 |date=5 сакавіка 2016 }} у бібліяграфічным каталогу Biblus. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Болсун Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова]] b2qjh1y53lyulci7ee9uy51tm9c330w 5144248 5144247 2026-05-21T01:09:34Z Gruntoff 45279 5144248 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Аляксандр Іванавіч Болсун | Арыгінал імя = | Фота = Bolsun_Aleksandr_Ivanovich.jpg | Шырыня = 200px | Дата нараджэння = 4.11.1935 | Месца нараджэння = [[Чачэрск]], Гомельская вобласць, БССР | Дата смерці = 14.05.2026 | Месца смерці = [[Мінск]] | Вядомы як = Аўтар «Кароткага слоўніка фізічных тэрмінаў», адзін з аўтараў першага на беларускай мове «Слоўніка фізічных і астранамічных тэрмінаў» | Узнагароды і прэміі = | Роспіс = | Шырыня роспісу = | Сайт = }} '''Аляксáндр Івáнавіч Бóлсун''' ({{ДН|4|11|1935}}, [[Чачэрск]] – [[14 траўня]] [[2026]], [[Мінск]]) — савецкі і беларускі [[фізік]], [[педагог]], энцыклапедыст. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]] ([[1967]]), [[дацэнт]] ([[1976]]), сябра Беларускага фізічнага таварыства ([[1990]]). == Біяграфія == Пасля заканчэння ў [[1954]] годзе Чачэрскай рускай сярэдняй школы паступіў на фізіка-матэматычны факультэт [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскага педынстытута]], які скончыў з адзнакай у [[1959]] годзе, пасля чаго працаваў на кафедры фізікі і метэаралогіі [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі]]. У [[1962]]—[[1964]] гадах [[аспірант]], у [[1965]]—[[1967]] гадах [[малодшы навуковы супрацоўнік]] лабараторыі тэарэтычнай фізікі [[Інстытут фізікі АН БССР|Інстытута фізікі АН БССР]], дзе яго навуковым кіраўніком быў [[Фёдар Іванавіч Фёдараў|Ф. І. Фёдараў]]. У [[1967]] годзе Болсун абараніў кандыдатскую дысертацыю. У [[1967]]—[[1972]] гадах загадчык навукова-галіновай рэдакцыі фізікі, матэматыкі, хіміі і астраноміі [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|выдавецтва «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя»]] («БелСЭ»). У [[1972]]—[[1993]] гадах на выкладчыцкай працы ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Мінскім радыётэхнічным інстытуце]] і [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскім педынстытуце]] (старэйшы выкладчык, [[дацэнт]], загадчык кафедры). У [[1993]]—[[2003]] гадах загадчык навукова-галіновай рэдакцыі фізіка-матэматычных і тэхнічных навук выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя» («БелЭн»). У [[2004]]—[[2012]] гадах [[дацэнт]] кафедры прыродазнаўчых дысцыплін [[Мінскі радыётэхнічны каледж|Мінскага Дзяржаўнага Вышэйшага Радыётэхнічнага Каледжа]]. У [[1967]]—[[1975]] член рэдакцыйнага савета «БелСЭ», у [[1993]]—[[2004]] гадах член навукова-рэдакцыйнага савета «БелЭн». == Навуковая дзейнасць == Асноўныя кірункі навуковай і навукова-метадычнай працы: фізіка электрамагнітных і слабых узаемадзеянняў элементарных часціц; метадычныя праблемы выкладання фізікі ў ВНУ і сярэдняй школе, распрацоўка вучэбных праграм і інтэрактыўных метадаў кантролю ведаў па курсе фізікі вышэйшай школы. Болсун займаўся таксама пытаннямі нармалізацыі беларускай фізіка-матэматычнай тэрміналогіі і уніфікацыяй вызначэнняў (дэфініцый) фізічных велічынь; ім складзены слоўнікі (поўныя рэестры назваў энцыклапедычных артыкулаў) па фізіцы, матэматыцы, астраноміі і геадэзіі для «БелСЭ», па фізіцы і астраноміі для «БелЭн». Значнае месца ў яго працы займала навуковае рэдагаванне энцыклапедычнай, даведачнай і вучэбна-метадычнай літаратуры па фізіка-матэматычных і тэхнічных навуках. Ён прымаў непасрэдны ўдзел у стварэнні энцыклапедычных даведнікаў: «Беларусь» (1994), «Бытовая радиоэлектронная техника» (1995), «Чернобыль» (1996), «Национальная академия наук Беларуси. Персональный состав» (1998), энцыклапедыі «Автомобильные дороги Беларуси» (2002). == Публікацыі == Аўтар 50 навуковых і навукова-метадычных прац, у тым ліку вучэбных і даведачных дапаможнікаў, а таксама больш за 150 энцыклапедычных артыкулаў у «БелСЭ» і «БелЭн» па розных раздзелах фізікі, сярод каторых: # ''Болсун, А. І.'' Слоўнік фізічных і астранамічных тэрмінаў [для сярэдняй школы] / Болсун А. І., [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч Я. Н.]] — Мінск: [[Народная асвета (выдавецтва)|Народная асвета]], 1979. — 182 с. # ''Болсун, А. И.'' Краткий словарь физических терминов: [около 2000 понятий] / А. И. Болсун. — Минск: Вышэйшая школа, 1979. — 414 с; 2-е изд. — Харьков: Вища школа, 1986. — 200 с. # ''Болсун, А. И.'' Сборник задач по статистической физике: [учеб. пособие для студентов радиотехн. специальностей вузов] / Варикаш В. М., Болсун А. И., Аксенов В. В. — Минск: Вышэйшая школа, 1979. — 220 с.; 2-е изд. — Москва: Едиториал УРСС, 2004. — 224 с. # ''Болсун, А. И.'' Единицы физических величин в школе: книга для учителя / А. И. Болсун, С. Л. Вольштейн. — Минск: Народная асвета, 1983. — 95 с. # ''Болсун, А. И.'' Словарь физических и астрономических терминов: [около 1500 терминов: для среднего и старшего школьного возраста] / А. И. Болсун, Е. Н. Рапанович. — Минск: Народная асвета, 1986. — 222 с. # ''Болсун, А. И.'' Методы математической физики: учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по физ.-мат. спец. / А. И. Болсун, В. К. Гронский, А. А. Бейда. — Минск: Вышэйшая школа, 1988. — 199 с. # ''А. І. Болсун.'' Руска-беларускі фізічны слоўнік : асноўныя тэрміны: [каля 5000 тэрмінаў]. — Минск: БелЭн,1993. — 173 с. # ''Болсун, А. И.'' Физика: справочник школьника / А. И. Болсун, П. С. Габец. — Минск: БелЭн, 1998. # ''[[Павел Андрэевіч Апанасевіч|П. А. Апанасевіч]], А. І. Болсун.'' Фізіка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16. — Мінск: БелЭн, 2003. — С. 371—372. # ''Болсун, А. И.'' Физика в экзаменационных задачах: справочник для учителей, репетиторов и абитуриентов / А. И. Болсун, Б. К. Галякевич. — 5-е изд. — Минск: БелЭн, 2004. — 446 с. # ''Болсун, А. И. ''Физика в экзаменационных вопросах и ответах: справочник для учителей, репетиторов и абитуриентов / А. И. Болсун, Б. К. Галякевич. — 6-е изд. — Москва: Айрис-пресс, 2007. — 416 с. Аўтар навукова-папулярных артыкулаў у газетах і часопісах: «Цуды без цудаў» // Чырвоная змена, № 9, 1961; Хвостатые вестницы из других миров // Знамя юности, № 41, 1961; «Аб чым расказаў фатон» // Маладосць, № 10, 1963 (разам з У. М. Траццяковым); «Солнце в одеждах радужных» // Знамя юности, № 15, 1963; «Радыёхвалі расказваюць пра Сусвет» // Бярозка, № 9, 1964; «Дзе быў Змяіны востраў» // Маладосць, № 3, 1969 (пра супрацоўнікаў Аб’яднанага інстытута ядзерных даследаванняў у Дубне); «Зося і Бронік у краіне атамаў» // Бярозка, № 10, 1976 і інш., а таксама аўтабіяграфічных успамінаў у газеце «Чачэрскі веснік»: «Чечерск послевоенный» (08.02.2013), «Школа и учителя» (15.02.2013), «Футбол, физика и лирика» (09.03.2013) і кнігі «Оглядываясь в прошлое» (Мінск, «Кавалер», 2018). == Узнагароды == * Юбілейны медаль «[[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|За доблесную працу. У знаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння У. І. Леніна]]», 1970 год. * Стыпендыя [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], 2008 год. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Болсун Аляксандр Іванавіч||209}} * Болсун Аляксандр Іванавіч: Біяграфічная даведка // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Чачэрскага раёна. — Мінск: БЕЛТА, 2000. — С. 521. * От футбола к тайнам физики // М. М. Болсун. Чечерский след в науке. — Гомель: БелГУТ, 2014. С. 14-22. * [[Янка Саламевіч|Саламевіч, Я.]] Ад продкаў пачатак // Наша слова, № 45, 1995. * ''Юшкевіч, Э.'' Ствараецца Беларуская Савецкая Энцыклапедыя // Маладосць, № 1, 1969. С. 111—117. * Болсун А. И.: Указатель имен // Наука Беларуси в ХХ столетии. — Минск: Белорусская наука, 2001. С. 262, 265. == Спасылкі == * [http://e-catalog.nlb.by/Author/Home?author=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%83%D0%BD%2C+%D0%90.+%D0%98.+%28%D1%80%D0%BE%D0%B4.+1935%29 Болсун А. І.] у Электронным каталогу на сайце Нацыянальнай бібліятэкі РБ. * [http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=6m0a0 Болсун А. І.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305004106/http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=6m0a0 |date=5 сакавіка 2016 }} у бібліяграфічным каталогу Biblus. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Болсун Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова]] m7oqkgzdddxl6vqdfm5q0p3g6upz9es 0 219161 5143994 4165218 2026-05-20T12:28:00Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя асобы */ +1 5143994 wikitext text/x-wiki '''Малчанаў''' — прозвішча. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Яраслававіч Малчанаў]] (нар. 1974) — беларускі акцёр. * [[Аркадзь Анатолевіч Малчанаў]] (1947—2010) — расійскі гісторык, археолаг і нумізмат. * [[Барыс Міхайлавіч Малчанаў]] (нар. 1950) — беларускі архітэктар. * [[Віктарын Міхайлавіч Малчанаў]] — расійскі генерал, удзельнік Першай сусветнай і Грамадзянскай войнаў * [[Георгій Андрэевіч Малчанаў]] — дзяржаўны дзеяч БССР * [[Кірыл Уладзіміравіч Малчанаў]] — савецкі кампазітар * [[Леанід Міхайлавіч Малчанаў]] — беларускі кінарэжысёр * [[Павел Сцяпанавіч Малчанаў]] — беларускі акцёр і рэжысёр * [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] — расійскі тэлежурналіст {{спіс цёзак2}} sz70s031ypwwrq82icohm1p3ol6cr7r 0 229001 5144218 5135335 2026-05-20T22:53:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144218 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |выява = [[File:Official cover art for Bioshock Infinite.jpg|275px]] |подпіс = Вокладка, на якой галоўны герой гульні Букер Дэ Віт. |распрацоўшчык = {{нп5|Irrational Games|Irrational Games|en|Irrational Games}}{{efn|Некаторыя работы былі зробленыя кампаніяй «''2K Australia''».<ref>{{cite web |url=http://www.polygon.com/2013/2/12/3979724/2k-australias-role-in-bioshock-infinite-development |title=2K Australia's role in BioShock Infinite's development |last=Pitcher |first=Jenna |work=Polygon |publisher=Vox Media |date=February 12, 2013 |accessdate=September 17, 2014 }}</ref>. Перанос гульні пад Mac OS X зроблены «''{{нп5|Aspyr|Aspyr|en|Aspyr}}''»<ref name="Aspyr"/>.}} |даты выпуску = '''Windows, PS3, X360'''<br />26 сакавіка 2013<br />'''OS X'''<br />29 жніўня 2013<br/>'''Linux'''<br/>17 сакавіка 2015 }} '''«BioShóck Ínfinite»''' — шутар ад першай асобы, распрацаваны кампаніяй «{{нп5|Irrational Games|Irrational Games|en|Irrational Games}}» і выдадзены «{{нп5|2K Games|2K Games|en|2K Games}}». Ён быў выпушчаны ва ўсім свеце для «[[Microsoft Windows]]», «[[PlayStation 3]]» і «[[Xbox 360]]» [[26 сакавіка]] [[2013]] года, порт для «OS X» ад кампаніі «{{нп5|Aspyr|Aspyr|en|Aspyr}}» быў выпушчаны [[29 жніўня]] 2013 года, порт для «Linux» быў выпушчаны [[17 сакавіка]] [[2015]] года. «Infinite» — гэта трэцяя гульня ў «{{нп5|BioShock, серыя|серыі BioShock|en|BioShock (series)}}», але яе сюжэтная лінія не з’яўляецца часткай сюжэтнай лініі папярэдніх гульняў «BioShock». Канцэпцыя геймплэю аналагічная папярэднім гульням. «Irrational Games» і {{нп5|Кен Левін|Кен Левін|en|Ken Levine (game developer)}} базавалі гульню на гістарычных падзеях пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]], напрыклад, [[Сусветная выстаўка (1893)|Калумбаўскай выстаўцы 1893 года]], і на аснове канцэпцыі {{нп5|амерыканская выключнасць|амерыканскай выключнасці|ru|Американская исключительность}}, а таксама ўплыве ад пазнейшых падзей, напрыклад, {{нп5|рух «Захапі»|руху «Захапі»|en|Occupy movement}}. Падзеі гульні адбываюцца ў [[1912]] годзе. Галоўны герой, былы агент {{нп5|Пінкертан|Пінкертана|en|Pinkerton (detective agency)}} Букер Дэ Віт пасланы да плаваючага ў паветры горада Калумбія, каб знайсці маладую жанчыну Элізабет, якая знаходзіцца там у палоне большую частку свайго жыцця. Хоць Букер ратуе Элізабет, пара становіцца звязанай з супрацьстаялымі групоўкамі горада: {{нп5|Натывізм, палітыка|натывістычнымі|en|Nativism (politics)}} і {{нп5|элітызм|элітычнымі|en|Elitism}} заснавальнікамі, якія кіруюць Калумбіяй і імкнуцца захаваць свае прывілеі для белых амерыканцаў, і «Vox Populi», падземнымі [[Паўстанне|паўстанцамі]], якія прадстаўляюць {{нп5|найніжэйшы клас|найніжэйшы клас|en|Underclass}} горада. Падчас гэтага канфлікту Букер даведваецца, што Элізабет валодае дзіўнымі здольнасцямі маніпуляваць «''разрывамі''» ў прасторава-часовым кантынууме і неўзабаве выяўляе, што гэтыя здольнасці маюць вялізнае значэнне для цёмных таямніц горада. Гулец кіруе Букерам Дэ Вітам на працягу ўсёй гульні, АІ-кантраляваная Элізабет яму дапамагае. Як і ў папярэдніх гульнях «BioShock», гулец выкарыстоўвае камбінацыі зброі і адзення, якія называецца «Gears». Яны прапануюць унікальныя атрыбуты і псіхакінетычныя здольнасці. Сілы Элізабет таксама могуць быць выкарыстаныя, каб дапамагчы ў барацьбе з варожымі сіламі. У адрозненні ад абмежаваных прастор падводнага горада «{{comment|Rapture|Захапленне}}», адкрытасць Калумбіі прадугледжвае больш дынамічнага бою, уключаючы баі, якія праходзіць на {{нп5|амерыканскія горкі|амерыканскіх горках|en|Roller coaster}}, якія з’яўляюцца чыгуначнай сістэмай горада. Загружаны кантэнт для гульні ўключае ў сябе дадатковую місію «[[BioShock Infinite: Burial at Sea|Burial at Sea]]», якая звязвае сюжэт «Infinite» з сюжэтам арыгінальнай гульні «BioShock». Гульня атрымала больш за 85 узнагарод на E3 2011, у тым ліку «Best of Show» з «{{нп5|Game Critics Awards|Game Critics Awards|en|Game Critics Awards}}». «BioShock Infinite» атрымала добрыя водгукі крытыкаў. У прыватнасці, пахвалы тычыліся яе сюжэту і візуальнага дызайнерскага мастацтва. Паводле водгуку «[[Metacritic]]» гэта трэцяя па рэйтынгах відэагульня 2013 года. На працягу двух месяцаў з моманту выпуску было прададзена больш за {{nobr|3 700 000}} фізічных копій, увогуле былі прададзены больш за 6 мільёнаў копій. У канцы года гульня выйграла некалькі ўзнагарод, у тым ліку «Гульня года» паводле некалькіх гульнявых выданняў. == Апісанне == === Перадгісторыя === [[File:Bioshock-infinite-columbia.jpg|left|thumb|Падзеі «''BioShock Infinite''» адбываюцца ў лятаючым [[стымпанк]]-горадзе Калумбія<ref>{{Cite web | url = http://popstyle.ew.com/2013/04/09/bioshock-infinite-the-steampunk-style-floating-city-the-virtual-actress-and-more-design-notes/ | title = 'BioShock Infinite': The steampunk style floating city, the 'virtual actress,' and more design notes | first = Nakisha | last = Williams | date= April 9, 2013 | accessdate = February 8, 2014 | work = Entertainment Weekly }}</ref>.]] Падзеі «''BioShock Infinite''» адбываюцца ў [[1912]] годзе ў выдуманым горадзе Калумбія, які вісіць у паветры з-за камбінацыі гіганцкіх [[Дырыжабль|дырыжабляў]], паветраных шароў, рэактараў, паветраных вінтоў, і ў асноўным «''квантавай левітацыі''»<ref name="quantum levitation">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Downtown Emporia | quote = '''Rosalind Lutece (via Voxophone)''': "I had trapped the atom in the mid-air. Colleagues called my Lutece Field quantum levitation, but in fact, it was nothing of the sort. Magicians levitate - my atom simply failed to fall. If an atom could be suspended indefinitely, well-- why not an apple? If an apple, why not a city?"}}</ref>. Названы ў гонар {{нп5|Калумбія, сімвал|жаночай персаніфікацыі|en|Columbia (name)}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў]]<ref>{{Cite web | url = http://kotaku.com/5989001/even-in-the-next-bioshock-america-was-a-woman-but-not-a-nice-one | title = Even in BioShock Infinite's Alternate History, America Was a Woman. But Not a Nice One. | first = Evan | last =Narcisse | date= March 6, 2013 | accessdate = November 1, 2013 | publisher = Kotaku }}</ref>, горад Калумбія быў заснаваны самаабвешчаным [[прарок]]ам Закарыяй Хэйлі Комстакам, які выкарыстаў свае сувязі ў [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсе]], каб амерыканскі ўрад пабудаваў яго<ref name="archangel"/><ref name="Congress">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Battleship Bay | quote = '''Zachary Hale Comstock (via Voxophone)''': "As the months and years turned to memories, so did the men of Congress turn to righteousness. And through the technology of men, the dollars of Washington, the Lord worked his will upon Columbia and raised her high above the Sodom below."}}</ref>. Урад хацеў, каб Калумбія служыла лятаючай {{нп5|Сусветная выстаўка|Сусветнай выстаўкай|en|World's fair}} і ў якасці ўзору поспеху амерыканскай выключнасці для астатняй часткі свету<ref name="Infinite official"/>. Горад быў запушчаны падчас [[Сусветная выстаўка (1893)|Калумбаўскай выстаўкі]] ў [[1893]] годзе<ref name="youtube columbia"/>, а затым быў адпраўлены да далёкіх берагоў, падарожнічаючы з кантынента на кантынент<ref name="Infinite official"/>. Калумбія першапачаткова разглядаецца як гонар Злучаных Штатаў, але паміж амерыканскім урадам і горадам расце напружанасць. У [[1901]] годзе, насуперак жаданню ўрада, Калумбія жорстка паклала канец [[Іхэтуаньскае паўстанне|паўстанню іхэтуаняў]] у [[Пекін]]е<ref name="youtube columbia"/>. Гэта падзея паказала плывучы горад як добра ўзброены паветраны [[лінкар]], здольны выклікаць разбурэнні па ўсім свеце<ref name="Infinite official"/>. Амерыканскі ўрад запатрабаваў вярнуць Калумбію пад суверэнітэт ЗША, аднак у адказ Калумбія выйшла са складу Злучаных Штатаў і знікла ў аблоках, яе месцазнаходжанне неўзабаве стала невядомым<ref name="youtube columbia">{{cite web | url = http://www.youtube.com/watch?v=9tMjyGJdzwk | title = Columbia: A Modern Day Icarus? | first = | last = Irrational Games | date =January 28, 2013 | accessdate = November 11, 2013 | publisher = [[YouTube]] }}</ref>. Свабодны ад уплыву звонку, Комстак стаў мець поўны кантроль над горадам, ператварыўшы яго з лятаючай сусветнай выстаўкі ў [[Тэакратыя|тэакратычную]] {{нп5|Паліцэйская дзяржава|паліцэйскую дзяржаву|ru|Полицейское государство}}. Пад кіраўніцтвам Комстака ў Калумбіі склалася псеўда[[Хрысціянства|хрысціянскае]] [[Утопія|ўтапічнае]] грамадства, якое пакланялася яму як чароўнай прароцкай фігуры і бацькам-заснавальнікам Злучаных Штатаў як святым<ref name="NPR"/>. Нягледзячы на відавочны ўтапізм Калумбіі, неўзабаве паказваецца схаваная [[антыўтопія]]<ref>{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/394098/interviews/interview-bioshock-infinite-designer-on-utopias-and-dystopias/ | title = Interview: BioShock Infinite designer on utopias and dystopias | first = Shaun | last= Prescott | date = March 4, 2013 | accessdate = November 5, 2013 | work = Computer and Video Games }}</ref>. У горадзе шырока распаўсюджаныя інстытуцыянальны [[расізм]] і [[элітызм]], перавага {{нп5|белыя людзі|белых|en|White people}}, найвышэйшых і сярэдніх класаў узведзена ўрадам у ранг закона<ref>{{cite web | url = http://www.insidegamingdaily.com/2011/05/23/e3-2011-irrationals-tim-gerritsen-on-bioshock-infinite/ | title = E3 2011: Irrational’s Tim Gerritsen on BioShock Infinite | first = Billy | last= Shibley | date = May 23, 2011 | accessdate = December 26, 2013 | publisher = Machinima.com }}</ref>. Нягледзячы на курс на расавую чысціню ў Калумбіі, людзі расавых меншасцей у горадзе прысутнічаюць, але толькі ў якасці крыніцы таннай працоўнай сілы. Яны — найніжэйшы клас Калумбіі, служаць у асноўным у якасці рабоў ці наёмных служачых<ref>{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Raffle Square | quote = '''Jeremiah Fink (via Voxophone)''': "I told you, Comstock – you sell ‘em paradise, and the customers expect cherubs for every chore! No menials in God’s kingdom! Well, I’ve a man in Georgia who’ll lease us as many Negro convicts as you can board! Why, you can say they’re simple souls, in penance for rising above their station. Whatever eases your conscience, I suppose."}}</ref>. Расавая [[сегрэгацыя]] мае моцныя пазіцыі ў горадзе, напрыклад, Букер Дэ Віт бачыць, як міжрасавыя пары сутыкаюцца з рызыкай грамадскага пабівання камянямі<ref>{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/games/2013/04/09/bioshock-infinite-review-xbox-360-version/ | title = BioShock Infinite Review - Xbox 360 Version | page = 1 | first = Daniel | last= Nye Griffithst | date = April 9, 2013 | accessdate = February 8, 2013 | work = [[Forbes]] }}</ref>. Да падзей гульні расавыя напружанасць узрасла да пункту кіпення, Калумбія знаходзіцца на мяжы грамадзянскай вайны паміж кіруючымі «''Заснавальнікамі''» і баевікамі «''Vox Populi''» — дзвюма фракцыямі абсалютна процілеглых ідэалогій<ref>{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Finkton Docks | quote = '''Daisy Fitzroy''': "There's already a fight, DeWitt. Only question is, whose side are you on? Comstock is the god of the white man, the rich man, the pitiless man. But if you believe in common folk, then join the Vox. If you believe in the righteous folk, then join the Vox."}}</ref>. «''Заснавальнікі''» на чале з Комстакам з’яўляюцца пераважнай палітычнай фракцыяй у горадзе і кіраўнікамі Калумбіі. Яны — расісцкія ультра[[нацыяналізм|нацыяналісты]], якія імкнуцца захаваць ільготы Калумбіі выключна для белых амерыканскіх грамадзян, адмаўляючы ў такім жа праве замежнікам<ref>{{cite web | url = http://gameinformer.com/b/news/archive/2010/09/12/columbia-a-city-divided.aspx | title = Columbia: A City Divided | page = 1 | work = Game Informer | date = September 12, 2010 | accessdate = September 12, 2010 | first = Matt | last = Bertz | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100916192511/http://gameinformer.com/b/news/archive/2010/09/12/columbia-a-city-divided.aspx | archivedate = 16 верасня 2010 | url-status = dead }}</ref>. «''Vox Populi''» ({{lang-la|''Голас народа''}}), на чале з Дэйзі Фіцрой — група супраціўлення, якая змагаецца, каб аднавіць правы Калумбійскага грамадзянства для людзей усіх рас і рэлігій. Тым не менш, гады жорсткай барацьбы ператварылі іх барацьбу са сляпой нянавісці ў больш жорсткія і зверскія метады<ref>{{cite web | url = http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2010/09/12/columbia-a-city-divided.aspx?PostPageIndex=2 | title = Columbia: A City Divided | page = 2 | work = Game Informer | date = September 12, 2010 | accessdate = September 12, 2010 | first = Matt | last = Bertz | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100916190757/http://gameinformer.com/b/news/archive/2010/09/12/columbia-a-city-divided.aspx?PostPageIndex=2 | archivedate = 16 верасня 2010 | url-status = dead }}</ref>. У дадатак да ўнутранай барацьбы, Калумбія разбураецца «''разрывамі''» ў [[Прастора-час|прасторы-часу]]<ref name="1up preview tears">{{cite web | url = http://www.1up.com/previews/bioshock-infinite-gameplay-1912-1983?pager.offset=0 | title = BioShock Infinite Jumps From 1912 to 1983 And Back | first = Thierry | last = Nguyen | date = May 23, 2011 | accessdate = May 23, 2011 | publisher = 1UP.com | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121019163014/http://www.1up.com/previews/bioshock-infinite-gameplay-1912-1983?pager.offset=0 | archivedate = 19 кастрычніка 2012 | url-status = dead }}</ref>. Будучы вынікам мінулых навуковых эксперыментаў, гэтыя разрывы выяўляюць альтэрнатыўныя сусветы і дазваляюць узаемадзейнічаць з імі<ref>{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Emporia | quote = '''Rosalind Lutece (via Voxophone)''': "Brother, what Comstock failed to understand is that our contraption is a window not into prophecy, but probability. But his money means the Lutece Field cannot become the Lutece Tear -- a window between worlds. A window through which you and I might finally be together."}}</ref>. У той час як большасць калумбійскіх грамадзян лічаць гэтыя разрывы простай цікаўнасцю, некаторыя людзі эксплуатуюць іх для стварэння радыкальна новых відаў зброі і тэхналогій<ref>{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = The Factory | quote = '''Jeremiah Fink (via Voxophone)''': "These holes have shown me yet another wonder, though I've yet to see the application for it. They illuminate a merger of machine and man that is somehow the lesser, yet the greater, of both parties. The process seems to be irreversible. Perhaps, though, Comstock will have some need of this kind of thing to keep watch in that tower of his."}}</ref>, іншыя жа праз іх прыносяць футурыстычную музыку і песні і граюць яе на састарэлых прайгравальніках Калумбіі 1912 года<ref name="wired music">{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2012/12/bioshock-infinite-music/ | title = If You Leave Me, I’ll Die: 9 Popular Songs That Unlock BioShock Infinite‘s Mysteries | work = Wired | date = December 8, 2012 | accessdate = December 9, 2012 | first = Chris | last = Kohler }}</ref><ref>{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Downtown Emporia | quote = '''Jeremiah Fink (via Voxophone)''': "Dear brother, these holes in the thin air continue to pay dividends. I know not which musician you borrow your notes from, but if he has half the genius of the biologist I now observe, well...then you are to be the Mozart of Columbia."}}</ref>. Як у «''BioShock''» і «''[[BioShock 2]]''», гулец можа знайсці аўдыёчасопісы — «''Voxophones''»— і кінапраектары — «''Kinetoscopes''». Яны пашыраюць гісторыю да тых падзей, якія адбываюцца ў гульні<ref name="polygon fixes">{{cite web | url = http://www.polygon.com/2013/1/17/3886934/bioshock-infinite-will-fix-the-faults-of-its-predecessors-system-of | title = Bioshock Infinite will fix the faults of its predecessor's system of choice | first = Emily | last = Gera | date = January 17, 2013 | accessdate = January 18, 2013 | publisher = Polygon }}</ref>. Хоць дзеянні гульні адбываюцца да падзей папярэдніх двух гульняў («''BioShock''», падзеі якой адбываюцца ў 1960 годзе і «''BioShock 2''» 1968 года), пытанне таго, ці адбываецца «''Infinite''» у гэтай жа часовай лініі, застаецца без адказу<ref name="rps levine interview">{{cite web | url = http://www.rockpapershotgun.com/2010/08/13/the-bioshock-infinite-ken-levine-interview/#more-35892 | title = The Bioshock: Infinite Ken Levine Interview | first = Kieron | last = Gillen | date = August 13, 2010 | accessdate = August 13, 2010 | publisher = Rock Paper Shotgun }}</ref>. === Персанажы === [[Выява:BioShock-Infinite-Revenge-Of-the-Jedi.jpg|thumb|upright=1.2|Элізабет адкрывае разрыў у Парыж 1980-х.]] Гулец кіруе галоўным героем Букерам Дэ Вітам (голас — {{нп5|Трой Бэйкер||en|Troy Baker}}), апальным членам Нацыянальнага Дэтэктыўнага агенцтва Пінкертан, эмацыйна спустошаным ад актаў гвалту, якія ён здзейсніў у {{нп5|бойня на ручаі Вундэд-Ні|бойні пры Вундэд-Ні|en|Wounded Knee Massacre}}<ref>{{cite web | url = http://www.digitaltrends.com/gaming/irrational-games-will-offer-fans-an-alternative-to-bioshock-infinites-cover-art/ | title = Irrational Games will offer fans an alternative to BioShock Infinite's cover art | first = Adam | last = Rosenberg | date = December 10, 2012 | accessdate = December 18, 2012 | publisher = Digital Trends }}</ref>. Сутыкнуўшыся з гульнявымі даўгамі, ён адпраўляецца ў Калумбію, каб выратаваць Элізабет ({{нп5|Кортні Дрэйпер||en|Courtnee Draper}}) — маладую жанчыну, якая знаходзіцца там у няволі з дзяцінства і мае магчымасць адкрываць разрывы<ref name="Infinite official"/><ref name="ign preview songbird">{{cite web | url = http://pc.ign.com/articles/116/1169837p1.html | title = E3 2011: BioShock Infinite – Beware the Songbird | first = Hilary | last= Goldstein | date = May 23, 2011 | accessdate = May 24, 2011 | publisher = [[IGN]] }}</ref>. Яе ўтрымлівае «''Songbird''» (Салавей) — вялікая робат-птушка, якая была яе сябрам, запраграмаваная, каб адчуваць, калі Элізабет здзейсніць спробу ўцёкаў<ref name="ign preview songbird"/>. «''Бацька''» Закарыя Хейлі Комстак (Кіф Вандэнхойвель), галоўны антаганіст, з’яўляецца заснавальнікам Калумбіі і лідарам Заснавальнікаў, якія кіруюць горадам<ref name="archangel">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Welcome Center | quote = '''Zachary Hale Comstock (via Voxophone)''': And then, the archangel showed a vision: a city, lighter than air. I asked her, 'Why do you show this to me, archangel? I'm not a strong man. I'm not a righteous man. I am not a holy man.' And she told me the most remarkable thing: "You're right, Prophet. But if grace is within the grasp of one such as you, how can anyone else not see it in themselves?"}}</ref>. Паважаны як «''Прарок''», Комстак захоўвае сваю ўладу ў горадзе праз магутны [[культ асобы]], заснаваны на хрысціянстве і айцах-заснавальніках Злучаных Штатаў<ref name="NPR">{{cite web | url = http://www.npr.org/blogs/alltechconsidered/2013/04/01/175911265/bioshock-infinite-a-first-person-shooter-a-tragic-play | title = 'Bioshock Infinite': A First-Person Shooter, A Tragic Play | first = Laura | last = Sydell | date = April 1, 2013 | accessdate = April 1, 2013 | publisher = NPR }}</ref><ref name="40deaths">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Downtown Emporia | quote = '''Lady Comstock (via Voxophone)''': Tonight, the Prophet moved against his political enemies. He preaches mercy, but forty souls lie tonight dead, in unmarked graves. If a man was ever unworthy of grace, it would be my husband. But when I was beyond redemption, he offered it anyway. How can I deny forgiveness to one who, with love, granted it to me?}}</ref>. Заснавальнікі супрацьстаяць «''Vox Populi''» на чале з Дэйзі Фіцрой (Кімберлі Брукс). Першапачаткова пакаёўка ў доме Комстака, Фіцрой збягае пасля таго, як яна была пакарана Комстакам за забойства яго жонкі<ref name="scapegoat">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Bull House Impound | quote = '''Daisy Fitzroy (via Voxophone)''': They argued somethin' fierce at night—Lady Comstock and the Prophet. Could never make out what it was about from my bunk, though. After the worst, I see she ain't left for morning prayer...so I crept upstairs to check in on her. And like a fool...I lingered. "Scullery maid" was what they called me when I walked into Comstock House. "Murderer" was what they shouted when I ran out.}}</ref>. Неўзабаве пасля ўцёкаў яна фарміруе «''Vox Populi''» і становіцца яго лідарам з-за нянавісці да метадаў Заснавальнікаў<ref name="fitzroy fear">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = The Hall of Heroes | quote = '''Daisy Fitzroy (via Voxophone)''': The one thing people need to learn is that fear is the antidote to fear. I don't want to be a part of their world. I don't want to be a part of their culture, their politics, their people. The sun is setting on their world, and soon enough, all they gon'[na] see...is the dark.}}</ref> Роберт (Олівер Вагер) і Разалінда Лютэс (Джэніфер Хейлі) — дзве таямнічыя асобы, якія накіроўваюць Букера ў Калумбію і з’яўляюцца на працягу ўсяго яго падарожжа. Хоць яны выглядаюць як блізняты, яны паказваюцца, як адзін і той жа чалавек, але з дзвюх розных рэальнасцей, здолеўшы высветліць, як пераступіць праз рэальнасць. Разалінда паказана адным з тэхналагічных цудаў, якія трымаюць на плаву Калумбію<ref name="forbes ending">{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/insertcoin/2013/03/27/an-attempt-to-understand-bioshock-infinites-brilliant-and-bizarre-ending/ | title = An Attempt to Understand BioShock Infinite's Brilliant and Bizarre Ending | work = Forbes | first = Paul | last = Tassi | date = March 27, 2013 | accessdate = March 27, 2013 }}</ref><ref name="lutece deaths">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Downtown Emporia | quote = '''Rosalind Lutece (via Voxophone)''': Comstock has sabotaged our contraption. Yet, we are not dead. A theory: we are scattered amongst the possibility space. But my brother and I are together, and so, I am content. He is not. The business with the girl lies unresolved. But perhaps there is one who can finish it in our stead.}}</ref> === Сюжэт === У 1912 годзе Роберт і Разалінда Лютэс вязуць Букера Дэ Віта да маяка на востраве ля ўзбярэжжа [[Мэн (штат)|штата Мэн]]. Букеру паведамілі: «''прывядзеш нам дзяўчыну, мы даруем доўг''». Букер уваходзіць у маяк, які апыняецца ракетнай шахтай. Яна транспартуе яго ў Калумбію<ref>{{cite video game|title=BioShock Infinite|developer=Irrational Games|publisher=2K Games|date=March 26, 2013|level=|quote=}}</ref> Букер прыбывае на ярмарку і сутыкаецца з гарадскімі ўладамі. Вызваліўшы Элізабет з яе вежы, Букер ухіляецца ад «''Songbird''». Дасягнуўшы дырыжабля, Букер абяцае ўзяць Элізабет у Парыж; калі яна разумее, што яны збіраюцца ў Нью-Ёрк, каб Букеру прабачылі доўг, яна б’е яго і ён страчае прытомнасць. Букер прачынаецца, а дырыжабль ужо пад кантролем Дэйзі Фіцрой і «''Vox Populi''», якія прапануюць вярнуць карабель, калі Букер аднавіць пастаўкі зброі<ref name="eurogamer dec2012 preview">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2012-12-07-bioshock-infinite-preview-back-on-track | title = BioShock Infinite preview: back on track? | first = Jeffrey | last = Mutelef | date = December 7, 2012 | accessdate = December 7, 2012 | publisher = Eurogamer }}</ref><ref>{{cite web | url = http://popwatch.ew.com/2012/12/07/bioshock-infinite-snap-judgement/ | title = 'Bioshock Infinite' snap judgment: Taking to the skies, and taking on religion and race | first = Adam | last = Vary | date = December 7, 2012 | accessdate = December 9, 2012 | work = Entertainment Weekly | archive-date = 9 снежня 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121209012207/http://popwatch.ew.com/2012/12/07/bioshock-infinite-snap-judgement/ | url-status = dead }}</ref>. Пасля знаходжання Элізабет Букер становіцца яе абаронцам. Элізабет дэманструе сваю здольнасць адкрываць разрывы, але змены рэальнасці наносяць вялікую шкоду прасторы-часу Калумбіі і свету ў цэлым. Адкрыты разрыў прыводзіць іх у свет, дзе Букер — пакутнік «''Vox Populi''», «''ахвяра''» якога выклікала адкрытую вайну паміж Заснавальнікамі і «''Vox Populi''». Сутыкнуўшыся ў альтэрнатыўнай рэальнасці з «''жывым Букерам''», Фіцрой, перакананая, што ён «''альбо самазванец або прывід''», абарочвае яе сілы супраць Букера. З дапамогай Букера Элізабет забівае Фіцрой, каб прадухіліць яе ад забойства хлопчыка-Заснавальніка. Калі галоўныя героі спрабуюць з’ехаць дырыжаблем, «''Songbird''» атакуе іх і яны церпяць крах, трапляючы назад у Калумбію. Працягваючы свой шлях, яны даведваюцца гісторыю заснавання горада: Закарыя Хейлі Комстак наняў двайнятаў Лютэс, каб пабудаваць прыладу «''Сіфон''» для змяншэння сіл Элізабет, якая з’яўляецца прыёмнай дачкой Комстака; і Комстак планаваў забіць сваю жонку і Лютэсаў, каб схаваць праўду. Элізабет захопліваецца «''Songbird''», Букер трапляе ў будучыню, дзе бачыць пажылую Элізабет; яна тлумачыць, што, так як Букер не спыніў «''Songbird''», яна пакутавала дзесяцігоддзямі ад катаванняў і прамывання мазгоў, успадкоўваючы метады Комстака па вядзенні вайны ў свеце. Тлумачачы, што «''Songbird''» заўсёды прадухіляў яго папярэднія спробы выратавання, Элізабет просіць Букера, каб ён спыніў «''Songbird''» песняй і вяртае яго ў цяперашні час<ref name="eurogamer ending"/>. Букер знаходзіць сапраўдную Элізабет і пара пераследуе Комстака каля дырыжабля. Комстак патрабуе ад Букера растлумачыць Элізабет яе мінулае; разгневаны Букер топіць Комстака. Букер адмаўляе веданне аб зніклым мезенцы Элізабет, але яна сцвярджае, што ён проста забыўся. Кіруючы «''Songbird''», пара адбівае атаку «''Vox Populi''» перад тым, як «''Songbird''» знішчае «''Сіфон''». Здольнасці Элізабет цалкам абуджаюцца, што дазваляе ёй адкрыць разрыў і транспартаваць іх у падводны горад «''[[Захапленне (BioShock)|Захапленне]]''»{{efn|Незразумела, гэта «''Захапленне''» з дзвюх папярэдніх гульняў «''BioShock''» ці не. Дыялог у загружаным эпізодзе «''Burial At Sea''» мяркуе, што ''Захапленне'' ў «''BioShock''», «''BioShock Infinite''», і «''Burial At Sea''» можа быць з таго ж сусвету.}}. Букер і Элізабет матэрыялізуюцца ўнутры горада, адкуль яны бачаць «''Songbird''», раздушанага за кошт ціску вады<ref name="kotaku songbird villain">{{cite web | url = http://kotaku.com/seeing-through-the-eyes-of-a-bioshock-infinite-villain-464782887 | title = Seeing Through The Eyes Of A BioShock Infinite Villain | first = Tina | last = Amini | date = April 1, 2013 | accessdate = April 1, 2013 | publisher = Kotaku }}</ref>. Элізабет сустракаецца з Букерам ля маяка, тлумачачы, што ёсць незлічонае мноства альтэрнатыўных маякоў і версій Букера і Элізабет; яны знаходзяцца ў адной з бясконцых магчымых рэальнасцей у залежнасці ад іх выбару<ref>{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2013/04/bioshock-infinite-spoilers/ | title = Letters From Columbia: Breaking Down BioShock Infinite | work = Wired | first = Chris | last = Kohler | date = April 3, 2013 | accessdate = April 3, 2013 }}</ref>. Яна расказвае, што 8 кастрычніка 1893 года Роберт Лютэс падышоў да Букера ад імя Комстака з просьбай, што ён «''дае нам дзяўчынку, а мы прабачаем доўг''», спасылаючыся на дачку Букера, Ану Дэ Віт (менавіта надпіс «''AD''» вытатуіраваны на руцэ Букера). Букер неахвотна пагадзіўся, але неўзабаве пагнаўся за Лютэсам; Комстак ледзь паспеў збегчы праз разрыў, яго закрыццё разарвала палец Аны. Комстак выгадаваў Ану як родную дачку, Элізабет, і з-за яе адсечанага пальца яна існуе ў дзвюх рэальнасцях адначасова. Гэта дазваляе ёй ствараць разрывы і перамяшчацца паміж імі<ref name="cvg ending">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/399176/bioshock-infinite-ending-explained/ | title = Unlocking the secrets and mysteries behind BioShock Infinite | first = Andy | last = Kelly | date = April 5, 2013 | accessdate = April 5, 2013 | work = Computer and Video Games }}</ref>. Роберт Лютэс, разгневаны дзеяннямі Комстака, пераканаў Разалінду дапамагчы яму прывесці Букера ў рэальнасць, дзе існуе Калумбія, каб выратаваць Элізабет<ref name="lutece deaths"/><ref name="cvg ending"/>. Элізабет тлумачыць, што Комстак заўсёды застанецца жывым у альтэрнатыўных сусветах, паколькі Лютэсы стварылі розныя сусветы для Букера шмат разоў, каб паспрабаваць скончыць цыкл<ref name="eurogamer ending">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-04-04-bioshock-infinite-ending-explained | title = BioShock Infinite ending explained | first = Tom | last = Phillips | date = April 4, 2013 | accessdate = April 4, 2013 | publisher = Eurogamer }}</ref>. Каб спыніць Комстака, патрабуецца ўмяшанне ў яго нараджэнне. Элізабет пераносіць Букера назад у часе, менавіта ў той момант, калі ён прыняў хрышчэнне ў надзеі загладзіць грахі, учыненыя ў Вундэд-Ні; яна тлумачыць, што ў той час, як Букер перадумаў, некаторыя альтэрнатыўныя Букеры прынялі хрышчэнне і адрадзіліся як «''Закарыя Комстак''»<ref name="eurogamer ending"/>. Комстак, якому пазней становіцца вядома пра яго сувязь з Букерам і машыну Лютэсаў, выкраў Ану, каб забяспечыць Калумбію біялагічным спадчыннікам. Аны з розных сусветаў топяць Букера, прадухіляючы яго выбар і, такім чынам, прадухіляючы існаванне Комстака. Адна за адной, Элізабет пачынаюць знікаць і экран становіцца чорным<ref name="cvg ending"/>. У сцэны пасля цітраў Букер{{efn|Гульня не ўдакладняе, гэта тая ж версія Букера, якой гуляў гулец або гэта Букер з другой альтэрнатыўнай рэальнасці.}} абуджаецца ў сваёй кватэры 8 кастрычніка 1893 года. Ён кліча Ану і адчыняе дзверы ў яе пакой, але экран становіцца чорным<ref name="cvg ending"/>. == Геймплэй == Як «''BioShock''» і «''BioShock 2''», «''BioShock Infinite''» — шутар ад першай асобы з ролевымі элементамі. У адрозненне ад абмежаваных прастор «''Rapture''» у папярэдніх гульнях «''BioShock''», асяроддзе Калумбіі забяспечвае большую дынамічнасць баявых задач у «''Infinite''»<ref name="cvg combat">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/347753/interviews/bioshock-infinite-combat-has-evolved-in-a-very-substantial-way/ | title = BioShock Infinite: 'Combat has evolved in a very substantial way' | first = Tom | last = Ivan | date = May 25, 2012 | accessdate = May 27, 2012 | work = Computer and Video Games }}</ref>. Гулец павінен прайсці Калумбію, выкарыстоўваючы зброю і разнастайныя прылады выканання задач. Гулец можа несці толькі два віды зброі, у той жа час<ref name="manual">{{cite book|editor=Irrational Games|year=2013|title=BioShock Infinite manual|edition=US Xbox 360|publisher=2K Games}}</ref>{{rp|7}} можа збіраць іншыя віды зброі і боепрыпасаў са зрынутых ворагаў або ў выпадковых месцах па ўсім горадзе. У дадатак да яго здароўя Букер таксама абсталяваны шчытом. Пры пашкоджанні шчыт аднаўляецца пасля некалькіх секунд, у той час як здароўе можа быць папоўнена з аптэчкі або прадуктаў харчавання<ref name="manual"/>{{rp|2}}. Калі Букер памірае, гулец адраджаецца ў бяспечнай зоне, але губляе невялікую колькасць грошай. Букер аднаўляе часткова здароўе і боепрыпасы, у той час як мясцовыя ворагі таксама часткова вылечваюцца. Гулец можа акрыяць ад смерці шмат разоў, але тады ён страціць усе свае грошы. Букер атрымлівае сілы і здольнасці праз «''Vigors''», «''Gears''» і настоі, раскіданыя па ўсёй Калумбіі. «''Vigors''», эквівалент плазмідаў з «''BioShock''»<ref name="polygon dec2012 preview">{{cite web | url = http://www.polygon.com/2012/12/7/3739008/bioshock-infinite-hands-on-preview | title = BioShock Infinite hands-on: Mysteries in the clouds | first = Michael | last = McWheartor | date = December 7, 2012 | accessdate = December 7, 2012 | publisher = Polygon }}</ref> даюць такія здольнасці, як стварэнне электрашоку ці кантроль машыны/чалавека<ref name="manual"/>{{rp|10}}. «''Vigors''» патрабуюць солі, эквівалент «''ЕВА''» з «''BioShock''» для сілкавання<ref>{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2012/12/08/what-i-didnt-love-about-bioshock-infinite/ | title = What I didn’t love about BioShock Infinite | publisher = ''PC Gamer'' | date = December 8, 2012 | accessdate = December 12, 2012 | first = Evan | last = Lahti }}</ref>. Солі могуць быць знойдзеныя па ўсёй Калумбіі і таксама прадастаўляюцца ў выпадку смерці. Нашэнне «''Gears''» даць пасіўныя здольнасці, якія могуць палепшыць трываласць або пашкоджанне супраціўлення гульца, аналагічныя функцыі ў «''BioShock''» маюць «''Тонікі''»<ref name="polygon dec2012 preview"/>. Кожны кавалак абсталявання трапляе ў адзін з чатырох канкрэтных слотаў: капялюш, сарочка, чаравікі і штаны. Толькі адзін кавалак можа быць прымацаваны да слота ў адзін і той жа час; дадатковыя кавалкі могуць захоўвацца ў інвентары гульца. Настоі даюць магчымасць пастаяннага павышэння здароўя, соляў гульца або шчыта. У некаторых пунктах сюжэту гулец будзе вымушаны зрабіць выбар для таго, каб працягнуць, прычым кожны выбар робіць нязначныя змены сюжэту. Напрыклад, у розыгрышы ў пачатку гульні Букер выйграе, розыгрыш з’яўляецца прыкрыццём для грамадскага забівання камянямі міжрасавай пары. У якасці ўзнагароды за перамогу ў латарэі, Букер атрымлівае самы першы кідок, і гулец атрымлівае выбар: кінуць у пару або ў дыктара. Калі гулец выбірае другі варыянт, пара з’яўляецца пазней, каб падзякаваць яму за вызваленне. [[File:Syline Combat.jpg|thumb|upright=1.2|Букер страляе падчас язды на амерыканскіх горках.]] Букер можа рухацца па Калумбіі пешшу і на амерыканскіх горках. Амерыканскія горкі прызначаюцца для перамяшчэння грузаў па ўсёй Калумбіі, але Букер пазней выкарыстоўвае іх як асабісты транспарт. Гулец знаходзіць інструмент для запясця («''Sky-Hook''»), пасля чаго Букер і ворагі могуць ездзіць на горках; гулец можа сутыкнуцца з ворагамі, якія выкарыстоўваюць сістэму; гулец можа выкарыстоўваць аднаручную зброю пры яздзе. Свабода перамяшчэння па «''Sky-Line''» дазваляецца на працягу некалькіх відаў бою<ref name="kotaku interview"/><ref name="psblog levine">{{cite web | url = http://blog.eu.playstation.com/2010/09/22/bioshock-infinite-10-minute-gameplay-video-ken-levine-talks-combat/ | title = BioShock Infinite: 10-minute Gameplay Video, Ken Levine Talks Combat | first= Sid | last= Shuman | date = September 22, 2010 | accessdate = September 24, 2010 | publisher = Sony Computer Entertainment}}</ref><ref name="ign levine interview">{{cite web | url = http://xbox360.ign.com/articles/111/1112232p2.html | title = Building the World of BioShock Infinite | first = David | last = Clayman | date= August 19, 2010 | accessdate =August 23, 2010 | publisher = [[IGN]] }}</ref>. Букер можа таксама ныраць з амерыканскіх горак, каб ударыць ворагаў яго «''Sky-Hook''»; у той жа час на зямлі ён можа выкарыстоўваць «''Sky-Hook''» як зброю блізкага бою<ref name="manual"/>{{rp|4}}. Пасля таго, як гулец уз’яднаўся з Элізабет, ён павінен супрацоўнічаць з ёй, каб збегчы з Калумбіі. Гулец не кантралюе Элізабет, але замест гэтага яна рэагуе на гульца і бягучую сітуацыі ў манеры, падобнай да [[Штучны інтэлект|АІ]] у «''{{нп5|Left 4 Dead|Left 4 Dead|en|Left 4 Dead}}''»<ref name="kotaku interview">{{cite web | url = http://kotaku.com/5614097/it-would-be-dishonest-to-say-this-is-not-bioshock | title = 'It Would Be Dishonest To Say This Is Not BioShock.' | first=Stephan | last=Tolito | date=August 16, 2010 | accessdate=August 16, 2010 | publisher=Kotaku }}</ref>. У адрозненне ад «''BioShock''», дзе перад гульцом стаіць задача абароны сястрычкі падчас яе суправаджэння<ref>{{cite web | url = http://arstechnica.com/gaming/news/2011/07/ask-ars-is-bioshock-infinite-going-to-be-one-long-escort-mission.ars | title = Ask Ars: will Bioshock Infinite be one long escort mission? | first = Ben | last = Kuchera | date =July 17, 2011 | accessdate = July 18, 2011 | publisher = Ars Technica }}</ref>, Элізабет не патрабуе ніякай абароны і можа паклапаціцца пра сябе ў баі<ref name="psblog levine"/>. У той час як гулец б’ецца, Элізабет скануе вобласць на прадмет наяўнасці матэрыялаў, такіх як патроны, аптэчкі, солі і іншыя прадметы, і кідае іх Букеру па меры неабходнасці. Яна таксама можа выкарыстоўваць свае здольнасці адкрыцця разрываў, каб дапамагчы гульцу, у выніку чаго можна атрымаць зброю, здароўе, солі, дэталі на будынках ці зямлі, такія як выступ на будынку ці лужына нафты, і аўтаматызаваныя абаронныя адзінкі. Толькі адзін разрыў можа быць адкрыты ў адзін і той жа момант, што змушуе гульца рабіць выбар паміж даступнымі разрывамі, каб палегшыць бой<ref name="ign preview songbird"/><ref name="guardian preview">{{cite web | url = http://www.guardian.co.uk/technology/gamesblog/2010/aug/20/bioshock-infinite-gamescom | title = Bioshock Infinite: hands-on at Gamescom | first = Steve | last = Boxer | date =August 20, 2010 | accessdate =August 20, 2010 | work = [[The Guardian]] }}</ref>. Элізабет таксама мае магчымасць узломваць замкі, выкарыстоўваючы яе шпільку. Тым не менш, яна патрабуе адмычак, якія можна знайсці па ўсёй Калумбіі, каб адчыніць дзверы або сейфы, якія захоўваюць каштоўныя або схаваныя элементы. Вывучаючы Калумбію, гулец і Элізабет могуць знайсці розныя карысныя прадметы, такія як [[наяўныя грошы]], прадукты харчавання, медыцынскія камплекты, боепрыпасы і солі<ref>{{cite web | url = http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/02/20/bioshock-infinite-ps3-hands-on-a-question-of-faith/ | title = Bioshock Infinite PS3 hands-on: A question of faith | first = Joel | last = Gregory | date = February 20, 2013 | accessdate = November 14, 2013 | publisher = ''Official PlayStation Magazine'' | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140107055734/http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/02/20/bioshock-infinite-ps3-hands-on-a-question-of-faith/ | archivedate = 7 студзеня 2014 | url-status = dead }}</ref>. Гандлёвыя аўтаматы, якія раскіданыя па ўсёй Калумбіі, могуць быць выкарыстаны для пакупкі прыпасаў і магутных апгрэйдаў для зброі і «''Vigors''»<ref>{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/games/2013/04/09/bioshock-infinite-review-xbox-360-version/ | title = BioShock Infinite Review - Xbox 360 Version | first = Daniel | last = Nye Griffiths | date = April 9, 2013 | accessdate = November 14, 2013 | publisher = ''Forbes''}}</ref>. Даступныя дадатковыя пабочныя місіі, дзе гулец павінен разблакаваць сейфы або дэкадаваць скрытыя шыфры; іх завяршэнне ўзнагароджвае Букера прыпасамі, «''Voxophones''» ці мадэрнізуючымі настоямі<ref>{{cite web | url = http://www.gamefront.com/bioshock-infinite-side-quest-chests-vox-messages-locations-guide/ | title = Bioshock Infinite: Side-quest Chests & Vox Messages Locations Guide | first = Kevin | last = Thielenhaus | date = March 28, 2013 | accessdate = November 14, 2013 | publisher = GameFront}}</ref>. Гулец выступае супраць розных ворагаў, якія падзяляюцца на тры тыпы: стандартныя ворагі, цяжкавагавікі і аўтаматы бяспекі. Стандартныя ворагі — ворагі, якія прадстаўляюць заснавальнікаў і «''Vox Populi''»<ref name="manual"/>{{rp|11–13}}. Цяжкія нападнікі — больш грозныя ворагі, якія выступаюць у якасці міні-босаў на працягу ўсёй гульні. Яны патрабуюць новай тактыкі ад гульца<ref name="cvg motorized patriot">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/339146/interviews/bioshock-infinite-heavy-hitters-bosses-will-add-variety-strategy-to-combat/ | title = Ken Levine talks to us about the wider role the game's new adversaries will play | first = Tom | last = Ivan | date = March 8, 2012 | accessdate = March 8, 2012 | work = Computer and Video Games }}</ref>. Аўтаматы — узброеныя машыны, раскіданыя па ўсёй Калумбіі, якія дзейнічаюць у якасці сістэмы абароны бяспекі для горада. Гэта пераважна гарматы, аўтаматычныя ракетніцы і лятаючыя маскіты<ref name="manual"/>{{rp|11–13}}. Пасля завяршэння гульні на лёгкім, нармальным або цяжкім рэжыме цяжкасці, разблакоўваецца «''Рэжым 1999''», у якім складанасць гульні значна павялічваецца. Ворагі нашмат больш жорсткія, сістэма навігацыі гульца выдаляецца, кіраванне рэсурсамі з’яўляецца значна больш важным для выжывання; складанасць гульні не можа быць змененай падчас гульні. Акрамя таго, у гэтым рэжыме адраджэнне пасля смерці выкарыстоўвае больш грошай; калі Букер памірае з менш чым $ 100, гульня заканчваецца, і гулец адпраўляецца назад у галоўнае меню, дзе можа трапіць праз апошняе аўтазахаванне да месца, дзе ён загінуў<ref name="EuroG review"/>. У якасці альтэрнатывы «''Рэжым 1999''» можа проста быць адмыкнуты шляхам уводу {{нп5|Код Konami|сакрэтнага кода|en|Konami Code}} ў галоўным меню<ref>{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/03/25/bioshock-infinite-1999-mode-konami-code/ | title = Unlock BioShock Infinite's 1999 mode with the Konami code | first = Omri | last = Petitte | date = March 26, 2013 | accessdate = November 14, 2013 | publisher = ''PC Gamer''}}</ref>. Гэты рэжым узыходзіць да «''[[System Shock 2]]''», відэа-гульні, распрацаванай «''Irrational Games''» у 1999 годзе<ref name="kotaku 1999">{{cite web | url = http://kotaku.com/5878338/average-gamers-are-going-to-hate-bioshock-infinites-1999-mode | title = Average Gamers are Going To Hate BioShock Infinite's 1999 Mode | first = Mike | last = Fahey | date = January 23, 2012 | accessdate = March 10, 2014 | publisher = Kotaku }}</ref>. == Распрацоўка == [[File:Ken Levine 2014 GDC cropped.jpg|thumb|right|upright=0.7|Кен Левін быў крэатыўным дырэктарам і вядучым аўтарам «''BioShock Infinite''». Левін раней працаваў у тых жа ролях для «''BioShock''».]] «''BioShock Infinite''» была распрацавана «''Irrational Games''» і выдадзена «''2K Games''». Крэатыўным дырэктарам і вядучы аўтарам быў Кен Левін<ref>{{cite web | url = http://www.destructoid.com/q-a-with-ken-levine-head-in-the-clouds-240197.phtml | title = Q&A with Ken Levine: Head in the clouds | publisher = Destructoid | date = December 9, 2012 | accessdate = March 16, 2014 | first = Allistair | last = Pinsof | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140316111605/http://www.destructoid.com/q-a-with-ken-levine-head-in-the-clouds-240197.phtml | archivedate = 16 сакавіка 2014 | url-status = dead }}</ref>. «''Irrational Games''» і Левін, які раней распрацаваў арыгінальную «''BioShock''», прапусцілі магчымасць працы над працягам «''BioShock 2''» на карысць новай гульні «''BioShock''» з іншай абстаноўкай<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2010-08-12-levine-why-i-passed-on-bioshock-2 | title = Levine: Why I passed on BioShock 2 | publisher = Eurogamer | date = August 12, 2010 | accessdate = January 4, 2014 | first = Wesley | last = Yin-Poole }}</ref>, «''Take-Two Interactive''» дапамагла ім<ref name="shacknews garritsen interview">{{cite web | url = http://www.shacknews.com/article/65100/bioshock-infinite-interview-irrationals-timothy | title = BioShock Infinite Interview: Irrational's Timothy Gerritsen | publisher = Shacknews | date = August 12, 2010 | accessdate = January 4, 2014 | first = Xav | last = de Matos }}</ref>. Праца над «''Infinite''» пачалася ў лютым 2008 года<ref name="guardian prescient">{{cite web | url = http://www.theguardian.com/technology/2011/dec/01/bioshock-infinite-interview-ken-levine | title = How BioShock Infinite will be prescient – interview with Ken Levine | work = [[The Guardian]] | date = December 2, 2011 | accessdate = January 4, 2014 | first = Nick | last = Cowen }}</ref>, канцэпцыя гульні сфарміравалася праз шэсць месяцаў пасля выпуску арыгінала «''BioShock''»<ref>{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/261321/irrational-prototyped-other-games-before-bioshock-infinite/ | title = Irrational prototyped other games before Bioshock: Infinite | work = Computer and Video Games | date = August 23, 2010 | accessdate = January 4, 2014 | first = Andy | last = Robinson }}</ref>. Пад мянушкай «''Праект Ікар''»<ref name="Icarus">{{cite web | url = http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/706568/teaser-site-for-irrational-games-project-icarus-goes-live/ | title = Teaser Site For Irrational Games' "Project Icarus" Goes Live | publisher = G4 | date = July 28, 2010 | accessdate = January 4, 2014 | first = Jake | last = Gaskill | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140103220624/http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/706568/teaser-site-for-irrational-games-project-icarus-goes-live/ | archivedate = 3 студзеня 2014 | url-status = dead }}</ref>, «''Irrational Games''» працаваў у таямніцы над «''Infinite''» на працягу двух з паловай гадоў да абвяшчэння выхаду [[12 жніўня]] [[2010]] года<ref name="vg247 levine interview">{{cite web | url = http://www.vg247.com/2010/08/19/interview-irrational-games-ken-levine/ | title = Interview – Irrational Games' Ken Levine | first = Stephany | last = Nunneley | date = August 19, 2010 | accessdate = August 19, 2010 | publisher = VG247}}</ref>. Распрацоўка гульні заняла каля пяці гадоў. Рэліз быў абвешчаны на [[19 лютага]] 2013 года.<ref>{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/02/19/bioshock-infinite-gold-irrational/ | title = BioShock Infinite goes gold, Irrational says it cut enough content to "make five or six games" | work = PC Gamer | date = February 20, 2013 | accessdate = January 4, 2014 | first = Omri | last = Petitte }}</ref>. У «''Irrational Games''» над гульнёй працавала каманда з 200 чалавек<ref name="nytimes levine">{{cite web | url = http://www.nytimes.com/2013/03/24/arts/video-games/the-nerd-as-auteur-in-bioshock-infinite.html | title = The Nerd as Auteur in BioShock Infinite | first = Harold | last = Goldberg | date = March 21, 2013 | accessdate = April 10, 2013 | work = The New York Times }}</ref>, якая таксама атрымлівала істотную дапамогу ад дэвелаперскай кампаніі «''2K Australia''», якая раней была часткай «''Irrational Games''»<ref>{{cite web | url = http://www.polygon.com/2013/2/12/3979724/2k-australias-role-in-bioshock-infinite-development | title = 2K Australia's role in BioShock Infinite's development | publisher = Polygon | date = February 12, 2013 | accessdate = March 16, 2014 | first = Jenna | last = Pitcher }}</ref>. На пачатковых этапах развіцця «''Irrational Games''» разглядалі некалькі параметраў для гульні, у тым ліку паўторнае выкарыстанне «''Rapture''» або ўстаноўка сюжэту ў эпоху [[Адраджэнне|Адраджэння]], пакуль, нарэшце, не было прынята рашэнне аб лятаючым горадзе Калумбія<ref name="vg247 original rapture">{{cite web | url = http://www.vg247.com/2013/02/01/bioshock-infinite-originally-set-in-rapture-dev-explains-terrifying-move-from-to-columbia/ | title = BioShock Infinite originally set in Rapture: dev explains ‘terrifying’ move to Columbia | first = Dave | last = Cook | date = February 1, 2013 | accessdate = February 1, 2013 | publisher = VG247 }}</ref><ref name="polygon cut material">{{cite web | url = http://www.polygon.com/2013/2/18/3994648/bioshock-infinite-had-enough-cut-from-it-to-make-five-or-six-full | title = BioShock Infinite had enough cut from it to make five or six full games | first = Jenna | last = Pitcher | date = February 18, 2013 | accessdate = February 19, 2013 | publisher = Polygon }}</ref>. Рашэнне аб стварэнні гульні ў Калумбіі паўстала пасля таго, як распрацоўшчыкі і Левін прачыталі навукова-папулярную кнігу Эрыка Ларсана «''Д’ябал у Белым горадзе''», якая паказвае Калумбаўскую выстаўку ў Чыкага 1893 года<ref name="telling tales">{{cite web | url = http://www.digitalspy.com/gaming/news/a351747/telling-tales-bioshocks-ken-levine-on-video-game-storytelling.html | title = Telling tales: 'BioShock's Ken Levine on video game storytelling | first = Andrew | last = Laughlin | date = November 20, 2011 | accessdate = January 4, 2014 | publisher = Digital Spy}}</ref>. Перыяд часу на мяжы XX стагоддзя і гістарычныя падзеі, звязаныя з ім, напрыклад, Сусветная выстаўка, натхнілі такія аспекты гульні, як, напрыклад, горад у небе<ref>{{cite web | url = http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2011/12/07/ken-levine-explains-the-birth-of-bioshock-infinite/ | title = Ken Levine explains the birth of Bioshock Infinite | first = Leon | last = Hurley | date = December 7, 2011 | accessdate = January 4, 2014 | work = PlayStation Official Magazine | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131110113534/http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2011/12/07/ken-levine-explains-the-birth-of-bioshock-infinite/ | archivedate = 10 лістапада 2013 | url-status = dead }}</ref>, а канцэпцыя амерыканскай выключнасці пазней натхніла сюжэт гульні і яе настрой<ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2010/08/19/building-the-world-of-bioshock-infinite | title = Building the World of BioShock Infinite | first = David | last = Clayman | date = August 19, 2010 | accessdate = March 20, 2014 | publisher = [[IGN]] }}</ref>. У гульні таксама ўключаны ўплыў ад пазнейшых падзей, такія як {{нп5|рух «Захапі»|рух «''Захапі''»|en|Occupy movement}} 2011 года<ref>{{cite web | url = http://www.washingtonpost.com/business/technology/the-tea-party-occupy-wall-street-and-bioshock-infinite-how-a-video-game-is-reflecting-life/2011/10/21/gIQAlU8fGM_story.html | title= The tea party, Occupy Wall Street and ‘BioShock Infinite’: How a video game is reflecting life | first= Hayley | last = Tsukayama | date = October 25, 2011 | accessdate = October 26, 2011 | work = The Washington Post }}</ref> і некалькіх фільмаў, такія як «''{{нп5|Сіні аксаміт, фільм|Сіні аксаміт|en|Blue Velvet (film)}}''» [[Дэвід Лінч|Дэвіда Лінча]] і «''[[Ззянне (фільм, 1980)|Ззянне]]''» [[Стэнлі Кубрык]]а<ref name="Wired Inspired">{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2012/12/ff_bioshock/ | title = Why BioShock Infinite’s Creator Won’t Settle for Success | first = Chris | last = Suellentrop | date = December 6, 2012 | accessdate = January 4, 2014 | publisher = ''Wired''}}</ref>. [[Файл:Meg Turney as Elizabeth from Bioshock.jpg|міні|злева|Касплэй Элізабет, галоўнай гераіні гульні, на фестывалі «''WonderCon''» у 2013 годзе.]] Цэнтральнае месца ў гульні займаюць адносіны паміж персанажамі Букера і Элізабет, яго кампаньёна<ref>{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/384576/interviews/interview-ken-levine-on-religion-and-racism-in-bioshock-infinite/ | title = Interview: Ken Levine on religion and racism in BioShock Infinite | first = Nick | last = Cowen | date = December 21, 2012 | accessdate = January 4, 2014 | work = Computer and Video Games}}</ref>. У адрозненне ад Джэка з «''BioShock''» і Суб’екта Дэльта з «''BioShock 2''», абодва з якіх былі маўклівымі героямі, пратаганіст «''BioShock Infinite''» Букер мае ўласны голас<ref name="gamepro inspirations">{{cite web | url = http://www.gamepro.com/article/features/218053/ken-levine-talks-bioshock-infinite-inspirations/ | title = Ken Levine talks BioShock Infinite inspirations | first = Will | last = Herring | date = February 1, 2011 | accessdate = February 1, 2011 | publisher = Gamepro | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110825145555/http://www.gamepro.com/article/features/218053/ken-levine-talks-bioshock-infinite-inspirations | archivedate = 25 жніўня 2011 | url-status = live }}</ref>. Элізабет, цэнтральны элемент гульні, была распрацавана ў якасці сімвала, які можа быць не толькі карысным спадарожнікам гульца, а і рэальным партнёрам са значнай эмацыйнай сувяззю<ref>{{cite web | url = http://www.vg247.com/2012/12/07/bioshock-infinite-elizabeths-role-in-the-game-deepened-as-development-progressed/ | title = BioShock Infinite – Elizabeth's role in the game deepened as development progressed | first = Stephaney | last = Nunneley | date = December 7, 2012 | accessdate = December 7, 2012 | publisher = VG247 }}</ref>. Развіццё Элізабет было натхнёна персанажам {{нп5|Алікс Вэнс|Алікс Вэнс|en|Alyx Vance}}, які быў апісаны Левінам як цэнтральны элемент і «''эмацыйны''» драйвер «''[[Half-Life 2]]''»<ref name="Gamespot halflife">{{cite web | url = http://www.gamespot.com/features/how-half-life-influenced-bioshock-infinite-6347428/ | title = How Half-Life Influenced BioShock Infinite | first = Giancarlo | last = Varanini | date = December 12, 2011 | accessdate = December 15, 2011 | publisher = Gamespot }}</ref>. Для сюжэту Левін прымяніў новы падыход шляхам прыцягнення акцёраў для Букера і Элізабет, [[Трой Бэйкер|Троя Бэйкера]] і [[Кортні Дрэйпер]], адпаведна, у студыю, каб развіць персанажаў і дапамагчы ўдакладніць сюжэт<ref name="wired voiceactors">{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2011/09/bioshock-infinite-pax-2011/ | title = Rare Collaboration Adds Weight to BioShock Infinite | first = Chris | last = Kohler | date = September 2, 2011 | accessdate = December 21, 2011 | work = Wired }}</ref>. Левін, аднак, не забяспечваў акцёраў поўным веданнем сюжэту для таго, каб дапамагчы ім развіць адносіны іх персанажаў значна больш натуральным чынам<ref name="levine storytelling">{{cite web | url = http://www.gamasutra.com/view/feature/6586/ken_levine_on_the_storytelling_.php | title = Ken Levine on the Storytelling Craft of BioShock Infinite | first = Dennis | last = Scimeca | date = January 9, 2012 | accessdate = January 9, 2012 | publisher = Gamasutra }}</ref>. «''BioShock Infinite''» працуе на моцна мадыфікаваным «''[[Unreal Engine]]''», з дапаўненнямі і зменам асноўнага рухавіка<ref>{{cite web | url = http://www.unrealengine.com/showcase/bioshock_infinite/ | title = BioShock Infinite &#124; Unreal Technology | first = John | last = Gaudiosi | date = March 26, 2013 | accessdate = March 16, 2014 | publisher = Unreal Engine | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140215102355/http://www.unrealengine.com/showcase/bioshock_infinite/ | archivedate = 15 лютага 2014 | url-status = dead }}</ref>. «''Irrational''» першапачаткова разглядаў выкарыстанне моцна мадыфікаванага рухавічка «''Unreal Engine 2.5''», які выкарыстоўваўся для першапачатковага «''BioShock''», але ён быў прызнаны недастатковым для іх бачання<ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2010/11/03/bioshock-infinite-is-to-unreal-engine-3-as-bioshock-was-to-unrea/ | title = BioShock Infinite is to Unreal Engine 3 as BioShock was to Unreal Engine 2.5 | first = Christopher | last = Grant | date = November 3, 2010 | accessdate = March 16, 2014 | publisher = Joystiq }}</ref>. Паводле слоў Левіна, «''Infinite''» была распрацавана з нуля, нічога не было ўзята з папярэдніх гульняў «''BioShock''»<ref name="eurogamer announced">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2010-08-12-bioshock-infinite-announced | title = BioShock Infinite announced | first = Wesley | last= Yin-Poole | date =August 12, 2010 | accessdate =August 12, 2010 | publisher = Eurogamer}}</ref>. З пункту гледжання геймплэя, «''Irrational''» стварыла вертыкальныя і адкрытыя прасторы Калумбіі, каб забяспечыць больш магчымасцей для ўключэння большай колькасці відаў баёў у адрозненне ад закрытых лакацый «''Rapture''» у арыгінальнай «''BioShock''»<ref name="cvg combat"/>. Пры падыходзе часу публікацыі гульні шматлікія матэрыялы, такія як «''Vigors''», механізмы разрываў, зброя, лакацыі, персанажы, ворагі, былі выразаны з яе. Кажуць, што падчас гэтага працэсу было выразана матэрыялу, дастатковага для пяці або шасці гульняў<ref name="polygon cut material"/>. Некалькі членаў персаналу «''Irrational''» сышлі ў канцы распрацоўкі гульні<ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2012/08/08/bioshock-infinite-loses-two-developers | title = BioShock Infinite Loses Two Developers | publisher = [[IGN]] | first = Andrew | last = Goldfarb | date = August 8, 2012 | accessdate = March 16, 2014 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2012/10/15/combat-designer-ai-lead-depart-bioshock-infinite-team | title = Combat Designer, AI Lead Depart BioShock Infinite Team | publisher = [[IGN]] | first = Andrew | last = Goldfarb | date = October 15, 2012 | accessdate = March 16, 2014 }}</ref>. Левін заявіў, што праблемы з прадукцыйнасцю папярэдніх гульняў «''BioShock''», з якімі сутыкаецца «''[[Windows]]''», былі разгледжаны «''Irrational''» у «''Infinite''». Ён таксама дадаў, што версія «''Windows''», уключаная на «''[[Steam]]works''», не будзе выкарыстоўваць дадатковае {{нп5|Тэхнічныя сродкі абароны аўтарскіх правоў|праграмнае забеспячэнне кіравання лічбавымі правамі|en|Digital rights management}}, як «''{{нп5|Games for Windows – Live|Games for Windows – Live|en|Games for Windows – Live}}''» ці «''{{нп5|SecuROM|SecuROM|en|SecuROM}}''»<ref name="pcgamer pc version">{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2012/12/21/bioshock-infinite-will-feel-at-home-on-the-pc-wont-use-games-for-windows-live-or-securom/ | title = Bioshock Infinite will feel "at home on the PC," won’t use Games for Windows Live or SecuRom | work = PC Gamer | date = December 21, 2012 | accessdate = December 21, 2012 | first = Phil | last = Savage }}</ref>. Версія для «''Windows''» пастаўляецца на трох DVD дысках для тэкстур больш высокага разрознення, якія знаходзяцца па-за межамі версіі прыстаўкі, і падтрымліваюцца відэакартамі, здольнымі працаваць з «''[[DirectX]]'' ''11''» у дадатак да «''DirectX 10''», што дазваляе далей палепшыць графіку гульні<ref>{{cite web | url = http://www.ign.com/articles/2013/01/15/bioshock-infinite-the-pc-version-difference | title = BioShock Infinite: The PC Version Difference | first = Charles | last =Onyett | date = January 15, 2013 | accessdate = January 15, 2013 | publisher = [[IGN]] }}</ref>. «''Irrational''» таксама разглядзеў яшчэ адно пытанне, з якім сутыкнуліся гульцы ў арыгінальнай «''BioShock''». Яно складалася ў тым, што версія «''Infinite''» для «''[[PlayStation 3]]''» не была парціраваная і распрацоўвалася адначасова з версіяй для «''Windows''» і для «''Xbox''»<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2010-11-19-ps3-bioshock-infinite-will-not-be-a-port | title = PS3 BioShock Infinite will not be a port | first = Fred | last = Dutton | date = November 19, 2010 | accessdate = November 19, 2010 | publisher = Eurogamer }}</ref>. Акрамя таго, версія для «''PlayStation 3''» падтрымлівае {{нп5|стэрэамалюнак|стэрэаскапічнае 3D|ru|Стереоизображение}} і кантролер рухаў «''[[PlayStation Move]]''», а таксама ўключае ў сябе бясплатную копію арыгінальнай «''BioShock''» у Паўночнай Амерыцы<ref>{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/334923/bioshock-infinite-gets-3d-support/ | title = BioShock Infinite gets 3D support | first = Mike | last = Jackson | date = February 8, 2012 | accessdate = February 8, 2012 | work = Computer and Video Games }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2012-12-04-free-bioshock-1-with-bioshock-infinite-ps3-is-a-us-exclusive-offer | title = Free BioShock 1 with BioShock Infinite PS3 is a US exclusive offer | publisher = Eurogamer | first = Wesley | last = Yin-Poole | date = December 4, 2012 | accessdate = December 4, 2012 }}</ref>. «''BioShock Infinite''» была выпушчана ва ўсім свеце для платформ «''[[Microsoft Windows]]''», «''[[PlayStation 3]]''», «''[[Xbox 360]]''» [[26 сакавіка]] [[2013]] года<ref>{{cite web | url = http://www.digitalspy.com/gaming/news/a468379/bioshock-infinite-new-trailer-celebrates-launch-watch.html | title = 'BioShock Infinite' new trailer celebrates launch - watch | first = Scott | last = Nichols | date = March 26, 2013 | accessdate = January 4, 2014 | publisher = Digital Spy }}</ref>. «''Aspyr''» пазней апублікавала і перанесла «''Infinite''» на платформу [[Mac OS X|OS X]], порт быў выпушчаны 29 жніўня 2013 года<ref name="Aspyr">{{Cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/422444/bioshock-infinite-coming-to-mac-on-august-29/ | title = News: BioShock Infinite coming to Mac on August 29 | first = Mike | last= Jackson | date = August 3, 2013 | accessdate = March 16, 2014 | work = Computer and Video Games }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/427009/bioshock-infinite-releases-for-mac-today/ | title = News: BioShock Infinite releases for Mac today | first = Shaun | last= Prescott | date = August 30, 2013 | accessdate = March 16, 2014 | work = Computer and Video Games }}</ref>. Дзве асноўныя часткі {{нп5|загружаны кантэнт|загружанага кантэнту|en|Downloadable content}} былі аддзеленыя ад гульні. Першы кавалак называецца «''{{comment|Clash in the Clouds|Сутыкненне ў аблоках}}''», гэта баявы рэжым на арэне без сюжэту. Гулец сутыкаецца з усё больш складанымі хвалямі ворагаў на розных картах з асноўнай гульні. Ён быў выпушчаны [[30 ліпеня]] 2013 года<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-07-30-bioshock-infinite-clash-in-the-clouds-review | title = BioShock Infinite: Clash in the Clouds review | publisher = Eurogamer | first = Tom | last = Bramwell | date = July 30, 2013 | accessdate = July 30, 2013 }}</ref>. Другая частка называецца «''{{comment|Burial at Sea|Пахаванне ў моры}}''», яе падзеі адбываюцца ў «''Rapture''». Гэтая частка звязвае сюжэт «''Infinite''» і арыгінальнай гульні «''BioShock''». Яна складаецца з двух эпізодаў, першы выпушчаны [[12 лістапада]] 2013 года, а другі — [[25 сакавіка]] [[2014]] года<ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2013/10/25/bioshock-infinite-burial-at-sea-episode-1-dlc-release-date | title = BioShock Infinite: Burial at Sea Episode 1 DLC Release Date | publisher = [[IGN]] | first = Andrew | last = Goldfarb | date = October 25, 2013 | accessdate = March 19, 2014 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2014/02/05/bioshock-infinite-burial-at-sea-episode-2-release-date | title = BioShock Infinite: Burial at Sea Episode 2 Release Date | publisher = [[IGN]] | first = Luke | last = Karmali | date = February 5, 2014 | accessdate = March 19, 2014 }}</ref>. «''BioShock Infinite: Complete Edition''», камплектацыя «''BioShock Infinite''» з «''Clash in the Clouds''» і «''Burial at Sea''», была выпушчана 4 лістапада 2014 года<ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/articles/bioshock-infinite-complete-edition-confirmed-for-x/1100-6422481/ |title=BioShock Infinite Complete Edition Confirmed for Xbox 360, PS3, PC |last=Makuch |first=Eddie |work=GameSpot |publisher=CBS Interactive |date=September 22, 2014 |accessdate=September 23, 2014 }}</ref>. == Музыка == Арыгінальны саўндтрэк для «''BioShock Infinite''» быў складзены {{нп5|Гары Шыман|Гары Шыманам|en|Garry Schyman}}, які раней складаў саўндтрэкі для «''BioShock''» і «''BioShock 2''»<ref>{{cite web | url = http://www.vg247.com/2012/12/20/bioshock-infinite-scored-by-series-composer-garry-schyman/ | title = BioShock: Infinite scored by series composer Garry Schyman | first = Brenna | last = Hillier | date = December 20, 2012 | accessdate = December 20, 2012 | publisher = VG247 }}</ref>. Кен Левін заявіў, што музыка з «''Infinite''» «''значна адрознівалася ў параўнанні з папярэднімі гульнямі серыі, напісаная большай колькасцю „інструментаў і стылю“''». Ён адчуваў, што гульня надала «''нашмат больш амерыканскіх пачуццяў''», і дадаў, што каманда хацела «''крыху больш Дзікага Захаду''». Левін пракаменціраваў, што музыка была часткова натхнёнай музыкай [[Джоні Грынвуд]]а для «''[[І будзе кроў]]''», якая служыла ў якасці «''добрага''» адпраўнога пункта, і саўндтрэка {{нп5|Пол Бакмастар|Пола Бакмастара|en|Paul Buckmaster}} для фільма «''[[12 малпаў]]''»<ref name="IGN music"/>. З самага пачатку ў працэсе распрацоўкі Шыман выбраў зусім новы падыход да музыкі для «''Infinite''» з-за яе адрозненняў з папярэднімі гульнямі «''BioShock''»<ref name="gameinformer music">{{cite web | url = http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2013/03/19/game-music-spotlight-bioshock-infinite-composer-gary-schyman.aspx | title = Game Music Spotlight: BioShock Infinite Composer Gary Schyman | first = Matt | last = Helgeson | date = March 19, 2013 | accessdate = January 7, 2014 | work = Game Informer | archive-date = 10 студзеня 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140110174754/http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2013/03/19/game-music-spotlight-bioshock-infinite-composer-gary-schyman.aspx | url-status = dead }}</ref>. Ён сказаў, што ў параўнанні з папярэднімі гульнямі, сусвет «''Infinite''» і час падзей былі «''зусім іншымі і ўнікальнымі ў многіх адносінах''», і што ён быў «''значна больш канкрэтызаваны ў плане персанажаў''» сюжэтам двух галоўных герояў<ref name="IGN music">{{cite web | url = http://ign.com/articles/2013/03/12/the-music-of-bioshock-infinite | title = The Music of BioShock Infinite | publisher = [[IGN]] | date = March 12, 2013 | accessdate = January 7, 2014 | first = Andrew | last= Goldfarb }}</ref>. Шыман адзначыў, што ён працаваў над музыкай на працягу працяглага перыяду часу, і ў сувязі з доўгім і складаным цыклам распрацоўкі гульні праца заняла шмат часу, каб знайсці правільны падыход да саўндтрэку<ref name="PCGamer music">{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/03/14/bioshock-infinites-composer-garry-schyman-on-making-music-for-the-songbird/ | title = BioShock Infinite's composer Garry Schyman on making music for the Songbird | publisher = ''PC Gamer'' | date = March 15, 2013 | accessdate = January 7, 2014 | first = | last= PC Gamer }}</ref>. Пасля доўгіх эксперыментаў Шыман выявіў, што выкарыстанне больш простай музыкі было лепшым для гульні, паколькі ён адчуваў, што гэта ўзгадняецца з прастатой 1912 года<ref name="IGN music"/>. Тым не менш, Шыман заявіў, што ён не абмяжоўвае сябе музыкай таго часу<ref name="IGN music"/> і дадаў, што падчас стварэння гульні 1912 год быў вельмі ўплывовым, але не вызначальным. Ён сказаў: «''Я не хачу імітаваць папулярную музыку 1912 года, якая не асабліва эмацыйная для нашых вушэй у 2013 годзе''»<ref name="PCGamer music"/>. Першапачаткова выкарыстоўваючы працы з больш [[аркестр]]авым падыходам, Шыман пазней пачаў выкарыстоўваць невялікія ансамблі струнных інструментаў ад трох да дзесяці ігракоў, каб скласці для гульні адносна просты саўндтрэк<ref name="IGN music"/>. Шыман таксама называе Элізабет крытычна важным элементам для музыкі, патлумачыўшы, што «''шмат музыкі адносіцца да яе, а таксама некаторых з эмацыйных рэчаў, якія яна перажывае''». Ён працягваў апісваць музыку «''Infinite''», як «''больш эмацыйны саўндтрэк''», як адносіны паміж двума ключавымі персанажамі ў гульні, Букерам і Элізабет<ref name="gameinformer music"/>. Левін заявіў, што выбраць ліцэнзійную музыку для «''Infinite''» было значна больш складана ў параўнанні з арыгінальнай «''BioShock''»<ref name="wired Q&A">{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2012/04/ken-levine-interview/all/ | title = Q&A: Ken Levine’s Brave New World of BioShock Infinite | work = Wired | date = April 26, 2012 | accessdate = January 7, 2013 | first = John | last = Mix Meyer }}</ref><ref name="kotaku jazz">{{cite web | url = http://kotaku.com/5896452/jazz-teddy-roosevelt-and-jumping-off-the-edge-what-makes-bioshock-infinite-tick | title = Jazz, Teddy Roosevelt, and Jumping Off the Edge: What Makes BioShock Infinite Tick | publisher = Kotaku | date = March 26, 2012 | accessdate = March 26, 2012 | first = Kate | last = Cox }}</ref>. Ён адзначыў, што з арыгінальнай «''BioShock''», падзеі якой адбываюцца ў 1959 годзе ў сярэдзіне 20-га стагоддзя, было лёгка набыць музычныя творы прадстаўнікоў эпохі. Ён сказаў, што каманда «''мела велізарную бібліятэку добрай музыкі, выбраць было з чаго''»<ref name="wired Q&A"/><ref name="kotaku jazz"/>. Левін заявіў, што падзеі «''Infinite''», аднак, адбываюцца ў 1912 годзе ў пачатку XX стагоддзя; музыку таго часу ён апісаў як «''жудасную''» і «''не вельмі прыемную''» для «''сучаснага вуха''». Такім чынам, каманда распрацоўшчыкаў была гатова «''капаць сапраўды глыбока''», каб знайсці больш задавальняючай музыкі падчас працы над «''Infinite''»<ref name="wired Q&A"/><ref name="kotaku jazz"/>. Левін адзначыў, што ён не быў строгі з выбарам музыкі і песень. Ён адчуваў, што самае галоўнае ў адносінах да музыкі было «''атрымаць, каб людзі адчувалі рэчы''». Ён дадаў, што выдуманы характар гульні апраўдаў яго і ў гульню «''гуляецца трохі хутка і свабодна''» і гулец «''[робіць] рэчы крыху па-іншаму''» з музыкай<ref name="wired Q&A"/>. Левін таксама заявіў, «''што музыка „Infinite“ іграе „дзіўную“ ролю ў гульні; што музыка будзе „звязваць у макрагісторыю“ і што каманда мела „шмат маленькіх гісторый“, каб расказаць пра гэта''»<ref name="wired Q&A"/><ref name="kotaku jazz"/>. Саўндтрэк «''BioShock Infinite''», арыгінальная музыка і песні, атрымалі шматлікія ўзнагароды. Гульня заваявала ўзнагароду «''Найлепшая песня ў гульні''» («''{{comment|Will the Circle Be Unbroken?|Ці будзе круг бесперапынным?}}''» у выкананні Кортні Дрэйпер і Троя Бэйкера) і была намінаваная на найлепшы саўндтрэк на «''VGX''» 2013 года<ref name="VGX_2013"/>. Яна пазней выйграла ўзнагароду на 17-ай цырымоніі «''D.I.C.E.''» за выдатныя дасягненні ў арыгінальным складзе музыкі<ref name="IGN DICE">{{cite web|last=Karmali |first=Luke |title=The Last of Us Wins Game of the Year at DICE Awards 2014 |url=http://www.ign.com/articles/2014/02/07/the-last-of-us-wins-game-of-the-year-at-dice-awards-2014 |publisher=[[IGN]] |date=February 7, 2014 |accessdate=February 11, 2014 }}</ref> і перамагла ў намінацыі «''Найлепшая музыка ў гульні''» на 3-цяй штогадовай цырымоніі «''New York Videogame Critics Circle Awards''»<ref name="New York Awards">{{cite web|last=nygcc |first= |title=Winners & Rebroadcast: 3rd Annual Critics Circle Awards |url=http://nygamecritics.com/2014/02/12/winners-rebroadcast-3rd-annual-critics-circle-awards/ |publisher=New York Videogame Critics Circle |date=February 12, 2014 |accessdate=February 25, 2014 }}</ref>. Гульня таксама выйграла «''Song Collection''» Нацыянальнай акадэміі гандлю відэагульнямі 2013 года<ref name="NAVGTR">{{cite web |last=admin |title=2013 NAVGTR Award Winners |url=http://navgtr.org/archives/2028/ |publisher=National Academy of Video Game Trade Reviewers |date=February 17, 2014 |accessdate=February 18, 2014 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6aTimsHY4?url=http://navgtr.org/archives/2028/ |archivedate=2 жніўня 2015 |url-status=dead }}</ref> і перамагла ў намінацыі «''Арыгінальная музыка''» ў 10-й цырымоніі Брытанскай акадэміі відэагульняў<ref name="IGN BAFTA 2014">{{cite web|last=Karmali |first=Luke |title=BAFTA Games Awards 2014 Winners Announced |url=http://ign.com/articles/2014/03/13/bafta-games-awards-2014-winners-announced |publisher=[[IGN]] |date=March 13, 2014 |accessdate=April 14, 2014 }}</ref>. Гульня заваявала тры ўзнагароды на 12-й штогадовай «''Audio Network Guild Awards''»: музыка года, найлепшы арыгінальны інструментальны трэк («''Lighter Than Air''») і найлепшае выкарыстанне ліцэнзаванай музыкі<ref name="GANG Win">{{cite web|last=McDonald |first=Dren |title=GANG AWARDS Winners |url=http://www.audiogang.org/blog/gang-awards-winners/ |publisher=Game Audio Network Guild |date=March 22, 2014 |accessdate=April 14, 2014 }}</ref>. == Рэліз == === Перад выпускам === Праз тыдзень пасля абвяшчэння «''BioShock Infinite''» была выстаўлена на «''[[Gamescom|Gamescom 2010]]''», дзе яна атрымала свае першыя ўзнагароды, выйграўшы «''Game of the Show''» і «''Найлепшая гульня для Xbox 360''» паводле «''[[IGN]]''»<ref name="Gamescom IGN">{{cite web|title=Gamescom: BioShock Infinite Wins Game of Show|url=http://ign.com/articles/2010/08/20/gamescom-bioshock-infinite-wins-game-of-show|publisher=[[IGN]]| first = Martin| last = Robinson |date=August 20, 2010|accessdate=November 3, 2013}}</ref>. Яна была намінавана на «''Самую чаканую гульню''» паводле «''{{нп5|Spike Video Game Awards|Spike Video Game Awards 2010|en|Spike Video Game Awards}}''»<ref name="VGA2010nom">{{cite web|title=Spike TV Video Game Awards Nominees Revealed |url=http://gamerant.com/spike-tv-video-game-awards-nominees-revealed-jeff-53342/ |publisher=Game Rant | first = Jeff | last = Schille |date=November 17, 2010 |accessdate=December 14, 2013}}</ref>, але не выйграла<ref name="VGA2010">{{cite web|title=2010 Spike Video Game Awards Winners List |url=http://gamerant.com/2010-spike-video-game-awards-winners-list-robk-56735/ |publisher=Game Rant | first = Rob | last = Keyes |date=December 12, 2010 |accessdate=December 14, 2013}}</ref>. «''Infinite''» была на дысплеі для відэагульняў на «''[[Electronic Entertainment Expo|Electronic Entertainment Expo 2011]]''» (E3 [[2011]]), дзе яна была шмат чым узнагароджана, выйграўшы больш за 85 рэдакцыйных узнагарод<ref name="Infinite official">{{cite web | url = http://www.bioshockinfinite.com/the-game/ | title = The Game | publisher = ''BioShock Infinite'' Official Website | accessdate = October 31, 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130330040712/http://www.bioshockinfinite.com/the-game | archivedate = 30 сакавіка 2013 | url-status = dead }}</ref>, 39 з якіх былі «''Game of the Show''»<ref name="E3 2011 Awards">{{cite web | url = http://gematsu.com/2011/06/bioshock-infinite-takes-home-75-e3-awards | title = BioShock Infinite takes home 75 E3 awards | publisher = Gematsu | last = Romano | first = Sal | date = June 30, 2011 | accessdate = February 18, 2014 }}</ref>. У прыватнасці, на выстаўцы «''E3 2011''» гульня выйграла ўсе чатыры намінацыі ад «''{{нп5|Game Critics Awards|Game Critics Awards|en|Game Critics Awards}}''» за «''Best of Show''», «''Найлепшую арыгінальную гульню''», «''Найлепшую PC-гульню''» і «''Найлепшую экшан/прыгодніцкую гульню''»<ref name="GC Awards">{{cite web | url = http://www.gamasutra.com/view/news/35496/BioShock_Infinite_Leads_E3_Game_Critics_Awards_Winners.php | title = BioShock Infinite Leads E3 Game Critics Awards Winners | publisher = [[Gamasutra]] | first = Kyle | last = Orland | date = June 28, 2011 | accessdate = June 28, 2011 }}</ref>. «''Infinite''» зноў была намінавана на «''Самую чаканую гульню''» на «''[[Spike Video Game Awards]]''» у 2011 і [[2012]] гадах<ref name="VGA2011">{{cite web|title=2011 Spike Video Game Awards: Complete Winners List |url=http://gamerant.com/2011-spike-video-game-awards-complete-winners-list-robk-120822/ |publisher=Game Rant | first = Rob | last = Keyes |date=December 10, 2011 |accessdate=December 14, 2013}}</ref><ref name="VGA2012">{{cite web|title=2012 Spike Video Game Awards Winners List |url=http://gamerant.com/2012-spike-video-game-awards-vgas-winners/ |publisher=Game Rant | first = Anthony | last = Taormina |date=December 7, 2012 |accessdate=December 14, 2013}}</ref>. Гульня таксама атрымала дзве паслядоўныя намінацыі прэміі «''Залаты джойсцік''» на «''One to Watch''» у 2011 і 2012 гадах<ref name="GJA 2011 Nom">{{cite web|last=Orland |first=Kyle |title=Nominees Announced For 2011 Golden Joystick Awards |url=http://www.gamasutra.com/view/news/37071/Nominees_Announced_For_2011_Golden_Joystick_Awards.php |publisher=Gamasutra |date=September 7, 2011 |accessdate=April 11, 2014 }}</ref><ref name="GJA 2012 Nom">{{cite web|last=Reynolds |first=Matthew |title=Golden Joystick Awards 2012 public voting now open |url=http://www.digitalspy.com/gaming/news/a401428/golden-joystick-awards-2012-public-voting-now-open.html |publisher=Digital Spy |date=August 24, 2012 |accessdate=April 11, 2014 }}</ref>. === Крытыка === {{Video game reviews | width = 28 em <!-- Aggregators --> | GR = (PS3) 96%<ref name="GRPS3">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/ps3/605051-bioshock-infinite/index.html|title=BioShock Infinite for PlayStation 3|publisher=GameRankings|accessdate=March 26, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130325080459/http://www.gamerankings.com/ps3/605051-bioshock-infinite/index.html|archivedate=25 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref><br>(PC) 93%<ref name="GRPC">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/pc/605053-bioshock-infinite/index.html|title=BioShock Infinite for PC|publisher=GameRankings|accessdate=March 26, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160726190120/http://www.gamerankings.com/pc/605053-bioshock-infinite/index.html|archivedate=26 ліпеня 2016|url-status=dead}}</ref><br>(X360) 92%<ref name="GRX360">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/xbox360/605052-bioshock-infinite/index.html|title=BioShock Infinite for Xbox 360|publisher=GameRankings|accessdate=March 26, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160628022547/http://www.gamerankings.com/xbox360/605052-bioshock-infinite/index.html|archivedate=28 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref> | MC = (PS3) 94/100<ref name="MCPS3">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/playstation-3/bioshock-infinite|title=BioShock Infinite for PlayStation 3 Reviews|publisher=Metacritic|accessdate=March 26, 2013}}</ref><br>(PC) 94/100<ref name="MCPC">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/pc/bioshock-infinite|title=BioShock Infinite for PC Reviews|publisher=Metacritic|accessdate=March 26, 2013}}</ref><br>(X360) 93/100<ref name="MCX360">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/xbox-360/bioshock-infinite|title=BioShock Infinite for Xbox 360 Reviews|publisher=Metacritic|accessdate=March 26, 2013}}</ref> <!-- Reviewers --> | Edge = 9/10<ref name="Edge review">{{cite web | url = http://www.edge-online.com/review/bioshock-infinite-review/| title = BioShock Infinite review | first = | last = Edge Staff | date = March 24, 2013 | accessdate = March 24, 2013 | work = Edge }}</ref> | EGM = 10/10<ref name="EGM review">{{cite web | url = http://www.egmnow.com/articles/reviews/egm-review-bioshock-infinite/ | title = EGM Review: BioShock Infinite | first = Andrew | last = Fitch | date = March 25, 2013 | accessdate = April 4, 2013 | work = Electronic Gaming Monthly | archive-date = 31 ліпеня 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160731150558/http://www.egmnow.com/articles/reviews/egm-review-bioshock-infinite/ | url-status = dead }}</ref> | EuroG = 10/10<ref name="EuroG review">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-03-25-bioshock-infinite-review | title = BioShock Infinite review | first = Tom | last = Bramwell | date = March 25, 2013 | accessdate = March 25, 2013 | publisher = Eurogamer }}</ref> | GI = 10/10<ref name="GI review PC">{{cite web | url = http://www.gameinformer.com/games/bioshock_infinite/b/pc/archive/2013/03/25/enjoying-the-view-from-above.aspx | title = Enjoying The View From Above - BioShock Infinite - PC | first = Joe | last = Juba | date = March 25, 2013 | accessdate = January 18, 2014 | work = Game Informer | archive-date = 4 лютага 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170204191329/http://www.gameinformer.com/games/bioshock_infinite/b/pc/archive/2013/03/25/enjoying-the-view-from-above.aspx/ | url-status = dead }}</ref> | GRadar = {{rating|5|5}}<ref name="GRadar review">{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/bioshock-infinite-review/ |title= BioShock Infinite Review |publisher=GamesRadar| first = Lucas | last = Sullivan |date=March 25, 2013 |accessdate=April 3, 2013}}</ref> | GSpot = 9/10<ref name="GSpot review X360/PC">{{cite web | url = http://www.gamespot.com/reviews/bioshock-infinite-review/1900-6405762/ | title = BioShock Infinite Review - Xbox 360 & PC | date = March 25, 2013 | accessdate = October 11, 2013 | first= Kevin | last = VanOrd | publisher = Gamespot }}</ref> | IGN = 9.5/10<ref name="IGN PC review">{{cite web | url = http://www.ign.com/articles/2013/03/22/bioshock-infinite-pc-review | title = BioShock Infinite PC Review | first = Ryan | last = McCaffery | date = March 21, 2013 | accessdate = March 24, 2013 | publisher = [[IGN]] }}</ref> | Joystiq = {{rating|5|5}}<ref name="Joystiqreview">{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2013/03/25/bioshock-infinite-review/ |title= Bioshock Infinite review: Of lions, lambs and liars | first = Xav | last= de Matos |date=March 25, 2013 |accessdate=March 25, 2013 | publisher = Joystiq }}</ref> | OPMUK = 10/10<ref name="OPMUK review">{{cite web | url = http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/review/bioshock-infinite-review-lofty-ambitions-take-flight-in-a-true-modern-classic/ | title = Bioshock Infinite PS3 review & gameplay video – lofty ambitions take flight in a true modern classic | first = Joel | last = Gregory | date = March 25, 2013 | accessdate = March 25, 2013 | work = PlayStation Official Magazine | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141221134923/http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/review/bioshock-infinite-review-lofty-ambitions-take-flight-in-a-true-modern-classic/ | archivedate = 21 снежня 2014 | url-status = dead }}</ref> | OXM = 9.5/10<ref name="OXM review">{{cite web | url = http://www.oxmonline.com/bioshock-infinite-review | title = BioShock Infinite review | first = Mikel | last= Reparez | date= March 24, 2013 | accessdate = March 25, 2013 | work = Official Xbox Magazine }}</ref> | PCGUK = 91%<ref name="PCGUK review">{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/review/bioshock-infinite-review/ | title = BioShock Infinite review | first = Tom | last= Francis | work = PC Gamer | date = March 24, 2013 | accessdate = March 24, 2013 }}</ref> | VG = 8/10<ref name="VG review">{{cite web | url = http://www.videogamer.com/reviews/bioshock_infinite_review.html | title = BioShock Infinite Review | first = Steven | last = Burns | date = March 25, 2013 | accessdate = April 4, 2013 | publisher = VideoGamer.com }}</ref> }} «''BioShock Infinite''» атрымала прызнанне крытыкаў пасля рэлізу. Рэцэнзенты асабліва хвалілі сюжэт, сетынг і візуальны арт-дызайн. Сайт «''GameRankings''» даў «''BioShock Infinite''» сярэдні рэйтынг 96 % на аснове 17 аглядаў для версіі «''[[PlayStation 3]]''»<ref name="GRPS3"/>, 93 % на аснове 39 аглядаў для версіі «''PC''»<ref name="GRPC"/> і 92 % на аснове 27 аглядаў для версіі «''[[Xbox 360]]''»<ref name="GRX360"/>. «''Metacritic''» даў гульні адзнаку 94/100 ад 27 крытыкаў для версіі «''PlayStation 3''»<ref name="MCPS3"/>, 94/100 ад 68 крытыкаў для версіі «''PC''»<ref name="MCPC"/> і 93/100 ад 33 крытыкаў для версіі «''Xbox 360''»<ref name="MCX360"/>. Гульня на ўсіх трох версіях платформы адносіцца да тых, што атрымалі «''ўсеагульнае прызнанне''». Паводле «''Metacritic''» «''BioShock Infinite''» мела трэці рэйтынг відэагульняў 2013 года на ўсіх платформах, вышэй знаходзіліся толькі «''[[Grand Theft Auto V]]''» і «''{{нп5|The Last of Us|The Last of Us|en|The Last of Us}}''»<ref>{{cite web |url=http://www.metacritic.com/feature/best-video-games-of-2013?page=0 |title=The Best Videogames of 2013 |last=Dietz |first=Jason |date=December 30, 2013 |publisher=Metacritic |accessdate=December 30, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629095750/http://www.metacritic.com/feature/best-video-games-of-2013?page=0 |archivedate=29 чэрвеня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Крытыкі згодныя з тым, што «''BioShock Infinite''» — адна з найлепшых гульняў {{нп5|Сёмае пакаленне гульнявых кансолей|эпохі сёмага пакалення гульнявых кансолей|en|History of video game consoles (seventh generation)}}<ref name="GRadar review"/><ref>{{cite web | url = http://www.gameplanet.co.nz/pc/reviews/1025731.BioShock-Infinite-review/ | title = BioShock Infinite review | first = James | last = Cullinane | date = March 26, 2013 | accessdate = April 14, 2014 | publisher = Gameplanet | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161113161655/http://www.gameplanet.co.nz/pc/reviews/1025731.BioShock-Infinite-review/ | archivedate = 13 лістапада 2016 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://gamingxd.com/bioshock-infinite-review/|title=Bioshock Infinite (360) Review|first=Bradley|last=Marsh|date=March 27, 2013|accessdate=November 18, 2021|publisher=Gamestyle|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150113043640/http://gamestyle.com/review/bioshock-infinite-review/|archivedate=13 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref> Раян Мак-Кэфэры з «''IGN''» хваліць гульню і называе яе «''бліскучым стралком, які падштурхоўвае ўвесь жанр наперад з інавацыямі ў сюжэце і геймплэі''»<ref name="IGN PC review"/>. Джо Джуба з «''Game Informer''» заявіў, што «''Infinite''» знаходзіцца сярод найлепшых гульняў, у якія ён калі-небудзь гуляў<ref name="GI review PC"/>, а Адам Долж з «'' PlayStation Universe''» назваў яе «''адным з найлепшых шутараў ад першай асобы, які быў калі-небудзь зроблены''»<ref name="PSU.comReview">{{cite web | url = http://www.psu.com/a018897/BioShock--Infinite-Review | title = BioShock: Infinite Review | first = Adam | last = Dolge | date = March 27, 2013 | accessdate = April 13, 2014 | publisher = PSU.com }}</ref>. Назваўшы яе «''шэдэўрам, які будзе абмяркоўвацца бліжэйшыя гады''», Джоэл Грэгары з «''PlayStation Official Magazine''» заключыў, што «''Infinite''» стала апошняй гульнёй, якая далучыцца да асвячонага шэрагу «''{{нп5|Half-Life, гульня|Half-Life|en|Half-Life (video game)}}''», «''{{нп5|Deus Ex|Deus Ex|en|Deus Ex}}''» і «''BioShock''» як «''апафеоз шутараў, якія кіруюцца сюжэтам''»<ref name="OPMUK review"/>. Нават звычайна з’едлівы крытык Бен «''Yahtzee''» Крошаў з «''{{нп5|Zero Punctuation|Zero Punctuation|en|Zero Punctuation}}''» назваў «''Infinite''» найлепшай гульнёй 2013 года, заявіўшы, што ён усё яшчэ думаў пра гульню праз месяцы пасля таго, як згуляў<ref name="Escapist.comTop5">{{cite web | url = http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/8642-Top-5-Games-of-2013 | title = Top 5 Games of 2013 | last = Croshaw | first = Ben | date = January 1, 2014 | accessdate = July 23, 2014 | publisher = The Escapist | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304134638/http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/8642-Top-5-Games-of-2013 | archivedate = 4 сакавіка 2016 | url-status = dead }}</ref>. Многія крытыкі добразычліва параўналі «''BioShock Infinite''» з арыгінальнай «''BioShock''»<ref name="EGM review"/><ref name="GI review PC"/><ref name="IGN PC review"/><ref name="OXM review"/><ref name="Destruct review">{{cite web | url = http://www.destructoid.com/review-bioshock-infinite-249341.phtml | title = Review: BioShock Infinite | publisher = Destructoid | last = Sterling | first = Jim | date = March 25, 2013 | accessdate = November 2, 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131103084714/http://www.destructoid.com/review-bioshock-infinite-249341.phtml | archivedate = 3 лістапада 2013 | url-status = dead }}</ref>, некаторыя нават мяркуюць, што «''Infinite''» перасягнуў яе<ref name="Joystiqreview">{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2013/03/25/bioshock-infinite-review/ |title= Bioshock Infinite review: Of lions, lambs and liars | first = Xav | last= de Matos |date=March 25, 2013 |accessdate=March 25, 2013 | publisher = Joystiq }}</ref><ref name="GiantBombReview">{{cite web | url = http://www.giantbomb.com/reviews/bioshock-infinite-review/1900-568/ | title = BioShock Infinite Review | first = Jeff | last = Gerstmann | date = March 25, 2013 | accessdate = November 9, 2013 | publisher = Giant Bomb | archive-date = 10 лістапада 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131110081451/http://www.giantbomb.com/reviews/bioshock-infinite-review/1900-568/ | url-status = dead }}</ref><ref name="Kotaku review">{{cite web | url = http://kotaku.com/bioshock-infinite-the-kotaku-review-458672230 | title = BioShock Infinite: The Kotaku Review | first = Evan | last = Narcisse | date = March 25, 2013 | accessdate = December 18, 2013 | publisher = Kotaku}}</ref>. Дарэн Фрэніх з «''Entertainment Weekly''» заявіў, што «''калі „BioShock“ была „[[Хросны бацька (фільм)|Хросным бацькам]]“, то „BioShock Infinite“ з’яўляецца „[[Апакаліпсіс сёння|Апакаліпсісам сёння]]“''»<ref name="Entertainment Weekly Rev">{{cite web | url = http://popwatch.ew.com/2013/03/26/bioshock-infinite-review/ | title = 'BioShock Infinite' review, with an addendum | first = Darren | last = Franich | date = March 25, 2013 | accessdate = January 24, 2014 | work = [[Entertainment Weekly]] | archive-date = 1 лютага 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201223610/http://popwatch.ew.com/2013/03/26/bioshock-infinite-review/ | url-status = dead }}</ref>. Адам Ковіц з «''{{нп5|Machinima Inc.|Machinima.com|en|Machinima Inc.}}''» назваў іх «''дзвюма'' ''аналагічнымі пакуль яшчэ асобнымі гульнямі, якія могуць суіснаваць і застаюцца роўнымі па якасці''»<ref name="Machinimareview">{{cite web | url = http://www.insidegamingdaily.com/2013/03/25/bioshock-infinite-review/ | title = BioShock Infinite Review | first = Adam | last = Kovic | date = March 25, 2013 | accessdate = November 9, 2013 | publisher = Machinima.com }}</ref>. Шырокае прызнанне было накіравана да сюжэту, некалькі крытыкаў называюць яго адным з найлепшых у відэа-гульнях<ref name="Joystiqreview"/><ref name="Escapist review">{{cite web |url=http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/reviews/10250-BioShock-Infinite-Review-A-Head-in-the-Clouds |title=BioShock Infinite Review: A Head in the Clouds |publisher=''The Escapist'' |last=Wehner |first=Mike |date=March 25, 2013 |accessdate=November 2, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104061650/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/reviews/10250-BioShock-Infinite-Review-A-Head-in-the-Clouds |archivedate=4 лістапада 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-03/26/bioshock-infinite-review?page=all|title=BioShock Infinite review|publisher=''Wired UK''|last=Orland|first=Kyle|date=March 26, 2013|accessdate=April 1, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304212710/http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-03/26/bioshock-infinite-review?page=all|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Сюжэт быў добра прыняты<ref name="GSpot review X360/PC"/><ref name="CVG review">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/394912/reviews/bioshock-infinite-review-cloud-nine-review/ | title = BioShock Infinite review: Cloud nine | first = Alex | last = Dale | date = March 25, 2013 | accessdate = December 14, 2013 | work = Computer and Video Games }}</ref>, Джарэд Ньюман з «''[[Time]]''» хваліць яго здольнасць да аператыўнага каментарыя і крытыкі ад гульцоў як праўдзівай ацэнкі гульні<ref name="Time Review">{{cite web | url = http://techland.time.com/2013/04/09/bioshock-infinite-review-elevated-action/ | title = BioShock Infinite Review: Elevated Action | first = Jared | last = Newman | date = April 9, 2013 | accessdate = April 14, 2014 | work = [[Time]] }}</ref>. Некаторыя крытыкі, у тым ліку Адам Сеслер з «''Rev3Games''», таксама высока ацанілі сюжэт «''BioShock Infinite''», адзначыўшы, што яго здольнасць спрытна абыйсці гульца і ўзаемадзеянне прывялі да сюжэту, які можа працаваць толькі ў гульні<ref name="Rev3 Review">{{cite web | url = http://revision3.com/rev3gamesreviews/bioshock-infinite-review | title = BioShock Infinite REVIEW! Adam Sessler Reviews | first = Adam | last = Sessler | date = March 25, 2013 | accessdate = April 14, 2014 | publisher = Rev3Games | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140416183007/http://revision3.com/rev3gamesreviews/bioshock-infinite-review | archivedate = 16 красавіка 2014 | url-status = dead }}</ref><ref name="Telegraph Review">{{cite web | url = http://www.telegraph.co.uk/technology/video-games/video-game-reviews/9952038/BioShock-Infinite-review.html | title = BioShock Infinite review | first = Tom | last = Hoggins | date = March 25, 2013 | accessdate = April 14, 2014 | work = [[The Daily Telegraph]] }}</ref>. Сюжэтны паварот у канцы пераважна хвалілі<ref name="GI review PC"/><ref name="Joystiqreview"/><ref name="Rev3 Review"/>, некалькі крытыкаў прадказвалі, што гэта будзе правакаваць дыскусію, і што гэта зроблена, каб пакінуць глыбокае ўражанне на гульцоў, падахвочваючы іх перайграць гульню<ref name="EuroG review"/><ref name="GSpot review X360/PC"/><ref name="VG review"/><ref name="Escapist review"/>. Яны таксама ў цэлым пагадзіліся, што канец «''Infinite''» лепшы, чым у арыгінальнай «''BioShock''»<ref name="IGN PC review"/><ref name="Destruct review"/>. Крытык Грэгары патлумачыў, што, у адрозненні ад свайго папярэдніка, «''Infinite''» не страціў імпульс пасля выяўлення сюжэтнага павароту<ref name="OPMUK review"/>. Некаторыя крытыкі, якія ў цэлым хвалілі канцоўку, прызнавалі, што яна пакутавала ад сюжэтных дзір і лагічных ляпаў<ref name="PSU.comReview"/><ref name="GameFront review">{{cite web|url=http://www.gamefront.com/bioshock-infinite-review-a-gleaming-city-of-unrealized-potential/ |title=BioShock Infinite Review: A Gleaming City of Unrealized Potential |publisher= GameFront |last=Hornshaw |first=Phil |date=March 29, 2013 |accessdate=April 14, 2014}}</ref>. «''{{нп5|Edge, часопіс|Edge|en|Edge (magazine) }}''» назваў яе «''канцоўкай, што не мае сэнсу ў сусвеце гульні''»<ref name="Edge review"/>. З’явіліся некалькі артыкулаў, якія спрабавалі растлумачыць канцоўку гульні<ref name="forbes ending"/><ref name="eurogamer ending"/><ref name="cvg ending"/><ref>{{cite web | url = http://www.digitalspy.com/gaming/levelup/a538104/why-bioshock-infinites-ending-was-one-of-2013s-biggest-moments.html | title = Why BioShock Infinite's ending was one of 2013's biggest moments | first = Ben | last = Lee | date = December 29, 2013 | accessdate = February 23, 2014 | publisher = Digital Spy }}</ref>. Роля Элізабет у геймплэі і сюжэце атрымала шырокае адабрэнне<ref name="IGN PC review"/><ref name="GameFront review"/>. Яе рэалізацыя, як «''A.I.''» партнёра для Букера, які кіруецца гульцом, была апісана крытыкам Саліванам як «''цалкам геніяльная''»<ref name="GRadar review"/>. Некалькі крытыкаў сказалі, што гэта асноўны аспект, які адрознівае «''Infinite''» ад сваіх папярэднікаў<ref name="EGM review"/><ref name="IGN PC review"/>. Спецыяльныя хвалы былі дадзеныя не толькі здольнасці Элізабет клапаціцца пра сябе ў баі, але актыўна дапамагаць гульцу, знаходзячы боепрыпасы і здароўе, і адкрываць разрывы<ref name="GI review PC"/><ref name="GRadar review"/>. Крытыкі таксама прызналі, што Элізабет не толькі баявы партнёры, але і кампаньён, які выклікае эмацыйную рэакцыю гульца<ref name="EGM review"/>. Том Брамвел з «''Eurogamer''» адчуваў, што гульня «''стварае сямейную сувязь''» паміж Элізабет і Букерам<ref name="EuroG review"/>, Саліван заявіў, што яна адчувала сябе «''сябрам''»<ref name="GRadar review"/>. Мак-Кефры патлумачыў, што прысутнасць Элізабет у гульні прадугледжвае матывацыю і эмацыйную глыбіню, тое, чаго, ён лічыў, хапала і арыгінальнаму «''BioShock''»<ref name="IGN PC review"/>. «''Edge''» называюць Элізабет «''тэхнічным трыумфам, найбольш падобным „А. І.“ кампаньёнам з „Half-Life 2“ з Алікс Вэнс''»<ref name="Edge review"/>. Саліван кажа пра тое, што яе «''паводзіны прымушаюць вас забыцца, што яна персанаж відэагульні''»<ref name="GRadar review"/>. Некаторыя крытыкі таксама высока ацанілі адносіны і ўзаемадзеянне Элізабет з Букерам, лічачы, што яны ўтварылі ядро сюжэту гульні<ref name="Destruct review"/><ref name="Telegraph Review"/>. Мікель Рэпараз з «''Official Xbox Magazine''» растлумачыў, што «''ўзаемадзеянне паміж Элізабет і Букерам з’яўляецца сэрцам і душой, што робіць „''BioShock Infinite''“ незабыўным''»<ref name="OXM review"/>. Агучванне персанажаў Троем Бэйкерам і Кортні Дрэйпер было добра прынята<ref name="Joystiqreview"/><ref name="GiantBombReview"/>. Асабліва хвалілі за іх выступы ў ролях Букера і Элізабет адпаведна<ref name="Boston Globe">{{cite web|url=http://www.boston.com/business/2013/03/26/review-brilliant-bioshock-infinite-takes-flight/vvTzYxUrjZ2g7IcRuvOCBK/story.html|title=Review: Brilliant BioShock Infinite takes flight|publisher=''The Boston Globe''|last=Kesten|first=Lou|date=March 26, 2013|accessdate=April 1, 2013}}</ref><ref name="Metro review">{{cite web|url=http://metro.co.uk/2013/03/25/bioshock-infinite-review-the-best-of-all-possible-worlds-3557783/|title=BioShock Infinite review|publisher=''Metro'' |last=Jenkins |first=David|date=March 25, 2013 |accessdate=November 10, 2013}}</ref>. Аўдыё і саўндтрэк таксама атрымалі станоўчыя водгукі<ref name="GI review PC"/><ref name="GiantBombReview"/>. Джош Віртанен з «''Cheat Code Central''» заявіў, што «''з абсурдна таленавітымі акцёрамі, якія стварылі сапраўды жудасны выбар музыкі для стварэння настрою, гэтая гульня гучыць фантастычна ад пачатку да канца''»<ref name="CCC review">{{cite web|url=http://www.cheatcc.com/pc/rev/bioshockinfinitereview.html |title=BioShock Infinite Review for PC |publisher=Cheat Code Central |last=Wirtanen |first=Josh |date=March 26, 2013 |accessdate=April 15, 2014}}</ref>. Хоць баявы геймплэй быў у асноўным добра прыняты і высока ацэнены<ref name="GI review PC"/><ref name="GSpot review X360/PC"/><ref name="Rev3 Review"/>, гэта найбольш палярызаваны аспект гульні. Том Хогінс з «''[[Daily Telegraph]]''» адзначыў, што «''перастрэлкі далёка не найлепшы кампанент „Infinite“''»<ref name="Telegraph Review"/>. Тым не менш, крытыкі выказалі меркаванне, што перастрэлкі гульні і стральба палепшаныя ў параўнанні з яе папярэднікамі<ref name="CVG review"/><ref name="CCC review"/>. Пашыранае асяроддзе гульні было таксама добра ўспрынятае<ref name="OPMUK review"/>. «''Edge''» адзначыў, што яно заклікала гульца больш думаць тактычна і імправізаваць<ref name="Edge review"/>. Том Францыск з «''{{нп5|PC Gamer|PC Gamer|en|PC Gamer}}''» і Хогінс адчувалі, што ў цэлым баявая сістэма «''Infinite''» была палепшаная ў параўнанні з папярэднімі гульнямі «''BioShock''» дзякуючы дынамізму пашыранага асяроддзя<ref name="PCGUK review"/><ref name="Telegraph Review"/>. Даданне амерыканскіх горак атрымала асабліваю пахвалу ад крытыкаў<ref name="IGN PC review"/><ref name="Rev3 Review"/>. Саліван лічыць, што амерыканскія горкі «''забяспечваюць новы досвед для {{comment|FPS|First-person shooter}} цалкам''»<ref name="GRadar review"/>, а Грэгары назваў гэта «''рэальным гульня-чэйнджэрам''»<ref name="OPMUK review" />. Крытыкі таксама атрымалі асалоду ад «''Vigors''», зброі і апгрэйдаў<ref name="GI review PC" /><ref name="GSpot review X360/PC" />. Мак-Кефры хваліў «''мноства баявых варыянтаў''»<ref name="IGN PC review"/>. У адрозненні ад гэтага геймплэй быў раскрытыкаваны некаторымі экспертамі як манатонны і нудны<ref name="GameFront review"/>. Стывен Бернс з «''{{нп5|VideoGamer.com|VideoGamer.com|en|VideoGamer.com}}''» тлумачыў адсутнасць рэальнага сэнсу эскалацыі канфлікту ў гульні або вельмі цяжкіх баёў з ворагамі<ref name="VG review"/>. Некаторыя з іх таксама адзначылі, што «''Infinite''» — горшы шутар у параўнанні з ролевай сістэмай «''[[System Shock]]''»<ref name="CVG review"/>. Ньюман заявіў, што «''баі здаюцца занадта абмежаванымі ў выніку''»<ref name="Time Review"/>. Былі таксама скаргі, што сярэдняя частка гульні была пракладзена па недахопах геймплэя<ref name="IGN PC review"/><ref name="Telegraph Review"/>. Крытыкі выказалі расчараванне тым, што ў гульні ёсць толькі два віды зброі ў гульца<ref name="VG review"/>. Рэпараз казаў, што гэта, нароўні з адсутнасцю дзіўных мадэрнізацый, зрабіла «''Infinite''» менш вынаходлівай «''баявой гульнёй''», якая не зусім дацягвае да высокіх стандартаў «''BioShock''»<ref name="OXM review"/>. Крытыка таксама была накіравана на «''бедныя''» смерці ў баі<ref name="GI review PC"/><ref name="OXM review"/>. Былі скаргі, што гэта прывяло да меншай складанасці гульні<ref name="CVG review"/>. === Продажы === У першы тыдзень рэлізу «''BioShock Infinite''» была самай прадаванай гульнёй у «''Top 10 PC Charts''» у «''[[Steam]]''»<ref name="DSOGaming">{{cite web|url=http://www.dsogaming.com/news/weekly-top-10-pc-charts-uk-pc-retail-and-steam-digital-charts-24th-30th/|title=Weekly Top 10 PC Charts; UK PC Retail and Steam Digital Charts [24th - 30th]|last=Papadopoulos|first=John|date=April 2, 2013|publisher=DSOGaming|accessdate=April 3, 2013}}</ref>. У Злучаных Штатах «''BioShock Infinite''» была самай прадаванай гульнёй на кансолі ў сакавіку 2013 года, з больш чым {{nobr|878 000}} прададзеных асобнікаў; гэтыя лічбы не ўключаюць у сябе лічбавыя продажы, такія як праз «''Steam''»<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-04-19-bioshock-bests-tomb-raider-as-the-top-selling-game-of-the-month-in-the-us?utm_source=feedly | title = BioShock Infinite bests Tomb Raider as March's top-selling in the US | first = Jeffrey | last = Matulef | date = 2013-04-19 | accessdate = 2013-04-19 | publisher = Eurogamer }}</ref>. «''Take Two''» паведамілі ў сваёй справаздачы, што былі прададзены {{nobr|3 700 000}} копій гульні ў розніцу за май 2013 года<ref>{{cite web | url = http://www.edge-online.com/news/bioshock-infinite-shipped-3-7-million-copies-take-two-says/?utm_medium=referral&utm_source=t.co | title = BioShock Infinite shipped 3.7 million copies, Take-Two says | first = Taylor | last = Cooke | date = 2013-05-15 | accessdate = 2013-05-15 | work = Edge }}</ref>, продажы перавысілі 4 млн у канцы ліпеня<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-07-31-bioshock-infinite-sells-over-4-million-copies | title = BioShock Infinite sells over 4 million copies | first = Jeffrey | last= MAtulef | date = 2013-07-31 | accessdate = 2013-07-31 | publisher = Eurogamer }}</ref>. Паводле «''Take Two''», былі прададзены больш за 6 мільёнаў копій гульні па стане на май 2014 года<ref>{{cite web | url = http://www.gamespot.com/articles/borderlands-2-ships-9-million-units-bioshock-infinite-climbs-to-6-million/1100-6419623/?utm_medium=referral&utm_source=t.co | title = Borderlands 2 ships 9 million units, BioShock Infinite climbs to 6 million | first = Eddie | last = Makuch | date = 2014-05-15 | accessdate = 2014-05-15 | publisher = Gamespot }}</ref> і 11 млн годам пазней<ref>{{Cite web | url = http://www.gamespot.com/articles/bioshock-franchise-still-really-important-publishe/1100-6427664/ | title = BioShock Franchise Still "Really Important," Publisher Says | first = Eddie | last = Makuch | date = 2015-05-28 | accessdate = 2015-05-28 | publisher = Gamespot }}</ref>. На працягу першага тыдня продажаў у Вялікабрытаніі «''BioShock Infinite''» дэбютавала як нумар адзін па продажах камп’ютарных гульняў і самай прадаванай гульнёй ва ўсіх даступных фарматах, заняўшы першае месца па Вялікабрытаніі па рознічных продажах для ПК<ref name="DSOGaming"/><ref name="UK Week 1">{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2013/04/02/bioshock-infinite-goes-sky-high-in-this-weeks-uk-charts/|title=''BioShock Infinite'' goes sky-high in this week's UK charts|last=Kubba|first=Sinan|date=April 2, 2013|publisher=Joystiq|accessdate=April 2, 2013}}</ref><ref name="Metro">{{cite web|url=http://metro.co.uk/2013/04/02/bioshock-infinite-and-luigis-mansion-2-triumph-in-uk-games-chart-3578960/|title=''BioShock Infinite'' and ''Luigi’s Mansion 2'' triumph in UK games chart|last=|first=|date=April 2, 2013|publisher=''Metro''|accessdate=April 3, 2013}}</ref>. У першы тыдзень у Вялікабрытаніі яе версія для «''Xbox 360''» займала першае месца, версія для «''PlayStation 3''» заняла другое месца, ПК-версія — дзявятае месца. 64 працэнты продажаў былі на «''Xbox 360''», 31 працэнт на «''PlayStation 3''» і 5 працэнтаў на ПК<ref name="Metro"/>. [[2 красавіка]] 2013 года гульня перавысіла продажы «''BioShock 2''» і стала найбольш прадаванай у франшызе<ref name="UK Week 1"/><ref name="Metro"/><ref name="Videogamer.com">{{cite web|url=http://www.videogamer.com/xbox360/bioshock_infinite/news/uk_video_game_chart_bioshock_infinite_takes_no_1_with_record_launch.html|title=UK Video Game Chart: ''BioShock Infinite'' takes No.1 with record launch|last=Orry|first=James|date=April 2, 2013|publisher=VideoGamer.com|accessdate=April 3, 2013}}</ref>. Падчас другога тыдня гульні ў Вялікабрытаніі, нягледзячы на падзенне 75 працэнтаў продажаў, «''BioShock Infinite''» была ў чартах Вялікабрытаніі ўсіх фарматаў<ref>{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2013/04/08/bioshock-infinite-clings-to-top-spot-in-this-weeks-uk-charts/|title=''BioShock Infinite'' clings to top spot in this week's UK Charts|last=Kubba|first=Sinan|date=April 8, 2013|publisher=Joystiq|accessdate=April 11, 2013}}</ref>. У трэці тыдзень «''Infinite''» стала першай гульнёй 2013 года, якая ўзначальвала брытанскія чарты на працягу трох тыдняў запар<ref>{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2013/04/15/bioshock-infinite-keeps-on-going-in-this-weeks-uk-charts/|title=''BioShock Infinite'' keeps on going in this week's UK charts|last=Kubba|first=Sinan|date=April 15, 2013|publisher=Joystiq|accessdate=April 16, 2013}}</ref>. === Узнагароды === «''BioShock Infinite''» атрымала шматлікія ўзнагароды і намінацыі ў канцы года. Пасля яе выхаду ў 2013 годзе яна выйграла ўзнагароду «''Гульня года''» ад 42 публікацый<ref>{{cite web | url = http://gotypicks.blogspot.com.au/2013/09/2013-game-of-year.html | title = 2013 GAME OF THE YEAR | first = | last= | date = | accessdate = April 14, 2014 | publisher = GAME OF THE YEAR PICKS BLOG }}</ref>, у тым ліку «''[[Associated Press]]''»<ref>{{cite web |url=http://www.newser.com/article/daapgjg80/ap-critics-pick-the-best-video-games-of-2013-agree-bioshock-infinite-is-no-1.html |title=AP critics pick the best video games of 2013; agree 'Bioshock Infinite' is No. 1 |last1=Kesten |first1=Lou |last2=Lang |first2=Derrik J. |date=December 19, 2013 |publisher=Newser |accessdate=December 19, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131220050053/http://www.newser.com/article/daapgjg80/ap-critics-pick-the-best-video-games-of-2013-agree-bioshock-infinite-is-no-1.html |archivedate=20 снежня 2013 |url-status=live }}</ref>, «''[[CNN]]''»<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2013/12/20/tech/gaming-gadgets/top-video-games-2013/ |title=2013: The year in video gaming |last=Frum |first=Larry |date=December 20, 2013 |publisher=[[CNN]] |accessdate=December 21, 2013}}</ref>, «''Electronic Gaming Monthly''»<ref>{{cite web |url=http://www.egmnow.com/platforms/xbox_360/egms-best-of-2013-part-five-05-01/ |title=EGM’s Best of 2013: Part Five: #05 ~ #01 |last=EGM Staff |date=December 29, 2013 |work=Electronic Gaming Monthly |accessdate=January 23, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404050035/http://www.egmnow.com/platforms/xbox_360/egms-best-of-2013-part-five-05-01/ |archivedate=4 красавіка 2015 |url-status=dead }}</ref>, «''[[Entertainment Weekly]]''»<ref>{{cite web |url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20760444_20760457_30061603,00.html#30061603 |title=Top 10 (and 3 Worst) Videogames of 2013 |page=10 |last1=Franich |first1=Darren |last2=Morales |first2=Aaron |date=December 20, 2013 |work=[[Entertainment Weekly]] |accessdate=January 23, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140122094609/http://www.ew.com/ew/gallery/0%2C%2C20760444_20760457_30061603%2C00.html#30061603 |archivedate=22 студзеня 2014 |url-status=dead }}</ref>, «''[[Forbes]]''»<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/games/2013/12/23/the-best-video-games-of-2013/2/ |title=The Best Video Games Of 2013 |page=2 |last=Kain |first=Erik |date=December 23, 2013 |publisher=''[[Forbes]]'' |accessdate=December 24, 2013}}</ref> і «''{{нп5|Games Magazine|Games|de|Games Magazine}}''»<ref>{{cite web|title=GAMES Game Awards|url=http://www.gamesmagazine-online.com/gameslinks/archives.html#2014awards|publisher=''Games''|accessdate=December 6, 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6duGEl6Ew?url=http://www.gamesmagazine-online.com/gameslinks/archives.html#2014awards|archivedate=20 снежня 2015|url-status=dead}}</ref>. Гульня таксама атрымала прыз за найлепшы шутар года ад шэрага публікацый, у тым ліку «''The Escapist''»<ref name="EscShoot">{{cite web |last=The Escapist Staff |title=The Winners of The Escapist Awards and Game of the Year Nominees |page=2 |url=http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/10833-The-Winners-of-The-Escapist-Awards-and-Game-of-the-Year-Nominees.2 |publisher=''The Escapist'' |date=January 1, 2014 |accessdate=January 1, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102192458/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/10833-The-Winners-of-The-Escapist-Awards-and-Game-of-the-Year-Nominees.2 |archivedate=2 студзеня 2014 |url-status=dead }}</ref>, «''Game Informer''»<ref name="InformerBest2013">{{cite web |last=Bertz |first=Matt |title=Game Informer Best Of 2013 Awards |url=http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2014/01/07/game-informer-best-of-2013-awards.aspx?PostPageIndex=5 |page=5 |work=Game Informer |date=January 7, 2014 |accessdate=January 17, 2014 |archive-date=11 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111032623/http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2014/01/07/game-informer-best-of-2013-awards.aspx?PostPageIndex=5 |url-status=dead }}</ref>, «''{{нп5|GameTrailers|GameTrailers|en|GameTrailers}}''»<ref name="GTrail">{{cite web|last= |first= |title=2013 GameTrailers Game of the Year Awards Video - Winners Montage |url=http://www.gametrailers.com/videos/acdl95/gametrailers-game-of-the-year-awards-winners-montage |publisher=GameTrailers |date=January 7, 2014 |accessdate=January 11, 2014 }}</ref>, «''{{нп5|Hardcore Gamer|Hardcore Gamer|en|Hardcore Gamer}}''»<ref name="HardGameShooter">{{cite web|last=HG Staff |first= |title=2013 Best Shooter |url=http://www.hardcoregamer.com/2013/12/21/2013-best-shooter/66927/ |publisher=''Hardcore Gamer'' |date=December 21, 2013 |accessdate=December 24, 2013 }}</ref>, «''IGN''»<ref name="IGNOSG">{{cite web|last= |first= |title=Best Overall Shooter Game - IGN's Best of 2013 |url=http://ign.com/wikis/best-of-2013/Best_Overall_Shooter_Game |publisher=[[IGN]] |date=January 10, 2014 |accessdate=January 11, 2014 }}</ref>, «''Official Xbox Magazine''»<ref name="OXMShooter">{{cite web|last=OXM Staff |first= |title=Official Xbox Magazine's 2013 Awards: Categories, Genres, and Platforms - Best Shooter |url=http://www.oxmonline.com/official-xbox-magazines-2013-awards-categories-genres-and-platforms#slide-12 |work=Official Xbox Magazine |date=January 13, 2014 |accessdate=January 17, 2014 }}</ref> і «''PlayStation Universe''»<ref>{{cite web|last=Harradence |first=Michael |title=Best Shooter of 2013 |url=http://www.psu.com/a022077/Best-Shooter-of-2013 |publisher=PSU.com |date=December 26, 2013 |accessdate=April 14, 2014 }}</ref>. У 2013 годзе «''BioShock Infinite''» атрымала ўзнагароду за «''Найлепшы візуальны дызайн''» на 31-м «''{{нп5|Golden Joystick Award|Golden Joystick Awards|en|Golden Joystick Award}}''»,<ref name="CVG_2013 Win">{{cite web|last=Hussain |first=Tamoor |title=Golden Joysticks 2013: Full list of winners |url=http://www.computerandvideogames.com/435281/golden-joysticks-2013-full-list-of-winners/ |work=Computer and Video Games |date=October 26, 2013|accessdate=October 26, 2013}}</ref>, а таксама атрымала дадатковыя намінацыі на «''Гульню года''», «''Найлепшы сюжэт''», «''Студыю года''» (''Irrational Games'') і «''Найлепшы гульнявы момант''» (''Hallelujah'')<ref name="CVG_2013 Nom">{{cite web|last=Robinson |first=Andy |title=Golden Joysticks 2013 voting begins |url=http://www.computerandvideogames.com/426923/golden-joysticks-2013-voting-begins/ |work=Computer and Video Games |date=August 29, 2013 |accessdate=November 3, 2013}}</ref>; Кен Левін таксама атрымаў першае «''Lifetime Achievement Award''» ад «''Golden Joysticks''» за яго дасягненні ў відэа-гульнях<ref name="CVG_2013 Ken">{{cite web|last=Ivan |first=Tom |title=Golden Joysticks 2013: Ken Levine accepts Lifetime Achievement award |url=http://www.computerandvideogames.com/435354/golden-joysticks-2013-ken-levine-accepts-lifetime-achievement-award/ |work=Computer and Video Games |date=October 25, 2013 |accessdate=December 31, 2013}}</ref>. На 5-ым штогадовым «''Inside Gaming Awards''» гульня атрымала дзве ўзнагароды за «''найлепшую графіку''» і «''найлепшы сюжэт''»<ref name="InsideGaming2013win">{{cite web|last=P Rubin|first=Brian|title=Winners of the 5th Annual Inside Gaming Awards Announced|url=http://www.insidegamingdaily.com/2013/12/04/winners-of-the-5th-annual-inside-gaming-awards-announced/|publisher=Machinima.com |date=December 4, 2013 |accessdate=December 5, 2013 }}</ref>, таксама была намінавана на «''Гульню года''», «''Самую захапляльную гульню''», «''Найлепшую агучку''», «''Найлепшы дадатковы кантэнт''» («''Burial at Sea — Episode One''») і «''Выбар геймераў''»<ref name="InsideGaming2013nom">{{cite web|last=Smith|first=Rob|title=Inside Gaming Awards 2013 Nominees Announced|url=http://www.insidegamingdaily.com/2013/11/21/inside-gaming-awards-2013-nominees/|publisher=Machinima.com|date=November 21, 2013|accessdate=December 5, 2013}}</ref>. На «''VGX''» 2013 года «''Infinite''» выйграла тры ўзнагароды за «''Найлепшы шутар''», «''Найлепшую песню ў гульні''» («''Will the Circle Be Unbroken?''») і «''Персанажаў года''» (блізняты Лютэс); яна атрымала шэсць намінацый на дадатковыя «''Гульню года''», «''Студыю года''» (''Irrational Games''), «''Найлепшую гульню для Xbox''», «''Найлепшы голас акцёра''» (Трой Бэйкер), «''Найлепшы голас актрысы''» (Кортні Дрэйпер) і «''Найлепшы саўндтрэк''»<ref name="VGX_2013">{{cite web|last=Dane|first=Patrick|title=‘Grand Theft Auto V’ Tops Spike VGX 2013 Award Winners List|url=http://gamerant.com/vgx-2013-winners-list/|publisher=Game Rant|date=December 7, 2013|accessdate=December 7, 2013}}</ref>. У [[2014]] годзе «''BioShock Infinite''» выйграла дзве ўзнагароды на 17-й штогадовай «''{{нп5|Academy of Interactive Arts & Sciences|D.I.C.E.|en|Academy of Interactive Arts & Sciences}}''» за «''Гульню года ў стылі экшан''» і «''Выдатныя дасягненні ў арыгінальным складзе музыкі''» і была намінавана на яшчэ чатыры ўзнагароды: «''Гульню года''», «''Выдатныя дасягненні ў мастацтве''», «''Выдатныя дасягненні ў гуку''» і «''Выдатныя дасягненні ў сюжэце''»<ref name="IGN DICE"/>. Яна выйграла «''Найлепшую музыку ў гульні''» на 3-яй «''Annual New York Videogame Critics Circle Awards''»<ref name="New York Awards"/> і была намінавана на яшчэ чатыры ўзнагароды, у тым ліку «''Найлепшую гульню''»<ref name="New York Nominations">{{cite web|last=nygcc |first= |title=The Nominees! New York Videogame Critics Circle Awards, 2013 |url=http://nygamecritics.com/2014/01/03/the-nominees-new-york-videogame-critics-circle-awards-2013/ |publisher=New York Videogame Critics Circle |date=January 3, 2014 |accessdate=January 31, 2014 }}</ref>. У 2013 г. гульня заваявала шэсць узнагарод на «''Нацыянальнай акадэміі гандлю відэагульнямі''» і была намінавана на яшчэ шэсць, уключаючы «''Гульню года''»<ref name="NAVGTR"/>. Яна таксама была намінавана на «''Выдатную прыгодніцкую/экшан гульню''» на 18-ай цырымоніі ўзнагароджвання «''{{нп5|Спадарожнік, прэмія|прэміяй «''Спадарожнік''»|en|Satellite Awards}}''»<ref name="Satelliteawards">{{cite web|last= |first= |title=Satellite Awards - 2013 Nominations |url=http://www.pressacademy.com/award_cat/current-nominees/ |publisher=International Press Academy |date= |accessdate=December 15, 2013 }}</ref>. «''Infinite''» выйграла «''Арыгінальную музыку''» ў 10-й «''[[BAFTA|Брытанскай акадэміі відэагульняў]]''» і тры намінацыі за «''Мастацкія дасягненні''», «''Дасягненні ў гуку''» і «''Найлепшы выканаўца''» (Кортні Дрэйпер)<ref name="IGN BAFTA 2014"/>. Гульня выйграла абедзве намінацыі, у якіх яна прымала ўдзел у 14-й штогадовай «''{{нп5|Game Developers Choice Awards|Game Developers Choice Awards|en|Game Developers Choice Awards}}''»: «''Найлепшае аўдыё''» і «''Найлепшыя візуальныя эфекты''»<ref name="2013 GDC Awards">{{cite web|last=Haywald |first=Justin |title=The Last of Us wins GDC game of the year award |url=http://www.gamespot.com/articles/the-last-of-us-wins-gdc-game-of-the-year-award/1100-6418420/ |publisher=GameSpot |date=March 19, 2014 |accessdate=April 14, 2014 }}</ref>. Гульня выйграла тры ўзнагароды на 12-й «''Annual Game Audio Network Guild Awards''», у тым ліку «''Музыку года''»<ref name="GANG Win"/> і была намінавана на яшчэ чатыры, у тым ліку «''Аўдыё года''»<ref name="GameAudioNom">{{cite web |last=McDonald |first=Dren |title=GAME AUDIO NETWORK GUILD (G.A.N.G.) ANNOUNCES FINALISTS FOR 12TH ANNUAL G.A.N.G. AWARDS |url=http://www.audiogang.org/blog/game-audio-network-guild-g-a-n-g-announces-finalists-for-12th-annual-g-a-n-g-awards/ |publisher=Game Audio Network Guild |date=February 21, 2014 |accessdate=February 26, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710151418/http://www.audiogang.org/blog/game-audio-network-guild-g-a-n-g-announces-finalists-for-12th-annual-g-a-n-g-awards/ |archivedate=10 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. «''BioShock Infinite''» з’явілася ў некалькі спісах «''Топ гульняў''» розных выданняў. У ліпені 2013 года «''GamesRadar''» паставіла сюжэт гульні на адзінаццатае месца ў сваім спісе «''Найлепшыя сюжэты відэагульняў за ўсю гісторыю''»<ref>{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/the-best-videogame-stories-ever/|title=The best videogame stories ever |last=GamesRadar Staff|first=|date=July 12, 2013|publisher=GamesRadar|accessdate=November 2, 2013}}</ref>. У верасні 2013 года «''Official Xbox Magazine''» уключыў гульню ў свой спіс «''Найлепшых гульняў для Xbox''»<ref>{{cite web|url=http://www.oxmonline.com/official-xbox-magazines-best-xbox-games#slide-5 |title=Official Xbox Magazine's Best Xbox Games |page=6 |last=OXM Staff |first= |date=September 11, 2013|work=Official Xbox Magazine|accessdate=January 23, 2014}}</ref>. У тым жа месяцы «''[[IGN]]''» размясціў «''Infinite''» пад нумарам трыццаць адзін у яго спісе «''Топ-100 шутараў ад першай асобы''»<ref>{{cite web|url=http://ign.com/top/shooters/31|title=''BioShock Infinite'' - #31 Top Shooters|date=September 12, 2013|publisher=[[IGN]]|accessdate=September 27, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002134316/http://www.ign.com/top/shooters/31|archivedate=2 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref>, а ў кастрычніку 2013 года ў сваім спісе «''Top 25 гульняў для Xbox 360''» пад нумарам дванаццаць <ref>{{cite web|url=http://ign.com/articles/2013/09/20/the-top-25-xbox-360-games-4?page=3|title=The Top 25 Xbox 360 Games |page=3 |last=IGN Staff|first=|date=September 20, 2013|publisher=[[IGN]]|accessdate=November 2, 2013}}</ref>. У кастрычніку 2013 года «''WatchMojo.com''» размясціў сюжэт «''Infinite''» пад нумарам адзін у яго спісе «Top 10 гульняў з выдатным сюжэтам»<ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=3f47eONJgLA |title=Top 10 Video Games With Great Stories |last=WatchMojo.com |first= |date=October 15, 2013|publisher=[[YouTube]] |accessdate=January 23, 2014}}</ref>. У лістападзе 2013 года «''Eurogamer''» размясціў «''Infinite''» на дваццаць пятае месца ў яго спісе «''Top 50 гульняў пакалення''»<ref>{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2013-11-04-eurogamers-games-of-the-generation-the-top-50|title=Eurogamer's Games of the Generation: The top 50|last=Robinson|first=Martin|date=November 4, 2013|publisher=Eurogamer|accessdate=November 8, 2013}}</ref>, а «''Hardcore Gamer''» ацаніў яе дванаццатым месцам у сваім спісе «''Top 100 гульняў пакалення''»<ref>{{cite web|url=http://www.hardcoregamer.com/2013/11/08/top-100-games-of-the-generation-20-11/60941/|title=Top 100 Games of the Generation: 20-11|last=HG Staff|first=|date=November 8, 2013|publisher=''Hardcore Gamer''|accessdate=November 11, 2013}}</ref>. У тым жа месяцы «''Complex''» памясціў «''Infinite''» пад нумарам дваццаць у яго спісе «''Найлепшыя відэагульні апошняга пакалення для Xbox 360''»<ref>{{cite web|url=http://www.complex.com/video-games/2013/11/greatest-xbox-360-video-games-last-generation/bio|title=Bioshock: Infinite – Take a Bow: The Greatest Xbox 360 Video Games of the Last Generation|date=November 22, 2013|publisher=''Complex''|accessdate=December 10, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131126033601/http://www.complex.com/video-games/2013/11/greatest-xbox-360-video-games-last-generation/bio|archivedate=26 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref>, а «''PlayStation Universe''» паставіў яе пад нумарам восем у яго спіс «''100 найлепшых гульняў пакалення для PS3''»<ref>{{cite web|url=http://www.psu.com/a021805/The-Top-100-Games-Of-The-PS3-Generation--1--10- |title=The Top 100 Games Of The PS3 Generation: 1 -10 |last=Harradence |first= Michael |date=November 28, 2013|publisher=PlayStation Universe|accessdate=December 10, 2013}}</ref>. У снежні 2013 года «''PlayStation Official Magazine''» памясціў «''Infinite''» на пятае ў яго спіс «''Найлепшыя гульні для PS3 — найлепшыя з пакалення''», і пахваліў яе сюжэт, як «''мабыць, найлепшую апісальную частку цэлага пакалення''»<ref name="POM UK Greatest PS3">{{cite web |url=http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/12/11/official-playstation-magazines-best-ps3-games-greatest-games-of-a-generation/7/#gallery-top |title=Official PlayStation Magazine’s greatest PS3 games – the best of the generation |page=7 |last=Staff |date=December 11, 2013 |work=PlayStation Official Magazine |accessdate=January 23, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202201329/http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/12/11/official-playstation-magazines-best-ps3-games-greatest-games-of-a-generation/7/#gallery-top |archivedate=2 лютага 2014 |url-status=dead }}</ref>. == Тэмы == Шон Робертсан, вядучы мастак гульні, заявіў, што, нягледзячы на некалькі {{нп5|Тэма, літаратура|тэм|uk|Тема (література)}}, гульня будзе даследчыцкай, сюжэт жа ў рэшце рэшт апынуўся іншым. Робертсан растлумачыў, што тэмы былі там, каб служыць у якасці фону і рамкі «''больш чалавечага памеру''» і эмацыйна рэзананснага сюжэту пра людзей. Ён працягваў казаць, што, нягледзячы на тое, што «''сюжэт памеру оперы''» і «''палітычная нестабільнасць''» будуць служыць фонам, сюжэт, у канчатковым рахунку, аб Букеры і Элізабет<ref name="gamasutra reveal">{{cite web | url = http://www.gamasutra.com/view/news/29872/Interview_Irrational_Games_Leaves_The_Sea_For_The_Sky_With_BioShock_Infinite.php | title = Interview: Irrational Games Leaves The Sea For The Sky With BioShock Infinite |first = Leigh | last= Alexander |date =2010-08-12 | accessdate= 2010-08-12 | publisher = Gamasutra }}</ref>. Кен Левін, крэатыўны дырэктар гульні, заявіў, што гульцы павінны рабіць свае ўласныя высновы з гульні, і ў канчатковым рахунку вырашыць, «''што такое добра і дрэнна''». Ён растлумачыў, што «''ёсць шмат частак „Infinite“, якія адкрытыя для інтэрпрэтацыі, і мэтай з’яўлялася тое, каб вы высоўвалі свае ўласныя тэорыі аб іх''». Для гэтага Левін пазбегнуў прадастаўлення аўтарытэтнага канчатковага адказу адносна канцоўкі гульні, адказваючы: «''На самой справе важна тое, што думаюць людзі. Чаму мая інтэрпрэтацыя больш важная, чым ваша?''»<ref name="Levine meaning">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/416306/interviews/ken-levine-and-the-search-for-meaning-in-bioshock-infinite/ | title = Interview: Ken Levine and the search for meaning in BioShock Infinite | first = Rob | last = Crossley | date = 2013-06-26 | accessdate = 2013-11-08 | publisher = ComputerAndVideoGames.com }}</ref>. Прызнаючы, што фанаты абмяркоўваюць і расчароўваюцца ў тэмах «''Infinite''», Левін быў усё-такі задаволены празрыстасцю гульні, заявіўшы, што гэта быў яго намер, і параўнаў {{нп5|інтэрпрэтацыя квантавай механікі|інтэрпрэтацыю квантавай механікі|en|Interpretations of quantum mechanics }} з інтэрпрэтацыяй з некаторых са сваіх любімых фільмаў «''[[Касмічная адысея 2001 года]]''», «''[[Байцоўскі клуб (фільм)|Байцоўскі клуб]]''», «''{{нп5|Майстар (фільм, 2012)|Майстар|ru|Мастер (фильм, 2012)}}''», «''{{нп5|Перакрыжаванне Мілера|Перакрыжаванне Мілера|ru|Перекрёсток Миллера}}''» і «''{{нп5|Нафта, фільм|Нафта|ru|Нефть (фильм)}}''»<ref name="Levine meaning"/>. Роб Крослі з «''{{нп5|Computer and Video Games|CVG|en|Computer and Video Games}}''» заявіў, што «''[Паводле Левіна] [гульнявая] {{нп5|шматсветавая інтэрпрэтацыя|шматсветавая тэорыя|en|Many-worlds interpretation }} з’яўляецца {{нп5|мастацкія сродкі|мастацкім сродкам|uk|Художні засоби}}, адзіным, што дае сюжэту нешта ўнікальнае ў гульнях, яшчэ адзначаецца ў кінаінтэрпрэтацыях''»<ref name="Levine meaning"/>. Левін сцвярджаў, што асноўныя паведамленні ў «''Infinite''» былі не асабістымі, не палітычнымі, настойваючы, што яны былі гістарычнымі. У адказ людзям, якія абмяркоўваюць Калумбію як «''расісцкае грамадства''», ён сказаў, што гульня не рабіла ніякіх асаблівых пунктаў аб тэме расізму і што ён у гульні быў толькі «''фактарам часу''»<ref name="Levine meaning"/>. Расізм, які малюецца ў Калумбіі, быў заўважаны Левінам «''больш адлюстраваннем таго, якія расавыя адносіны ў ЗША былі ў 1912 годзе''»; Левін патлумачыў, што гульня была «''менш пра вывучэнне добрых і дрэнных бакоў расізму і больш пра справядлівае адлюстраванне часу і яго ўплыў на тую эпоху''»<ref name="Ventureracism">{{cite web | url = http://venturebeat.com/2012/12/07/bioshock-infinite-forces-players-to-confront-racism-hands-on-preview/ | title = BioShock Infinite forces players to confront racism (hands-on preview) | first = Alejandro | last = Quan-Madrid | date = 2012-12-07 | accessdate = 2013-11-08 | publisher = VentureBeat | archive-date = 14 кастрычніка 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131014141552/http://venturebeat.com/2012/12/07/bioshock-infinite-forces-players-to-confront-racism-hands-on-preview/ | url-status = dead }}</ref>. Ён адзначыў, што некалькі гістарычных амерыканскіх дзеячоў, такія як бацькі-заснавальнікі [[Абрахам Лінкальн]] і [[Тэадор Рузвельт]] былі «''людзьмі свайго часу''», вялікія людзі, якія былі, тым не менш расістамі. Такім чынам, Левін лічыў, што карціны нацыяналізму і расізму былі гарантаваныя ў гульні, заявіўшы, што не рабіць так было бы «''падманам''» і «''дзіўным''» ў той перыяд часу<ref name="Ventureracism"/><ref name="pcgam political"/>. У дадатак да расізму, гульня была інтэрпрэтавана як вырашэнне палітычных і сацыяльных праблем<ref>{{cite web | url = http://www.nbcnews.com/technology/brains-over-brawn-why-smart-people-are-drawn-bioshock-infinite-1B9066435 | title = Brains over brawn: Why smart people are drawn to 'BioShock Infinite' | publisher = [[NBC]] | date = 2013-03-25 | accessdate= 2013-12-30 | first = Yannick | last = LeJacq }}</ref>, а таксама паказвала некалькі тэм, такіх як канстанты і пераменныя, амерыканская выключнасць<ref name="forbes themes"/>, {{нп5|экстрэмізм|экстрэмізм|ru|Экстремизм}}<ref name="forbes themes">{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/erikkain/2013/04/17/bioshock-infinite-refunded-on-religious-grounds/ | title = 'BioShock Infinite' Refunded On Religious Grounds | first = Erik | last = Kain | date = 2013-04-17 | accessdate = 2013-12-29 | work = [[Forbes]] }}</ref>, [[фундаменталізм]]<ref>{{cite web | url = http://www.theglobeandmail.com/technology/gaming/game-reviews/bioshock-infinite-a-shooting-game-for-deep-thinkers/article10503889/ | title = BioShock Infinite a shooting game for deep thinkers | first = Peter | last = Nowak | date = 2013-03-28 | accessdate = 2013-12-29 | work = The Globe and Mail }}</ref>, [[нацыяналізм]]<ref>{{cite web | url = http://www.destructoid.com/racists-call-bioshock-infinite-a-white-killing-simulator-240586.phtml | title = Racists call BioShock Infinite a white-killing simulator | first = Jim | last = Sterling | date = 2012-12-14 | accessdate = 2013-12-29 | publisher = Destructoid | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131231000530/http://www.destructoid.com/racists-call-bioshock-infinite-a-white-killing-simulator-240586.phtml | archivedate = 31 снежня 2013 | url-status = dead }}</ref>, {{нп5|фанатызм|фанатызм|en|Fanaticism}}<ref name="nbcrev">{{cite web | url = http://www.nbcnews.com/technology/review-bioshock-infinite-masterpiece-1B9057346 | title = Review: 'BioShock Infinite' is a masterpiece | publisher = [[NBC]] | date = 2013-03-25 | accessdate= 2013-12-30 | first = Todd | last = Kenreck }}</ref>, [[Рэлігійны культ|культызм]]<ref name="nbcrev"/>, [[папулізм]]<ref name="kotaku religion"/>, [[рэлігія]]<ref name="kotaku religion">{{cite web | url = http://kotaku.com/in-defense-of-religion-in-bioshock-infinite-475004169 | title = In Defense Of Religion In BioShock Infinite | first = Jordan | last = Ekeroth | date = 2013-04-17 | accessdate = 2013-12-29 | publisher = Kotaku }}</ref>, {{нп5|дыхатамія|дыхатамія|ru|Дихотомия}}<ref name="pcgamer baptism"/>, {{нп5|тоеснасць, філасофія|тоеснасць|en|Identity (philosophy) }}<ref name="pcgamer baptism"/>, [[Мультысусвет|множныя рэальнасці]]<ref name="pcgamer baptism"/>, {{нп5|фаталізм|фаталізм|en|Fatalism}}<ref name="Inc Fate"/>, {{нп5|выбар|выбар|en|Choice}}<ref name="Inc Fate"/>, {{нп5|непрадбачаныя наступствы|наступствы|en|Unintended consequences}}<ref name="Inc Fate">{{cite web | url = http://www.incgamers.com/2013/04/the-bird-or-the-cage-what-bioshock-infinite-says-about-choice-and-fatalism | title = The bird, or the cage: What BioShock Infinite says about choice and fatalism | first = Peter | last = Parrish | date = 2013-04-08 | accessdate = 2013-11-08 | publisher = IncGamers | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131229052620/http://www.incgamers.com/2013/04/the-bird-or-the-cage-what-bioshock-infinite-says-about-choice-and-fatalism | archivedate = 29 снежня 2013 | url-status = dead }}</ref>, [[свабода волі]]<ref name="gameinform baptism"/>, [[надзея]]<ref name="gameinform baptism"/>, агіда да сябе<ref name="Levine meaning"/>, {{нп5|адмаўленне, псіхалогія|адмаўленне|en|Denial}}<ref name="Levine meaning"/>, {{нп5|нараджэнне звыш|новае жыццё|ru|Рождение свыше}}<ref name="gamerevolution baptism"/> і {{нп5|адкупленне, тэалогія|адкупленне|en|Redemption (theology)}}<ref name="gamerevolution baptism"/>. [[File:Bioshock infinite lutece twins.jpg|left|thumb|upright=1.2|Паняцце «''канстант і зменных''» паказана Робертам і Разаліндай Лютэс. Тут у пачатку сцэны яны прапаноўваюць Букеру падкінуць манету, якую яны назіралі падаючую ўверх арлом раней 122 разы.]] Тэма гульні «''пастаянныя і пераменныя''» атрымала значную ўвагу, яна ў першую чаргу звярталася да персанажаў Роберта і Разалінды Лютэс, якія паказаны ў якасці ключавых фігур Калумбіі і драйверамі для падзей гульні. У пачатку гульні яны просяць Букера падкінуць манету, якая падала арлом уверх 122 разы са 122 кідкоў, пра што засведчаны ўліковыя знакі на абодвух баках платы, якую насіў Роберт). Гэта паказвае, што Лютэсы прыцягнулі іншага Букера з такой жа колькасці альтэрнатыўных рэальнасцей для таго, каб дасягнуць сваіх мэтаў. Манетны фліп прысутнічае ў кожным сусвеце і, такім чынам, ён асуджаны заўсёды мець той жа вынік<ref name="eurogamer ending"/>. Гэтая сцэна была параўнана з такімі працамі, як «''{{нп5|Сад разбежных сцежак|Сад разбежных сцежак|en|The Garden of Forking Paths }}''» і «''{{нп5|Розенкранц і Гільдэнстэрн мёртвыя|Розенкранц і Гільдэнстэрн мёртвыя|en|Rosencrantz and Guildenstern Are Dead}}''», якія маюць падобныя тэмы аб прадмеце выбару супраць лёсу<ref name="Inc Fate"/><ref name="eurogamer american fairground">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-04-05-bioshock-infinite-americas-fairground | title = BioShock Infinite: America's Fairground | publisher = Eurogamer | date = 2013-04-05 | accessdate= 2013-04-08 | first = Christian | last = Donlan }}</ref>. Тэма аповеду некалькіх рэальнасцей, у прыватнасці, таксама праводзіць паралелі з тым, што, у адрозненні ад папярэдніх гульняў «''BioShock''», у «''Infinite''» была толькі адна канцоўка, нягледзячы на мараль рашэння. Крыс Колер з «''Wired''» патлумачыў, што, падобна таму, як альтэрнатыўныя сусветы ўнутры гісторыі ўсё мелі свае падобныя «''канстанты''» і розныя «''пераменныя''», гульня можа быць прайграная бясконцым лікам спосабаў, але некаторыя рэчы заўсёды будуць аднолькавымі<ref>{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2013/04/bioshock-infinite-spoilers/ | title = Letters From Columbia: Breaking Down BioShock Infinite | publisher = ''Wired'' | date = 2013-04-03 | accessdate= 2013-12-28 | first = Chris | last = Kohler }}</ref>. Том Філіпс з «''Eurogamer''» пагадзіўся, інтэрпрэтуючы радок Элізабет («''Мы плаваем у розных акіянах, але зямля на тым жа беразе''»), што гэта азначае, што, як і падарожжы Букера ў розных сусветах, розныя гульцы будзе мець розны досвед на працягу ўсёй гульні, але, тым не менш, усё ж дасягнуць аднолькавага фіналу<ref name="eurogamer ending"/>. Гэта прывяло некаторых да ідэнтыфікацыі «''BioShock Infinite''» як метагульні і метакаментарыя да ўсяго працэсу гульні, які мае розныя варыянты ў гульнях<ref name="VentureTaka">{{cite web | url = http://venturebeat.com/2013/04/12/the-deanbeat-bioshock-infinite-is-a-work-of-art-trapped-in-a-violent-video-game/ | title = The DeanBeat: BioShock Infinite is art trapped in a violent video game | publisher = VentureBeat | date = 2013-04-12 | accessdate = 2013-12-28 | first = Dean | last = Takahashi | archive-date = 28 снежня 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131228010807/http://venturebeat.com/2013/04/12/the-deanbeat-bioshock-infinite-is-a-work-of-art-trapped-in-a-violent-video-game/ | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.ibtimes.co.uk/bioshock-infinite-review-irrational-ken-levine-booker-449979 | title = BioShock Infinite Review [Video] | first = Edward | last = Smith | date = 2013-03-25 | accessdate = 2013-12-29 | publisher = International Business Times UK }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.incgamers.com/2013/10/telltales-walking-dead-season-two-else-wed-like-see | title = Telltale’s Walking Dead Season Two: What else we’d like to see | first = Peter | last = Parrish | date = 2013-10-29 | accessdate = 2013-12-29 | publisher = IncGamers | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131109190053/http://www.incgamers.com/2013/10/telltales-walking-dead-season-two-else-wed-like-see | archivedate = 9 лістапада 2013 | url-status = dead }}</ref><ref name=Wong2013>{{Citation| title = Bioshock Infinite is a Metacommentary on Game Narrative| url = http://www.gamasutra.com/blogs/KevinWong/20130410/190222/| year = 2013| author = Wong, Kevin| accessdate = 2014-01-03 }}</ref>. Некаторыя крытыкі зрабілі выснову, што «''Infinite''» — альтэрнатыўная версія папярэдніх гульняў «''BioShock''», параўноўваючы іх элементы гульні, такія як галоўныя героі, антаганісты, сетынг і сюжэт. Тэма альтэрнатыўных сусветаў і тлумачэнне Элізабет, што «''Там заўсёды маяк, заўсёды ёсць чалавек, заўсёды ёсць горад''» былі названыя падмацаваннем да гэтага<ref>{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/insertcoin/2013/03/29/the-one-twist-in-bioshock-infinite-you-might-have-missed-completely/ | title = The One Twist in BioShock Infinite's Ending You Might Have Missed Completely | first = Paul | last = Tassi | date = 2013-03-29 | accessdate = 2013-12-29 | work = [[Forbes]] }}</ref><ref>{{cite web | url = http://fandomania.com/constants-and-variables-bioshock-bioshock-2-and-bioshock-infinite-compared/ | title = Constants and Variables: BioShock, BioShock 2, and BioShock: Infinite Compared | first = Celeste | last = Monsour | date = 2013-04-04 | accessdate = 2013-12-29 | publisher = Fandomania }}</ref>. === Палеміка === [[File:BioShock Infinite Columbia Propaganda.jpg|thumbnail|upright=1.2|Джордж Вашынгтон стаіць высока над «''нябелымі''» нацыянальнасцямі. Гэта калумбійскі прапагандысцкі плакат, які паказвае ксенафобію Заснавальнікаў, выкарыстоўваўся Нацыянальным Фондам Свабоды.]] Тэмы расізму, крайняй рэлігійнасці і ідэалагічнасці грамадства «''Infinite''» выклікалі спрэчкі. У розных аглядах Заснавальнікаў і «''Vox Populi''» да рэлізу Левін і «''Irrational Games''» былі падвергнуты крытыцы розных груп; на дэманстрацыі Заснавальнікаў людзі, якія жылі ў адпаведнасці з ідэалам {{нп5|Рух чаявання|чаявання|en|Tea Party movement}}, у тым ліку сваякі Левіна, адчувалі, што гульня атакавала гэты рух; наконт «''Vox Populi''» Левін знайшоў некаторыя вэб-сайты, якія пісалі, што гульня рабіла нападкі на [[рабочы рух]], і адзін {{нп5|Stormfront|сайт перавагі белых|en|Stormfront (website)}} сцвярджаў, што «''[[Яўрэі|яўрэй]] Кен Левін робіць сімулятар забойства белых людзей''»<ref name="pcgam political">{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2012/12/13/bioshock-infinite-interview-ken-levine-racism-history/ | title = Interview: Ken Levine on American history, racism in BioShock Infinite: "I’ve always believed that gamers were underestimated." | first = Evan | last = Lahti | date = 2012-12-13 | accessdate = 2012-12-18 | work = PC Gamer }}</ref>. Левін лічыць, што «''Infinite''», як «''BioShock''» перад ім, была {{нп5|тэст Роршаха|тэстам Роршаха|en|Rorschach test}} для большасці людзей, хоць гэта будзе негатыўна ўспрынята ў грамадстве, бо бачанне ў распрацоўцы сюжэту было «''аб куплі не ў адным пункце гледжання''»<ref name="pcgam political"/>. Некаторыя з вобразаў гульні былі знойдзены для выкарыстання ў іранічных спосабах некаторымі кансерватыўнымі групамі. У 2013 годзе Нацыянальны Фонд Свабоды, група ў Руху чаявання, уключыў прапагандысцкую фрэску з гульні, якая адстойвала расізм і ксенафобію Заснавальнікаў, на сваю старонку ў ''[[Facebook]]'', перш чым яе крыніца была прызнана, а затым знёс<ref>{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/insertcoin/2013/12/16/tea-party-group-unironically-utilizes-bioshock-infinite-propaganda/ | title = Tea Party Group Unironically Utilizes BioShock Infinite Propaganda | work = [[Forbes]] | first = Paul | last = Tassi | date = 2013-12-16 | accessdate = 2014-01-03 }}</ref>. «''[[Fox News Channel|Fox News]]''» стварыў лагатып, вельмі падобны на лагатып «''BioShock Infinite''» для сегмента, названага «''Абараняючы Радзіму''», які адносіцца да іміграцыйнага кантролю<ref>{{Cite web | url = http://www.avclub.com/article/fox-news-rips-bioshock-infinite-logo-irony-ensues-206519 | title = Fox News rips off BioShock Infinite logo, irony ensues | publisher = A.V. Club | date = 2014-07-02 | accessdate = 2014-07-02 | first = Sam | last = Barsanti }}</ref>. Выява Закарыі Комстака як фанатыка таксама лічыцца абразлівай для «''геймераў з моцнымі рэлігійнымі пачуццямі''». Член каманды распрацоўшчыкаў «''BioShock Infinite''» нават пагражаў падаць у адстаўку з-за канцоўкі гульні<ref>{{cite web | url = http://www.strategyinformer.com/news/22051/bioshock-infinites-ending-may-cause-controversy | title = BioShock Infinite's ending may cause controversy | first = Jonah | last = Falcon | date = 2013-03-01 | accessdate = 2013-04-04 | publisher = Strategy Informer | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130326011342/http://www.strategyinformer.com/news/22051/bioshock-infinites-ending-may-cause-controversy | archivedate = 26 сакавіка 2013 | url-status = dead }}</ref>, вераючы, што гульня кажа: «''Быць рэлігійным значыць быць злым''»<ref name="Metro Contro">{{cite web | url = http://metro.co.uk/2013/03/22/sold-on-the-bioshock-factor-3554071/ | title = Is controversy the main selling point of BioShock Infinite? | first = David | last = Jenkins | date = 2013-03-01 | accessdate = 2013-03-22 | publisher = ''Metro'' }}</ref>. Комстак быў зменены пасля таго, як Левін пагаварыў з распрацоўшчыкам, які дапамог Левіну перагледзець паняцце прабачэння ў [[Новы Запавет|Новым Запавеце]], і ўсталяваць, чаму людзі прыйшлі да таго, каб прытрымлівацца Комстака і зразумець экстатычны рэлігійны досвед. Левін паахвяравў цэнзураваннем персанажа, каб прадставіць сюжэт лепш для шырокай аўдыторыі<ref>{{cite web | url = http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/01/18/bioshock-infinite-altered-after-conversations-with-religious-people-on-the-team-says-levine/ | title = Bioshock Infinite altered after "conversations with religious people on the team" says Levine | first = Leon | last = Hurley | date = 2013-01-18 | accessdate = 2013-01-20 | work = PlayStation Official Magazine (UK) | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130122031459/http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/01/18/bioshock-infinite-altered-after-conversations-with-religious-people-on-the-team-says-levine/ | archivedate = 22 студзеня 2013 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.gamespot.com/news/bioshock-infinites-religious-themes-led-dev-to-consider-quitting-6404620 | title = BioShock Infinite's religious themes led dev to consider quitting | first = Eddie | last = Makuch | date = 2013-02-28 | accessdate = 2013-02-28 | publisher = GameSpot }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/03/01/bioshock-infinite-artist-almost-resigned-over-antagonists-religious-views/ | title = BioShock Infinite artist almost resigned over game's depiction of religion | last = Petitte | first = Omri | date = 2013-03-01 | work= PC Gamer | accessdate= 2013-03-02 }}</ref>. Вядомы выпадак, калі гулец, які лічыў сябе «''набожным вернікам''», пакрыўдзіўся на прымусовае хрышчэнне, якое Букер атрымлівае перад уваходам у Калумбію, запатрабаваў вяртання грошай, бо не ведаў загадзя гэтага кантэнту ў гульні<ref name="kotaku refund">{{Cite web | url = http://kotaku.com/some-dont-like-bioshocks-forced-baptism-enough-to-as-473178476 | title = Some Don't Like BioShock's Forced Baptism. Enough To Ask For A Refund | first = Patricia | last = Hernandez | date = 2013-04-16 | accessdate = 2013-04-16 | publisher = Kotaku }}</ref>. Патрысія Эрнандэс з «''Kotaku''» лічыць, што сцэна хрышчэння была «''выдатнай''» у кантэксце відэагульняў як віду мастацтва, і сцэна выклікала шматлікія водгукі ў сацыяльных медыя<ref name="kotaku refund"/>. Сцэны хрышчэння на працягу ўсёй гульні была таксама інтэрпрэтаваны некаторымі крытыкамі не як крытыка хрысціянства або рэлігіі, а як прадстаўленне такіх тэм, як воля, зло, адраджэнне і адкупленне<ref name="pcgamer baptism">{{Cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/04/04/bioshock-infinite-ending-explained/ | title = BioShock Infinite's ending explained, and what we think about it | first = | last = PC Gamer | date = 2013-04-05 | accessdate = 2013-12-27 | publisher = ''PC Gamer'' }}</ref><ref name="gameinform baptism">{{Cite web | url = http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2013/04/09/free-will-and-hope-in-bioshock-infinite.aspx | title = Free Will And Hope In BioShock Infinite | first = Matt | last = Miller | date = 2013-04-09 | accessdate = 2013-12-27 | publisher = ''Game Informer'' | archive-date = 1 студзеня 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140101180348/http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2013/04/09/free-will-and-hope-in-bioshock-infinite.aspx | url-status = dead }}</ref><ref name="gamerevolution baptism">{{Cite web | url = http://www.gamerevolution.com/features/dies-died-will-die-an-analysis-of-bioshock-infinite | title = Dies, Died, Will Die: An Analysis of BioShock Infinite | first = Nicholas | last = Tan | date = 2013-04-09 | accessdate = 2013-12-27 | publisher = Game Revolution }}</ref><ref name="gamespot baptism">{{Cite web | url = http://www.gamespot.com/articles/bioshock-infinite-baptism-of-the-human-heart/1100-6407174/ | title = BioShock Infinite: Baptism of the Human Heart | first = | last = Gamespot Staff | date = 2013-04-21 | accessdate = 2013-12-27 | publisher = GameSpot }}</ref><ref name="relevant baptism">{{Cite web | url = http://www.relevantmagazine.com/culture/video-games/what-bioshock-infinite-gets-right | title = What 'Bioshock Infinite' Gets Right | first = Andrew | last = Barber | date = 2013-04-11 | accessdate = 2013-12-27 | publisher = ''Relevant'' }}</ref>. === Паказ гвалту === Паказ гвалту ў «''Infinite''» выклікаў значныя абмеркаванні. Крыс Плант з «''{{нп5|Polygon, сайт|Polygon|en|Polygon (website)}}''» лічыць, што ступень гвалту ў гульні можа адцягваць гульцоў, якія больш зацікаўлены ў тэмах сюжэту. Ён лічыць, што ў адрозненні ад фільмаў, заснаваных на гвалце, як частцы іх тэмы, «''Infinite''» не спрабуе рацыяналізаваць свой гвалт, сцвярджаючы, што «''маштабы нармальныя''» і «''халодная эфектыўнасць у гэтым ёсць''», аднак такога гвалту, на думку Планта, не бывае «''нават у самых {{нп5|эксплуатацыйнае кіно|эксплуатацыйных фільмах|ru|Эксплуатационное кино}}''»<ref>{{cite web | url = http://www.polygon.com/2013/4/2/4174344/opinion-why-my-wife-wont-play-bioshock-infinite | title = Opinion: Violence limits BioShock Infinite's audience — my wife included | first = Chris | last = Plante | date = 2013-04-02 | accessdate = 2013-04-03 | publisher = Polygon }}</ref>. Кірк Хэмілтан з «''Kotaku''» пагадзіўся, заявіўшы, што ў той час як гвалт з’яўляецца лейтматывам відэагульняў, «''смешна, што гвалт вылучаецца ў такім рэльефе супраць удумлівага сюжэту гульні і выдатнага свету''». Хэмілтан прызнаў, што «''Infinite''» хутчэй за ўсё, было цяжка прадаць на масавы рынак, калі ёй не хапала элементаў шутара ад першай асобы, але па-ранейшаму кажа, што гвалтоўныя забойствы непатрэбныя для гульні. Кліф Бляжынскі, творчы лідар «''{{нп5|Gears of War|Gears of War|en|Gears of War}}''», якая прызнаецца як вельмі гвалтоўная, пагадзіўся з гэтымі пачуццямі, кажучы, што ён «''адчуў гвалт, які на самай справе адцягвае ад сюжэту''»<ref name="kotaku violence">{{cite web | url = http://kotaku.com/bioshock-infinite-is-insanely-ridiculously-violent-it-470524003 | title = BioShock Infinite Is Insanely, Ridiculously Violent. It's A Real Shame | first = Kirk | last = Hamilton | date = 2013-04-04 | accessdate = 2013-04-04 | publisher = Kotaku }}</ref>. Дзін Такашы з «''{{нп5|VentureBeat|VentureBeat|en|VentureBeat}}''» адчуў, што прырода гульні як шутара ад першай асобы абмяжоўвае яе відовішчнасць з-за крайняга гвалту, уласцівага жанру<ref name="VentureTaka"/>. Рус Мак-Лафлін з «''VentureBeat''» заявіў, што раптоўны гвалт на карнавале ў пачатку гульні быў неабходным элементам, каб паказаць, што «''Калумбія не з’яўляецца дасканалай. Яна непрыгожая, [[Ксенафобія|ксенафобная]] і гатовая выбухнуць''». Мак-Лафлін таксама лічыць паведамленне аб надзвычайнай прыродзе актаў гвалту, які здзяйсняе Букер, такім, што «''не можа быць ніякай маралі ў экстрэмальных умовах''»<ref>{{Cite web | url = http://venturebeat.com/2013/04/10/bioshock-infinites-extreme-violence-is-completely-valid/view-all/ | title = BioShock Infinite’s extreme violence is completely valid | first = Rus | last = McLaughlin | publisher = VentureBeat | date = 2013-04-10 | accessdate = 2013-04-10 | archive-date = 13 красавіка 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130413110335/http://venturebeat.com/2013/04/10/bioshock-infinites-extreme-violence-is-completely-valid/view-all | url-status = dead }}</ref>. Джым Стэрлінг з «''Destructoid''» сказаў, што гвалт у гульні з’яўляецца апраўданым, таму што «''„BioShock Infinite“ — гэта гульня аб гвалце''». Ён сцвярджаў, што «''хоць ён адчувае віну за тое, што ён зрабіў, ён жорсткі чалавек па натуры, які непазбежна звяртаецца да бойні, каб вырашыць свае праблемы''» і «''ўся яго гісторыя з’яўляецца адным з адмаўленняў''». Стэрлінг таксама адзначыў, што «''Калумбія — падробка, падман, з атмасферай жаху на яе паверхні''». Ён лічыў, што, негвалтоўны варыянт будзе ісці супраць усяго прыроднага ў самой гульні і «''тыя, хто просяць негвалтоўны „BioShock Infinite“, просяць іншую гульню цалкам''». Ён сцвярджаў, што тыя, хто просяць негвалтоўны «''Bioshock''», просяць «''яшчэ большую гамагенізацыю ў гульнях''» і «''„BioShock Infinite“ не ваша гульня, калі вы хочаце негвалтоўнае даследаванне, таму што тэмы „Infinite“ круцяцца вакол гвалту як асноўнай канцэпцыі''»<ref>{{cite web | url = http://www.destructoid.com/why-does-bioshock-infinite-need-to-be-non-violent--251424.phtml | title = Why does BioShock Infinite need to be non-violent? | first = Jim | last = Sterling | date = 2013-04-12 | accessdate = 2013-11-01 | publisher = Destructoid | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131103091433/http://www.destructoid.com/why-does-bioshock-infinite-need-to-be-non-violent--251424.phtml | archivedate = 3 лістапада 2013 | url-status = dead }}</ref>. Левін абараніў паказ гвалту, заявіўшы, ён быў «''часткай інструментарыя апавядальніка''»<ref>{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/04/04/ken-levine-game-violence/ | title = Violence is "a part of the storyteller's toolkit," says Ken Levine | first = Omri | last = Petitte | date = 2013-04-04 | accessdate = 2013-12-28 | work = PC Gamer }}</ref>. Ён працягваў казаць, што мастацтвам трэба было паўтарыць і адлюстраваць гвалт<ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2013/12/05/ken-levine-on-bioshock-infinites-explicit-violence | title = Ken Levine on BioShock Infinite's Explicit Violence | first = Lucy | last = O'Brien | date = 2013-12-04 | accessdate = 2013-12-28 | publisher = [[IGN]] }}</ref>. Ён пазней патлумачыў, што ён адчуваў, што «''рэакцыя на гвалт [у „BioShock Infinite“] больш уражвае людзей, якія ўпэўненыя ў здольнасці сферы гульняў выразіць сябе ў больш разнастайнай модзе''»<ref>{{cite web | url = http://www.npr.org/blogs/alltechconsidered/2014/06/28/326437835/modern-video-games-go-beyond-jumping-on-blocks | title = Modern Video Games Go Beyond 'Jumping On Blocks' | date = 2014-06-28 | accessdate = 2014-07-02 | publisher = NPR }}</ref>. == Заўвагі і крыніцы == ;Заўвагі {{notelist}} ;Крыніцы {{Reflist}} == Спасылкі == {{Commons|BioShock Infinite}} * {{Афіцыйны сайт|http://www.bioshockinfinite.com/}} * [http://www.aspyr.com/games/bioshock-infinite ''BioShock Infinite''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140216123244/http://www.aspyr.com/games/bioshock-infinite |date=16 лютага 2014 }} у [[Aspyr]] * {{dmoz|Kids_and_Teens/Games/Computer_and_Video/Shooter/BioShock_Series/BioShock_Infinite/|''BioShock Infinite''}} * {{Moby game|id=/bioshock-infinite}} * {{Imdb імя|id=1712064|title=BioShock Infinite}} {{BioShock}} {{Irrational Games}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Камп’ютарная гульня}} [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Утопіі]] [[Катэгорыя:Працягі камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2013 года]] [[Катэгорыя:BioShock]] 239gfoj7o29jarhl3vp216ukwuevfvz 0 232402 5144250 4450265 2026-05-21T01:11:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5144250 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сабор Святога Якава''' — каталіцкая святыня {{нп5|Сант'яга Матамарос|Сант'яга Матамароса|ru|Сантьяго Матаморос}} ў [[Галісія|галісійскім]] горадзе [[Сант’яга-дэ-Кампастэла|Сант'яга-дэ-Кампастэла]], дзе спачываюць яго мошчы. Найбуйнейшы паломніцкі цэнтр сярэднявечнага каталіцтва, канчатковы пункт на [[шлях Святога Якава|шляху Святога Якава]]. Гістарычная частка горада, які склаўся вакол сабора, уключана ў {{нп5|Спіс аб'ектаў сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Іспаніі|спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны|ru|Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Испании}}. [[Файл:Santiago GDFL catedral 050318 33.jpg|thumb|злева|Выгляд на базіліку з горада]] [[Файл:Interior_Catedral_Santiago_de_Compostela.jpg|міні|злева|[[Порцік Славы]], выгляд знізу]] == Гісторыя == [[Мошчы]] [[Якаў Зевядзееў|Святога Якава]] былі {{нп5|здабыццё мошчаў|здабыты|ru|Обретение мощей}} ў Галісіі пустэльнікам Пелаё ў 814 годзе, у праўленне Астурыйскага караля [[Альфонса II Астурыйскі|Альфонса II]]. На месцы адкрыцця была ўзведзена часовая капліца, якую ў IX стагоддзі змянілі адзін за адным два каменных сабора. У 997 годзе храм спаліў хаджыб {{нп5|Аль-Мансур, хаджыб|Аль-Мансур|ru|Аль-Мансур (хаджиб)}}. Вароты і званы царквы ён павёз з сабой у [[Кордава (Іспанія)|Кордаву]] і перадаў у {{нп5|Мяскіта|Мяскіту|ru|Мескита}}. Цяпер існуючы сабор заклаў у 1075 кастыльскі кароль [[Альфонса VI Храбры|Альфонса VI]]. Ён будаваўся з граніту на вобраз і падабенства тулузскай {{нп5|Базіліка Святога Серніна|базілікі Святога Серніна|fr|Basilique Saint-Sernin de Toulouse}}. У 1895 годзе быў апублікаваны знойдзеная ў саборы рукапіс — {{нп5|Кодэкс Калікста||ru|Кодекс Каликста}}, які прыпісваецца пяру [[Калікст II|аднайменнага пантыфіка]]. Ён утрымлівае каштоўныя звесткі аб будаўніцтве храма. У 1128 раманскі сабор — адзін з самых ёмістых ў Еўропе — быў асвечаны. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Cathedral of Santiago de Compostela}} * [http://www.catedraldesantiago.es Афіцыйны сайт сабора] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Саборы Галісіі|Святога Якава сабор]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Месцы паломніцтва]] [[Катэгорыя:Сант’яга-дэ-Кампастэла]] [[Катэгорыя:Храмы Святога Якава|Сант’яга-дэ-Кампастэла]] tsj3oldn6ktv23ggaanj8s3uambn88p 0 249777 5144009 4841419 2026-05-20T12:57:33Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Вядомыя асобы */ 5144009 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Баня-Лука |арыгінальная назва = {{lang-sr|Бања Лука, Banja Luka}} |падпарадкаванне = |краіна = Боснія і Герцагавіна |герб = Veliki grb Banja Luke.svg |сцяг = |шырыня герба = 120 |шырыня сцяга = |lat_deg=44|lat_min=46 |lon_deg=17|lon_min=11 |CoordAddon = type:city(280000)_region:BA |CoordScale = |Яндэкскарта = http://maps.yandex.ru/?text=%D0%91%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B8%20%D0%93%D0%B5%D1%80%D1%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%2C%20%D0%91%D0%B0%D0%BD%D1%8F-%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%B0&sll=17.190853%2C44.785219&sspn=1.406222%2C0.751087&l=map%2Cstv |памер карты краіны = 250 |памер карты рэгіёна = 250 |памер карты раёна = |від рэгіёна = Энтытэт, Боснія і Герцагавіна{{!}}Супольнасць |рэгіён = Рэспубліка Сербская |рэгіён у табліцы = Рэспубліка Сербская |від раёна = Рэгіён |раён = рэгіён Баня-Лука{{!}}Баня-Лука |раён у табліцы = |від абшчыны = абшчына |абшчына = абшчына Баня-Лука{{!}}Баня-Лука |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутраны падзел = |від главы = Граданачальнік |глава = Ігар Радойчыч |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 1239 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = сербская |насельніцтва = 150&nbsp;997<ref name="перепись2013"/> |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = +387 51 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Banja Luka |сайт = http://www.banjaluka.rs.ba |мова сайта = sr |мова сайта 2 = en }} '''Ба́ня-Лу́ка''' ({{lang-sr|Бања Лука, Banja Luka}}) — горад у [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]], фактычная сталіца [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] з [[1995]] года. Пасля падпісання [[Дэйтанскае пагадненне|Дэйтанскіх мірных пагадненняў]] і [[Парыжскі дагавор, 1995|Парыжскага дагавора 1995 года]] сталіца Рэспублікі Сербскай была перанесена з горада [[Пале, Боснія і Герцагавіна|Пале]] (сербская частка [[Сараева]]) у Баню-Луку, найбуйнейшы дзелавы і эканамічны цэнтр сербскай Босніі з насельніцтвам 218 тыс. чалавек (каля 16 % насельніцтва Рэспублікі Сербскай у 1996 г.) [[Тапонім]] у перакладзе з сербскай мовы азначае ''[[Бан (тытул)|банская]] прыстань''. == Геаграфія == [[Выява:Grad Banja Luka iz Paprikovca.jpg|thumb|left|Панарама горада]] Баня-Лука размешчана на абодвух берагах ракі [[Врбас (рака)|Врбас]] у месцы ўпадзення ў яе [[Врбаня|Врбані]]. У Рэспубліцы Сербскай Баня-Лука — адзіны буйны горад, параўнальна аддалены ад межаў рэспублікі. Да любой з іх не прынамсі 30 км, што стварае дадатковыя перавагі ва ўмовах нестабільнасці ў рэгіёне. Да пераваг становішча Баня-Лукі таксама варта аднесці яе цэнтральнае становішча ў трохвугольніку трох балканскіх сталіц: ад [[Бялград]]а горад аддзяляе 320 км, ад [[Заграб]]а — 200, ад [[Сараева]] — 240 км. За 4 кіламетраў на поўдзень ад цэнтра горада знаходзіцца [[гара Б'ялявіна]], папулярнае месца адпачынку жыхароў Бані-Лукі і наваколляў. == Гісторыя == Першы пісьмовы ўспамін пра паселішча з такой назвай сустракаецца ў летапісных крыніцах канца [[XV]] стагоддзя. У [[1995]] годзе горад афіцыйна адзначыў сваё пяцісотгоддзе. Чатыры першыя стагоддзі існаванні Баня-Лукі прайшлі пад [[Асманская імперыя|турэцкім валадарствам]]. У той час горад стаў мясцовым адміністрацыйным цэнтрам баснійскіх земляў. [[Акупацыя Босніі і Герцагавіны (1878)|Акупацыя Босніі і Герцагавіны]] [[Аўстра-Венгрыя]]й у [[1878]] г. прывяла да бурнага эканамічнага развіцця горада. У [[1908]] г. быў афіцыйна ўключаны ў склад Аўстра-Венгрыі разам з усёй астатняй Босніяй і Герцагавінай. З [[1918]] г. — у складзе [[Каралеўства Югаславія|Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў]], будучай Югаславіі. Падчас Другой сусветнай вайны — у складзе «[[Незалежная дзяржава Харватыя|Незалежнай харвацкай дзяржавы]]». [[Выява:Hram.jpg|thumb|right|200px|[[Храм Хрыста Збавіцеля, Баня-Лука|Храм Хрыста Збавіцеля]]]] Горад быў разбураны ў [[1969]] г. катастрафічным землетрасеннем, але ўлады [[СФРЮ]] здолелі не толькі цалкам аднавіць старую Баню-Луку, але і пабудаваць новыя жылыя і прамысловыя раёны. Пад час [[Баснійская вайна|Баснійскай вайны]] [[1992]]—[[1995]] гадоў Баня-Лука не была закранута ваеннымі дзеяннямі і не падверглася разбурэнням, як многія іншыя гарады былой Югаславіі. Шмат у чым дзякуючы гэтаму буйны і сучасны горад быў выбраны для перасялення шматлікімі сербскімі бежанцамі з [[Харватыя|Харватыі]] і цэнтральных і паўднёвых рэгіёнаў Босніі і Герцагавіны. Яны занялі жыллё і працоўныя месцы баснійцаў і харватаў, якія пакінулі горад. У [[1992]] годзе адбыўся вядомы [[Гібель 12 дзяцей у Бане-Луцы|інцыдэнт з гібеллю нованароджаных дзяцей]]. == Насельніцтва == Паводле перапісу насельніцтва [[2013]] года колькасць насельніцтва горада склала 150&nbsp;997 чалавек, [[абшчына Баня-Лука|абшчыны]] — 199&nbsp;191 чалавек<ref name="перепись2013">[http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/PreliminarniRezultati_Popis2013.pdf Попис становништва, домаћинстава и станова у Босни и Херцеговини 2013 на територији Републике Српске — Прелиминарни резултати, Републички завод за статистику, Бања Лука, 2013.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140124074931/http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/PreliminarniRezultati_Popis2013.pdf |date=24 студзеня 2014 }}</ref>. Перад распадам Югаславіі, Баня-Лука была дзясятым па велічыні горадам краіны і другім, пасля [[Сараева]], гарадскім цэнтрам у Босніі і Герцагавіне. Паводле перапісу [[1991]] года, у Бані-Луцы пражывала каля 150 тысяч жыхароў<ref>[http://www.banjaluka.rs.ba/_c/default.aspx?pg=istorija/novija_istorija.html&newsCat=43&forumCat=&nodeNum=1&type=plain {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20031124173541/http://www.banjaluka.rs.ba/_c/default.aspx?pg=istorija%2Fnovija_istorija.html&newsCat=43&forumCat=&nodeNum=1&type=plain |date=24 лістапада 2003 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20031124173541/http://www.banjaluka.rs.ba/_c/default.aspx?pg=istorija%2Fnovija_istorija.html&newsCat=43&forumCat=&nodeNum=1&type=plain |date=24 лістапада 2003 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20031124173541/http://www.banjaluka.rs.ba/_c/default.aspx?pg=istorija%2Fnovija_istorija.html&newsCat=43&forumCat=&nodeNum=1&type=plain |date=24 лістапада 2003 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20031124173541/http://www.banjaluka.rs.ba/_c/default.aspx?pg=istorija%2Fnovija_istorija.html&newsCat=43&forumCat=&nodeNum=1&type=plain |date=24 лістапада 2003 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20031124173541/http://www.banjaluka.rs.ba/_c/default.aspx?pg=istorija%2Fnovija_istorija.html&newsCat=43&forumCat=&nodeNum=1&type=plain |date=24 лістапада 2003 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20031124173541/http://www.banjaluka.rs.ba/_c/default.aspx?pg=istorija%2Fnovija_istorija.html&newsCat=43&forumCat=&nodeNum=1&type=plain |date=24 лістапада 2003 }} Афіцыйны сайт горада Баня-Лука {{ref-sr}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20031124173541/http://www.banjaluka.rs.ba/_c/default.aspx?pg=istorija%2Fnovija_istorija.html&newsCat=43&forumCat=&nodeNum=1&type=plain |date=24 лістапада 2003 }}</ref>. Амаль палову з іх (49 %) складалі [[сербы]], 19 і 11 % — [[харваты]] і [[баснійцы]] адпаведна, і 16 % — [[югаславы]]. Цяпер жа амаль усё насельніцтва горада прадстаўлена сербамі, прычым каля траціны гараджан — [[бежанцы]] і [[унутрана перамешчаныя асобы|вымушаныя перасяленцы]]. Этнічны склад насельніцтва горада паводле перапісу насельніцтва [[1991]] года: * [[Сербы]] — 70 155 (49,03 %) * [[Мусульмане]] — 27 689 (19,35 %) * [[Харваты]] — 15 700 (10,97 %) * [[Югаславы]] — 22 645 (15,82 %) * астатнія, — 6890 (4,81 %) усяго: 143 079 == Эканоміка == Баня-Лука — значны прамысловы вузел, дзе атрымалі развіццё электроніка, тэкстыльная прамысловасць, вытворчасць хімічных валокнаў, скуранога абутку, [[цэлюлоза|цэлюлозы]] і [[папера|паперы]]. Чыгункай кіруе [[Жељезнице Републике Српске]]. {{Панарама|Banja Luka pogled sa južne strane.jpg|800px|Панарама Бані Лукі}} {{Панарама|Banja luka - panorama.jpg|800px|Панарама Бані Лукі}} == Адукацыя і культура == * [[Баня-Лукскі ўніверсітэт]] == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Італія }} [[Бары]], [[Італія]] * {{Сцяг Сербіі}} [[Бялград]], [[Сербія]] * {{Сцяг|Італія }} [[Бітонта]], [[Італія]] * {{Сцяг|Аўстрыя }} [[Грац]], [[Аўстрыя]] * {{Сцяг|Германія }} [[Кайзерслаўтэрн]], [[Германія]] * {{Сцяг Славеніі}} [[Крань]], [[Славенія]] * {{Сцяг Украіны}} [[Львоў]], [[Украіна]] * {{Сцяг|Расія }} [[Масква]], [[Расія]] * {{Сцяг Сербіі}} [[Нові-Сад]], [[Сербія]] * {{Сцяг|Грэцыя}} [[Патрас]], [[Грэцыя]] == Вядомыя асобы == * [[Велімір Сомбалац]] * [[Сладжана Голіч]] * [[Ірэна Вранчыч]] (нар. 1990) — баснійская [[баскетбол|баскетбалістка]]. * [[Уладзімір Враньеш]] (нар. 1988) — [[Боснія і Герцагавіна|баснійскі]] гандбаліст. == Гл. таксама == * [[Аўтамагістраль Градзішка — Баня-Лука]] * [[Баня-Лука (аэрапорт)|Баня-Лука, аэрапорт]] * [[Баня-Лукская дыяцэзія]] * [[Баня-Лукская епархія]] * [[Музей сучаснага мастацтва Рэспублікі Сербскай]] * [[Demofest]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Баньялука}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Баня-Лука| ]] [[Катэгорыя:Гарады Рэспублікі Сербскай]] kn6nzumm0vonamd7yu2hh1lu7h6tevt 0 250695 5144052 5108261 2026-05-20T14:43:04Z JerzyKundrat 174 5144052 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сколабава |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Верцялішкаўскі }} '''Ско́лабава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Skolabava}}, {{lang-ru|Сколобово}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Верцялішкаўскі сельсавет|Верцялішкаўскага сельсавета]]. За 1,1 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначны прыпыначны пункт [[Мураванка (прыпыначны пункт)|Мураванка]] на лініі Масты — Гродна. == Назва == На польскай карце 1933 г. — ''Skołubowo'' (Скалубова). У канцы 18 ст. ля Наваградку фіксавалася прозвішча Сколуб ([[Варонча]]).<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM6-PYQ8?i=687&cat=1689962</ref> З-пад Вільні было Скалубовіч, з літоўскага Занёмання — Скалуба.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-2XKT?i=440&cat=1566392</ref><ref>https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/14206657</ref> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Верцялішкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Верцялішкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] sqlqq7fnjo50bj7ejof58xtuofh13yi 0 251252 5144045 5101856 2026-05-20T14:37:29Z JerzyKundrat 174 5144045 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Карашава}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Карашава |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Скідзельскі }} '''Кара́шава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Карашо́ва, Ко́рашава, Асо́шнікі'''</ref> ({{lang-be-trans|Karašava}}, {{lang-ru|Карашево}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Скідзельскі сельсавет|Скідзельскага сельсавета]]. == Назва == Былі горадзенскія прозвішчы Карашэўскі, Карашка, Карашкевіч, з Друі было Караш<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-9BQ9?i=176&cat=2325238 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-N3N4-C?i=295&cat=1046002 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-LSMD-B?i=165&cat=2325238 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99XW-WYSY?cat=2325332&lang=en&i=505</ref>. Ёсць літоўскія ''Karašas, Karašà, Karaška''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=376db4e53d43528198d9e5801d2a5e4c https://pavardes.lki.lt/?pv=687861935d293dad230f8e5fb99167d5</ref>, латышскае ''Karašs''<ref>https://uzvardi.lv/surname/637143</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Скідзельскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Скідзельскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] dcwvgrg5d88yerewr91xog1w2xmbm0m 0 251253 5144043 4910082 2026-05-20T14:36:57Z JerzyKundrat 174 5144043 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Кашубінцы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кашубінцы |выява = Кашубінцы, Belarus - panoramio (1).jpg |подпіс = [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Кашубінцы)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Скідзельскі }} '''Кашу́бінцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kašubincy}}, {{lang-ru|Кашубинцы}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Скідзельскі сельсавет|Скідзельскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Кашубінцы, Belarus - panoramio.jpg|міні|злева|Надмагілле]] * [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Кашубінцы)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1750—1773) * Плябанія ([[1905]]) * Склеп-пахавальня ([[1862]], 1-я пал. XX ст.) * Сядзіба (XIX ст.) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/kashubincy/index.htm}} {{Скідзельскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Скідзельскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Кашубінцы (вёска)| ]] 98uq42ymi19x40ux1psaay2q90s88aa 0 251256 5144042 4910085 2026-05-20T14:35:56Z JerzyKundrat 174 5144042 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ляшчыцы |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Скідзельскі }} '''Ляшчы́цы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Лішчы́цы'''</ref> ({{lang-be-trans|Liaščycy}}, {{lang-ru|Лещицы}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Скідзельскі сельсавет|Скідзельскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Іван Рыгоравіч Пяшко]] (нар. 1941) — беларускі пісьменнік. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Скідзельскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Скідзельскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] po8ma1mcmjnwzbvum2w22wv3l10zdvg 0 251258 5144037 5044500 2026-05-20T14:32:25Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5144037 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Мількаўшчына}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мількаўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Мількаўшчына. Свята-Пакроўская царква (01).jpg |подпіс = Свята-Пакроўская царква |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Скідзельскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Мі́лькаўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Miĺkaŭščyna}}, {{lang-ru|Мильковщина}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Скідзельскі сельсавет|Скідзельскага сельсавета]]. == Гісторыя == Мількаўшчына знаходзілася на паштовым тракце [[Ліда]] — Гародня. У 1912 г. тут функцыянавала паштовае аддзяленне. У 1986 годзе да вёскі далучана суседняя вёска [[Крыўляны (Гродзенскі раён)|Крыўляны]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада і 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. == Славутасці == * [[Свята-Пакроўская царква (Мількаўшчына)|Свята-Пакроўская царква]] ([[1904]]—[[1908]]) — {{ГККРБ 4|413Г000196}} * Сядзіба ([[XIX ст.]]) * Рэшткі каталіцкай капліцы ([[XIX ст.]]) * Капліца-надмагілле ([[XIX ст.]]) [[Файл:Grodna District, Belarus - panoramio (42).jpg|міні|злева|Мемарыяльны знак на месцы сядзібы Паўлоўскіх]] * Мемарыяльны знак на месцы сядзібы Паўлоўскіх, дзе нарадзілася [[Эліза Ажэшка]] == Вядомыя асобы == * [[Эліза Ажэшка]] ([[1841]]—[[1910]]) — польская пісьменніца беларускага паходжання. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/milkovschi/index.htm}} {{Скідзельскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Скідзельскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Мількаўшчына (Гродзенскі раён)| ]] gb1paag8yim7lnlp72m6vn2o8c2t499 5144039 5144037 2026-05-20T14:34:54Z JerzyKundrat 174 5144039 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Мількаўшчына}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мількаўшчына |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Скідзельскі }} '''Мі́лькаўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Miĺkaŭščyna}}, {{lang-ru|Мильковщина}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Скідзельскі сельсавет|Скідзельскага сельсавета]]. == Гісторыя == Мількаўшчына знаходзілася на паштовым тракце [[Ліда]] — Гародня. У 1912 г. тут функцыянавала паштовае аддзяленне. У 1986 годзе да вёскі далучана суседняя вёска [[Крыўляны (Гродзенскі раён)|Крыўляны]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада і 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Grodna District, Belarus - panoramio (42).jpg|міні|злева|Мемарыяльны знак на месцы сядзібы Паўлоўскіх]] * [[Свята-Пакроўская царква (Мількаўшчына)|Свята-Пакроўская царква]] (1904—1908) — {{ГККРБ 4|413Г000196}} * Сядзіба (XIX ст.) * Рэшткі каталіцкай капліцы (XIX ст.) * Капліца-надмагілле (XIX ст.) * Мемарыяльны знак на месцы сядзібы Паўлоўскіх, дзе нарадзілася [[Эліза Ажэшка]] == Вядомыя асобы == * [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская пісьменніца беларускага паходжання. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{ГБ|http://globustut.by/milkovschi/index.htm}} {{Скідзельскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Скідзельскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Мількаўшчына (Гродзенскі раён)| ]] 40cvrxtcku2qrlrznn0uqtxfehfr3d3 0 251259 5144041 4910088 2026-05-20T14:35:27Z JerzyKundrat 174 5144041 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Некрашы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Некрашы |выява = Grodna District, Belarus - panoramio (40).jpg |подпіс = [[Свята-Георгіеўская царква, Некрашы|Свята-Георгіеўская царква]] |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Скідзельскі }} '''Некрашы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Niekrašy}}, {{lang-ru|Некраши}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Скідзельскі сельсавет|Скідзельскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Свята-Георгіеўская царква, Некрашы|Свята-Георгіеўская царква]] == Вядомыя асобы == * [[Мікалай Мікалаевіч Праўко]] (нар. 1950) — Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь (2018), Ганаровы грамадзянін горада Ашмяны (2013). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Скідзельскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Скідзельскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] it4kui08egmorim26blg6cv55nyfqgb 0 251266 5144051 4910095 2026-05-20T14:40:04Z JerzyKundrat 174 5144051 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Стральцы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стральцы 1 |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Скідзельскі }} '''Стральцы́ 1'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Straĺcy 1}}, {{lang-ru|Стрельцы 1}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Скідзельскі сельсавет|Скідзельскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. У 1940—1954 гадах цэнтр [[Стралецкі сельсавет|Стралецкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Скідзельскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Скідзельскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] n8alt9eyggn0adhdluvhml3ymmm18cl 0 251267 5144049 4910096 2026-05-20T14:39:26Z JerzyKundrat 174 5144049 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Стральцы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стральцы 2 |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Скідзельскі }} '''Стральцы́ 2'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Straĺcy 2}}, {{lang-ru|Стрельцы 2}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Скідзельскі сельсавет|Скідзельскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Скідзельскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Скідзельскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] 7cfiow49ixlwg8rvnup3ltphp0dpvl6 0 251268 5144048 4910097 2026-05-20T14:39:05Z JerzyKundrat 174 5144048 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сухаўляны |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Скідзельскі }} '''Сухаўля́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Suchaŭliany}}, {{lang-ru|Суховляны}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Скідзельскі сельсавет|Скідзельскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Скідзельскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Скідзельскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] eeezfxu55ke3djf174kirnnv7xnbjch 0 251270 5144047 4910099 2026-05-20T14:38:36Z JerzyKundrat 174 5144047 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ханявічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ханявічы |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Скідзельскі }} '''Ханяві́чы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Chaniavičy}}, {{lang-ru|Хоневичи}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Скідзельскі сельсавет|Скідзельскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Скідзельскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Скідзельскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] andvuxfa89q0pi9479dtifwejn7zrb3 0 251271 5144046 4910100 2026-05-20T14:38:13Z JerzyKundrat 174 5144046 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Хвайняны |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Скідзельскі }} '''Хвайня́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Chvajniany}}, {{lang-ru|Хвойняны}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Скідзельскі сельсавет|Скідзельскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Скідзельскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Скідзельскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Хвайняны| ]] d6maxg9r3ljvx4fargwis26oq4kwr65 0 252405 5144145 5106691 2026-05-20T19:35:39Z JerzyKundrat 174 5144145 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Голдава |выява = |подпіс = |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет2 = Ходараўскі }} '''Го́лдава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Holdava}}, {{lang-ru|Голдово}}) — [[аграгарадок]] у [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)|Ходараўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца на рацэ [[Голдаўка]], за 32 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Ліда]], за 110 км ад [[Гродна]], за 6 км ад чыгуначнага прыпыначнага пункта [[Курган (прыпыначны пункт)|Курган]]{{sfn|БелЭн|1997}}. == Гісторыя == Вядома, што ў XV—XVII ст. гэты населены пункт у дакументах мае назву «Овдово» ці «Олдово». Тады ж каля вёскі існавала некалькі маёнткаў з гэтай жа назвай. Адзін з маёнткаў Голдава пры вялікім князі [[Казімір Ягайлавіч|Казіміры Ягайлавічы]] (пам. 1492) уваходзіў у склад вялікакняскага Беліцкага павета, які па прывілеях караля трымалі беліцкія баяры Шымка і Барташ Ганусавічы. Потым кароль Казімір надаў Голдава гаспадарскаму баярыну Герману Дзетрыховічу (Дзітрыковічу), а беліцкім баярам узамен даў землі ў Ваўкавыскім павеце. Аднак, браты Ганусавічы не атрымалі ад Казіміра пацвярджальных дакументаў, і вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] адабраў у іх землі. Тады баяры Ганусавічы пачалі аспрэчваць у Дзітрыковіча Голдава, як ранейшае наданне караля Казіміра, і ў 1498 годзе Аляксандр пацвердзіў ім валоданне маёнткам. У 1495 г. берасцейскі намеснік Сенька (Сямён) Алізаравіч купіў двор Голдава ў жалудоцкага баярына Пятрашкі Міхайлавіча, гэтую пакупку яму пацвердзіў вялікі князь Аляксандр. Тады ж, іншы маёнтак Голдава належаў васілішскім баярам Ваську і Івану Міхайлавічам (верагодна, братам Пятрашкі) і іх стрыечнаму брату Станку Дашкавічу. Іван узяў за сына гаспадарскага пісара Ігната Мікіцініча, якому і запісаў па сваёй смерці сваю частку маёнтка. Васька Міхайлавіч і Станка Дашкавіч пазычылі ў Ігната пэўную суму грошай, аднак, у тэрмін не вярнулі, і ў 1503 г. яму былі перададзены ў валоданне іх часткі маёнтка за доўг. Ігнат Мікіцініч з жонкай Марынай, не маючы дзяцей, узялі сабе за сына гаспадарскага маршалка — усынавілі астрынскага дзяржаўцу [[Аляксандр Іванавіч Хадкевіч|Аляксандра Іванавіча Хадкевіча]] і ў 1518 г. запісалі яму і яго старэйшаму сыну Івану маёнтак Голдава. У 1526 г. А. І. Хадкевіч прыкупіў да Голдава фальварак [[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Няцеч]] і іншыя землі і лясы ў навакольных баяраў. Ёсць яшчэ звесткі пра той другі маёнтак Голдава, які купіў С. Алізаравіч. Памёр ён каля 1506 г. і пакінуў пасля сябе адзінай дачцэ Настассі Сямёнаўне Алізараўне ўсе свае маёнткі, у тым ліку і Голдава. Спачатку яна выйшла замуж за князя Януша Міхайлавіча Сангушку-Ковельскага, а пасля яго смерці (паміж 1516 і 1520 г.) — за князя [[Іван Міхайлавіч Вішнявецкі|Івана Міхайлавіча Вішнявецкага]]. Паміраючы, Настасся Алізараўна запісала трэццюю частку сваіх маёнткаў, у тым ліку і Голдава, мужу, якому ў 1538 г. кароль пацвердзіў гэты запіс. Тады ж князь Вішнявецкі ажаніўся ў другі раз з Магдаленай Дэспатаўнай, якой запісаў ва ўласнасць Голдава і іншыя маёнткі. Па смерці мужа ў 1542 г. Магдалена Дэспатаўна неўзабаве выйшла замуж за князя [[Аляксандр Фёдаравіч Чартарыйскі|Аляксандра Фёдаравіча Чартарыйскага]] і ў 1551 г. запісала Голдава мужу. У 1569 г. князь Чартарыйскі перад смерцю напісаў тастамант, якім маёнтак Голдава перадаваў у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы, пасля смерці якой уладанне павінна было перайсці на карысць іх сына князя [[Міхаіл Аляксандравіч Чартарыйскі|Міхайлы Чартарыйскага]]. У 1571 г. памерла і ўдава, але ў яе тастаманце Голдава не фігуруе, бо, верагодна, яго ўжо трымаў сын князь Міхайла, які ў сваю чаргу напісаў тастамант у 1582 г., але і ў гэтым дакуменце Голдава няма. Ёсць звесткі, што ён прадаў маёнтак у 1581 г. саноцкаму кашталяну пану Трызне. З тых часоў род Трызнаў валодаў Голдавам больш за сто гадоў<ref>[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/09/%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%85%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D1%9E_%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D1%96_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%85.html pawet.net]</ref>. Голдава набыло статус [[мястэчка]] ў пачатку XVII стагоддзя. Належала да [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскага павета]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], у складзе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]; мелася праваслаўная царква, праходзіў штотыднёвы гандаль і штогадовыя кірмашы. [[Міхал Шымялевіч]] пісаў, што старая дарога з Ліды, якая праходзіла міма Ольжава на [[Белагруда|Белагруду]], далей бегла цераз [[Дзітва|Дзітву]] на [[Парачаны]], Голдава і [[Жалудок]], была вядома пад назвай Зэльвенскага гасцінца. Стаў каля голдаўскага двара пачынаўся з балота. З 1795 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Належала да Лебядской воласці [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] Віленскай губерні. У Першую сусветную вайну з верасня 1915 года да канца 1918 года акупавана германскімі войскамі. Са студзеня 1919 года ў складзе [[ССРБ|БССР]], у красавіку занята польскімі войскамі. З ліпеня да верасня 1920 года кантралявалася Чырвонай Арміяй, затым ізноў польскімі войскамі. З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у Лебядской гміне [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага павета]] Навагрудскага ваяводства. Уладальнік Голдава Антон Валейка ў міжваенны час быў членам управы павятовага Звязу землеўладальнікаў, узначальваў рэвізійную камісію Шчучынскага павятовага аддзела, быў членам рады Лябёдскай гміны і кіраўніком рэвізійнай камісіі малочнага кааператыва ў [[Дзікушкі|Дзікушках]]. У 1939 годзе яго арыштавалі і выслалі ўглыб [[СССР]]. З 1939 года — у [[БССР]]. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 1996 годзе 458 жыхароў, 165 двароў{{sfn|БелЭн|1997}}. Да 2013 года Голдава было цэнтрам [[Голдаўскі сельсавет|Голдаўскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0060911 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 18.10.2013 № 259 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Лидского района Гродненской области]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Голдава)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] (1795){{sfn|БелЭн|1997}}. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|5|Го́лдава||323}} * {{Крыніцы/ГВБ|9-2|Голдава}} == Спасылкі == * [http://pawet.net/library/history/city_district/religion/09/прыходы_ў_голдава_і_бабрах.html Лаўрэш Леанід. Прыходы ў Голдаве і Бабрах // Лідскі Летапісец. 2018. № 4(84). С. 22-40.] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/genealogy/001/10/Голдаўская_грэка-каталіцкая_парафія.html Парафіяне Голдаўскай грэка-каталіцкай цэрквы у 1829 г. // Лідскі Летапісец. 2018. № 4(84). С. 22-40.] // на [[pawet.net]] {{Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Голдава| ]] cdv5fwh99bvj0qi93h1p9x52am1ovu7 0 252408 5144148 4910981 2026-05-20T19:39:10Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5144148 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леснікі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Леснікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 42|lat_sec = 36 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 09|lon_sec = 20 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет2 = Ходараўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 242989349 }} '''Леснікі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liesniki}}, {{lang-ru|Лесники}}) — [[вёска]] ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)|Ходараўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Гранічны акт паміж маёнткам [[Олдава]] і вёскай Леснікі ад 15 чэрвеня 1528 г. захаваў запіс: «…дорожка што идет из Завишыч и теж з елицких поль через верх [[Голдаўка|Олдову речки]]». Вопіс парафій Лідскага дэканата ў 1784 годзе згадвае вёску ў Няцецкай парафіі як уласнасць Горскага<ref>[http://pawet.net/library/history/city_district/religion/drk1784/11_/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%9D%D1%8F%D1%86%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F.html pawet.net]</ref>. З 1939 года ў БССР. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] спалена нацыстамі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Голдаўскі сельсавет|Голдаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/18/by87143.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 18.10.2013 N 259 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Лидского района Гродненской области]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-ru}}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Алена Васілеўна Ярмантовіч]] (1929—1986) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] pj8t57r2qk84hdw1nw4dg3dg6aivc4n 5144149 5144148 2026-05-20T19:40:20Z JerzyKundrat 174 5144149 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леснікі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Леснікі |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет2 = Ходараўскі }} '''Леснікі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liesniki}}, {{lang-ru|Лесники}}) — [[вёска]] ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)|Ходараўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Гранічны акт паміж маёнткам [[Олдава]] і вёскай Леснікі ад 15 чэрвеня 1528 г. захаваў запіс: «…дорожка што идет из Завишыч и теж з елицких поль через верх [[Голдаўка|Олдову речки]]». Вопіс парафій Лідскага дэканата ў 1784 годзе згадвае вёску ў Няцецкай парафіі як уласнасць Горскага<ref>[http://pawet.net/library/history/city_district/religion/drk1784/11_/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%9D%D1%8F%D1%86%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F.html pawet.net]</ref>. З 1939 года ў БССР. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] спалена нацыстамі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Голдаўскі сельсавет|Голдаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/18/by87143.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 18.10.2013 N 259 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Лидского района Гродненской области]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Алена Васілеўна Ярмантовіч]] (1929—1986) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 6792eps1377imhqwimnrenikj7nhuyd 5144155 5144149 2026-05-20T19:46:32Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5144155 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леснікі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Леснікі |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет2 = Ходараўскі }} '''Леснікі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liesniki}}, {{lang-ru|Лесники}}) — [[вёска]] ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)|Ходараўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Гранічны акт паміж маёнткам [[Олдава]] і вёскай Леснікі ад 15 чэрвеня 1528 г. захаваў запіс: «…дорожка што идет из Завишыч и теж з елицких поль через верх [[Голдаўка|Олдову речки]]». Вопіс парафій Лідскага дэканата ў 1784 годзе згадвае вёску ў Няцецкай парафіі як уласнасць Горскага<ref>[http://pawet.net/library/history/city_district/religion/drk1784/11_/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%9D%D1%8F%D1%86%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F.html pawet.net]</ref>. 5 кастрычніка 1907 года ў вёсцы здарыўся пажар, вецер замінаў тушэнню, у выніку згарэла 40 дамоў і гаспадарчых пабудоў, а таксама загінула шмат жывёлы. «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» пісала, што тады засталіся толькі 4 хаты. З 1939 года ў БССР. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] спалена нацыстамі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Голдаўскі сельсавет|Голдаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/18/by87143.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 18.10.2013 N 259 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Лидского района Гродненской области]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Алена Васілеўна Ярмантовіч]] (1929—1986) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] i0f0keedtcz61gmpwiwp1zrb4bwjvpj 5144158 5144155 2026-05-20T19:49:42Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5144158 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леснікі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Леснікі |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет2 = Ходараўскі }} '''Леснікі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liesniki}}, {{lang-ru|Лесники}}) — [[вёска]] ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)|Ходараўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Гранічны акт паміж маёнткам [[Олдава]] і вёскай Леснікі ад 15 чэрвеня 1528 г. захаваў запіс: «…дорожка што идет из Завишыч и теж з елицких поль через верх [[Голдаўка|Олдову речки]]». Вопіс парафій Лідскага дэканата ў 1784 годзе згадвае вёску ў Няцецкай парафіі як уласнасць Горскага<ref>[http://pawet.net/library/history/city_district/religion/drk1784/11_/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%9D%D1%8F%D1%86%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F.html pawet.net]</ref>. 5 кастрычніка 1907 года ў вёсцы здарыўся пажар, вецер замінаў тушэнню, у выніку згарэла 40 дамоў і гаспадарчых пабудоў, а таксама загінула шмат жывёлы. «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» пісала, што тады засталіся толькі 4 хаты. Пасля пажару многія сяляне будаваліся на хутарах. З 1939 года ў БССР. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] спалена нацыстамі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Голдаўскі сельсавет|Голдаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/18/by87143.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 18.10.2013 N 259 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Лидского района Гродненской области]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Алена Васілеўна Ярмантовіч]] (1929—1986) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] bjbnt6ofyns3r438b9k8k42hfw68qmh 0 252525 5144020 4911089 2026-05-20T13:44:23Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5144020 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Масявічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Масявічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет2 = Мажэйкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Масяві́чы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Masiavičy}}, {{lang-ru|Мосевичи}}) — [[вёска]] ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мажэйкаўскі сельсавет (Лідскі раён)|Мажэйкаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Вопіс парафій Лідскага дэканата 1784 года згадвае вёску Масявічы ў Белагрудскай парафіі як уласнасць князя [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]]<ref>[http://pawet.net/library/history/city_district/religion/drk1784/01/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F.html pawet.net]</ref>. Гродзенскі гасцінец вёў ад [[Белагруда|Белагруды]] да Масявічаў і далей на [[Радзівонішкі]]. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) вёска ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1860 г. перанесена ў Масявічы з Радзівонішак паштовая станцыя. Пасля адкрыцця чыгункі Пецярбург — Варшава тут утрымлівалася толькі змена паштовах коней, у 1906 г. пасля адкрыцця чыгункі Ліда — Ваўкавыск паштовая станцыя ў Масявічах была закрыта. У 1915 годзе акупавана Германіяй, з 1921 года ў складзе Польшчы, з 1939 года — у БССР. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй. Да 1978 года вёска ўваходзіла ў склад [[Радзівонішкаўскі сельсавет|Радзівонішкаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў Беларускай ССР ад 27 сакавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Мажэйкаўскі сельсавет (Лідскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мажэйкаўскі сельсавет (Лідскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] nlh5zkx2mywx562jqcqr1eggrszocr5 0 280983 5144171 4873462 2026-05-20T20:22:45Z JerzyKundrat 174 5144171 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Канчаны}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Канчаны |выява = Kančany,_Maladziečna_District_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет2 = Красненскі }} '''Канча́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Канча́не'''</ref> ({{lang-be-trans|Kančany}}, {{lang-ru|Кончаны}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Красненскага сельсавета]]. == Гісторыя == Уваходзіла ў склад Вілейскага павета Расійскай імперыі<ref>http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/323</ref>. З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.</ref>. З 1939 года ў БССР. Да 9 жніўня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Мясоцкі сельсавет|Мясоцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 жніўня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 24.</ref>. == Насельніцтва == * 1865 год — 128 жыхароў, 19 двароў<ref>http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/323</ref>. * 1921 год — 269 жыхароў, 45 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.</ref>. * 1931 год — 492 жыхары, 90 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Юрась Дубовік]] (1927—2014) — грамадскі дзеяч. * [[Іван Васілевіч Козел]] (1928—1970) — беларускі драматург. * [[Баляслаў Сперскі]] (1871—1951) — рымска-каталіцкі святар. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|IV|323|Konczany, wieś, powiat wilejski}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 95arj8m4hu042kb3g6mbumg6kkh1hlz 0 326968 5144214 5126934 2026-05-20T22:46:01Z JerzyKundrat 174 5144214 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса}} {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса |Арыгінальная назва = | Выява =Losk Лоск (2024) 04.jpg | Подпіс выявы =Касцёл у 2024 г. | Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = [[Лоск]] |lat_dir = |lat_deg = 54.267188|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 26.43619|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце = Беларусь Мінская вобласць |Канфесія = Рымска-каталіцкая царква |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = Народнае дойлідства Беларусі |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1930 |Заканчэнне будаўніцтва = 1924 |Рэліквіі = |Сучасны стан = не дзейнічае }} '''Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса''' — у вёсцы [[Лоск]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Размешчаны ў цэнтры вёскі, на ўзгорку. Не дзейнічае. == Гісторыя == Каталіцкая парафія існавала ў Лоску з XV стагоддзя. Налічвала звыш 1000 вернікаў, была ліквідавана пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863—1864 гадоў]], касцёл згарэў. Парафія адноўлена ў 1920-я гады, да чаго спрычыніўся ксёндз [[Аляксандр Аўгустыновіч]] з [[Беніца|Беніцы]]. Ён дапамагаў у будаўніцтве новага касцёла, штонядзелю прыязджаў і праводзіў службу. Касцёл, пабудаваны з драўлянага бруса, быў асвечаны ў 1924 годзе. Аляксандр Аўгустыновіч стаў першым адміністратарам парафіі. <center><gallery caption="Касцёл на старых выявах" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Łosk, Serca Jezusa. Лоск, Сэрца Езуса (1930-39) (2).jpg|1930-я гг. Файл:Łosk, Serca Jezusa. Лоск, Сэрца Езуса (1930-39).jpg|Галоўны фасад, 1930-я гг. Файл:Łosk, Serca Jezusa. Лоск, Сэрца Езуса (1941-44).jpg|Другая сусветная вайна, перыяд нямецкай акупацыі </gallery></center> == Архітэктура == Твор [[Драўлянае дойлідства Беларусі|народнага драўлянага дойлідства]]. Прамавугольны ў плане зруб накрыты 2-схільным дахам з [[Вальмавы дах|вальмамі]] над 5-гранным прырубам [[Апсіда|апсіды]] з невялікай [[Сакрысція|сакрысціяй]]. Плоскасны галоўны фасад завершаны 3-вугольным [[Шчыт (архітэктура)|шчытом]], у [[Тымпан|тымпане]] якога прарэзана [[Арка|арачнае]] акно, якое [[Чляненне (архітэктура)|расчляняе]] прафіляваны [[карніз]]. Уваход вырашаны шырокім прамавугольным праёмам. [[Шалёўка|Неашаляваныя]] сцены рытмічна падзелены вертыкальнымі брусамі-сцяжкамі ў прасценках высокіх арачных аконных праёмаў. У перакрытую плоскай столлю малітоўную залу выступаюць [[хоры]], на якія вядзе лесвіца бакавой клеці. <center><gallery caption="Касцёл у 2024 г." widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Losk Лоск (2024) 01.jpg|З боку апсіды Файл:Losk Лоск (2024) 02.jpg|Галоўны фасад Файл:Losk Лоск (2024) 04.jpg|Галоўны фасад Файл:Losk Лоск (2024) 03.jpg|Інтэр’ер </gallery></center> == Літаратура == * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі (2001)}} == Спасылкі == * {{radzima|3185}} * {{ГБ|http://globustut.by/losk/index.htm#kostel}} [[Катэгорыя:Лоск]] [[Катэгорыя:Касцёлы Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:1924 год у Заходняй Беларусі]] iahqcmqhw9j7kqb0tjwhi5rg55rnos4 5144215 5144214 2026-05-20T22:46:50Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5144215 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса}} {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса |Арыгінальная назва = | Выява =Losk Лоск (2024) 04.jpg | Подпіс выявы =Касцёл у 2024 г. | Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = [[Лоск]] |lat_dir = |lat_deg = 54.267188|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 26.43619|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце = Беларусь Мінская вобласць |Канфесія = Рымска-каталіцкая царква |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = Народнае дойлідства Беларусі |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1930 |Заканчэнне будаўніцтва = 1924 |Рэліквіі = |Сучасны стан = не дзейнічае }} '''Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса''' — у вёсцы [[Лоск]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Размешчаны ў цэнтры вёскі, на ўзгорку. Не дзейнічае. == Гісторыя == Каталіцкая парафія існавала ў Лоску з XV стагоддзя. Налічвала звыш 1000 вернікаў, была ліквідавана пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863—1864 гадоў]], касцёл згарэў. Парафія адноўлена ў 1920-я гады, да чаго спрычыніўся ксёндз [[Аляксандр Аўгустыновіч]] з [[Беніца|Беніцы]]. Ён дапамагаў у будаўніцтве новага касцёла, штонядзелю прыязджаў і праводзіў службу. Касцёл, пабудаваны з драўлянага бруса, быў асвечаны ў 1924 годзе. Аляксандр Аўгустыновіч стаў першым адміністратарам парафіі. <center><gallery caption="Касцёл на старых выявах" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Łosk, Serca Jezusa. Лоск, Сэрца Езуса (1930-39) (2).jpg|1930-я гг. Файл:Łosk, Serca Jezusa. Лоск, Сэрца Езуса (1930-39).jpg|Галоўны фасад, 1930-я гг. Файл:Łosk, Serca Jezusa. Лоск, Сэрца Езуса (1941-44).jpg|Другая сусветная вайна, перыяд нямецкай акупацыі </gallery></center> == Архітэктура == Твор [[Драўлянае дойлідства Беларусі|народнага драўлянага дойлідства]]. Прамавугольны ў плане зруб накрыты 2-схільным дахам з [[Вальмавы дах|вальмамі]] над 5-гранным прырубам [[Апсіда|апсіды]] з невялікай [[Сакрысція|сакрысціяй]]. Плоскасны галоўны фасад завершаны 3-вугольным [[Шчыт (архітэктура)|шчытом]], у [[Тымпан|тымпане]] якога прарэзана [[Арка|арачнае]] акно, якое [[Чляненне (архітэктура)|расчляняе]] прафіляваны [[карніз]]. Уваход вырашаны шырокім прамавугольным праёмам. [[Шалёўка|Неашаляваныя]] сцены рытмічна падзелены вертыкальнымі брусамі-сцяжкамі ў прасценках высокіх арачных аконных праёмаў. У перакрытую плоскай столлю малітоўную залу выступаюць [[хоры]], на якія вядзе лесвіца бакавой клеці. <center><gallery caption="Касцёл у 2024 г." widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Losk Лоск (2024) 01.jpg|З боку апсіды Файл:Losk Лоск (2024) 02.jpg|Галоўны фасад Файл:Losk Лоск (2024) 04.jpg|Галоўны фасад Файл:Losk Лоск (2024) 03.jpg|Інтэр’ер </gallery></center> == Літаратура == * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі (2001)}} == Спасылкі == * {{radzima|3185}} * {{ГБ|http://globustut.by/losk/index.htm#kostel}} [[Катэгорыя:Лоск]] [[Катэгорыя:Касцёлы Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:1924 год у Заходняй Беларусі]] sj2txcopp68rlz0abvwroxfc60s479m 5144216 5144215 2026-05-20T22:48:27Z JerzyKundrat 174 5144216 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса}} {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса |Арыгінальная назва = | Выява =Losk Лоск (2024) 04.jpg | Подпіс выявы =Касцёл у 2024 г. | Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = [[Лоск]] |lat_dir = |lat_deg = 54.267188|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 26.43619|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце = Беларусь Мінская вобласць |Канфесія = Рымска-каталіцкая царква |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = Народнае дойлідства Беларусі |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1930 |Заканчэнне будаўніцтва = 1924 |Рэліквіі = |Сучасны стан = не дзейнічае }} '''Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса''' — колішні каталіцкі храм у вёсцы [[Лоск]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Размешчаны ў цэнтры вёскі, на ўзгорку. == Гісторыя == Каталіцкая парафія існавала ў Лоску з XV стагоддзя. Налічвала звыш 1000 вернікаў, была ліквідавана пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863—1864 гадоў]], касцёл згарэў. Парафія адноўлена ў 1920-я гады, да чаго спрычыніўся ксёндз [[Аляксандр Аўгустыновіч]] з [[Беніца|Беніцы]]. Ён дапамагаў у будаўніцтве новага касцёла, штонядзелю прыязджаў і праводзіў службу. Касцёл, пабудаваны з драўлянага бруса, быў асвечаны ў 1924 годзе. Аляксандр Аўгустыновіч стаў першым адміністратарам парафіі. <center><gallery caption="Касцёл на старых выявах" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Łosk, Serca Jezusa. Лоск, Сэрца Езуса (1930-39) (2).jpg|1930-я гг. Файл:Łosk, Serca Jezusa. Лоск, Сэрца Езуса (1930-39).jpg|Галоўны фасад, 1930-я гг. Файл:Łosk, Serca Jezusa. Лоск, Сэрца Езуса (1941-44).jpg|Другая сусветная вайна, перыяд нямецкай акупацыі </gallery></center> == Архітэктура == Твор [[Драўлянае дойлідства Беларусі|народнага драўлянага дойлідства]]. Прамавугольны ў плане зруб накрыты 2-схільным дахам з [[Вальмавы дах|вальмамі]] над 5-гранным прырубам [[Апсіда|апсіды]] з невялікай [[Сакрысція|сакрысціяй]]. Плоскасны галоўны фасад завершаны 3-вугольным [[Шчыт (архітэктура)|шчытом]], у [[Тымпан|тымпане]] якога прарэзана [[Арка|арачнае]] акно, якое [[Чляненне (архітэктура)|расчляняе]] прафіляваны [[карніз]]. Уваход вырашаны шырокім прамавугольным праёмам. [[Шалёўка|Неашаляваныя]] сцены рытмічна падзелены вертыкальнымі брусамі-сцяжкамі ў прасценках высокіх арачных аконных праёмаў. У перакрытую плоскай столлю малітоўную залу выступаюць [[хоры]], на якія вядзе лесвіца бакавой клеці. <center><gallery caption="Касцёл у 2024 г." widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Losk Лоск (2024) 01.jpg|З боку апсіды Файл:Losk Лоск (2024) 02.jpg|Галоўны фасад Файл:Losk Лоск (2024) 04.jpg|Галоўны фасад Файл:Losk Лоск (2024) 03.jpg|Інтэр’ер </gallery></center> == Літаратура == * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі (2001)}} == Спасылкі == * {{radzima|3185}} * {{ГБ|http://globustut.by/losk/index.htm#kostel}} [[Катэгорыя:Лоск]] [[Катэгорыя:Касцёлы Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:1924 год у Заходняй Беларусі]] l2dbmp3n1so74m2cf4q7vefqslxory9 4 336791 5144292 5142294 2026-05-21T04:12:25Z ~2026-30400-86 168473 5144292 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць == 29 Aug 2020, Sigean == https://www.imagebam.com/view/ME1D4BOY https://www.imagebam.com/view/ME1D4FGO == Between late October and early November 2021 == https://www.imagebam.com/view/ME1D8H21 https://www.imagebam.com/view/ME1D8H22 https://www.imagebam.com/view/ME1D8H23 https://www.imagebam.com/view/ME1D8H24 q6xje9ikrcnnf0ug2fbzpsgqj8zdwcc 0 336929 5144305 5105379 2026-05-21T05:46:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144305 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = EeOneGuy на Видфест 2016 в СПб.jpg }} '''EeOneGuy''' (сапраўднае імя '''Іван Раманавіч Рудской'''; нар. {{ДН|19|1|1996}}, сяло [[Ганніўка (Вэрхнёдніпроўскі раён)|Ганніўка]], [[Вэрхнёдніпроўскі раён]], [[Днепрапятроўская вобласць]]) — [[Украіна|украінскі]] лэцплэер і відэаблогер<ref name="газета2"/>, адзін з самых запатрабаваных відэаблогераў па меркаванні выдання «Газета. Ру». Уладальнік канала з назвай '''EeOneGuy''' на [[YouTube]]<ref name="watchin.today">{{cite web|url=https://watchin.today/channel/UCrFiA0hztL9e8zTi_qBuW4w|title=EeOneGuy — YouTube Channel Statistics — WatchinToday|work=watchin.today|access-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321233902/https://watchin.today/channel/UCrFiA0hztL9e8zTi_qBuW4w|archive-date=21 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == Іван нарадзіўся 19 студзеня 1996 года ў сяле Ганніўка [[Вэрхнёдніпроўскі раён|Вэрхнёдніпроўскага раёна]] [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Маці — эканаміст, бацька — ветэрынар. У школе лічыўся выдатнікам. Вучыўся ў Днепрапятроўскім нацыянальным універсітэце на факультэце прыкладной матэматыкі, але датэрмінова спыніў навучанне. Пераехаў у [[Масква|Маскву]] ([[Расія]])<ref name="Место рождения"/><ref name="газета10"/>. == Творчасць == Зарэгістраваў свой канал з назвай ''EeOneGuy'' на [[YouTube]] 19 сакавіка 2013 года. У 2015 годзе прымаў удзел у здымцы YouTube Rewind, рэкламнай кампаніі [[Lenovo]] і фестывалі Videofan<ref name="газета9"/>, стаў пераможцам прэміі «Лайк-2015», якая праходзіла ў рамках фестывалю «Видфест», у намінацыі «Лайк за лайфстайл»<ref>{{cite web|author=Ольга Свирина|title=Премия «ЛАЙК-2015»: победители|url=http://www.ellegirl.ru/articles/premiya-layk-2015-pobediteli/|date=2015-06-08|publisher=ElleGirl|access-date=2016-06-20|archive-date=29 чэрвеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629033900/http://www.ellegirl.ru/articles/premiya-layk-2015-pobediteli|url-status=dead}}</ref>. У 2016 годзе сумесна з Сашай Спілберг і Мар’янай Ро сыграў адну з галоўных роляў у фільме студыі Bazelevs (прадзюсар Цімур Бекмамбетаў) — «Узламаць блогераў» (рэж. Максім Свешнікаў)<ref name="РИА1"/>. У маі 2016 года часопіс «Коммерсантъ Деньги» апублікаваў артыкул «Налог на кривляния», дзе ацаніў меркаваны гадавы даход Івана ад партнёрскай праграмы YouTube ў 300 тысяч долараў. У артыкуле таксама згадвалася прапанова старшыні камітэта Дзярждумы па эканамічнай палітыцы, інавацыйным развіцці і прадпрымальніцтве Анатоля Аксакова аб стварэнні рэестра асоб, якія атрымліваюць даход ад размяшчэння відэаролікаў ў блогах. Дэпутат удакладніў, што Дзярждума гатова разглядзець пытанне аб увядзенні патэнтаў на падобную дзейнасць<ref name="Налог на кривляния2"/>. == Палітычныя погляды == Згодна з інфармацыяй, указанай на старонцы ў сацыяльнай сетцы [[УКантакце]], Іван мае ліберальныя палітычныя погляды. У 2013—2014 гадах, падчас анексіі Крыма і баявых дзеянняў на ўсходзе Украіны, хлопец дадаваў сабе на сцяну [[УКантакце]] допісы і фота ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=http://vk.com/ee_one|title=Wayback Machine|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313071115/http://vk.com/ee_one|archive-date=13 сакавіка 2014}}</ref>. Пазней большасць гэтых допісаў былі выдалены. У сакавіку 2021 года ў інтэрв’ю [[Юрый Аляксандравіч Дудзь|Дудзю]] Рудскі заявіў, што яму некалькі разоў «прапанавалі расійскі пашпарт», ад якога ён адмовіўся, пасля чаго неаднаразова заўважаў цікавасць з боку прадстаўнікоў расійскіх праваахоўных органаў. Паводле слоў Рудскага, такім чынам яго намагаліся запалохаць, таму ён вырашыў вярнуцца ва Украіну<ref name=istpravda1>{{Cite web|url=https://www.istpravda.com.ua/short/2021/05/4/159406/|title=Український відеоблогер Івангай заявив, що Дудь вирізав з інтерв'ю його слова про Голодомор, репресії НКВД і агресію РФ|website=istpravda.com.ua|publisher=[[Гістарычная праўда|Історична правда]]|date=2021-05-04|language=uk}}</ref><ref name=glavkom1>{{Cite web|url=https://glavcom.ua/news/pislya-skandalu-dud-viklav-virizanu-chastinu-intervyu-z-ukrajinskim-blogerom-ivangajem-754055.html|title=Після скандалу Дудь виклав вирізану частину інтерв’ю з українським блогером Івангаєм|website=glavcom.ua|publisher=Главком|date=4 травня 2021|language=uk}}</ref>. 2 мая 2021 года блогер заявіў, што аўтар інтэрв’ю Юрый Дудзь выразаў з відэа «галоўны меседж». Паводле слоў Івана Рудскага, яго бабуля — ахвяра [[Галадамор ва Украіне|Галадамору]], а дзядуля — рэпрэсій [[НКУС]]. Да таго Іван патлумачыў, што «РФ адабрала ва Украіны яе тэрыторыі (Данецк, Луганск, Крым) коштам тысяч жыццяў…»<ref name=istpravda1 /><ref>{{Cite web|title=Відеоблогер Івангай звинуватив журналіста Дудя у вилученні з інтерв'ю слів про Україну|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-56972299|website=[[BBC News]]|access-date=2021-05-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/05/4/7292435/|title=Про Крим і Голодомор: Дудь показав вирізаний шматок інтерв'ю з Івангаєм|website=pravda.com.ua|publisher=[[Украінская праўда|Українська правда]]|date=2021-05-04|language=uk}}</ref>. == Асабістае жыццё == Сцвярджалася, што Іван быў у блізкіх адносінах з Мар’янай Ражковай (Мар’янай Ро). Мар’яна таксама відэаблогер на YouTube<ref name="Место рождения"/><ref name="газета9"/><ref name="видфест"/><ref name="Марьяна"/>. У канцы 2016 года пара разышлася<ref name="Расстались"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="газета2">{{публікацыя|артыкул|аўтар=Елена Кравцун|загаловак=Субъективная бойня|выданне=Коммерсантъ|год=2016|месяц=04|дзень=06|нумар=58|спасылка=http://www.kommersant.ru/doc/2955061|старонкі=11}}</ref> <ref name="Место рождения">{{cite web |url=https://life.ru/885156 |title=От подростка-неудачника до блогера-миллионера. Жизнь Ивангая до и после YouTube |author=Алена Светская |date=2106-08-02 |publisher=[[Life (телеканал)]] |access-date=2016-08-01 }}</ref> <ref name="газета10">{{Cite web|url=https://daily.afisha.ru/infoporn/1055-ivangaj-kak-20-letnij-paren-iz-ukrainskogo-sela-stal-kumirom-millionov/?utm_source=vk.com&utm_medium=social&utm_campaign=vstrechayte-novogo-kumira-molodezhi-%25E2%2580%2594-ukra|title=Ивангай: как 20-летний парень из украинского села стал кумиром миллионов|publisher=Афиша Daily|access-date=2016-05-19}}</ref> <ref name="газета9">{{cite web|author=Александра Синенкова|title=EeOneGuy и Марьяна Ро стали «Самой милой парой» по версии Elle Girl|url=http://www.ellegirl.ru/articles/eeoneguy-i-maryana-ro-stali-samoy-miloy-paroy-po-versii-elle-girl|date=2015-11-10|publisher=Elle Girl|access-date=2016-06-06|archive-date=10 чэрвеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610101932/http://www.ellegirl.ru/articles/eeoneguy-i-maryana-ro-stali-samoy-miloy-paroy-po-versii-elle-girl|url-status=dead}}</ref> <ref name="РИА1">{{Cite web|url=http://ria.ru/culture/20160317/1391612341.html |title=Бекмамбетов завершил съемки комедийного альманаха "Liked" |date=2016-03-17 |publisher=[[Россия сегодня]]|access-date=2016-05-19}}</ref> <ref name="Налог на кривляния2">{{Cite web|url=http://www.therunet.com/articles/6935 |title=«Вся верхушка блогеров попросту уедет из России» |date=2016-05-30 |publisher=«РУНЕТ МЕДИА» |access-date=2016-06-07}}</ref> <ref name="видфест">{{Cite web |url=http://vidfest.ru/MaryanaRo/ |title=Марьяна Ро |publisher=Фестиваль Видфест |access-date=2016-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526181830/http://vidfest.ru/MaryanaRo/ |archive-date=26 мая 2016 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Марьяна">{{cite web |url=https://www.gazeta.ru/tech/2016/06/29/8338961/youtube-steve-nuttall.shtml |title=Подписывайтесь на канал: 10 самых крутых российских девушек-блогеров |subtitle=14 июня — международный день блогера. В честь праздника «Леди Mail.Ru» рассказывает о самых известных девушках российского интернет-пространства: от YouTube-звезды Кати Клэп и визажиста Гоар Аветисян до актрисы и спортсменки Настасьи Самбурской. |author=Прасковья Лыкина |date=2016-06-14 |publisher=«Леди Mail.Ru» |access-date=2016-07-20 }}</ref> <ref name="Расстались">{{cite web |url=https://life.ru/t/%D1%88%D0%BE%D1%83/952787/ivanghai_rasskazal_laifu_o_rasstavanii_s_marianoi_ro_ia_odinok_i_schastliv |title=Ивангай рассказал Лайфу о расставании с Марьяной Ро: Я одинок и счастлив! |author=Женя Шара |date=2106-12-27 |publisher=Life |access-date=2017-01-14 }}</ref> }} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Блогеры]] e3w4zz1rmqj0t17wx60e29uhn1oiqkp 0 337048 5144356 4736036 2026-05-21T09:30:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144356 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Як прывесці справы ў парадак. Майстэрства прадуктыўнасці без стрэсу |Арыгінал назвы = Getting Things Done: The Art of Stress-Free Productivity |Іншыя назвы = |Выява = |Шырыня = |Подпіс = Вокладка кнігі ''Як прывесці справы ў парадак'' |Аўтар = [[Дэвід Алан]] |Жанр = [[Business]] |Мова = [[англійская мова|англійская]] |Арыгінал выпуску = [[2001]] |Перакладнік = |Афармленне = |Серыя = |Выдавецтва = |Выпуск = |Старонак = |Носьбіт = [[кніга]], [[файл]] |Папярэдняя = |Наступная = |isbn = 978-0-14-312656-0 |oclc = |Lib = |Вікітэка = }} '''Getting Things Done''', '''GTD''' (у перакладзе з англ. — «давядзенне спраў да завяршэння», аднак часцей і няправільна — «як прывесці справы ў парадак») — методыка падвышэння асабістай эфектыўнасці, створаная [[Дэвід Алан|Дэвідам Аланам]] і апісаная ім у аднайменнай кнізе, першае выданне якой выйшла ў 2001 годзе і было перакладзена на 23 мовы<ref>{{cite web | author=Paul Keegan | url=http://money.cnn.com/magazines/business2/business2_archive/2007/07/01/100117066/index.htm?postversion=2007062109 | title=How David Allen mastered getting things done | subtitle=The management guru has learned to relax, go with the flow, and market his mysterious elixir of success | work=[[CNN]] [[:en:CNNMoney|Money]], Business 2.0 Magazine | date=2007-07-21 | access-date=2015-12-22 | lang=en | archive-date=23 снежня 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151223030810/http://money.cnn.com/magazines/business2/business2_archive/2007/07/01/100117066/index.htm?postversion=2007062109 | url-status=dead }}</ref>. GTD заснавана на прынцыпе, які абвяшчае, што чалавек павінен вызваліць свой розум ад запамінання бягучых задач (бываюць выключэнні ў выпадках, калі некалькі задач па розных праектах узаемазлучаныя), перанясучы самі задачы і напамінкі пра іх на вонкавы носьбіт. Такім чынам, розум чалавека, вызвалены ад запамінання таго, што мае быць зроблена, можа сканцэнтравацца на выкананні саміх задач, якія павінны быць выразна вызначаны і сфармуляваны загадзя («якое наступнае дзеянне трэба здзейсніць?»). Насуперак шырока распаўсюджанаму меркаванню, GTD не тычыцца [[Упраўленне часам|тайм-менеджменту]], крытыкуючы яго за вузкую скіраванасць і абмежаваную эфектыўнасць. == Распаўсюджанасць == Часопіс [[Time (часопіс)|Time]] назваў ''Getting Things Done'' «лепшай бізнес-кнігай дзесяцігоддзя»<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1595223,00.html The Oracle of Organization — TIME] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130824203643/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1595223,00.html |date=24 жніўня 2013 }}</ref>, метад атрымаў дадатныя водгукі ў [[The Guardian]]<ref>[http://money.guardian.co.uk/workweekly/story/0,,1832570,00.html Sabina Dosani: Self efficiency | Money | The Guardian]</ref>, [[BBC World News|BBC News]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/3746191.stm BBC NEWS | UK | Magazine | Organise your life the Downing St way]</ref>, [[CNN]]<ref>[http://www.cnn.com/2007/TECH/internet/02/09/david.allen/index.html Cutting through the clutter to get things done — CNN.com]</ref> і шэрагу іншых вядомых выданняў. == Метадалогія GTD == У тайм-менеджменце прыярытэты звычайна гуляюць цэнтральную ролю. Насупраць, Алан прапануе 2 іншых элемента — кантроль і бачанне. Для іх рэалізацыі Алан выкарыстоўвае тры базавых мадэлі: * упраўленне працоўным працэсам; * 6-узроўневая мадэль агляду працы; * натуральны метад планавання. Першая галоўная мадэль — '''упраўленне працоўным працэсам''', выкарыстоўваецца для таго, каб узяць пад кантроль усе задачы і даручэнні. Кіраванне працоўным працэсам складаецца з пяці фаз (падрабязней — гл. у частцы «[[Getting Things Done#Прынцыпы|Прынцыпы]]»): # збор; # апрацоўка; # арганізацыя; # агляд; # дзеянні. Алан выкарыстоўвае аналогію «вышыні палёту» для таго, каб праілюстраваць яго другую галоўную мадэль — '''шасціўзроўневую мадэль агляду працы''', для бачання перспектывы задач і даручэнняў. Па ўзыходнай лініі: # бягучыя справы; # бягучыя праекты; # круг абавязкаў; # найбліжэйшыя гады (1—2 гады); # пяцігадовая перспектыва (3—5 гадоў); # жыццё. Паднімаючыся на вышыню птушынага палёту, кожны можа разгледзець «агульную карціну» сваіх спраў. Алан рэкамендуе штотыднёвы агляд па розных узроўнях. Бачанне, атрыманае з гэтых аглядаў, дазваляе кіраваць асабістымі прыярытэтамі, якія, у сваю чаргу, вызначаюць прыярытэт таго, ці трэба выконваць і калі выконваць пэўныя задачы і даручэнні, сабраныя падчас працэсу кіравання працоўным працэсам. Падчас штотыднёвага агляду чалавек аналізуе кантэксты задач і раскладвае іх па адпаведных спісах. Прыкладамі групавання аналагічных задач з’яўляецца складанне спісу неабходных тэлефонных званкоў ці спісу даручэнняў, якія трэба выканаць у Цэнтры. Правілы фармавання кантэкстных спісаў могуць быць вызначаны наяўнасцю прылады ці прысутнасцю персоны\групы, з якімі трэба штосьці абмеркаваць ці азнаёміць. Алан падкрэслівае, што першых дзвюх мадэляў досыць для атрымання кантролю і бачання ў большасці задач і праектаў. Аднак, існуюць некаторыя выпадкі, якія патрабуюць глыбейшага абдумвання і разважання. Для гэтага выкарыстоўваецца трэцяя галоўная мадэль — '''натуральны метад планавання'''. У той час як ва ўпраўленні працоўным працэсам робіцца «''гарызантальная факусоўка''» на выкананні індывідуальных задач, у натуральным метадзе планавання робіцца «''вертыкальная факусоўка''» на планаванні праектаў і прадумвання іх. Мадэль планавання складаецца з 5 стадый: # вызначэнне мэты і прынцыпаў; # бачанне жаданых вынікаў; # [[Метад мазгавога штурму|мазгавы штурм]]; # арганізацыя; # вызначэнне наступнага пэўнага дзеяння. GTD палягчае гэты працэс, засноўваючыся на захоўванні, адсочванні і выкарыстанні падрабязнай інфармацыі, злучанай з выкананай задачай. Па здагадцы Алана шматлікія з правалаў, з якімі мы сутыкаемся, былі выкліканы недастатковым 'першапачатковым' планаваннем (гэта значыць, калі яшчэ высвятлялася, што неабходна дасягнуць і якія пэўныя дзеянні для гэтага неабходны). Важна прадумаць гэта загадзя, стварыўшы такую паслядоўнасць дзеянняў, якую можна будзе выканаць без вяртання да планавання. Алан сцвярджае, што «сістэма напамінку» нашага розуму неэфектыўная і рэдка нагадвае нам пра тое, што мы павінны і можам зрабіць у дадзены момант і ў дадзеным месцы. Такім чынам, інфармацыя пра «наступныя пэўныя дзеянні», кантэкстна злучаных з дадзеным момантам і месцам, можа паслужыць вонкавай падтрымкай, якая гарантуе, што мы зробім сабе правільныя напамінкі ў патрэбны час. Паколькі GTD заснавана на вядзенні дадатковых запісаў, яго можна разглядаць як рэалізацыю навуковых тэорый [[distributed cognition]] і [[extended mind]]. Кароткае апісанне GTD з кнігі Алана, Гатоўнасць да ўсяго (Ready for Anything): <blockquote> Выкіньце ўсё з вашай галавы. Прымайце рашэнні пра патрабаваныя дзеянні тады, калі з’яўляецца справа — а не тады, калі яна патрабуе аварыйнага завяршэння. Арганізуйце па адпаведных катэгорыях запісу-напамінкі пра свае праекты і запланаваным дзеянням па іх. Падтрымлівайце гэту сістэму, папаўняйце яе і рабіце яе перагляд так часта, каб у далейшым давяраць нават свайму інтуітыўнаму выбару дзеяння (ці не дзеянню). </blockquote> == Прынцыпы == Асноўныя прынцыпы GTD: === Збор === ''Прадуктыўнасць без стрэсу'' пачынаецца з працэсу разгрузкі розуму, які складаецца ў фіксацыі ўсяго больш-менш важнага на паперы ці іншым носьбіце — у тым, што Алан заве ''кошыкам'' ([[lang-en|inbox]]: фізічная скрыня для прыёму паведамленняў, [[e-mail|электронная паштовая скрыня]], [[дыктафон]], [[ноўтбук]], [[Кішэнны персанальны камп'ютар|кішэнны камп'ютар]], ці іх камбінацыя. Сутнасць у тым, каб выкінуць з галавы ўсё больш-менш важнае на зручны носьбіт для наступнай апрацоўкі. Усе кошыкі павінны быць вызвалены (апрацаваны) прынамсі раз у тыдзень. Алан не настойвае на нейкім вызначаным метадзе збору, але робіць акцэнт на важнасці рэгулярнага вызвалення кошыка. Любое месца захоўвання (фізічная, электронная паштовая скрыня, магнітафон, ноўтбук, кішэнны камп’ютар, і т.д), прымальна, калі яно рэгулярна апрацоўваецца. === Апрацоўка === Апрацоўка кошыка ідзе строга па наступным алгарытме. # Пачынаем з верхняга элемента кошыка. # Робім адзін элемент за раз (пры гэтым ніколі нічога не вяртаем назад) #* Калі элемент патрабуе дзеяння: #** Робім гэта (калі на гэта патрабуецца менш за дзве-пяць хвілін), ЦІ #** Дэлігуем гэта каму-небудзь, ЦІ #** Адкладаем гэта. #* Калі элемент не патрабуе дзеяння: #** Пакідаем гэта ў даведкавай інфармацыі, ЦІ #** Выкідваем гэта, ЦІ #** У спіс «калі-небудзь / можа быць». Калі на дзеянне патрабуецца дзве-пяць хвілін, гэта павінна быць неадкладна зроблена. Дзвухвілінаване правіла абумоўлена тым прыкладным часам, які трэба, каб фармальна адкласці дзеянне. === Арганізацыя === Для кантролю за элементамі, якія чакаюць увагі, Алан раіць выкарыстоўваць набор спісаў. * '''Наступныя дзеянні''' — Па кожным элеменце, які патрабуе ўвагі, вырашыце, што з’яўляецца наступным дзеяннем, якое можа быць фізічна выканана. Напрыклад, калі маецца элемент «Напісаць праектную справаздачу», наступнае дзеянне можа быць такім: «Напісаць ліст Майклу з прапановай пра сустрэчу» ці: «Патэлефанаваць Мары для таго, каб даведацца пра патрабаванні да справаздачы». Хоць элемент можа патрабаваць даволі шмат крокаў і дзеянняў, заўсёды будзе штосьці, што мае быць зроблена спачатку, і гэты крок павінен быць апісаны ў спісе наступных дзеянняў. Пераважна, каб гэтыя крокі былі арганізаваны па кантэксце, у якім яны могуць быць зроблены (напрыклад, «у офісе», «па тэлефоне» ці «ў краме»). * '''Праекты''' — Кожны растулены цыкл у жыцці ці працы, які патрабуе больш чым аднаго фізічнага дзеяння для дасягнення мэты, становіцца праектам. Праекты неабходна кантраляваць і перыядычна рабіць агляд, каб пераканацца, што з кожным праектам злучана наступнае дзеянне, і, такім чынам, праект будзе прасоўвацца. * '''Ліст чакання''' — Калі дзеянне было дэлегавана камусьці ці калі чакаецца некаторая вонкавая падзея, перш чым праект можа быць прасунуты, гэта адсочваецца ў сістэме і перыядычна высвятляецца, ці патрабуецца дзеянне ці трэба паслаць напамінак. * '''Калі-небудзь/можа быць''' — Рэчы, якія будуць зроблены ў некаторы момант, але не цяпер. Напрыклад, «вывучыць кітайскую» ці «ўладкаваць вечарынку ў басейне». Каляндар важны для кантролю над сустрэчамі і даручэннямі; аднак, Алан рэкамендуе, каб каляндар быў зарэзерваваны толькі для тых рэчаў, якія павінны быць зроблены ў строга пэўны тэрмін, ці для сустрэч і даручэнняў з зададзеным часам і месцам. А справы павінны быць зафіксаваны ў спісах наступных дзеянняў, а не ў календары. Апошні ключавы кампанент GTD, які арганізуе — сістэма дакументаў. Сістэма дакументаў мае быць лёгкай, простай і цікавай. Нават адзіны лісток паперы, калі ён патрэбен для даведкавай інфармацыі, павінен атрымаць сваю ўласную тэчку, калі наяўныя тэчкі для яго не падыходзяць. Алан прапануе аднамерную, арганізаваную ў алфавітным парадку, сістэму захоўвання дакументаў для таго, каб хутка і проста аднаўляць неабходную інфармацыю. === Агляд === Спісы дзеянняў і напамінкі будуць мала карысныя, калі не рабіць агляд прынамсі штодня, ці настолькі часта, наколькі гэта магчыма. Улічваючы час, энергію і рэсурсы, даступныя ў дадзены момант, трэба знайсці самую важную задачу, якая можа быць зроблена неадкладна, і зрабіць яе. Калі Вы маеце звычку адкладаць свае справы, усё скончыцца тым, што Вы будзеце рабіць простыя задачы і пазбягаць цяжкіх. Для рашэння гэтай праблемы можна рабіць дзеянні са спісу адзін за адным, па аналогіі з тым, як апрацоўваецца кошык. GTD патрабуе, каб, прынамсі, штотыдзень праводзіўся агляд па ўсіх дзеяннях, праектам і «адкладзеным» элементам для таго, каб пераканацца, што любыя новыя задачы ці хуткія падзеі ўведзены ў сістэму, і што ўсё актуальна. === Дзеянні === Любая арганізацыйная сістэма бескарысная, калі ў ёй занадта шмат часу марнуецца на арганізацыю задач замест фізічнага іх выканання. Як сцвярджае Дэвід Алан, калі такую сістэму зрабіць простай для здзяйснення неабходных дзеянняў, то чалавек будзе меней пахілены іх адкладаць ці «перагружацца» занадта вялікай колькасцю «растуленых цыклаў». == Сродкі і прыёмы == === 43 тэчкі === Алан прапануе арганізаваць свае дакументы па сістэме, названай «43 тэчкі». Дванаццаць тэчак выкарыстоўваюцца па адной на кожны месяц, і дадаткова 31 тэчка выкарыстоўваецца для кожнага дня з наступных 31 дзён. Тэчкі спарадкаваны для таго, каб дапамагчы нагадваць карыстачу пра дзеянні, якія трэба зрабіць у гэты дзень. === Тэчкі і хуткасшывальнікі === Алан у сваёй кнізе згадвае, што для зручнага пошуку і структуравання інфармацыі лепш выкарыстоўваць тэчкі, такім чынам, усе дакументы, якія адносяцца да аднаго праекта, будуць знаходзіцца ў адным месцы. Гэта дазваляе хутчэй знаходзіць патрэбныя дакументы. Нават калі да праекта тычыцца ўсяго адзін дакумент, яго ўсё адно лепш пакласці ў тэчку, бо могуць з’явіцца і новыя дакументы па гэтай тэме. === Праграмнае забеспячэнне для GTD === [[Праграмнае забеспячэнне]] Алан назваў карысным і важным кампанентам для ажыццяўлення GTD. Яно ўключае лічбавае структураванне (digital outlining), мазгавы штурм і прыкладанні для кіравання праектамі. Аднак, у [[2001]] г. ён жаліўся на агульны недахоп «добрых інструментальных сродкаў 'кіравання праектамі'», мяркуючы, што «… у найблізкія гады з’явяцца меней структураваныя і больш функцыянальныя прыкладанні, заснаваныя на прынцыпах, па якіх мы думаем і плануем натуральнай выявай». У адпаведнасці з гэтым прадказаннем, пазней адбыўся «віртуальны выбух» GTD — да красавіка [[2008]] г. асноўныя элементы сістэмы GTD падтрымлівалі ўжо больш за 100 прыкладанняў. Гэтыя інструментальныя сродкі ў наш час вар’іруюць ад простых менеджараў спісаў да шматкарыстальніцкіх вэб-службаў, бясплатных і камерцыйных, для ўсіх папулярных платформаў і прылад. Вялікая частка гэтага праграмнага забеспячэння аўтаматызуе ці паляпшае працэсы збору, апрацоўкі, арганізацыі, агляду і дзеянняў. Некаторыя з такіх прыкладанняў [[Wunderlist]], [[Todoist]], [[Things]], [[Remember The Milk]] ({{lang-en|[[:en:Remember The Milk|Remember The Milk]]}}), [[OmniFocus]] ({{lang-en|[[:en:OmniFocus|OmniFocus]]}}), [[MyLifeOrganized]], [[LeaderTask]] і [[TaskCracker for Outlook]]. == Перавыданне кнігі 2015 года == У 2015 годзе выйшла перапрацаванае выданне кнігі "Як прывесці справы ў парадак". Новая рэдакцыя кнігі — гэты фактычна самастойны твор. Дададзены дзве новыя часткі і шмат інфармацыі, якая ўлічвае сённяшнія рэаліі свету [[Інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]]. == Гл. таксама == * [[Лайфхакер]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Дэвід Алан|загаловак=Гатовасць да ўсяго: 52 прынцыпу прадуктыўнасці для працы і жыцця|арыгінал=Ready for Anything: 52 Productivity Principles for Work and Life|isbn = 0-670-03250-6|год=2003|выдавецтва=Viking Books}} * {{кніга|аўтар=Дэвід Алан|загаловак=Як прывесці справы ў парадак|арыгінал=Getting Things Done| publisher = Penguin Books |isbn = 0-14-200028-0|год=2001|выдавецтва=Penguin Books|pages= 288}} * Слайдкаст ад Cartmendum ''Getting Things Done у слайдах'' (Першая рэдакцыя. Запісана на канферэнцыі ў Кіеве ў 2010): [http://www.slideshare.net/Cartmendum/gtd-dev-labs2010-part-i частка 1], [http://www.slideshare.net/Cartmendum/gtd-dev-labs2010-part-ii частка 2], [http://www.slideshare.net/Cartmendum/gtd-dev-labs2010-part-iii частка 3]. * Слайдкаст Cartmendum ''Getting Things Done у слайдах'' (Рэдакцыя другая, пераасэнсаваная і пашыраная. Запісана на канферэнцыі ў Ніжнім Ноўгарадзе ў 2012): [http://www.slideshare.net/Cartmendum/gtd-intro-devgarage-2012 Уводзіны] [http://www.slideshare.net/Cartmendum/gtd-part-i-devgarage-2012 Частка I] [http://www.slideshare.net/Cartmendum/gtd-part-ii-devgarage-2012 Частка II] [http://www.slideshare.net/Cartmendum/gtd-part-iii-devgarage-2012 Частка III] [http://www.slideshare.net/Cartmendum/gtd-part-iv-devgarage-2012 Частка IV] * {{кніга |аўтар= Дэвід Алан |загаловак=Як прывесці справы ў парадак |загаловак2=Майстэрства прадуктыўнасці без стрэсу |арыгінал= Getting Things Done |арыгінал2= The Art of Stress-Free Productivity |адказны= пёр. з ангел. Ю. Канстантынава|выданне=8-е выд, перапрацаванае |месца=М. |выдавецтва=Манн, Іваноў і Фербер |год=2015 |старонак=416 |серыя=МІФ.Бізнес |isbn=978-5-00057-691-5 |тыраж=5000 }} == Спасылкі == * [http://www.gtdtimes.com/ GTD Times] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110815002151/http://www.gtdtimes.com/ |date=15 жніўня 2011 }} — афіцыйны блог David Allen & Co. [[Катэгорыя:Развіццё асобы]] [[Катэгорыя:Планаванне]] [[Катэгорыя:Кнігі 2001 года]] [[Катэгорыя:Кнігі пра бізнес]] 1cw5vpv1bztybq74kaoguqqsmd4g29c 0 341987 5144345 4761483 2026-05-21T08:58:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144345 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Gazeta Polska Codziennie |арыгінальная назва = |выява = [[Выява:Gpc.jpg|200пкс]] |подпіс = Лагатып штодзённіка |тып = грамадска-палітычная |фармат = таблоід |заснаванне = 9 верасня [[2011]] |спыненне публікацый = |цана = 2 [[Злоты|zł]] |уладальнікі = Гжэгаж Тамашэўскі |выдавец = Forum SA |рэдактар = |галоўны рэдактар = Томаш Сакевіч |штат = |палітычна = [[Правыя (палітыка)|права]]-[[Кансерватызм|кансерватыўная]] |мова = [[Польская мова|польская]] |перыядычнасць = штодзённая |аб'ём = |тыраж = 100 тыс. экз.<ref>{{cite web | url =http://gpcodziennie.pl/uploads/numer/jpg/2012/06/20120621238.jpg | title =Gazeta Polska Codziennie, № 143, 21 czerwca 2012 | publisher =gpcodziennie.pl | accessdate =14 жніўня 2016 | lang =pl | archiveurl =https://web.archive.org/web/20160304191528/http://gpcodziennie.pl/uploads/numer/jpg/2012/06/20120621238.jpg | archivedate =4 сакавіка 2016 | url-status =dead }}</ref> |галоўны офіс = ul. Filtrowa 63/43, 02-056 [[Варшава|Warszawa]] |ISSN = 2083-7119 |вэб-сайт = http://gpcodziennie.pl/ }} «'''Gazeta Polska Codziennie'''», скарочана '''GPC''' ({{lang-be|«Польская Газета Штодзённа»}}) — агульнапольскі грамадска-палітычны штодзённік, выдаецца ў [[Варшава|Варшаве]] з [[9 верасня]] [[2011]] года. Выдавец медыя-канцэрн «Forum S.A.», галоўны рэдактар {{Не перакладзена 3|Томаш Сакевіч|Томаш Сакевіч|pl|Tomasz Sakiewicz}}. Афіцыйны дэвіз газеты — «Хочаце дэмакратыі, глядзіце на рукі ўлады», а слоган на афіцыйным сайце абвяшчае «Часопіс, які не баіцца ўлады»<ref>{{cite web | url =http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,10257651,Molestowanie_mapetow__Rymkiewicz_i_armia_Belzebuba.html | title =Molestowanie mapetów, Rymkiewicz i armia Belzebuba | publisher =Gazeta Polska | accessdate =14 жніўня 2016 | lang =pl | archiveurl =https://web.archive.org/web/20170925092922/http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,10257651,Molestowanie_mapetow__Rymkiewicz_i_armia_Belzebuba.html | archivedate =25 верасня 2017 | url-status =dead }}</ref>. Даступныя падпіскі як штомесячная, так і квартальныя — абедзве ўключаюць бясплатны доступ да архіўных выданняў. == Гісторыя == У 2011 годзе Томаш Сакевіч абвясціў пра свае планы выпусціць штодзённік пад назвай «Gazeta Polska Codziennie», для якога будзе працаваць палова рэдакцыі штотыднёвіка «Gazeta Polska» і які таксама будзе па профілю права-кансерватыўным. Кошт першага года дзейнасці выдання быў ацэнены ў 10—20 мільёнаў злотых<ref>{{cite web| author =| date =8 верасня 2011| url =http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/rusza-dziennik-gazeta-polska-codziennie-kto-w-redakcji| title =Rusza dziennik "Gazeta Polska Codziennie". Kto w redakcji?| publisher =| accessdate =14 жніўня 2016| lang =pl| archive-date =6 красавіка 2018| archive-url =https://web.archive.org/web/20180406230626/http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/rusza-dziennik-gazeta-polska-codziennie-kto-w-redakcji| url-status =dead}}</ref>. Згодна з планам, газета павінна была быць адрасаваная да 40 % палякаў, якія не ідэнтыфікуюць сябе з якой-небудзь газетай. Першы выпуск быў выпушчаны 9 верасня таго ж года. Першапачаткова газета не мела свайго сайта і засноўвалася на супрацоўніцтве з парталам Niezalezna.pl. У цяперашні час ужо працуе афіцыйны сайт, на якім можна знайсці архіўныя матэрыялы. Згодна з аналізам {{Не перакладзена 3|Інстытут маніторынгу сродкаў масавай інфармацыі|Інстытута маніторынгу СМІ|pl|Instytut Monitorowania Mediów}} за 2012 год у катэгорыі «Найбольш цытаваныя інтэрнет-парталы» выданне заняла 15-е месца ў катэгорыі «Найбольш цытаваныя медыя» і 10-е месца ў намінацыі «Найбольш цытаваныя загалоўкі ў прэсе»<ref>{{cite web| date =9 чэрвеня 2013| url =http://www.instytut.com.pl/IMM/o_firmie/raport_najbardziej_opiniotworcze_media_2012.pdf| title =Najbardziej opiniotwórcze polskie media w 2012 roku| publisher =Instytut Monitorowania Mediów| accessdate =14 жніўня 2016| lang =pl| archiveurl =https://web.archive.org/web/20140223193209/http://www.instytut.com.pl/IMM/o_firmie/raport_najbardziej_opiniotworcze_media_2012.pdf| archivedate =23 лютага 2014| url-status =dead}}</ref>. 6 лютага 2014 пачаў сваю працу афіцыйны сайт выдання. == Наклад і продаж == Сярэдні наклад газеты ў кастрычніку 2011 года склаў каля 149 тыс. экз., з аб'ёмам продажу каля 34 тыс. экз.. Сярэдні продаж ў першым паўгоддзі 2012 года склаў каля 27 тыс. з накладам тыражу ў 100 тысяч. экз.. У канцы 2012 года GPC, як адзіны нацыянальны штодзённік, паведамілі пра павелічэнне ў параўнанні з канцом папярэдняга года, што яго сярэдні агульны аб'ём продажу ў снежні 2012 года павялічыўся ў параўнанні са снежнем 2011 года на 11,32 % і склаў 32 097 экз., што на 3 264 экз. больш, чым у папярэднім годзе, заняўшы 7 месца ў рэйтынгу продажу<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/grudzien-2012-zyskala-tylko-gazeta-polska-codziennie-rzeczpospolita-w-dol-o-20-proc | title = Grudzień 2012: zyskała tylko „Gazeta Polska Codziennie”, „Rzeczpospolita” w dół o 20 proc.|publisher = Wirtualnemedia.pl| accessdate = 14 жніўня 2016| lang =pl}}</ref>. <timeline> ImageSize = width:430 height:300 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey value:gray(0.7) id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey3 value:gray(0.9) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) id:cobar3 value:rgb(1,0.7,0.7) DateFormat = x.y Period = from:0 till:220000 ScaleMajor = unit:year increment:60000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:19 align:left bar:2011.09 from:0 till:220000 bar:2011.09 color:cobar2 from:0 till:120000 bar:2011.10 from:0 till:149123 bar:2011.10 color:cobar2 from:0 till:33713 bar:2011.12 from:0 till:130105 bar:2011.12 color:cobar2 from:0 till:29218 bar:2012.02 from:0 till:116061 bar:2012.02 color:cobar2 from:0 till:25649 bar:2012.09 from:0 till:99386 bar:2012.09 color:cobar2 from:0 till:27322 bar:2012.12 from:0 till:94797 bar:2012.12 color:cobar2 from:0 till:32097 bar:2013.08 from:0 till:87344 bar:2013.08 color:cobar2 from:0 till:24510 bar:2013.09 from:0 till:86986 bar:2013.09 color:cobar2 from:0 till:23538 </timeline><br /> Сярэдні разавы тыраж (сіні), поўнае распаўсюджванне платнае (зялёны). {{зноскі}} [[Катэгорыя:Газеты на польскай мове]] [[Катэгорыя:Газеты Польшчы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] 2dlmcyrbv1dufp1xxzx46jpga99wnbi 4 349299 5143999 5132908 2026-05-20T12:39:37Z Feeleman 163471 /* Паўстанне 1863 года ў Горках і Захоп Горак (1863) */ Адказ 5143999 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_аб’яднання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце адразу пад гэтым радком'' == [[Паўстанне 1863 года ў Горках]] і [[Захоп Горак (1863)]] == Прапанавана да аб’яднання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:34, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Злучыць}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:39, 20 мая 2026 (+03) == [[Пячы ката]] і [[Ката пячы]] == Прапанавана да аб’яднання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:33, 10 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] і [[:Катэгорыя:Беларускія абрады]] == Падобныя катэгорыі. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 15:53, 11 сакавіка 2025 (+03) == {{tl|Сцягафікацыя/Заходняя Сахара}} і {{tl|Сцягафікацыя/Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка}} == Не бачу сэнсу, такое пачуццё, нібы нейкая памылка ў ВД, бо хоць і ёсць артыкул пра рэгіён і краіну, але дзяржаўным утварэннем са сцягам з’яўляецца толькі САДР. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:09, 22 чэрвеня 2024 (+03) Існуюць таксама {{tl|Сцягафікацыя/КНДР}} і {{tl|Сцягафікацыя/Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка}}--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 03:26, 18 снежня 2024 (+03) == [[Савет еўраатлантычнага партнёрства]] і [[Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва]] == Пра арганізацыю [[:en:Euro-Atlantic Partnership Council]] ёсць артыкул [[Савет еўраатлантычнага партнёрства]], у якім адлюстравана, што ранейшая (да 1997) назва арганізацыі — Савет Паўночнаатлантычнага супрацоўніцтва. Калі гэта тая ж самая арганізацыя, што і ў артыкуле [[Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва]], то артыкулы можна было б аб’яднаць. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 18:40, 12 лістапада 2023 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] sc3o9l5pwayp0yshvy8okmkkrociaui 5144000 5143999 2026-05-20T12:39:50Z Feeleman 163471 /* Пячы ката і Ката пячы */ Адказ 5144000 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_аб’яднання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце адразу пад гэтым радком'' == [[Паўстанне 1863 года ў Горках]] і [[Захоп Горак (1863)]] == Прапанавана да аб’яднання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:34, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Злучыць}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:39, 20 мая 2026 (+03) == [[Пячы ката]] і [[Ката пячы]] == Прапанавана да аб’яднання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:33, 10 сакавіка 2026 (+03) :{{Злучыць}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:39, 20 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] і [[:Катэгорыя:Беларускія абрады]] == Падобныя катэгорыі. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 15:53, 11 сакавіка 2025 (+03) == {{tl|Сцягафікацыя/Заходняя Сахара}} і {{tl|Сцягафікацыя/Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка}} == Не бачу сэнсу, такое пачуццё, нібы нейкая памылка ў ВД, бо хоць і ёсць артыкул пра рэгіён і краіну, але дзяржаўным утварэннем са сцягам з’яўляецца толькі САДР. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:09, 22 чэрвеня 2024 (+03) Існуюць таксама {{tl|Сцягафікацыя/КНДР}} і {{tl|Сцягафікацыя/Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка}}--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 03:26, 18 снежня 2024 (+03) == [[Савет еўраатлантычнага партнёрства]] і [[Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва]] == Пра арганізацыю [[:en:Euro-Atlantic Partnership Council]] ёсць артыкул [[Савет еўраатлантычнага партнёрства]], у якім адлюстравана, што ранейшая (да 1997) назва арганізацыі — Савет Паўночнаатлантычнага супрацоўніцтва. Калі гэта тая ж самая арганізацыя, што і ў артыкуле [[Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва]], то артыкулы можна было б аб’яднаць. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 18:40, 12 лістапада 2023 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 77g49gf0106r5dql6nfb5wud1c7572x 5144001 5144000 2026-05-20T12:40:18Z Feeleman 163471 /* Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі і Катэгорыя:Беларускія абрады */ Адказ 5144001 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_аб’яднання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце адразу пад гэтым радком'' == [[Паўстанне 1863 года ў Горках]] і [[Захоп Горак (1863)]] == Прапанавана да аб’яднання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:34, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Злучыць}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:39, 20 мая 2026 (+03) == [[Пячы ката]] і [[Ката пячы]] == Прапанавана да аб’яднання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:33, 10 сакавіка 2026 (+03) :{{Злучыць}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:39, 20 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] і [[:Катэгорыя:Беларускія абрады]] == Падобныя катэгорыі. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 15:53, 11 сакавіка 2025 (+03) :{{Злучыць}}, не бачу розніцы [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 20 мая 2026 (+03) == {{tl|Сцягафікацыя/Заходняя Сахара}} і {{tl|Сцягафікацыя/Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка}} == Не бачу сэнсу, такое пачуццё, нібы нейкая памылка ў ВД, бо хоць і ёсць артыкул пра рэгіён і краіну, але дзяржаўным утварэннем са сцягам з’яўляецца толькі САДР. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:09, 22 чэрвеня 2024 (+03) Існуюць таксама {{tl|Сцягафікацыя/КНДР}} і {{tl|Сцягафікацыя/Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка}}--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 03:26, 18 снежня 2024 (+03) == [[Савет еўраатлантычнага партнёрства]] і [[Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва]] == Пра арганізацыю [[:en:Euro-Atlantic Partnership Council]] ёсць артыкул [[Савет еўраатлантычнага партнёрства]], у якім адлюстравана, што ранейшая (да 1997) назва арганізацыі — Савет Паўночнаатлантычнага супрацоўніцтва. Калі гэта тая ж самая арганізацыя, што і ў артыкуле [[Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва]], то артыкулы можна было б аб’яднаць. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 18:40, 12 лістапада 2023 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 2xleyyawxpsfhprvuzzg2w7gr7h1wol 0 352071 5144264 5143042 2026-05-21T02:21:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144264 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Colossoma macropomum 205143907.jpg | regnum = Жывёлы | parent = Colossoma | rang = Від | latin = Colossoma macropomum | author = ([[Cuvier]], [[1816]]) | syn = : паводле [[FishBase]]<ref>[http://www.fishbase.org/Nomenclature/SynonymsList.php?ID=263&SynCode=22865&GenusName=Colossoma&SpeciesName=macropomum FishBase: Сінонімы ''Colossoma macropomum'' (Cuvier, 1816)]</ref>: * {{btname|Colossoma nigripinne|(Cope, 1878)}} * {{btname|Colossoma oculus|(Cope, 1872)}} * {{btname|Colossoma tambaqui|<br />(Amaral Campos, 1946)}} * {{btname|Melloina tambaqui|<br />Amaral Campos, 1946}} * {{btname|Myletes macropomus|Cuvier, 1816}} * {{btname|Myletes nigripinnis|Cope, 1878}} * {{btname|Myletes oculus|Cope, 1872}} * {{btname|Piaractus macropomus|(Cuvier, 1816)}} | wikispecies = Colossoma macropomum }} '''''Colossoma macropomum''''' — від прэснаводных [[Прамянёвапёрыя рыбы|прамянёвапёрых рыб]] з падсямейства {{bt-bellat||Serrasalminae}} сямейства {{bt-bellat||Characidae}} або (па іншай класіфікацыі) сямейства {{bt-bellat||Serrasalmidae}}, адзіны від у родзе '''''Colossoma'''''. == Апісанне == З’яўляецца найбуйнейшым прадстаўніком сямейства ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], сустракаецца ў басейне рэк [[Амазонка]] і [[Арынока]]. У даўжыню дасягае 108 см, але звычайна каля 70 см, маса да 40 кг<ref name="FB">{{FishBase|genus=Colossoma|species=macropomum}}</ref>. Знешні выгляд рыб гэтага віду нагадвае піранняў, цела высокае, сціснута з бакоў, вочы вялікія. Колер — ад чорнага да шэрага, з варыяцыямі. Каля 10 % масы цела складае тлушч. Рыба мае квадратныя зубы, што робіць іх неверагодна падобнымі на зубы чалавека. Замест таго, каб пранізваць ікламі ахвяру і разрываць яе, пракусваюць цела здабычы наскрозь, адрываючы ад яго кавалкі. Рыба сваімі сківіцамі можа лёгка расколваць арэхі. == Спосаб жыцця == Трымаюцца, як правіла, паасобку, маляўкі спажываюць [[зоапланктон]], насякомых, слімакоў, дарослыя рыбы ў асноўным ядуць раслінную ежу, харчуюцца садавіной і іншым кормам расліннага паходжання<ref>[http://www.nature.com/news/2011/110323/full/news.2011.177.html Fruit-feasting fish fertilize faraway forests : Nature News]</ref><ref>[http://blogs.discovermagazine.com/notrocketscience/2011/03/22/vegetarian-piranhas-are-the-amazon’s-champion-gardeners/ Vegetarian piranhas are the amazon’s champion gardeners | Not Exactly Rocket Science | Discover Magazine] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110326083157/http://blogs.discovermagazine.com/notrocketscience/2011/03/22/vegetarian-piranhas-are-the-amazon%E2%80%99s-champion-gardeners/ |date=26 сакавіка 2011 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/early/2011/03/16/rspb.2011.0155 |title=Extremely long-distance seed dispersal by an overfished Amazonian frugivore |access-date=18 лістапада 2016 |archive-date=26 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626220142/http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/early/2011/03/16/rspb.2011.0155 |url-status=dead }}</ref>. Маладыя асобіны трымаюцца ў чорных водах ракі да палавога выспявання. Гэты від распаўсюджаны ў [[Аквакультура|аквакультуры]], мае добры імунітэт і пераносіць нізкую мінералізацыю вады. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Da Costa Luiz R. F. ; Ronaldo ; Barthem B. ; Bittencourt Maria Mercedes: A pesca do tambaqui, Colossoma macropomum, com enfoque na área do médio solimões, Amazonas, Brasil = Tambaqui, Colossoma macropomum, fisheries with focus on an area on middle Amazon river, Amazonas State, Brazil, Acta Amazonica 31, 2001 {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Харацыніды]] sc19k89vxhlau6p64ry7hc4rpqcteo6 0 354581 5144093 4057982 2026-05-20T15:59:09Z Паўлюк Шапецька 37440 5144093 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2 |імя = Радэ Міятавіч |выява = |мянушкі = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|MNE}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[Варатар (гандбол)|варатар]] |клуб = {{Сцяг|Венгрыя}} [[ГК Ферэнцвараш|Ферэнцвараш]] |нумар = |моладзевыя клубы = |моладзевыя гады = |клубы = {{гандбольная кар’ера }} |нацыянальная зборная = {{гандбольная кар’ера | | {{ГандболМ|Чарнагорыя||20px}}|54 (2)}} |трэнерскія гады = |трэнерскія клубы = |медалі = |абнаўленне дадзеных аб клубе = |абнаўленне дадзеных аб зборнай = 21 снежня 2016 }} '''Радэ́ Мія́тавіч''' ({{lang-sr|Раде Мијатовић}}; нар. {{ДН|30|06|1981}}, [[Сомбар]], [[Ваяводзіна]], [[Сацыялістычная Рэспубліка Сербія]], [[СФРЮ]]) — [[Чарнагорыя|чарнагорскі]] [[гандбаліст]]. [[Варатар (гандбол)|Варатар]] венгерскага клуба [[ГК Ферэнцвараш|«Ферэнцвараш»]]. == Кар’ера == Па заканчэнні сезону 2017/18 пакінуў [[БГК імя Мяшкова]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 1 чэрвеня 2018|url = https://by.tribuna.com/handball/1063697917.html|title = Вукич, Никуленков, Стойкович и еще три игрока покинули БГК|format = |work = |publisher = by.tribuna.com|accessdate = 23 верасня 2018|language = ru|postscript = }}</ref> і стаў іграком венгерскага [[ГК Ферэнцвараш|«Ферэнцвараша»]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.bgk-meshkova.com/rade_miyatovich.html Профіль на сайце БГК імя А. П. Мяшкова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170218165008/http://www.bgk-meshkova.com/rade_miyatovich.html |date=18 лютага 2017 }} * [http://handball.by/%D0%91%D0%93%D0%9A-%D0%B8%D0%BC.-%D0%9C%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0/%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1-%D0%B8%D0%BC.-%D0%90.%D0%9F.%D0%9C%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0.html Спіскавы склад ігракоў мужчынскай гандбольнай каманды «БГК імя А. П. Мяшкова» (Брэст) на перыяд 2016/2017 гг.] {{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Міятавіч Радэ}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Чарнагорыі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Чарнагорыі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Ферэнцвараш Будапешт]] [[Катэгорыя:Ігракі БГК імя Мяшкова]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Татабанья]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Чурго]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Металург Скоп’е]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Антэкера]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Таледа]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Алькабендас]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Кантабрыя]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Црвена Звезда Бялград]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Альтэя]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Партызан Бялград]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Вайводзіна Нові-Сад]] knhabj1ai1yewyb2uhn9yn8a3e9u4l9 0 354921 5144123 4797519 2026-05-20T18:19:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144123 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Ancylosis oblitella.jpg | image descr = | regnum = Жывёлы | rang = Від | parent = Ancylosis (Cabotia) | latin = Ancylosis oblitella | author = [[Zeller]], 1848 | syn = | wikispecies = Ancylosis oblitella }} '''Ancylosis oblitella''' — від [[Агнёўкі|агнёвак]] роду ''[[Ancylosis]]''. Ён быў апісаны Цэлерам у 1848 годзе<ref name="Pyraloidea db">{{cite web |url=http://globiz.pyraloidea.org/Pages/Reports/TaxonReport.aspx |title=World Pyraloidea Database |publisher=Globiz.pyraloidea.org |date= |accessdate=2011-09-29 |archive-date=26 лютага 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226201952/http://globiz.pyraloidea.org/Pages/Reports/TaxonReport.aspx |url-status=dead }}</ref>. Распаўсюджаны на большай частцы [[Еўропа|Еўропы]]<ref>{{Cite web |url=http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=441917 |title=Fauna Europaea |access-date=26 снежня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304211750/http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=441917 |archivedate=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Размах крылаў складае 18—22 мм. Лёт імага ў маі і паўторна з ліпеня па жнівень у двух пакаленнях за год<ref>[http://ukmoths.org.uk/show.php?bf=1467 UKmoths]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://redbook.burpriroda.ru/2023/zhivotnye.php?ELEMENT_ID=123728 Ancylosis oblitella // ИАС «Природа БУРЯТИИ»]{{ref-ru}} * [http://www.lepiforum.de/cgi-bin/lepiwiki.pl?Ancylosis_Oblitella lepiforum.de] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Агнёўкі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1848 годзе]] gclmkhedqkrundv14r13pilixvlwwbb 0 354927 5144131 4031809 2026-05-20T18:43:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144131 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = | image descr = | regnum = Жывёлы | rang = Від | parent = Aphomia | latin = Aphomia zelleri | author = | syn = | wikispecies = Aphomia zelleri }} '''Aphomia zelleri''' — від [[Агнёўкі|агнёвак]] роду ''[[Aphomia]]''. Ён быў апісаны у 1932 годзе і вядомы з [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]]<ref name="Pyraloidea db">{{cite web |url=http://globiz.pyraloidea.org/Pages/Reports/TaxonReport.aspx |title=World Pyraloidea Database |publisher=Globiz.pyraloidea.org |date= |accessdate=2011-09-29 |archive-date=26 лютага 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226201952/http://globiz.pyraloidea.org/Pages/Reports/TaxonReport.aspx |url-status=dead }}</ref> і большай частцы [[Еўропа|Еўропы]]<ref>[http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=442621 Fauna Europaea]</ref>. == Біялагічнае апісанне == Размах крылаў складае 19-27 мм<ref>[http://www.microlepidoptera.nl/soorten/species.php?p=1&speciescode=430030 microlepidoptera.nl] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110501000313/http://www.microlepidoptera.nl/soorten/species.php?p=1&speciescode=430030 |date=1 мая 2011 }}</ref>. Лёт імага з чэрвеня па жнівень. == Экалогія == Вусені харчуюцца на ''[[Brachythecium albicans]]'' і відах роду ''[[Ammophila]]''. Яны жывуць у вертыкальных шаўковых трубках, якія прасціраюцца прыкладна на 100 мм у [[пясок]]. Від зімуе ў [[лічынка]]вай стадыі. Акукліванне адбываецца ў шаўковых трубках, крыху ніжэй паверхні<ref>[http://webh01.ua.ac.be/vve/Checklists/Lepidoptera/Pyralidae/Azelleri.htm Lepidoptera of Belgium] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111224529/http://webh01.ua.ac.be/vve/Checklists/Lepidoptera/Pyralidae/Azelleri.htm |date=11 лістапада 2013 }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://lepiforum.de/cgi-bin/lepiwiki.pl?Aphomia_Zelleri lepiforum.de] [[Катэгорыя:Насякомыя Еўропы]] [[Катэгорыя:Агнёўкі]] mc8aobrkfennlu40394vknqqzu0arjq 0 354930 5144132 4394022 2026-05-20T18:45:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144132 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Apomyelois bistriatella (41211193601).jpg | image descr = | regnum = Жывёлы | rang = Від | parent = Apomyelois | latin = Apomyelois bistriatella | author = | syn = *''Myelois bistriatella'' <small>Hulst, 1887</small> *''Dioryctria bistriatella'' *''Myelois bilineatella'' <small>Ragonot, 1887</small> *''Myelois neophanes'' <small>Durrant, 1915</small> *''Myelois subcognata'' <small>Ragonot, 1887</small> | wikispecies = Apomyelois bistriatella }} '''Apomyelois bistriatella''' від [[Агнёўкі|агнёвак]] роду ''[[Apomyelois]]''. Ён быў апісаны Хульстам у 1887 годзе<ref name="Pyraloidea db">{{cite web |url=http://globiz.pyraloidea.org/Pages/Reports/TaxonReport.aspx |title=World Pyraloidea Database |publisher=Globiz.pyraloidea.org |date= |accessdate=2011-09-29 |archive-date=26 лютага 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226201952/http://globiz.pyraloidea.org/Pages/Reports/TaxonReport.aspx |url-status=dead }}</ref> і вядомы з [[Каліфорнія|Каліфорніі]], усходу [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]],  [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропы]] і [[Расія|Расіі]]<ref name="powell">{{Cite journal|last1=Powell|first1=Jerry A|date=December 1967|title=Apomyelois bistriatella: A Moth Which Feeds in an Ascomycete Fungus (Lepidoptera: Pyralidae)|journal=Journal of the New York Entomological Society|volume=75|issue=4|pages=190–4}}</ref><ref>[http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=442131 Fauna Europaea]</ref>. == Біялагічнае апісанне == Размах крылаў складае 15-25 мм<ref>[http://www.microlepidoptera.nl/soorten/species.php?speciescode=430430&p=1 microlepidoptera.nl] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110501003932/http://www.microlepidoptera.nl/soorten/species.php?speciescode=430430&p=1 |date=1 мая 2011 }}</ref>. Лёт імага з чэрвеня па ліпень. Лічынкі харчуюцца на [[Грыбы|грыбах]] ''[[Daldinia vernicosa]]'', якія растуць на [[Ulex europaeus]] і мёртвай [[Бяроза|бярозе]]<ref>[http://ukmoths.org.uk/show.php?bf=1486 UKmoths]</ref>. акрамя таго, было зафіксавана харчаванне на ''[[Hypoxylon occidentale]]'' у Каліфорніі<ref name="powell"/>. == Падвіды == * ''Apomyelois bistriatella bistriatella'' * ''Apomyelois bistriatella subcognata'' <small>(Ragonot, 1887)</small> {{зноскі}} [[Катэгорыя:Агнёўкі]] to9zjnamylm470vo6o4pttyouy4a4dh 0 357748 5144416 5135704 2026-05-21T10:52:49Z Feeleman 163471 афармленне 5144416 wikitext text/x-wiki '''Грэм''' ({{lang-en|Graham}}, іншая транкрыпцыя ''Грэхем, Грэхэм, Грэхам, Грэгем, Грэям'') — мужчынскае імя, прозвішча, тапонім шатландскага паходжання. == Імя == * [[Грэм Грын]] (1904—1991) — англійскі пісьменнік, драматург * [[Грэм Дот]] (нар. 1977) — шатландскі снукерыст == Прозвішча == * [[Білі Грэм]] (1918—2018) — амерыканскі рэлігійны дзеяч * [[Брус Грэм]] (1925—2010) — калумбійска-амерыканскі архітэктар * [[Ліндсі Грэм]] (нар. 1955) — амерыканскі палітык * [[Марта Грэм]] (1894—1991) — амерыканская танцоўшчыца * [[Томас Грэм]] (1805—1869) — шатландскі хімік * [[Хэдэр Грэм]] (нар. 1970) — амерыканская актрыса {{неадназначнасць}}{{спіс цёзак2}} rnx561hta4qtd3pb91omol7fbkdc8h4 0 439256 5144251 5096451 2026-05-21T01:13:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144251 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў|Назва=Ceilidh Ceol|Подпіс=|Ключ=|Лога=|Шырыня_лога=|Фота=The Ceilidh Ceol band.jpg|Апісанне_фота=|Шырыня_фота=|Гады=[[2005 год у гісторыі музыкі|2005]] — нашы дні|Краіна=Беларусь|Горад=|Мова=[[беларуская мова|беларуская]]|Жанр=ірландская традыцыйная музыка|Жанры=|Псеўданім=|Псеўданімы=|Лэйбл=|Лэйблы=|Тэматыка=|Склад=[[Алесь Чумакоў]]<br/>[[Алеся Чумакова]]<br/>[[Вера Гулюкіна]]<br/>[[Павел Саракалетаў]]|Былыя ўдзельнікі=[[Яўген Барышнікаў]]<br/>[[Юрась Баркун]]|Сайт=[http://ceol.by ceol.by]|Іншыя праекты ўдзельнікаў=[[Стары Ольса]], Келіх Кола}} «'''Ceilidh Ceol'''» (чытаецца як Ке́йлі Кёл) — беларускі гурт, які грае ірландскую традыцыйную музыку<ref name="Ceilidh">{{артыкул|аўтар=Вітаўт Мартыненка|загаловак=Для «Ceilidh Ceol» сваё не чужое|арыгінал=|спасылка=http://belmusic.org/reviews/dlja-ceilidh-ceol-svaio-ne-czuzhoe.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130618210400/http://belmusic.org/reviews/dlja-ceilidh-ceol-svaio-ne-czuzhoe.html|archivedate=18 чэрвеня 2013}}</ref>. У рэпертуары гурта традыцыйныя сэты танцавальнай ірландскай музыкі, аўтарскія танцавальныя творы і папулярныя старыя ірландскія песні, шатландскія і брэтонскія танцы і спевы, перакладзеныя на беларускую мову<ref>{{артыкул|аўтар=Франак Вячорка|загаловак=«За Радзіму! За герояў!» — патрыятычныя ірляндзкія песьні па-беларуску (слухаць!)|арыгінал=|спасылка=http://www.svaboda.org/content/ceilidh-ceol-ales-chumakou-mp3/25233238.html}}</ref>. Заснаваны ў [[2005 год у гісторыі музыкі|2005]] годзе Алесем Чумаковым і Алесяй Чумаковай. Назва напісана гэльскай ірландскай мовай і перакладаецца як «музыка кейлі». Як тлумачаць музыкі гурта, «кейлі» — гэта прыблізна тое ж, што нашыя [[вячоркі]]. У [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] годзе запісаны адзіны на 2017 год альбом гурта — «Сыны старадаўняй Літвы».<ref>[http://tuzin.fm/albums/814/syny-staradauniaj-litvy.html Дзеці капітана Плятэр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170117071330/http://tuzin.fm/albums/814/syny-staradauniaj-litvy.html |date=17 студзеня 2017 }} / [[Тузін Гітоў]]</ref> == Дыскаграфія == === Альбомы === * «[[Сыны старадаўняй Літвы]]» ([[2013 год у гісторыі музыкі|2013]]) — ірландскія гістарычныя песні па-беларуску<ref>{{артыкул|аўтар=Віктар Сямашка|загаловак=Віктар Сямашка: альтэрнатыўны топ-10 беларускіх альбомаў за 2013 год (+слухаць)|арыгінал=|спасылка=http://www.experty.by/content/v-ktar-syamashka-alternaty-ny-top-10-belarusk-kh-alboma-za-2013-god-slukhats}}</ref>. *«[[Праўда ў віне]]» ([[2019 год у гісторыі музыкі|2019]]) — ірландскія карчомныя песні па-беларуску. === Супольныя праекты === * ''[[Medieval — Музыка сярэднявечных фэстаў]]'' ([[2009 год у гісторыі музыкі|2009]]) — зборнік з удзелам, акрамя Ceilidh Ceol, гуртоў: Artes Liberalis, Musica Radicum, [[Lituus]], [[Рокаш (гурт)|Рокаш]] і іншых. == Склад == * [[Алесь Чумакоў]]: вакал, гітара, мандаліна * [[Алеся Чумакова]]: акардэон * [[Вера Гулюкіна]]: скрыпка, альт * [[Павел Саракалетаў]]: флейта, вістл, банджо<ref name="Ceilidh" /> === Былыя ўдзельнікі === * [[Яўген Барышнікаў]]: бойран, дарабук (да 2013 года) * [[Юрась Баркун]]: флейта, вістл (да 2014 года) == Цікавая інфармацыя == Назва гурта сугучна з назвай «Келіх кола» — назва праекта Алеся Чумакова, у якім гучаць беларускія народныя танцы. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://ceol.by/ Афіцыйная хатняя старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141217020719/http://ceol.by/ |date=17 снежня 2014 }} * [http://vk.com/ceol_by Старонка гурту «Ў кантакце»] [[Катэгорыя:Фолк-гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2005 годзе]] 6pta2zgye7n7s2iktr4zixzgn9oapbg 0 442499 5144388 4774532 2026-05-21T10:09:53Z CommonsDelinker 151 Replacing NGC_4151.jpg with [[File:XRISM_Spots_Iron_Fingerprints_in_Nearby_Active_Galaxy_(SVS14584_-_n4151_lg).jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:XRISM 5144388 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 4151 | Выява = XRISM Spots Iron Fingerprints in Nearby Active Galaxy (SVS14584 - n4151 lg).jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[17 сакавіка]] [[1787]] | Абазначэнні = '''NGC 4151''', '''UGC 7166''', '''MCG 7-25-44''', '''ZWG 215.45''', '''KUG 1208+396A''', '''KCPG 324B''', '''PGC 38739''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SBab | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|12|10|32,3}} | Схіленне = {{Dec|+39|24|24}} | z = +0,003262 ± 0,000067 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 10,3 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 11,1 | Бачныя_памеры = 6,3' × 4,5' | Паверхневая_яркасць = 13,8 | Вуглавое_становішча = 146° | Сузор’е = Гончыя Псы | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 4151''' (таксама вядомая як '''Вока Саўрана''', ''Eye of Sauron''<ref>{{cite news |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/multimedia/11-029.html |title=The 'Eye of Sauron' |date=11 сакавіка 2011 |publisher=NASA.gov |lang=en |access-date=8 сакавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110423180644/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/multimedia/11-029.html |archivedate=23 красавіка 2011 |url-status=dead}}</ref>) — [[сейфертаўская галактыка]] ў сузор’і [[Гончыя Псы (сузор’е)|Гончыя Псы]], [[Паслядоўнасць Хала|тып]] SBa, адна з найболей імаверных кандыдатаў на наяўнасць звышмасіўнай чорнай дзіркі ў ядры. Апошнія даследаванні паказваюць наяўнасць дзвюх звышмасіўных чорных дзірак з перыядам абарачэння 16 гадоў<ref>{{cite web|url=http://arxiv.org/abs/1209.4524 |title=The 'The First Spectroscopically Resolved Sub-parsec Orbit of a Supermassive Binary Black Hole' |date=5.10.2012 |publisher=astro-ph.HE |lang=en}}</ref>. Адна з самых яркіх актыўных галактык. Пры добрых умовах надвор’я цалкам даступная для назіранняў аматарамі астраноміі з тэлескопамі дыяметрам ад 70 мм. == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{зноскі}} == Літаратура == * Зайцева Г. В., Лютый В. М. Оптическая переменность ядра Сейфертовской галактики NGC 4151 // Астрон. журн. 1969, т. 46, с. 237—240. * Гусейнов Н. А. Оптическая переменность ядер активных галактик NGC 3516 і NGC 4151 // Кинематика і физика небесных тел. 1979, т. 13, № 3, с. 78—80. {{Вонкавыя спасылкі NGC|4151}} {{Навігатар NGC|NGC 4147|NGC 4148|NGC 4149|NGC 4150|NGC 4151|NGC 4152|NGC 4155|NGC 4156|NGC 4157}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1787 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|4151]] [[Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Касмічныя рэнтгенаўскія крыніцы]] b9nllv4kmp3d32e10zmjcbqe5ey53zf 0 466444 5144082 4761280 2026-05-20T15:49:09Z DBatura 73587 5144082 wikitext text/x-wiki [[Файл:Medzhybizh_Archeologist_Day_2016_Zapadenko_as_Black_Archeologist_01_(DSCF0822).jpg|міні|Гісторык [[Ігар Западзенка]] гуляе ролю «чорнага археолага» на святкаванні Дня археолага ў Меджыбожскай крэпасці]] '''Чорная археалогія''' — [[Злачынства|крымінальнае злачынства]]<ref>{{Cite web|url=http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/2341-14/page9|title=Стаття Стаття 298|work=[[Крымінальны кодэкс Украіны|Кримінальний кодекс України]]}}</ref>, незаконнае правядзенне [[Археалагічныя даследаванні|археалагічных даследаванняў]]. Чорная археалогія з’яўляецца неафіцыйным, але шырока ўжывальным паняццем. З сапраўднай археалогіяй яна мае мала агульнага<ref>Р. Терпиловський, доктор історичних наук, провідний науковий співробітник Інституту археології НАНУ: «„Чорна археологія“&nbsp;— термін, м’яко кажучи, некоректний. Насправді це гробокопство, грабіжництво».</ref><ref>{{Cite web|url=http://gazeta.dt.ua/CULTURE/ne_strilyayte_v_arheologiv.html|title=НЕ СТРІЛЯЙТЕ В АРХЕОЛОГІВ|work=Газета «Дзеркало тижня. Україна»|access-date=2 мая 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170507054135/http://gazeta.dt.ua/CULTURE/ne_strilyayte_v_arheologiv.html|archivedate=7 мая 2017|url-status=dead}}</ref>, бо, па сутнасці, яна зводзіцца да пошуку [[скарб]]аў. З’яўленне самога тэрміна «чорная археалогія» на замену «капальнікам», «шукальнікам скарбаў» і падобнаму тлумачыцца змяненнем прадмета пошукаў. Калі шукальнікі скарбаў гналіся за рэчамі, каштоўнымі з погляду сучаснай ім культуры, такімі як вырабы з каштоўных металаў, творы мастацтва і падобнае, то сучасныя «чорныя археолагі» не грэбуюць тымі знаходкамі, якія цікавілі раней толькі сапраўдных археолагаў. Справа, вядома, не ў шукальніках, якія як былі рабаўнікамі магіл, так, па сутнасці, імі і засталіся, а ў тым, што змяніўся попыт. Развіццё навукі, разумення каштоўнасці артэфактаў мінулага прывялі да таго, што керамікай, іржавай зброяй, грубымі статуэткамі з простых матэрыялаў пачалі цікавіцца прыватныя калекцыянеры. Гэты попыт і спарадзіў чорную археалогію. Фармальнай прыкметай чорнай археалогіі з’яўляецца яе незаконнасць і аматарскі характар — адсутнасць дазволу на раскопкі, а таксама тое, што раскопкі праводзяць неадмыслоўцы. Але адрозненне заключаецца ў самой сутнасці — мэтай [[Археалогія|археалогіі]] як навукі з’яўляецца вывучэнне гісторыі, атрыманне звестак аб мінулым праз вывучэнне старажытных помнікаў, у той час як чорных археолагаў цікавяць толькі артэфакты мінулага самі па сабе звычайна з карыслівай мэтай. Археолагі, праводзячы раскопкі, збіраюць велізарны масіў інфармацыі — месца знаходжання, спадарожныя знаходкі, іх узаемнае размяшчэнне і таму падобнае. Усё гэта старанна дакументуецца. Раскоп можна зрабіць толькі адзін раз, і, калі не сабраць інфармацыю, якую можна ў гэты час атрымаць, яна будзе страчана назаўсёды. Шукальнікі ж скарбаў шукаюць толькі тое, што можна прадаць, яны нават губляюць тыя знаходкі, што не маюць на іх погляд каштоўнасці, а пра дакументаванне раскопак няма і думкі. Кожная знаходка, зробленая чорнымі археолагамі, — гэта назаўжды страчаныя звесткі аб мінулым. {{commonscat|Archaeological looting}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Археалогія]] [[Катэгорыя:Злачынствы]] [[Катэгорыя:Злачынствы супраць уласнасці]] [[Катэгорыя:Культурная спадчына]] qb7t19jaqq8i7psf3cbqdf2sf09r9j5 0 473874 5144181 5079710 2026-05-20T21:21:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144181 wikitext text/x-wiki {{Музычны сінгл | Назва = Back to December | Вокладка = Back to December.png | Выканаўца = [[Тэйлар Свіфт]] | Альбом = [[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]] | Выпушчаны = [[2010|15 лістапада 2010]] | Фармат = [[CD]], [[лічбавая дыстрыбуцыя]] | Запісаны = [[2009]]-[[2010]] | Жанр = [[кантры]], [[кантры|кантры-поп]] | Кампазітар = Тэйлар Свіфт | Працягласць = 04:53 | Лэйбл = Big Machine, Universal Republic | Прадзюсар = Натан Чэпман, Тэйлар Свіфт | Аўтар песні = Тэйлар Свіфт | Чарты = [[ЗША|US Billboard Hot 100]] — 6<br />[[ЗША|US Hot Country Songs]] — 3 | Агляды = | Папярэдні = [[Mine (песня Тэйлар Свіфт)|Mine]] | Пап_год = 2010 | Год = 2010 | Наступны = [[Mean (песня Тэйлар Свіфт)|Mean]] | Наст_год = 2011 | Яшчэ = }} '''«Back to December»''' ''(бел. «Назад у снежань»)'' — другі сінгл амерыканскай [[кантры]]-спявачкі [[Тэйлар Свіфт]] у падтрымку яе трэцяга студыйнага альбома «[[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]]», выпушчаны 15 ноября 2010 пад лэйблам Big Machine. Песня была напісана самой спявачкай, а сапрадзюсарам стаў Натан Чэпман. Сінгл увайшоў у дзясятку лепшых хітоў у [[Канада|Канадзе]], дзе мае залаты статус, і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе стаў двойчы плацінавым. == Інфармацыя == «Back to December», як і ўсе 14 трэкаў з альбома «[[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]]», [[Тэйлар Свіфт]] напісала самастойна. Яна таксама стала сапрадзюсарам разам з Натанам Чэпманам. Першапачаткова песня з’яўлялася прома-сінглам, але 15 лістапада 2010 афіцыйна выйшла як другі сінгл у падтрымку альбома<ref name="Radio">{{cite web|url=http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=11/15/2010&Format=4|title=R&R :: Going For Adds :: CHR/Country|publisher=[[Radio & Records]]|date=November 15, 2010|accessdate=15 снежня 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316092305/http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=11%2F15%2F2010&Format=4|archivedate=16 сакавіка 2012}}</ref>. Кампазіцыя прысвечана аднаму з каханых [[Тэйлар Свіфт|Тэйлар]] — акцёру [[Тэйлар Лотнер|Тэйлару Лотнеру]], вядомаму по сазе «{{нп5|Змярканне (фільм, 2008)|Змярканне|en|Twilight (2008 film)}}»<ref>{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2016/08/09/taylor-lautner-taylor-swift-back-december|title=Taylor Lautner confirms Taylor Swift's 'Back to December' is about him|last=Kickham|first=Dylan|date=August 9, 2016|work=Entertainment Weekly|accessdate=9 жніўня 2016|archive-date=23 снежня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223080035/http://ew.com/article/2016/08/09/taylor-lautner-taylor-swift-back-december/|url-status=dead}}</ref><ref name="Lyrics">{{cite web|url=http://music-mix.ew.com/2010/10/12/taylor-swift-back-to-december-apologizes-taylor-lautner/|title=Taylor Swift apologizes (to Taylor Lautner?) in 'Back to December'|publisher=[[Entertainment Weekly]]|date=2010-10-12|accessdate=2010-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101207020124/http://music-mix.ew.com/2010/10/12/taylor-swift-back-to-december-apologizes-taylor-lautner/|archivedate=7 снежня 2010 |url-status=live}}</ref>. Песня атрымала станоўчыя водгукі музычнай крытыкі і інтэрнэт-выданняў: «[[Rolling Stone]]»<ref>{{Cite news|url=http://www.rollingstone.com/music/reviews/album/45342/225745|title=Taylor Swift Speak Now (2010)|date=October 26, 2010|first=Rob|last=Sheffield|publisher=Rolling Stone|accessdate=26 лістапада 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202061419/http://www.rollingstone.com/music/reviews/album/45342/225745|archivedate=2 снежня 2010 |url-status=dead }}</ref>, Slant Magazine<ref>{{cite web|author=Jonathan Keefe|url=http://www.slantmagazine.com/music/review/taylor-swift-speak-now/2300|title=Taylor Swift Speak Now|publisher=Slant Magazine|date=2010-10-25|accessdate=2010-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101028093509/http://www.slantmagazine.com/music/review/taylor-swift-speak-now/2300|archivedate=28 кастрычніка 2010 |url-status=live}}</ref>, «Roughstock»<ref>{{cite web|author=Bobby Peacock|url=http://www.roughstock.com/blog/taylor-swift-back-to-december-single|title=Taylor Swift - "Back To December Single|publisher=Roughstock|date=2010-11-16|accessdate=2010-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101119103130/http://www.roughstock.com/blog/taylor-swift-back-to-december-single|archivedate=19 лістапада 2010|url-status=dead}}</ref>, «The Oxonian Review»<ref>{{cite web|author=Rahul Prabhakar|url=http://www.oxonianreview.org/wp/taylor-swift-needs-a-gap-year/|title=Taylor Swift Needs a Gap Year|publisher=[[The Oxonian Review]]|date=2010-11-01|accessdate=2010-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101106000240/http://www.oxonianreview.org/wp/taylor-swift-needs-a-gap-year/|archivedate=6 Лістапада 2010 |url-status=live}}</ref>, «[[New York Post]]»<ref>{{Cite news|url=http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/listen_to_taylor_swift_big_girl_a2ijdtkq28a3cgtahhpyrn|title=Listen to Taylor Swift's big girl single 'Back to December'|date=October 12, 2010|first=Ryan|last=Brockington|publisher=[[New York Post]]|accessdate=9 снежня 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101218131512/http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/listen_to_taylor_swift_big_girl_a2IJDTkq28A3cgTahhpYRN|archivedate=18 снежня 2010|url-status=dead}}</ref>, Sputnikmusic<ref>{{Cite news|url=http://www.sputnikmusic.com/review/39865/Taylor-Swift-Speak-Now/|title=Taylor Swift Speak Now (staf review)|date=February 25, 2010|first=Rudy|last=Klapper|publisher=[[Sputnikmusic]]|accessdate=26 лістапада 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101030061533/http://sputnikmusic.com/review/39865/Taylor-Swift-Speak-Now/|archivedate=30 кастрычніка 2010 |url-status=live}}</ref>, Engine 145<ref name="engine145.com">{{cite web|author=Stephen M. Deusner|url=http://www.engine145.com/taylor-swift-back-to-december/|title=Taylor Swift – 'Back To December'|publisher=Engine 145.com|date=2010-11-29|accessdate=2010-12-09|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141113180658/http://www.engine145.com/taylor-swift-back-to-december/|archivedate=2014-11-13}}</ref>, Country Universe<ref>{{Cite news|url=http://www.countryuniverse.net/2010/11/11/single-review-taylor-swift-back-to-december/|title=Single Review: Taylor Swift, "Back to December"|date=November 11, 2010|first=Kevin John|last1=Coyne|work=Country Universe|accessdate=9 снежня 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226231654/http://www.countryuniverse.net/2010/11/11/single-review-taylor-swift-back-to-december/|archivedate=26 снежня 2010 |url-status=live}}</ref>. [[Тэйлар Свіфт]] распявадае пра кампазіцыю:{{цытата|"Back to December" — першы раз, калі я прашу прабачэння ў каго-небудзь з дапамогай песні. Чалавек, пра якога я напісала яе, заслугоўвае гэта. Песня аб тым, хто быў неверагодным са мной, проста ідэальным для мяне ў адносінах, а я была вельмі бяспечная ў дачыненні да яго, так што гэта словы, якія я б сказала яму. Ён заслугоўвае, каб пачуць іх. Ты вучышся таму, як весці сябе з людзьмі ў адносінах, і часам ты робіш гэта занадта позна. Калі казаць пра мяне, то я праматваю ўсё ў галаве зноў і зноў, думаючы пра тое, што магло адбыцца па-іншаму. Гэтая песня выказвае шкадаванне. Часам кожны твой голас у галаве крычыць: "Табе трэба папрасіць прабачэння. Ты паставілася да гэтага дрэнна. Ты зрабіла камусьці балюча".}}У галоўным хіт-парадзе [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Амерыкі]] сінгл увайшоў у топ-10, апынуўшыся на 6 месцы. У кантры-чарце [[Канада|Hot Country Songs]] пікам песні стала 3 прыступка. У [[Аўстралія|Аўстраліі]] кампазіцыя дайшла да 26 пазіцыі, а ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] — 24. У выніковым гадавым кантры-чарце [[Канада|Hot Country Songs]] 2011 года песня апынулася на месцы № 38<ref name="yearc2">{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2011/hot-краіна-songs|title=Best of 2011: Country Songs|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=Prometheus Global Media|year=2011|accessdate=10 снежня 2011}}</ref> і дасягнула пазіцыі № 74 у мультыжанравым амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard Hot 100|Bilboard Hot 100]]. Гэта адзіная песня з альбома «[[Speak Now (альбом Тэйлар Свіфт)|Speak Now]]», якая ўвайшла ў выніковы гадавы чарт таго года<ref name="year1002">{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2011/hot-100-songs|title=Best of 2011: Hot 100 Songs|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=Prometheus Global Media|year=2011|accessdate=2011-12-09}}</ref>. Да лістапада 2014 года наклад «Back to December» дасягнуў 1,9 мільёнаў копій у [[ЗША]]<ref name="sales2">{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6312267/ask-billboard-all-taylor-swift-edition?page=0%2C1|last=Trust|first=Gary|title=Ask Billboard: All-Taylor Swift Edition|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=Prometheus Global Media|date=November 11, 2014|accessdate=11 лістапада 2014}}</ref> і каля 40 тысяч — у [[Канада|Канадзе]]. Кліп быў зняты ў снежні 2010 года і выпушчаны 3 студзеня 2011 года. Рэжысёрам выступіў Ёан Лімойн. Патаемнае пасланне — «Tay» (бел. ''«Тэй»'' — вытворная форма імя «Тэйлар»). == Версіі == * '''Амерыканская/Брытанская/Еўрапейская лічбавая дыстрыбуцыя'''<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/be/album/back-to-december-single/id397361196|title=Back to December – Single|publisher=iTunes Store|accessdate=21 ліпеня 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.amazon.co.uk/dp/B004Q1VW3I|title=Back To December|publisher=[[Amazon.com]]|accessdate=22 ліпеня 2011}}</ref><ref name="uspromo">{{cite web|url=http://itunes.apple.com/us/album/back-to-december/id397438992?|title=Taylor Swift - Back to December - Single|publisher=iTunes Store. [[Apple Inc]]|accessdate=15 снежня 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101015040246/http://itunes.apple.com/us/album/back-to-december-single/id397438992|archivedate=15 кастрычніка 2010|url-status=dead}}</ref> # «Back to December» &ndash; 4:54 * '''Амерыканская акустычная лічбавая дыстрыбуцыя'''<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/back-to-december-acoustic/id475655712|title=iTunes - Music - Back to December (Acoustic Version) - Single by Taylor Swift|publisher=Itunes.apple.com|date=2011-11-08|accessdate=2011-11-28}}</ref> # «Back to December» <small>(Акустычная версія)</small> &ndash; 4:52 == Чарты == === Штотыднёвыя чарты === {| class="wikitable sortable" ! scope="col" |Чарт (2010—2011) ! scope="col" |Вышэйшая<br />пазіцыя |- |{{Аўстралія}} [[Аўстралія|ARIA]] | style="text-align:center;" |26 |- |{{Канада}} [[Канада|Canadian Hot 100]] | style="text-align:center;" |7 |- |{{Новая Зеландыя}} [[Новая Зеландыя|RIANZ]] | style="text-align:center;" |16 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Hot 100]] | style="text-align:center;" |6 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Adult Contemporary]] | style="text-align:center;" |14 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Adult Top 40]] | style="text-align:center;" |11 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Hot Country Songs]] | style="text-align:center;" |3 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Mainstream Top 40]] | style="text-align:center;" |11 |} === Выніковыя гадавыя чарты === {| class="wikitable" border="1" ! scope="col" |Чарт (2011) ! scope="col" |Пазіцыя |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Hot 100]] | align="center" |74 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Adult Contemporary Songs]] | align="center" |30 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Adult Pop Songs]] | align="center" |42 |- |{{ЗША}} [[ЗША|US Country Songs]]  | align="center" |38 |- |{{ЗША}} [[ЗША|US Radio Songs]]  | align="center" |58 |} {{Зноскі}} {{Тэйлар Свіфт}} hfaqbkavi2emr51vcdp2be9kbwey5pr 0 477700 5144287 4394246 2026-05-21T03:10:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144287 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | image file = Cynanchum acutum.JPG | image descr = {{bt-bellat||Cynanchum acutum}} | rang = Род | latin = Cynanchum | author = [[L.]], 1753 | parent = Cynanchinae | syn = | typus = {{bt-latbel|Cynanchum acutum|aut=L., 1753}} | wikispecies =Cynanchum | commons = Category:Cynanchum | grin = 3279 }} '''Cynanchum''' — [[Род (біялогія)|род]] кустоў і паўкустоў, які ўваходзіць у сямейства [[Apocynaceae]]. == Батанічнае апісанне == Прадстаўнікі роду — [[куст]]ы або шматгадовыя [[Трава|травяністыя расліны]], нярэдка павойныя. [[Ліст|Лісце]] размешчана на [[Сцябло|сцеблах]] супраціўн, толькі ў некаторых відаў чаргова, звычайна на хвосціках. [[Кветка|Кветкі]] сабраны ў пазухах лісця, радзей на канцах парасткаў у парасонападобныя, шчытковападобныя або гронкападобныяе [[Суквецце|суквецці]]. [[Чашачка|Чашачкі]] кветак складаюцца з пяці прамых доляў. [[Вяночак|Вяночкі]] круглявыя, з кароткай трубкай, пяцідолькавыя. Лычыкі [[песцік]]аў канічныя або выпуклыя. [[Плод|Плады]] — [[Лістоўка|лістоўкі]] верацянопадобнай або ланцэтападобнай формы, звычайна гладкія. == Распаўсюджанне == Прадстаўнікі роду вядомыя з [[Еўропа|Еўропы]], [[Азія|Азіі]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] і [[Афрыка|Афрыкі]]. == Таксанамія == === Сінонімы === {{кал}} * {{Bt|Adelostemma|[[Hook.f.]] (1883)}} * {{Bt|Aphanostelma|[[Schltr.]] (1914)}} * {{Bt|Bunburia|[[Harv.]] (1838)}} * {{Bt|Cyathella|[[Decne.]] (1838)}} * {{Bt|Cynoctonum|[[E.Mey.]] (1838), [[nom. illeg.]]}} * {{Bt|Decanemopsis|[[Costantin]] & [[Gallaud]] (1906)}} * {{Bt|Dicarpophora|[[Speg.]] (1926)}} * {{Bt|Drepanostemma|[[Jum.]] & [[H.Perrier]] (1911)}} * {{Bt|Exostegia|[[Bojer]] ex Decne. (1844)}} * {{Bt|Flanagania|[[Schltr.]] (1894)}} * {{Bt|Folotsia|[[Costantin]] & [[Bois]] (1908)}} * {{Bt|Gilgia|[[Pax]] (1894)}} * {{Bt|Glossonema|[[Decne.]] (1838)}} * {{Bt|Graphistemma|(Chapm. ex Benth.) [[Champ.]] ex [[Benth.]] (1876)}} * {{Bt|Holostemma|[[R.Br.]] (1809)}} * {{Bt|Karimbolea|[[Desc.]] (1960)}} * {{Bt|Mahafalia|[[Jum.]] & [[H.Perrier]] (1911)}} * {{Bt|Mastostigma|[[Stocks]] (1852)}} * {{Bt|Metalepis|[[Griseb.]] (1866)}} * {{Bt|Metaplexis|[[R.Br.]] (1810)}} * {{Bt|Monostemma|[[Turcz.]] (1848)}} * {{Bt|Nematostemma|[[Choux]] (1921)}} * {{Bt|Pentarrhinum|[[E.Mey.]] (1838)}} * {{Bt|Perianthostelma|[[Baill.]] (1890)}} * {{Bt|Petalostemma|[[R.Br.]] (1814), [[nom. nud.]]}} * {{Bt|Platykeleba|[[N.E.Br.]] (1895)}} * {{Bt|Prosopostelma|[[Baill.]] (1890)}} * {{Bt|Psanchum|[[Neck.]] (1790), [[opus utique oppr.]]}} * {{Bt|Pycnoneurum|[[Decne.]] (1838)}} * {{Bt|Raphistemma|[[Wall.]] (1831)}} * {{Bt|Roulinia|[[Decne.]] (1844), nom. illeg.}} * {{Bt|Rouliniella|[[Vail]] (1902)}} * {{Bt|Sarcocyphula|[[Harv.]] (1863)}} * {{Bt|Sarcostemma|[[R.Br.]] (1810)}} * {{Bt|Sarmasikia|[[Bubani]] (1897)}} * {{Bt|Schizocorona|[[F.Muell.]] (1853)}} * {{Bt|Seshagiria|[[Ansari]] & [[Hemadri]] (1971)}} * {{Bt|Sichuania|[[M.G.Gilbert]] & [[P.T.Li]] (1995)}} * {{Bt|Symphyoglossum|[[Turcz.]] (1848)}} * {{Bt|Telminostelma|[[E.Fourn.]] (1885)}} * {{Bt|Urostelma|[[Bunge]] (1833)}} * {{Bt|Voharanga|[[Costantin]] & [[Bois]] (1908)}} * {{Bt|Vohemaria|[[Buchenau]] (1889)}} * {{Bt|Ziervoglia|[[Neck.]] (1790), opus utique oppr.}} {{канец кал}} === Спіс некаторых відаў === * {{bt-latbel|Cynanchum acutum|aut=L., 1753|}} * {{bt-latbel|Cynanchum anthonyanum|aut=[[Hand.-Mazz.]], 1936}} * {{bt-latbel|Cynanchum auriculatum|aut=[[Royle]] ex [[Wight]], 1834}} * {{bt-latbel|Cynanchum batangense|aut=[[P.T.Li]], 1990}} * {{bt-latbel|Cynanchum bicampanulatum|aut=[[M.G.Gilbert]] & P.T.Li, 1995}} * {{bt-latbel|Cynanchum boudieri|aut=[[H.Lév.]] & [[Vaniot]], 1907}} * {{bt-latbel|Cynanchum brevicoronatum|aut=M.G.Gilbert & P.T.Li, 1995}} * {{bt-latbel|Cynanchum bungei|aut=Decne., 1844}} * {{bt-latbel|Cynanchum callialatum|aut=[[Buch.-Ham.]] ex Wight, 1834}} * {{bt-latbel|Cynanchum corymbosum|aut=Wight, 1834}} * {{bt-latbel|Cynanchum duclouxii|aut=M.G.Gilbert & P.T.Li, 1995}} * {{bt-latbel|Cynanchum giraldii|aut=[[Schltr.]], 1905}} * {{bt-latbel|Cynanchum heydei|aut=[[Hook.f.]], 1883}} * {{bt-latbel|Cynanchum insulanum|aut=([[Hance]]) [[Hemsl.]], 1889}} * {{bt-latbel|Cynanchum kingdonwardii|aut=M.G.Gilbert & P.T.Li, 1995}} * {{bt-latbel|Cynanchum kintungense|aut=[[Tsiang]], 1939}} * {{bt-latbel|Cynanchum kwangsiense|aut=Tsiang & [[H.T.Zhang]], 1974}} * {{bt-latbel|Cynanchum longipedunculatum|aut=M.G.Gilbert & P.T.Li, 1995}} * {{bt-latbel|Cynanchum lysimachioides|aut=Tsiang & P.T.Li, 1974}} * {{bt-latbel|Cynanchum megalanthum|aut=M.G.Gilbert & P.T.Li, 1995}} * {{bt-latbel|Cynanchum officinale|aut=(Hemsl.) Tsiang & H.T.Zhang, 1974}} * {{bt-latbel|Cynanchum otophyllum|aut=[[C.K.Schneid.]], 1916}} * {{bt-latbel|Cynanchum paniculatum|aut=(Bunge) [[Kitag.]] ex [[H.Hara]], 1948}} * {{bt-latbel|Cynanchum purpureum|aut=([[Pall.]]) [[K.Schum.]], 1895}} * {{bt-latbel|Cynanchum sinoracemosum|aut=M.G.Gilbert & P.T.Li, 1995}} * {{bt-latbel|Cynanchum szechuanense|aut=Tsiang & H.T.Zhang, 1974}} * {{bt-latbel|Cynanchum thesioides|aut=([[Freyn]]) K.Schum., 1895}} * {{bt-latbel|Cynanchum wallichii|aut=Wight, 1834}} * {{bt-latbel|Cynanchum wilfordii|aut=([[Maxim.]]) Hook.f., 1883}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул|загаловак=18. Cynanchum Linnaeus|спасылка=http://flora.huh.harvard.edu/china/PDF/PDF16/cynanchum.pdf|мова=en|выданне=Flora of China|год=1995|том=16|старонкі=205—223|archive-date=23 чэрвеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623122026/http://flora.huh.harvard.edu/china/PDF/PDF16/cynanchum.pdf}} [[Катэгорыя:Кутровыя]] r1mqsr07xgw0x7wjotxhkcqaulsydoi 0 545935 5144165 5126448 2026-05-20T20:04:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144165 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сайт |назва=av.by |лагатып=Logo_av.by.png|200px |url={{url|av.by}} |commercial=Так |размяшчэнне= |тып=[[інтэрнэт-сайт]] |уладальнік=ТАА «Аўтакласіфайд» |пачатак працы=[[1 красавіка]] [[2001]] }} '''Av.by''' — [[Беларусь|беларускі]] класіфайд, які спецыялізуецца на аб’явах пра продаж легкавых [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]], [[Грузавы аўтамабіль|грузавікоў]], [[аўтобус]]аў і іншага [[транспарт]]у, а таксама запчастак. Па даных кампаній Alexa і Similarweb, av.by уваходзіць у 20-ку самых наведвальных сайтаў Беларусі. Заснавальнікамі рэсурсу з’яўляюцца Андрэй Анатолевіч і Наталля Вячаславаўна Зайцавы<ref>{{Cite web |url=https://www.alexa.com/topsites/countries/BY |title=Top Sites in Belarus |publisher=ALEXA.COM |lang=en |accessdate=2018-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090403040639/https://www.alexa.com/topsites/countries/BY |archivedate=3 красавіка 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.similarweb.com/top-websites/belarus|title=Top Websites in Belarus |publisher=SIMILARWEB.COM |lang=en |accessdate=2018-01-18}}</ref>. == Гісторыя == === 2001 год === Сайт avtomalinovka.com пачаў сваю працу 1 красавіка 2001 года.<ref>{{Cite web |url=https://av.by/news/hoteli-pomogat-lyudyam-prodavat-mashiny-kak-poyavilsya-av-by-i-pochemu-on-vyros-do-krupnejshego-avtoresursa |title=«Хотели помогать людям продавать машины». Как появился av.by и почему он вырос до крупнейшего авторесурса |access-date=17 чэрвеня 2022 |archive-date=13 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213091232/https://av.by/news/hoteli-pomogat-lyudyam-prodavat-mashiny-kak-poyavilsya-av-by-i-pochemu-on-vyros-do-krupnejshego-avtoresursa |url-status=dead }}</ref> Менавіта тады з’явіўся жоўта-сіні кіёск на пляцоўцы мінскага аўтарынку, у якім прымаліся першыя аб’явы пра продаж аўтамабіляў. === 2004 год === 10 снежня 2004 года avtomalinovka.com перажывае вялікую мадэрнізацыю па частцы функцыяналу: * Арганізаваны пошук па базе аўтамабіляў; * Уведзена падпіска на аб’явы — цяпер можна падпісацца на адну паштовую скрынку на некалькі пэўных аўтамабіляў ці сачыць за коштам свайго аўто; * З’явілася рубрыка «продаж новых аўтамабіляў». Самай галоўнай навіной стала тое, што сайт набыў новы, цяпер ужо шырокавядомы, дамен av.by. === 2005 год === 3 сакавіка 2005 года з’яўляецца раздзел «Рэкламныя аб’явы». У гэтым раздзеле карыстальнікі сайта маглі публікаваць аб’явы аб куплі-продажы запчастак і шын, паслугі грузаперавозак і г.д. === 2006 год === 6 красавіка 2006 года сайт av.by у межах выставы «Інтэрнэт-прэмія TIBO-2006» заняў першае месца ў катэгорыі «Электронныя бібліятэкі, каталогі і электронныя бібліятэкі». === 2015 год === У чэрвені 2015 года выпушчана версія [[Мабільная праграма|мабільнай праграмы]] av.by для [[Android]]-прылад. 23 кастрычніка на av.by з’явіўся паўнавартасны раздзел мотатэхнікі. Асноўныя змены: * Створана база мадэляў пад кожную марку матацыклаў, скутараў, квадрацыклаў і снегаходаў; * Дададзены новыя параметры «тып рухавіка», «галоўная перадача» і «тып прывада» для пашыранага пошуку; * Цяпер дадатковыя опцыі ўнікальныя для кожнага тыпу мотатэхнікі; * З’явілася магчымасць паказаць прабег у мотагадзінах. Гэтая падзея стала вельмі значнай вехай у развіцці праекта, бо менавіта пачынаючы з раздзелу «Мотатэхніка» сайт атрымаў структураваныя каталогі грузавікоў, аўтобусаў, спецтэхнікі і г.д. === 2016 год === Вясной 2016 года каманда праекта ініцыявала яго перазапуск. Прычынай таму паслужыла тое, што буйных змен з сайтам не адбывалася больш за 10 гадоў. Рэсурс працаваў на платформе, распрацаванай яшчэ ў 2004 годзе. Пачалі з рэбрэндынгу, калі стары лагатып «av.by» стаў «Аўтамалінаўкай». Потым паступова абнавілі, у адпаведнасці з патрабаваннямі часу, унутраную архітэктуру праекта.<ref>{{Cite web |url=http://marketing.by/analitika/stareyshiy-v-belarusi-avtomobilnyy-klassifayd-provel-rebrending-/ |title=У «Автомалиновки» новый имидж: старейший в Беларуси автомобильный классифайд провел ребрендинг |publisher=MARKETING.BY |lang=ru |accessdate=2018-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180129014226/http://marketing.by/analitika/stareyshiy-v-belarusi-avtomobilnyy-klassifayd-provel-rebrending-/ |archivedate=29 студзеня 2018 |url-status=dead }}</ref> 1 жніўня 2016 года кіраўніцтва праекта прыняло рашэнне аб спыненні прыёму аб’яў аб продажы аўтамабіляў з іншых краін. У прыватнасці, у раздзел «Легкавыя аўтамабілі» з гэтага моманту можна публікаваць аб’явы толькі калі машына знаходзіцца ў Рэспубліцы Беларусь. === 2017 год === 12 красавіка 2017 года заснавальнікі сайта av.by, Андрэй і Наталля Зайцавы, і «ТАА ТУТ БАЙ МЕДЫА» абвясцілі пра зліццё аўтакласіфайдаў у адзін брэнд «av.by», а таксама пра ўваходжанне аб’яднанай кампаніі (ТАА «Аўтакласіфайд») у партфель фонду «Zubr Capital Fund I»<ref>{{Cite web |url=https://myfin.by/stati/view/8278-avby-zubr-kapital-obyavil-o-svoej-novoj-sdelke |title=Аv.by. «Зубр Капитал» объявил о своей новой сделке |access-date=17 чэрвеня 2022 |archive-date=12 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512211255/https://myfin.by/stati/view/8278-avby-zubr-kapital-obyavil-o-svoej-novoj-sdelke |url-status=dead }}</ref>. Пад канец лета 2017 года «Аўтамалінаўка» зноў стала av.by у выніку другога рэбрэндынгу за паўтара года. У кастрычніку з’явілася мабільная праграма av.by для iOS. === 2018 год === 26 студзеня брэнд «av.by» быў прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>{{Cite web |url=http://bestbrand.by/2017-potrebitelskaya-nominaciya-2 |title=Брэнд года 2017 |publisher=BESTBRAND.BY |lang=ru |accessdate=2018-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180607185739/http://bestbrand.by/2017-potrebitelskaya-nominaciya-2 |archivedate=7 чэрвеня 2018 |url-status=dead }}</ref> З 1 чэрвеня ТАА «Аўтакласіфайд» з’яўляецца рэзідэнтам [[Беларускі парк высокіх тэхналогій|Беларускага парка высокіх тэхналогій]]<ref>{{Cite web |url=http://www.park.by/it/enterprise-423/type-full/ |title=Автоклассифайд |publisher=HTP BELARUS |lang=ru |accessdate=2018-06-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180610060745/http://park.by/it/enterprise-423/type-full/ |archivedate=10 чэрвеня 2018 |url-status=dead }}</ref> 11 кастрычніка на трэцім фэсце рэкламы ЛАМА рэкламная кампанія Nodding Dog, створаная для праекта av.by агенцтвам AIDA PIONEER branding & creative заваявала 1 месца ў Катэгарыйнай вертыкалі і 3 месца ў намінацыі Рэкламныя кампаніі ў Індустрыйнай вертыкалі.<ref>{{Cite web |url=http://lamafest.by/article/winners-lama-18 |title=ОБЪЯВЛЕНЫ ПОБЕДИТЕЛИ ТРЕТЬЕГО ФЕСТИВАЛЯ РЕКЛАМЫ ЛАМА |publisher=http://lamafest.by |lang=ru |accessdate=2018-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181014201624/http://lamafest.by/article/winners-lama-18 |archivedate=14 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref> === 2019 год === 26 студзеня «av.by» быў зноў прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>{{Cite web |url=http://brendgoda.by/2019/01/24/pobediteli-2018/ |title=Конкурс БРЕНД ГОДА 2018: в Минске наградили лучших! |access-date=17 чэрвеня 2022 |archive-date=18 мая 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518222033/https://brendgoda.by/2019/01/24/pobediteli-2018/ |url-status=dead }}</ref> 3 красавіка на av.by з’явіўся новы раздзел «Запчасткі для аўтамабіляў». Цяпер гэты радзел працуе ў сувязі з «Аўто з прабегам» і падтрымлівае пакаленні. Раздзел «Рэкламныя аб’явы», які існаваў з 2005 года, спыніў сваё існаванне.<ref>{{Cite web |url=https://av.by/news/index.php?event=View&news_id=44160 |title= На av.by новый раздел запчастей |publisher=AV.BY |lang=ru |accessdate=2019-04-10}}</ref> З 14 сакавіка па 26 красавіка партал av.by праводзіў аўтамабільную прэмію [https://mascot.by/ «МАСКОТ 2018»]{{Недаступная спасылка}}. У конкурснай праграме прынялі ўдзел 156 мадэляў ад афіцыйных дылераў Беларусі, а пераможцаў у кожнай з намінацый абіралі і эксперты і спажыўцы.<ref>{{Cite web |url=http://marketing.by/sobytiya/v-minske-nazvali-luchshie-avtomobilnye-marki-po-versii-ekspertov-i-potrebiteley/ |title=В Минске назвали лучшие автомобильные марки по версии экспертов и потребителей |publisher=MARKETING.BY |lang=ru |accessdate=2019-15-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190507014120/http://www.marketing.by/sobytiya/v-minske-nazvali-luchshie-avtomobilnye-marki-po-versii-ekspertov-i-potrebiteley/ |archivedate=7 мая 2019 |url-status=dead }}</ref> 31 кастрычніка на чацвёртым лакальным фэсце «Лама» рэкламная кампанія «Галава-мігцелка», створаная для праекта av.by агенцтвам AIDA PIONEER branding & creative заваявала золата ў катэгорыі «Рытэйл, грамадскае харчаванне і e-commerce».<ref>{{Cite web |url=http://lamafest.by/article/obyavleny-pobediteli-chetvertogo-festivalya-reklamy-lama |title=ОБЪЯВЛЕНЫ ПОБЕДИТЕЛИ ЧЕТВЕРТОГО ФЕСТИВАЛЯ РЕКЛАМЫ ЛАМА |publisher=http://lamafest.by |lang=ru |accessdate=2019-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191105074545/http://lamafest.by/article/obyavleny-pobediteli-chetvertogo-festivalya-reklamy-lama |archivedate=5 лістапада 2019 |url-status=dead }}</ref> === 2020 год === 30 студзеня «av.by» ў трэці раз быў прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>{{Cite web |url=https://marketing.by/novosti-rynka/nazvany-pobediteli-professionalnogo-konkursa-brend-goda-2019/ |title=Названы победители профессионального конкурса Бренд года 2019 |publisher=MARKETING.BY |lang=ru |accessdate=2020-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200203132238/https://marketing.by/novosti-rynka/nazvany-pobediteli-professionalnogo-konkursa-brend-goda-2019/ |archivedate=3 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref> З лютага на av.by стала даступна праверка аўто па VIN-нумары.<ref>{{Cite web |url=https://av.by/news/index.php?event=View&news_id=45681 |title=С 1 марта на av.by поле VIN становится обязательным для некоторых объявлений|publisher=AV.BY |lang=ru |accessdate=2020-11-06}}</ref> З 18 лютага па 11 сакавіка партал av.by праводзіў аўтамабільную прэмію «Маскот-2019» анлайн. У прэміі ўдзельнічалі 182 мадэлі аўто, 27 брэндаў, 39 дылерскіх цэнтраў. Аўтамабілем года на думку экспертаў стала Skoda Kodiaq, а на думку спажыўцоў — BMW 8-series.<ref>{{Cite web |url=https://realt.by/news/article/27424/ |title=От крутых до бюджетных: белорусы назвали лучшие автомобили |access-date=17 чэрвеня 2022 |archive-date=10 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230510082603/https://realt.by/news/article/27424/ |url-status=dead }}</ref> 15 кастрычніка на пятым фестывалі рэкламы «Лама» рэкламная кампанія «Карп», створаная для партала av.by агенцтвам AIDA PIONEER branding & creative, атрымала золата ў намінацыі «Рэкламныя кампаніі».<ref>{{Cite web |url=http://lamafest.by/article/obyavleny-pobediteli-festivalya-reklamy-lama |title=Лама|publisher=LAMAFEST.BY |lang=ru |accessdate=2020-11-06}}</ref> У красавіку на av.by запусцілі сэрвіс «Фінансы». І цяпер карыстальнікі маюць магчымасць падабраць праграму лізінгу для набыцця аўтамабіля.<ref>[https://marketing.by/analitika/chto-vnedrili-krupnye-belaruskie-ekommers-igroki-v-2020-godu/ Что нового внедрили крупные беларуские маркетплейсы в 2020 году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210127162943/https://www.marketing.by/analitika/chto-vnedrili-krupnye-belaruskie-ekommers-igroki-v-2020-godu/ |date=27 студзеня 2021 }}</ref> === 2021 год === 28 студзеня брэнд «av.by» ў чацвёрты раз быў прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>[https://marketing.by/novosti-rynka/obyavleny-pobediteli-konkursa-brend-goda-2020/ Объявлены победители конкурса «Бренд года 2020»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210201091734/https://marketing.by/novosti-rynka/obyavleny-pobediteli-konkursa-brend-goda-2020/ |date=1 лютага 2021 }}</ref> З 24 лютага па 30 красавіка партал av.by праводзіў аўтамабільную прэмію «Маскот-2020». У прэміі прынялі ўдзел больш за 160 мадэлей аўтамабіляў. У гэтым годзе ў прэміі з’явіліся новыя намінацыі: «Купэ-красовер года» і «Электрамабіль года». На думку экспертаў, аўтамабілем года стаў Geely Coolray, а на думку спажыўцоў — Mercedes-Benz AMG GT 4-Door Coupe<ref>{{Cite web |title=НЕОЖИДАННЫЙ ФИНАЛ. В БЕЛАРУСИ ВЫБРАЛИ АВТОМОБИЛЬ ГОДА |url=https://officelife.media/news/25654-neozhidannyy-final-v-belarusi-vybrali-avtomobil-goda/ |accessdate=17 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220523015546/https://officelife.media/news/25654-neozhidannyy-final-v-belarusi-vybrali-avtomobil-goda/ |archivedate=23 мая 2022 |url-status=dead }}</ref>. 14 кастрычніка на фестывалі рэкламы «Лама» рэкламная кампанія «Какос» атрымала золата ў намінацыі «Рытэйл, грамадскае харчаванне і e-commerce». <ref>[http://lamafest.by/article/obyavleny-pobediteli-festivalya-reklamy-lama-2021 ОБЪЯВЛЕНЫ ПОБЕДИТЕЛИ ФЕСТИВАЛЯ РЕКЛАМЫ ЛАМА]</ref> 19 кастрычніка на сайце кардынальна змянілася Галоўная старонка і падзел «Навіны».<ref>[https://marketing.by/novosti-rynka/u-belaruskoy-onlayn-platformy-po-prodazhe-avtomobiley-av-by-poyavilsya-avtozhurnal/ У беларуской онлайн-платформы по продаже автомобилей av.by появился «Автожурнал»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211030002948/https://marketing.by/novosti-rynka/u-belaruskoy-onlayn-platformy-po-prodazhe-avtomobiley-av-by-poyavilsya-avtozhurnal/ |date=30 кастрычніка 2021 }}</ref> 18 лістапада ў прэміі Effie Awards Belarus 2021 рэкламная кампанія «Карп 2» атрымала золата ў намінацыі «Онлайн-паслугі і сэрвісы».<ref>[http://effie.by/winners2021 НАЗВАНЫ ПОБЕДИТЕЛИ EFFIE AWARDS BELARUS 2021]</ref> === 2022 год === 27 студзеня брэнд «av.by» у пяты раз быў прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>[https://marketing.by/novosti-rynka/nazvany-pobediteli-professionalnogo-i-potrebitelskogo-konkursa-brend-goda-2021/#:~:text=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BC%20%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%88%D0%BD%D1%8B%D0%BC%20%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BC%202021%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0,%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%E2%80%9D%20%E2%80%94%20%D0%B2%20%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9. Названы победители Профессионального и Потребительского конкурса БРЕНД ГОДА 2021] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220131035818/https://marketing.by/novosti-rynka/nazvany-pobediteli-professionalnogo-i-potrebitelskogo-konkursa-brend-goda-2021/#:~:text=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BC%20%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%88%D0%BD%D1%8B%D0%BC%20%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BC%202021%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0,%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%E2%80%9D%20%E2%80%94%20%D0%B2%20%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9. |date=31 студзеня 2022 }}</ref> З 29 студзеня па 29 красавіка партал av.by праводзіў аўтамабільную прэмію «Маскот-2021». У прэміі прыняла ўдзел 161 мадэль аўтамабіля. На думку экспертаў, аўтамабілем года стаў Škoda Octavia, а на думку спажыўцоў — Audi Q8.<ref>[https://marketing.by/novosti-rynka/premiya-maskot-obyavila-luchshie-avtomobili-2021-goda-na-belaruskom-rynke/ Премия «Маскот» объявила лучшие автомобили 2021 года на беларуском рынке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220527101442/https://marketing.by/novosti-rynka/premiya-maskot-obyavila-luchshie-avtomobili-2021-goda-na-belaruskom-rynke/ |date=27 мая 2022 }}</ref> З 22 чэрвеня av.by стаў падтрымліваць беларускую мову ва ўсіх мабільных праграмах. Перакладзены пункты меню, элементы кіравання, падказкі, форма падачы і ўнутраныя сэрвісы.<ref>[https://marketing.by/novosti-rynka/mova-na-av-by-zaraz-mozhna-padats-ab-yavy-pa-belarusku/ Мова на av.by! Зараз можна падаць аб’явы па-беларуску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220629071748/https://marketing.by/novosti-rynka/mova-na-av-by-zaraz-mozhna-padats-ab-yavy-pa-belarusku/ |date=29 чэрвеня 2022 }}</ref> У жніўні запусціўся новы раздзел «Аўтатавары»: акумулятары, наборы інструментаў, аўтамабільная хімія, дзіцячыя аўтакрэслы і іншае.<ref>{{Cite web |url=https://marketing.by/novosti-rynka/av-by-zapustil-novyy-razdel-avtotovary/ |title=Архіўная копія |access-date=4 жніўня 2022 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817103621/https://marketing.by/novosti-rynka/av-by-zapustil-novyy-razdel-avtotovary/ |url-status=dead }}</ref> 20 снежня запусцілі сэрвіс праверкі аўто па VIN-нумары. === 2023 год === 9 лютага брэнд «av.by» у шосты раз быў прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>{{Cite web |url=https://brendgoda.by/2023/02/10/brend-goda-2022-winners/ |title=Лучшие в маркетинге и устойчивости: названы победители Профессионального конкурса «БРЕНД ГОДА 2022» |access-date=15 лютага 2023 |archive-date=10 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230510081101/https://brendgoda.by/2023/02/10/brend-goda-2022-winners/ |url-status=dead }}</ref> З 10 лютага па 27 красавіка партал av.by праводзіў аўтамабільную прэмію «Маскот 2022». У прэміі прынялі ўдзел 105 мадэлей аўтамабіляў. Аўтамабілем года па версіі экспертаў стаў Geely Coolray, а па версіі спажыўцоў — Audi Q8.<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.pressball.by/articles/others/digest/115014 |accessdate=4 мая 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230504142709/https://www.pressball.by/articles/others/digest/115014 |archivedate=4 мая 2023 |url-status=dead }}</ref> 23 лістапада змяніўся дызайн раздзела з новымі аўтамабілямі salon.av.by. Дадалі яго ў мабільную праграму. <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://av.by/news/perezapusk_razdela_salon_na_av_by.|title=В новый год с новыми авто. av.by перезапустил раздел Salon}}</ref> У снежні запусцілі «Каталог паслуг». Там можна знайсці СТА, аўтамыйкі, аўтападбор і іншыя паслугі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://av.by/company|title=Каталог услуг для вашего авто}}</ref> === 2024 год === Брэнд av.by сёмы раз прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://brendgoda.by/2024/04/18/results-2023/|title=23-й год подряд профессиональный конкурс БРЕНД ГОДА определяет лучших в сфере маркетинга и брендинга в Беларуси.|access-date=27 мая 2024|archive-date=27 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527110558/https://brendgoda.by/2024/04/18/results-2023/|url-status=dead}}</ref> З 15 лютага па 25 красавіка партал av.by праводзіў аўтамабільную прэмію «Маскот 2023». У прэміі прынялі ўдзел 83 мадэлі аўтамабіляў. Аўтамабілем года па версіі экспертаў стаў Geely Emgrand, а па версіі спажыўцоў — Toyota Land Cruiser 300.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://av.by/news/itogi-Mascot-2023|title=Названы автомобили года по версии «Маскот 2023»}}</ref> Рэйтынгавае агенцтва BIK Ratings надало ТАА «Автоклассифайд» высокі крэдытны рэйтынг by.A.<ref>{{Cite web|lang=Ru|url=https://bikratings.by/press-czentr/ooo-avtoklassifajd-prisvoen-kreditnyj-rejting-urovnya-by-a-prognoz-neopredelennyj|title=ООО «Автоклассифайд» присвоен кредитный рейтинг уровня by.A (прогноз неопределенный)}}</ref> У канцы лістапада запусціўся новы сэрвіс «Каталог паслуг», у якім аўтамабілісты могуць знайсці ўсе неабходныя паслугі па ўсёй Беларусі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://av.by/news/katalog_uslug|title=Не только машины. На av.by появился каталог услуг. Рассказываем, что можно найти}}</ref> av.by атрымала за рэкламную кампанію «Маппеты. „Купляй аўто бяспечна“» золата і срэбра на ADMA AWARDS 2024 і дзве срэбныя ўзнагароды на фестывалі маркетынгу і рэкламы «ЛАМА-2024». <ref>{{Cite web|url=https://admaawards.by/obyavlneny-pobediteli-adma-awards-2024|title=СТАЛИ ИЗВЕСТНЫ ПОБЕДИТЕЛИ ПРЕСТИЖНОЙ ПРЕМИИ ЭФФЕКТИВНОСТИ МАРКЕТИНГА ADMA AWARDS 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lamafest.by/article/obyavleny-pobediteli-festivalya-marketinga-i-reklamy-lama-2024|title=ОБЪЯВЛЕНЫ ПОБЕДИТЕЛИ ФЕСТИВАЛЯ МАРКЕТИНГА И РЕКЛАМЫ ЛАМА 2024}}</ref> 12 снежня ТАА «Аўтакласіфайд» стала публічнай кампаніяй і выпусціла дэпазітарныя аблігацыі. <ref>{{Cite web|url=https://www.bcse.by/press-center/releases/pr121220241/2024-12-12T16:47:10|title=О депозитарных облигациях ООО «Автоклассифайд» 1-го выпуска|url-status=dead|access-date=13 снежня 2024|archive-date=13 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213151248/https://www.bcse.by/press-center/releases/pr121220241/2024-12-12T16:47:10}}</ref> У снежні на av.by запусцілі новы сэрвіс «Гараж», прызначаны для ўладальнікаў аўто. У распараджэнне карыстальнікаў наступны функцыянал: сэрвісная анлайн-кніга, зніжка на праверку VIN, падбор шын і запчастак для машыны, дабаўленай у гараж, а таксама яе актуальны кошт.<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/ny24|title=Итоги 2024 года на av.by}}</ref> === 2025 год === 1 лютага запусцілі маштабны розыгрыш 8 аўтамабіляў BYD Yuan Up сярод уласнікаў аўто.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://av.by/news/rozigrish_avto_ot_avby_fevral_2025|title=Есть машина? А хотите вторую? av.by разыгрывает новенький электрокар}}</ref> З 17 лютага па 24 красавіка партал av.by праводзіў аўтамабільную прэмію «Маскот 2024». У прэміі прынялі ўдзел 95 мадэляў аўтамабіляў. Аўтамабілем года па версіі экспертаў стаў Lada Vesta SW Cross, а па версіі спажыўцоў — Volvo XC90.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://av.by/news/maskot_2024_itogi|title=Белорусы выбрали «Автомобиль года». Вот какая модель удостоилась звания}}</ref> === 2026 год === На av.by адбыліся глабальныя змены — Дзмітрый Геранін, CEO кампаніі, пакінуў сваю пасаду праз 9 гадоў. Новы генеральны дырэктар av.by — Максім Мяцеліца, які раней займаў пасаду намесніка гендырэктара па развіцці.<ref>{{Cite web|lang=Русская|url=https://av.by/news/kto_novii_ceo_avby|title=Девять лет, сильная команда и спокойная передача управления: что происходит в av.by сейчас?}}</ref> У восьмы раз брэнд av.by прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>{{Cite web|url=https://brendgoda.by/pobediteli-konkursa-2025|title=Победители конкурса 2025|website=brendgoda.by|access-date=2026-04-07}}</ref> == Кіраўніцтва == Генеральны дырэктар ТАА «Аўтакласіфайд» — Максiм Дзмiтрыевiч Мяцелiца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://av.by/ av.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240523025338/https://av.by/ |date=23 мая 2024 }} — галоўная старонка сайта * [https://play.google.com/store/apps/details?id=by.av.client&hl=ru Праграма для Android] — праграма av.by для Android * [https://itunes.apple.com/app/id1020154366 Праграма для iOS] — праграма av.by для iOS * [https://appgallery.huawei.com/#/app/C101652541 Праграма дла Huawei] — праграма av.by для Huawei * [https://t.me/avbynews Telegram-канал] — Telegram-канал * [https://www.youtube.com/user/AVbyTV/ YouTube-канал] — YouTube-канал av.by {{Беларускія інтэрнэт-медыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Байнэт]] [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2001 годзе]] 8vnv9xosfetmf8ulh30j0ussvvsy3j6 0 550149 5144182 4937897 2026-05-20T21:30:22Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5144182 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = [[Каталіцызм]] |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі''' знаходзіцца ў раёне «Слабада» горада [[Ліда]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Дзейнічае. == Гісторыя == Парафія пад тытулам Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі ў гарадскім прадмесці Слабада была заснавана ў 1933 годзе. Так адрадзіўся тытул былой [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Ліда)|кармеліцкай святыні]], якая некалі існавала ў Лідзе. Драўляны касцёл без стылёвых асаблівасцей пабудавалі на скрыжаванні вул. Райскай (цяпер Горкага) і Поўнай (не існуе). З таго часу святыня заўсёды дзейнічала, нават у савецкі перыяд, калі засталася амаль адзіным драўляным даваенным будынкам сярод новых цагляных і панэльных жылых пяціпавярховак. З 1922 г. пробашчу ў парафіі дапамагалі сёстры з Супольнасці Дачок Панны Марыі Беззаганай. Перад Другой сусветнай вайной парафія ў Слабадзе налічвала больш за 7000 вернікаў. Пробашчам тут з 1937 года быў ксёндз [[Вінцэнт Лабан]], расстраляны нацыстамі ў 1943 годзе разам з вікарыем Люцыянам Мрачкоўскім. [[Файл:Лідскія краявіды 30.jpg|left|thumb|Драўляны касцёл, 1933 года пабудовы.]] Інтэр’ер драўлянага касцёла, падзелены на тры [[неф]]ы чатырма парамі слупоў і перакрыты падшыўной столлю (плоскай у цэнтральным нефе і схільнай паніжанай у бакавых). Яго ўпрыгожваюць тры [[алтар]]ы: галоўны з фігурай [[Дзева Марыя|Найсвяцейшай Панны Марыі]], левы бакавы — св. Юзафа (наверсе абраз Маці Божай Нястомнай Дапамогі) і правы — св. Антонія (наверсе абраз Найсвяцейшага Сэрца Пана Езуса). Над уваходам зроблены арганныя хоры на чатырох парах слупоў, але зараз яны не выкарыстоўваюцца. У 1989 г. парафіяй сталі апекавацца айцы салезіяне. У 1993 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла з чырвонай цэглы ў стылі неаканструктывізму 1980-х гадоў паводле праекта, які да гэтага ўжо быў рэалізаваны ў г. [[Пётркаў-Трыбунальскі]] (Польшча), а тут быў адаптаваны лідскім архітэктарам Васілеўскім. У 1997 г. парафія перайшла пад дыяцэзіяльную юрысдыкцыю. 7 снежня 2002 года новазбудаваную святыню асвяціў гродзенскі біскуп [[Аляксандр Кашкевіч]]. == Архітэктура == Сучасны касцёл — гэта трохнефная безапсідная святыня, перакрытая адзіным двухсхільным дахам з металачарапіцы. Да алтарнай часткі, утвараючы з касцёлам адзінае цэлае, далучаны двухпавярховы аб’ём парафіяльнага цэнтра. Галоўны фасад святыні вырашаны чатырма ромбападобнымі ў плане вежамі-пілонамі, з якіх левая ад уваходу трошкі вышэйшая за іншыя і ў ёй змешчана званіца. Касцёльны ўчастак абнесены металічнай агароджай на бетонных слупках. === Інтэр’ер === Інтэр’ер новага касцёла падзелены на тры [[неф]]ы чатырма парамі васьмігранных калон і перакрыты бетоннымі плітамі па маналітных бэльках. На алтарнай сцяне змешчана велічнае разьбянае Укрыжаванне, бакавыя нефы завершаны алтарнымі двух’яруснымі кампазіцыямі: злева — тытульная фігура Маці Божай Беззаганнага Зачацця і абраз св. Ганны наверсе, справа — св. Антонія і абраз Найсвяцейшага Сэрца Пана Езуса наверсе. Арганныя хоры абапіраюцца на чатыры пары бетонных слупоў. == Спасылкі == * [http://slowo.grodnensis.by/index.php?option=com_content&view=article&id=4382%3A11-446&catid=12%3Aparafii-i-swiatynie&Itemid=430&lang=by Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі — slowo.grodnensis.by] {{Лідскі дэканат}} [[Катэгорыя:Касцёлы Гродзенскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Ліды]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2002 годзе]] [[Катэгорыя:2002 год у Беларусі]] fymm8q3jlscw9slzh8roqfw44k4km5q 5144225 5144182 2026-05-20T23:06:21Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5144225 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = [[Каталіцызм]] |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі''' знаходзіцца ў раёне «Слабада» горада [[Ліда]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Дзейнічае. == Гісторыя == Яшчэ да Першай Сусветнай вайны Віленскі губернатар зацвердзіў дазвол Лідскага магістрата ад 15 снежня 1909 года аб выдзяленні 3 дзесяцін гарадской тэрыторыі на будаўніцтва «другога каталіцкага касцёла» — на Слабодцы. Але парафія пад тытулам Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі ў гарадскім прадмесці Слабада была заснавана толькі ў 1933 годзе. Так адрадзіўся тытул былой [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Ліда)|кармеліцкай святыні]], якая некалі існавала ў Лідзе. Драўляны касцёл без стылёвых асаблівасцей пабудавалі на скрыжаванні вул. Райскай (цяпер Горкага) і Поўнай (не існуе). З таго часу святыня заўсёды дзейнічала, нават у савецкі перыяд, калі засталася амаль адзіным драўляным даваенным будынкам сярод новых цагляных і панэльных жылых пяціпавярховак. З 1922 г. пробашчу ў парафіі дапамагалі сёстры з Супольнасці Дачок Панны Марыі Беззаганай. У 1936 г. Гарадская рада даравала Слабадской парафіі 2 га гарадской зямлі для заснавання могілак. Перад Другой сусветнай вайной парафія ў Слабадзе налічвала больш за 7000 вернікаў. Пробашчам тут з 1937 года быў ксёндз [[Вінцэнт Лабан]], расстраляны нацыстамі ў 1943 годзе разам з вікарыем Люцыянам Мрачкоўскім. [[Файл:Лідскія краявіды 30.jpg|left|thumb|Драўляны касцёл, 1933 года пабудовы.]] Інтэр’ер драўлянага касцёла, падзелены на тры [[неф]]ы чатырма парамі слупоў і перакрыты падшыўной столлю (плоскай у цэнтральным нефе і схільнай паніжанай у бакавых). Яго ўпрыгожваюць тры [[алтар]]ы: галоўны з фігурай [[Дзева Марыя|Найсвяцейшай Панны Марыі]], левы бакавы — св. Юзафа (наверсе абраз Маці Божай Нястомнай Дапамогі) і правы — св. Антонія (наверсе абраз Найсвяцейшага Сэрца Пана Езуса). Над уваходам зроблены арганныя хоры на чатырох парах слупоў, але зараз яны не выкарыстоўваюцца. У 1989 г. парафіяй сталі апекавацца айцы салезіяне. У 1993 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла з чырвонай цэглы ў стылі неаканструктывізму 1980-х гадоў паводле праекта, які да гэтага ўжо быў рэалізаваны ў г. [[Пётркаў-Трыбунальскі]] (Польшча), а тут быў адаптаваны лідскім архітэктарам Васілеўскім. У 1997 г. парафія перайшла пад дыяцэзіяльную юрысдыкцыю. 7 снежня 2002 года новазбудаваную святыню асвяціў гродзенскі біскуп [[Аляксандр Кашкевіч]]. == Архітэктура == Сучасны касцёл — гэта трохнефная безапсідная святыня, перакрытая адзіным двухсхільным дахам з металачарапіцы. Да алтарнай часткі, утвараючы з касцёлам адзінае цэлае, далучаны двухпавярховы аб’ём парафіяльнага цэнтра. Галоўны фасад святыні вырашаны чатырма ромбападобнымі ў плане вежамі-пілонамі, з якіх левая ад уваходу трошкі вышэйшая за іншыя і ў ёй змешчана званіца. Касцёльны ўчастак абнесены металічнай агароджай на бетонных слупках. === Інтэр’ер === Інтэр’ер новага касцёла падзелены на тры [[неф]]ы чатырма парамі васьмігранных калон і перакрыты бетоннымі плітамі па маналітных бэльках. На алтарнай сцяне змешчана велічнае разьбянае Укрыжаванне, бакавыя нефы завершаны алтарнымі двух’яруснымі кампазіцыямі: злева — тытульная фігура Маці Божай Беззаганнага Зачацця і абраз св. Ганны наверсе, справа — св. Антонія і абраз Найсвяцейшага Сэрца Пана Езуса наверсе. Арганныя хоры абапіраюцца на чатыры пары бетонных слупоў. == Спасылкі == * [http://slowo.grodnensis.by/index.php?option=com_content&view=article&id=4382%3A11-446&catid=12%3Aparafii-i-swiatynie&Itemid=430&lang=by Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі — slowo.grodnensis.by] {{Лідскі дэканат}} [[Катэгорыя:Касцёлы Гродзенскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Ліды]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2002 годзе]] [[Катэгорыя:2002 год у Беларусі]] bf5jwpb4k9yhzo2e89buuqy2v3vgzmi 5144226 5144225 2026-05-20T23:07:09Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5144226 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = [[Каталіцызм]] |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі''' знаходзіцца ў раёне «Слабада» горада [[Ліда]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Дзейнічае. == Гісторыя == Яшчэ да Першай Сусветнай вайны Віленскі губернатар зацвердзіў дазвол Лідскага магістрата ад 15 снежня 1909 года аб выдзяленні 3 дзесяцін гарадской тэрыторыі на будаўніцтва каталіцкага храма на Слабодцы. Але парафія пад тытулам Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі ў гарадскім прадмесці Слабада была заснавана толькі ў 1933 годзе. Так адрадзіўся тытул былой [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Ліда)|кармеліцкай святыні]], якая некалі існавала ў Лідзе. Драўляны касцёл без стылёвых асаблівасцей пабудавалі на скрыжаванні вул. Райскай (цяпер Горкага) і Поўнай (не існуе). З таго часу святыня заўсёды дзейнічала, нават у савецкі перыяд, калі засталася амаль адзіным драўляным даваенным будынкам сярод новых цагляных і панэльных жылых пяціпавярховак. З 1922 г. пробашчу ў парафіі дапамагалі сёстры з Супольнасці Дачок Панны Марыі Беззаганай. У 1936 г. Гарадская рада даравала Слабадской парафіі 2 га гарадской зямлі для заснавання могілак. Перад Другой сусветнай вайной парафія ў Слабадзе налічвала больш за 7000 вернікаў. Пробашчам тут з 1937 года быў ксёндз [[Вінцэнт Лабан]], расстраляны нацыстамі ў 1943 годзе разам з вікарыем Люцыянам Мрачкоўскім. [[Файл:Лідскія краявіды 30.jpg|left|thumb|Драўляны касцёл, 1933 года пабудовы.]] Інтэр’ер драўлянага касцёла, падзелены на тры [[неф]]ы чатырма парамі слупоў і перакрыты падшыўной столлю (плоскай у цэнтральным нефе і схільнай паніжанай у бакавых). Яго ўпрыгожваюць тры [[алтар]]ы: галоўны з фігурай [[Дзева Марыя|Найсвяцейшай Панны Марыі]], левы бакавы — св. Юзафа (наверсе абраз Маці Божай Нястомнай Дапамогі) і правы — св. Антонія (наверсе абраз Найсвяцейшага Сэрца Пана Езуса). Над уваходам зроблены арганныя хоры на чатырох парах слупоў, але зараз яны не выкарыстоўваюцца. У 1989 г. парафіяй сталі апекавацца айцы салезіяне. У 1993 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла з чырвонай цэглы ў стылі неаканструктывізму 1980-х гадоў паводле праекта, які да гэтага ўжо быў рэалізаваны ў г. [[Пётркаў-Трыбунальскі]] (Польшча), а тут быў адаптаваны лідскім архітэктарам Васілеўскім. У 1997 г. парафія перайшла пад дыяцэзіяльную юрысдыкцыю. 7 снежня 2002 года новазбудаваную святыню асвяціў гродзенскі біскуп [[Аляксандр Кашкевіч]]. == Архітэктура == Сучасны касцёл — гэта трохнефная безапсідная святыня, перакрытая адзіным двухсхільным дахам з металачарапіцы. Да алтарнай часткі, утвараючы з касцёлам адзінае цэлае, далучаны двухпавярховы аб’ём парафіяльнага цэнтра. Галоўны фасад святыні вырашаны чатырма ромбападобнымі ў плане вежамі-пілонамі, з якіх левая ад уваходу трошкі вышэйшая за іншыя і ў ёй змешчана званіца. Касцёльны ўчастак абнесены металічнай агароджай на бетонных слупках. === Інтэр’ер === Інтэр’ер новага касцёла падзелены на тры [[неф]]ы чатырма парамі васьмігранных калон і перакрыты бетоннымі плітамі па маналітных бэльках. На алтарнай сцяне змешчана велічнае разьбянае Укрыжаванне, бакавыя нефы завершаны алтарнымі двух’яруснымі кампазіцыямі: злева — тытульная фігура Маці Божай Беззаганнага Зачацця і абраз св. Ганны наверсе, справа — св. Антонія і абраз Найсвяцейшага Сэрца Пана Езуса наверсе. Арганныя хоры абапіраюцца на чатыры пары бетонных слупоў. == Спасылкі == * [http://slowo.grodnensis.by/index.php?option=com_content&view=article&id=4382%3A11-446&catid=12%3Aparafii-i-swiatynie&Itemid=430&lang=by Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі — slowo.grodnensis.by] {{Лідскі дэканат}} [[Катэгорыя:Касцёлы Гродзенскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Ліды]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2002 годзе]] [[Катэгорыя:2002 год у Беларусі]] cy82akwsphs6qb6buix94vwehgnec3w 0 555502 5144127 4000936 2026-05-20T18:25:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144127 wikitext text/x-wiki {{Сімптом | Name = {{PAGENAME}} | Image = | Caption = | DiseasesDB = | ICD10 = | ICD9 = | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = |}} '''Angor animi'''<ref>[https://medlec.org/lek2-100220.html ANGOR ANIMI] {{ref-ru}}</ref> (таксама вядомы як '''angina animi'''<ref name="angor animi cancerweb"/><ref name="Gairdner's disease cancerweb">Gairdner’s disease. Online Medical Dictionary. ''CancerWeb. Centre for Cancer Education.'' Newcastle University. http://cancerweb.ncl.ac.uk/cgi-bin/omd?query=Gairdner%27s+disease{{Недаступная спасылка}} (accessed: May 04, 2007)</ref> '''Хвароба Гэрднер'''а<ref name="Gairdner's disease cancerweb"/>, а таксама '''angina pectoris sine doloreр'''<ref name="Gairdner's disease cancerweb"/>) — у [[Медыцына|медыцыне]] [[сімптом]], які вызначаецца наяўнасцю ў хворага ''ўспрымання'', што ён фактычна памірае. У большасці выпадкаў ''Angor animi'' сустракаецца ў пацыентаў, якія пакутуюць на {{нп3|востры каранарны сіндром||ru|Острый коронарный синдром}} (звязаны з сэрцам боль у грудзях), вызваны [[Востры інфаркт міякарда|інфарктам міякарда]]. Гэты сімптом, аднак, часам сустракаецца ў пацыентаў, якія пакутуюць ад іншых умоў<ref name="angor animi cancerweb">angor animi. Online Medical Dictionary. ''CancerWeb. Centre for Cancer Education.'' Newcastle University. http://cancerweb.ncl.ac.uk/cgi-bin/omd?query=angor+animi(accessed{{Недаступная спасылка}}: May 04, 2007)</ref>. {{нп3|Феахромацытома||ru|Феохромоцитома}} можа таксама вызваць angor animi, які суправаджаецца іншымі сімптомамі, што ўключаюць у сябе галаўны боль, багатае потааддзяленне, пачашчанае сэрцабіцце і характэрны моцны галаўны боль. Іншай яго прычынай можа быць {{нп3|сіндром Іруканджы|||Irukandji syndrome}}<ref>{{Cite web|url=http://www.marine-medic.com.au/pages/biology/biologyBreakup/jellyfishIrukandji.pdf|title=http://www.marine-medic.com.au/pages/biology/biologyBreakup/jellyfishIrukandji.pdf|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20080719104335/http://www.marine-medic.com.au/pages/biology/biologyBreakup/jellyfishIrukandji.pdf|archive-date=19 ліпеня 2008|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref>. ''Angor animi'' трэба адрозніваць ад {{нп3|Трывога смерці|страху смерці||Death anxiety (psychology)}} і імкнення да смерці, гэты сімптом ставіцца да пацыента з сапраўднай верай, што ён на самай справе памірае. == Этымалогія == Словазлучэнне паходзіць ад двух лацінскіх тэрмінаў, з якіх яно складзена, а менавіта ''angor'' і ''animi''. ''Angor'' ставіцца да вялікай трывогі<ref name="angor unabridged">angor. Dictionary.com. ''Dictionary.com Unabridged (v 1.1).'' Random House, Inc. http://dictionary.reference.com/browse/angor (accessed: May 04, 2007).</ref>, бедства<ref name="angor websters"/> або душэўных пакут<ref name="angor unabridged"/>, якія часта суправаджаюцца хваравітым сцісканнем і сэрцабіццем у верхняй {{нп3|Жывот|частцы жывата|ru|Живот}} і ніжняй частцы [[Грудная клетка|грудной клеткі]]<ref name="angor websters">angor. Dictionary.com. ''Webster’s Revised Unabridged Dictionary.'' MICRA, Inc. http://dictionary.reference.com/browse/angor (accessed: May 04, 2007)</ref>. ''Animi'' азначае ажыўляючы дух, намер або настрой<ref name="animi websters">animi. Dictionary.com. ''Webster’s Revised Unabridged Dictionary.'' MICRA, Inc. http://dictionary.reference.com/browse/animi (accessed: May 04, 2007)</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэаніматалогія]] [[Катэгорыя:Захворванні сэрца]] [[Катэгорыя:Сардэчна-сасудзістыя захворванні]] [[Катэгорыя:Сімптомы захворванняў чалавека]] eudr8v5bde1qra20i8b7k4hvs5zqibd 0 564835 5144309 4347149 2026-05-21T06:42:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144309 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі |назва = Eutelsat S. A. |лагатып = Logo Eutelsat.svg |тып = |лістынг на біржы = {{euronext|FR001022123|ETL}} |дзейнасць = |дэвіз = |заснавана = 1977 |заснавальнікі = |размяшчэнне = [[Парыж]], [[Францыя]] |ключавыя фігуры = |галіна = [[Спадарожнікавая сувязь]] |прадукцыя = |абарот = |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |лік супрацоўнікаў = |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = [http://www.eutelsat.com www.eutelsat.com] }} [[Выява:Eutelsat op Madeira.jpg|thumb|250px|Станцыя сувязі]] '''Eutelsat'''&nbsp;— [[Францыя|французскі]] аператар спадарожнікавай сувязі, займае першае месца па велічыні абароту сярод аператараў [[Спадарожнікавая сувязь|спадарожнікавай сувязі]] ў свеце. Найбуйнейшымі акцыянерамі Eutelsat з’яўляюцца [[British Telecom]] (17,5 % акцый), [[France Telecom]] (23,1 %) і [[Deutsche Telekom]] (10,9 %). Спадарожнікі Eutelsat выкарыстоўваюцца для вяшчання 4500 тэлефонных і 1100 радыёстанцый для больш чым 204 000 000 спажыўцоў. Яны таксама прадастаўляюць паслугі для трансляцый ТБ-праграм, карпаратыўных сетак, мабільнага пазіцыянавання і камунікацыі, падключэння магістральнага шырокапалоснага Інтэрнэта на зямлі, на моры і ў паветры. [[Штаб-кватэра]] Eutelsat знаходзіцца ў [[Парыж]]ы. Eutelsat Communications ўзначальвае Генеральны дырэктар Мішэль дэ Розен. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.eutelsat.com/ Eutelsat]* [http://www.solarismobile.com Solaris Mobile] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110203001546/http://www.solarismobile.com/ |date=3 лютага 2011 }} * [http://www.tooway.com Tooway, Eutelsat’s consumer broadband service] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Euronext]] [[Катэгорыя:Тэлекамунікацыйныя кампаніі Францыі]] r7lipcn38kexpwhyw6b68bvc64jo81w 0 576110 5144389 4749291 2026-05-21T10:09:57Z CommonsDelinker 151 Replacing NGC_4151.jpg with [[File:XRISM_Spots_Iron_Fingerprints_in_Nearby_Active_Galaxy_(SVS14584_-_n4151_lg).jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:XRISM 5144389 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} [[Выява:J. R. R. Tolkien, ca. 1925.jpg|міні|Дж. Р. Р. Толкін, каля [[1925]] года.]] [[Вялікабрытанія|Брытанскі]] пісьменнік [[Джон Рональд Руэл Толкін]] ([[1892]]—[[1973]]) з’яўляецца стваральнікам цэлага выдуманага сусвету, які між іншага вызначаецца глыбока прапрацаванай [[анамастыка]]й. У выніку вялікай папулярнасці твораў Толкіна многія імёны персанажаў, назвы мясцовасцяў і іншых аб’ектаў яго легендарыума далі свае імёны разнастайным аб’ектам рэальнага свету. '''Спіс аб’ектаў, названых у гонар Дж. Р. Р. Толкіна і яго легендарыума''' ўключае ў сябе назвы астранамічных і геаграфічных аб’ектаў, віды жывёл і раслін, назвы кампаній і музычных гуртоў, а таксама іншыя вядомыя аб’екты. == Астранамічныя аб’екты == === «Вока Саўрана» === Шэраг буйных астранамічных аб’ектаў, сярод якіх [[Галактыка|галактыкі]], [[Туманнасць|туманнасці]] і асобныя [[Зорка|зоркі]], маюць неафіцыйную назву «''Вока [[Саўран]]а''». Такое празванне астранамічныя аб’екты атрымоўваюць з-за візуальнага падабенства да Вока Саўрана з кінаадаптацыі [[Пітэр Джэксан|Пітэра Джэксана]] «''Уладар Пярсцёнкаў''». Аб’екты ў спісе ўпарадкаваны па аддаленасці ад [[Сонца]], пачынаючы з самых далёкіх. {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="200px" align="center"|Назва !align="center"|Фотаздымак !Кароткае апісанне аб’ета і тлумачэнне назвы |- |'''[[NGC 4151]]''' |[[Выява:XRISM Spots Iron Fingerprints in Nearby Active Galaxy (SVS14584 - n4151 lg).jpg|NGC 4151|100px]] |Сейфертаўская спіральная [[галактыка]] ў сузор’і [[Гончыя Псы (сузор’е)|Гончыя Псы]], якая знаходзіцца на адлегласці 62 мільёнаў светлавых гадоў ад [[Сонца]]. Адна з самых яркіх актыўных галактык. У ядры галактыкі знаходзіцца сістэма з дзвюх звышмасіўных [[Чорная дзірка|чорных дзірак]]<ref>{{артыкул|аўтар=E. Bon, P. Jovanović, P. Marziani, A. I. Shapovalova, N. Bon, V. Borka Jovanović, D. Borka, J. Sulentic, L. Č. Popović.|загаловак=The First Spectroscopically Resolved Sub-parsec Orbit of a Supermassive Binary Black Hole|арыгінал=|спасылка=https://arxiv.org/abs/1209.4524|мова=en|год=2012|doi=10.1088/0004-637X/759/2/118|arxiv=1209.4524}}</ref>. Некаторыя астраномы празвалі галактыку «'''''Вокам Саўрана'''''» ({{lang-en|Eye of Sauron}})<ref>{{cite web|url=http://chandra.harvard.edu/photo/2011/n4151/|title=NGC 4151: An Active Black Hole in the "Eye of Sauron"|date=2011-03-10|author=|publisher=Chandra X-ray Observatory|lang=en|accessdate=2018-10-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/multimedia/11-029.html|title=The 'Eye of Sauron'|date=2011-03-11|publisher=«''[[НАСА]]''»|lang=en|accessdate=2018-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161229234612/https://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/multimedia/11-029.html|archivedate=29 снежня 2016|url-status=dead}}</ref>. |- |'''[[M 1-42]]''',<br />'''ESO 456-67''' |[[Выява:Hubble Observes Glowing, Fiery Shells of Gas.jpg|M 1-42|100px]] |[[Планетарная туманнасць]], якая знаходзіцца ў сузор’і [[Стралец (сузор’е)|Стральца]] на адлегласці 10 тысяч светлавых гадоў ад [[Сонца]]. Адкрыта ў [[1946]] годзе германа-амерыканскім астрафізікам {{нп5|Рудольф Мінкоўскі|Рудольфам Мінкоўскі|en|Rudolph Minkowski}}. З-за свайго выгляду туманнасць атрымала празванне «'''''Вока Саўрана'''''» ({{lang-en|Eye of Sauron}})<ref>{{cite web|url=http://www.tgdaily.com/space-features/69866-the-eye-of-sauron-is-nebula-eso-456-67|title=The Eye of Sauron is nebula ESO 456-67|author=Thomas Anderson.|date=2013-03-02|publisher=«''Tech Guru Daily''»|lang=en|accessdate=2018-10-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.scienceworldreport.com/articles/5187/20130225/another-eye-of-sauron-nebula-hubble.htm|title=Another Eye Of Sauron Nebula|author=Mark Hoffman.|date=2013-02-25|publisher=«''Science World Report''»|lang=en|accessdate=2018-10-18}}</ref>. |- |'''[[NGC 7293|Туманнасць Смоўж]]''',<br />'''NGC 7293''' |[[Выява:NGC7293_(2004).jpg|Туманнасць Смоўж|100px]] |[[Планетарная туманнасць]], якая знаходзіцца ў сузор’і [[Вадаліў (сузор’е)|Вадаліў]] на адлегласці 650 светлавых гадоў ад [[Сонца]]. Адна з самых блізкіх планетарных туманнасцей. Адкрыта [[Карл Людвіг Гардынг|Карлам Людвігам Гардынгам]] у [[1823]] годзе. [[NGC 7293|Туманнасць Смоўж]] у поп-культуры часам называюць «'''''Вокам Бога'''''»<ref>{{cite web|url=https://www.snopes.com/fact-check/the-eye-of-god/|title=The ‘Eye of God’ Photographed by Hubble Space Telescope|date=2004-02-05|author=David Mikkelson.|publisher=«''Snopes.com''»|accessdate=2018-10-19}}</ref>, а таксама «'''''Вокам Саўрана'''''»<ref>{{cite journal|url=http://www.skyandtelescope.com/online-gallery/the-eye-of-sauron-aka-ngc7293/|title= The Eye of Sauron (aka NGC7293)|journal=Sky and Telescope}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.universetoday.com/97713/eye-like-helix-nebula-turns-blue-in-new-image/|title=Eye-Like Helix Nebula Turns Blue in New Image|author=Nancy Atkinson.|date=2012-10-04|publisher=«''[[Universe Today]]''»|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714152714/http://www.universetoday.com/97713/eye-like-helix-nebula-turns-blue-in-new-image/|archivedate=2014-07-14}}</ref>. |- |'''{{нп5|HR 4796||en|HR 4796}}''' |[[Выява:Dust ring around HR 4796A (eso1417a).jpg|HR 4796A|100px]] |[[Падвойныя зоркі|Падвойная зорная сістэма]] ў сузор’і [[Цэнтаўр (сузор’е)|Цэнтаўр]], якая знаходзіцца на адлегласці 237 светлавых гадоў ад [[Сонца]]. Сістэма ўключае ў сябе зорку галоўнай паслядоўнасці HR 4796 A і [[чырвоны карлік]] HR 4796 B. Галоўная зорка сістэмы разам з кальцом нагадваюць вока, у сувязі з чым зорку часам называюць «'''''Вока Саўрана'''''» ({{lang-en|Sauron's Eye}})<ref>{{cite web|url=https://www.newscientist.com/article/dn25676-eye-of-sauron-star-spotted-by-planethunting-camera.html|title=Eye of Sauron star spotted by planet-hunting camera|author=Flora Graham.|date=2014-06-04|publisher=«''New Scientist''»|lang=en|accessdate=2018-10-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.news.com.au/technology/science/space/saurons-eye-has-been-found-and-its-watching-us-all-from-above-in-the-form-of-ringed-star-hr-4796a/news-story/7fb3f033bc6d927c397d327129f4ac0c|title=Sauron’s Eye has been found. And it’s watching us all, from above, in the form of ringed star HR 4796A|date=2014-06-06|author=News Corp Australia Network.|publisher=«''news.com.au''»|lang=en|accessdate=2018-10-19}}</ref>. |- |'''[[Фамальгаўт]]''',<br />'''α Паўднёвай Рыбы''' |[[Выява:Fomalhaut_B_entire-Hubble_Telescope.jpg|Фамальгаўт|100px]] |Найярчэйшая [[зорка]] ў сузор’і [[Паўднёвая Рыба (сузор’е)|Паўднёвая Рыба]] і адна з найярчэйшых зорак на небе. Знаходзіцца на адлегласці 25 светлавых гадоў ад [[Сонца]]. Часопіс «''New Scientist''» назваў зорку «'''''Вялікім Вокам Саўрана'''''» ({{lang-en|Great Eye of Sauron}}) з-за яе формы і астаткавага кальца, якія маюць падабенства з Вокам Саўрана з кінатрылогіі [[Пітэр Джэксан|Пітэра Джэксана]] «''Уладар Пярсцёнкаў''»<ref>{{cite web|url=https://www.newscientist.com/article/dn7564-hubble-spies-lord-of-the-stellar-rings.html|title=Hubble spies lord of the stellar rings|date=2005-06-22|author=Ivan Semeniuk.|publisher=«''New Scientist''»|lang=en|accessdate=2018-10-18}}</ref>. |} === Астэроіды === У [[красавік]]у [[1982]] года былі адкрыты першыя два астэроіды, якія атрымалі назвы, звязаныя з асобай Дж. Р. Р. Толкіна. Гэта астэроід '''(2675) Толкін''', які атрымаў назву ў гонар самога пісьменніка, і астэроід '''(2991) Більба''', названы ў гонар [[Більба Торбінс|галоўнага героя]] кнігі «''[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіт]]''». Аднак на працягу наступных некалькіх дзесяцігоддзяў гэтая тэндэнцыя не была працягнута. З адкрыццём новых і новых класаў астэроідаў няраз падымалася пытанне аб тым, каб называць астэроіды аднаго класа аднатыпнымі назвамі. Найбольш вядомым прыкладам такой традыцыі з’яўляюцца [[траянскія астэроіды Юпітэра]], якім сістэматычна даюцца назвы па імёнах персанажаў [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], апісаных у [[Іліяда|Іліядзе]]. У адпаведнасці з гэтым выстаўляліся прапановы выкарыстоўваць у якасці назваў імёны з твораў Толкіна. Так у [[2002]] годзе разглядалася прапанова галандскага аўтара навукова-папулярных кніг і астранома-аматара {{нп5|Говерт Шылінг|Говерта Шылінга|en|Govert Schilling}} выкарыстоўваць імёны з кніг Толкіна ў якасці назваў так званых «аб’ектаў з рассеяным дыскам» у [[Пояс Койпера|поясе Койпера]]. Аднак у выніку абмеркавання на той момант рашэнне было адкладзена{{sfn|Dictionary of Minor Planet Names|2012|с=1-2}}. Так ці іначай, традыцыя даваць назвы астэроідам у гонар персанажаў з твораў Толкіна была ўсталявана. На працягу [[2014]] года такія назвы атрымалі адразу 4 астэроіды: Варда, Ільмарэ, Манвэ і Тарондар<ref name="MPC_20140116" /><ref name="MPC_20140415" />. У [[2016]] годзе з’явіўся астэроід Саўран<ref name="MPC_20160904" />, у [[2018]] — Саруман<ref name="MPC_20180925" />. {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="200px" align="center"|Назва !width="100px" align="center"|Абазначэнне !width="200px"|Адкрыццё !Тлумачэнне назвы паводле «''Цыркуляра малых планет''» !{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |'''[[(2675) Толкін]]''' |align="center"|<small>1982 GB</small> |14.04.[[1982]], {{нп5|Марцін Уат||fr|Martin Watt}}, {{нп5|Станцыя Андэрсан-Меса|Андэрсан-Меса|en|Anderson Mesa Station}} |Названы ў памяць пра '''[[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]]''' ([[1892]]—[[1973]]), пісьменніка і філолага, мертанскага прафесара англійскай мовы ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]]. Найбольш вядомы як аўтар мастацкіх літаратурных твораў, у прыватнасці «''[[Уладар Пярсцёнкаў|Уладара Пярсцёнкаў]]''» і «''[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіта]]''», ён таксама праз усё жыццё пранёс інтарэс да астраноміі{{sfn|Dictionary of Minor Planet Names|2012|с=207}}. |<ref>{{cite web|url=https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=2675|title=(2675) Tolkien|author=|date=|publisher=«''IAU Minor Planet Center''»|lang=en|accessdate=2018-10-15}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2002675|title=JPL Small-Body Database Browser: 2675 Tolkien (1982 GB)|author=|date=|publisher=«''Jet Propulsion Laboratory''»|lang=en|accessdate=2018-10-15}}</ref> |- |'''[[(2991) Більба]]''' |align="center"|<small>1982 HV</small> |21.04.[[1982]], {{нп5|Марцін Уат||fr|Martin Watt}}, {{нп5|Станцыя Андэрсан-Меса|Андэрсан-Меса|en|Anderson Mesa Station}} |Названы ў гонар галоўнага героя «''[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіта]]''», класічнай аповесці Дж. Р. Р. Толкіна, прысвечанай Серадзем’ю{{sfn|Dictionary of Minor Planet Names|2012|с=232}}. |<ref>{{cite web|url=https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=2991|title=(2991) Bilbo|author=|date=|publisher=«''IAU Minor Planet Center''»|lang=en|accessdate=2018-10-15}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2002991|title=JPL Small-Body Database Browser: 2991 Bilbo (1982 HV)|author=|date=|publisher=«''Jet Propulsion Laboratory''»|lang=en|accessdate=2018-10-15}}</ref> |- |'''[[(174567) Варда]]''' |align="center"|<small>2003 MW₁₂</small> |21.06.[[2003]], {{нп5|Джэфры А. Ларсен||fr|Jeffrey A. Larsen}}, {{нп5|Нацыянальная абсерваторыя Кіт-Пік|Кіт-Пік|en|Kitt Peak National Observatory}} |Паводле міфалогіі [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]], '''[[Варда (вала)|Варда]]''' — каралевай зор, якая запальвае зоркі. Яна з’яўляецца бажаством, якое да нараджэння першых людзей стварыла зоркі і сузор’і. Яна таксама накіравала судны Сонца і Месяца на прызначаны ім курс вакол Зямлі. |rowspan=2|<ref name="MPC_20140116" /> |- |'''[[(174567) Варда I Ільмарэ]]''' |align="center"|<small>S/2006 (174567) 1</small> |26.04.[[2009]], {{нп5|Кіт С. Нол||fr|Keith S. Noll}} і інш., «''[[Хабл (тэлескоп)|Хабл]]''» |'''[[Ільмарэ]]''' — служанка Варды. |- |'''[[(378214) Саўран]]''' |align="center"|<small>2007 AP₁₁</small> |14.01.[[2007]], {{нп5|Эрвін Шваб||en|Erwin Schwab}} і {{нп5|Райнэр Клінг||fr|Rainer Kling}}, Таўнус |'''[[Саўран]]''' — выдуманы персанаж фэнтэзійнага рамана [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]] «''[[Уладар Пярсцёнкаў]]''». Ён стварыў Адзіны Пярсцёнак, каб кіраваць Пярсцёнкамі Улады. Астэроід перасякае арбіту Марса, і ў адпаведнасці з гэтым быў названы імем ваяўнічага персанажа. |<ref name="MPC_20160904" /> |- |'''[[(385446) Манвэ]]''' |align="center"|<small>2003 QW₁₁₁</small> |28.08.[[2003]], {{нп5|Марк Уільям Буі||en|Marc William Buie}}, {{нп5|Міжамерыканская абсерваторыя Сера-Талола|Сера-Талола|en|Cerro Tololo Inter-American Observatory}} |rowspan=2|Паводле міфалогіі [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]], '''[[Манвэ]]''' — галоўны сярод божастваў, якія кіруюць светам. Манвэ нясе асаблівую адказнасць за паветра і вятры. Ён прабывае ў [[Валінор|Несмяротных землях]], што знаходзяцца за акіянам на захад ад [[Серадзем’е|Серадзем’я]]. У справе атрымання звестак пра падзеі ў Серадзем’і Манвэ пакладаецца на царства арлоў на чале з '''[[Тарондар]]ам'''. |rowspan=2|<ref name="MPC_20140415" /> |- |'''[[(385446) Манвэ I Тарондар]]''' |align="center"|<small>S/2006 (385446) 1</small> |[[2006]], {{нп5|Кіт С. Нол||fr|Keith S. Noll}} і інш., «''[[Хабл (тэлескоп)|Хабл]]''» |- |'''[[(418532) Саруман]]''' |align="center"|<small>2008 SZ₈₄</small> |27.09.[[2008]], {{нп5|Эрвін Шваб||en|Erwin Schwab}} і Утэ Цымер, Таўнус |'''[[Саруман]]''' — выдуманы персанаж фэнтэзійнага рамана [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]] «''[[Уладар Пярсцёнкаў]]''». У кінаверсіі ролю Сарумана зыграў акцёр [[Крыстафер Лі]]. |<ref name="MPC_20180925" /> |} === Горы на Тытане === Паводле дамоўленасці, горы ({{lang-la|mons}}, мн. л. ''montes'') на спадарожніку [[Сатурн (планета)|Сатурна]] [[Тытан (спадарожнік)|Тытане]] названы ў гонар гор Серадзем’я<ref name="Categories for Naming" /><ref name="Titan Montes">{{cite web|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?target=TITAN&featureType=Mons,%20montes|title=Gazetteer of Planetary Nomenclature: Titan Mons, Montes|publisher=«''Planetarynames.wr.usgs.gov''»|lang=en|accessdate=2018-10-16}}</ref>. {| class="wikitable" |- ! Гара !! Лацінская назва !! Каардынаты !! [[Эпанім]] |- | Ангмарскія горы || {{lang-la|Angmar Montes}} || {{coord|10.0|S|221.0|W|globe:titan|name=Angmar Montes}} || {{нп5|Ангмарскія горы|||Minor_places_in_Middle-earth#Mountains_of_Angmar}} |- | Горы Долмед || {{lang-la|Dolmed Montes}} || {{coord|11.6|S|216.8|W|globe:titan|name=Dolmed Montes}} || {{нп5|Гара Долмед|||Minor_places_in_Beleriand#Mount_Dolmed}} |- | {{нп5|Гара Лёсу||en|Doom Mons}} || {{lang-la|Doom Mons}} || {{coord|14.65|S|40.42|W|globe:titan|name=Doom Mons}} || {{нп5|Арадруін|Гара Лёсу||Mount Doom}} |- | Горы Эхорыят || {{lang-la|Echoriat Montes}} || {{coord|7.4|S|213.8|W|globe:titan|name=Echoriat Montes}} || {{нп5|Эхорыят|||Minor_places_in_Beleriand#Echoriath}} |- | {{нп5|Гара Эрэбор||en|Erebor Mons}} || {{lang-la|Erebor Mons}} || {{coord|4.97|S|36.23|W|globe:titan|name=Erebor Mons}} || [[Эрэбор]], Адзінокая гара |- | Горы Грам || {{lang-la|Gram Montes}} || {{coord|9.9|S|207.9|W|globe:titan|name=Gram Montes}} || {{нп5|Гара Грам|||Minor_places_in_Middle-earth#Mount_Gram}} |- | {{нп5|Горы Ірэнсага||en|Irensaga Montes}} || {{lang-la|Irensaga Montes}} || {{coord|5.68|S|212.71|W|globe:titan|name=Irensaga Montes}} || {{нп5|Ірэнсага|||Minor_places_in_Middle-earth#Irensaga}} |- | Горы Мерлак || {{lang-la|Merlock Montes}} || {{coord|8.9|S|211.8|W|globe:titan|name=Merlock Montes}} || Горы Мерлак |- | {{нп5|Горы Міндолуін||en|Mindolluin Montes}} || {{lang-la|Mindolluin Montes}} || {{coord|3.3|S|208.96|W|globe:titan|name= Mindolluin Montes}} || {{нп5|Міндолуін|||Minor_places_in_Middle-earth#Mindolluin}} |- | {{нп5|Туманныя горы (Тытан)|Туманныя горы|en|Misty Montes}} || {{lang-la|Misty Montes}} || {{coord|56.8|N|62.44|W|globe:titan|name= Misty Montes}} || {{нп5|Туманныя горы|||Misty Mountains}} |- | {{нп5|Горы Мітрым||en|Mithrim Montes}} || {{lang-la|Mithrim Montes}} || {{coord|2.16|S|127.42|W|globe:titan|name= Mithrim Montes}} || {{нп5|Горы Мітрым|||Hithlum#Mithrim}} |- | Марыйскія горы || {{lang-la|Moria Montes}} || {{coord|15.1|N|190.5|W|globe:titan|name= Moria Montes}} || {{нп5|Марыйскія горы|||Minor_places_in_Middle-earth#Mountains_of_Moria}} |- | Горы Рэрыр || {{lang-la|Rerir Montes}} || {{coord|4.8|S|212.1|W|globe:titan|name= Rerir Montes}} || {{нп5|Гара Рэрыр|||Minor_places_in_Beleriand#Mount_Rerir}} |- | {{нп5|Горы Таныкветыль||en|Taniquetil Montes}} || {{lang-la|Taniquetil Montes}} || {{coord|3.67|S|213.26|W|globe:titan|name= Taniquetil Montes}} || {{нп5|Таныкветыль|||Minor_places_in_Arda#Taniquetil}} |- |} === Пагоркі на Тытане === Паводле дамоўленасці, пагоркі ({{lang-la|collis}}, мн. л. ''colles'') на спадарожніку [[Сатурн (планета)|Сатурна]] [[Тытан (спадарожнік)|Тытане]] названы ў гонар персанажаў [[Легендарыум Толкіна|Легендарыума Толкіна]]<ref name="Categories for Naming">{{cite web|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories|title=Categories for Naming Features on Planets and Satellites|publisher=International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)|lang=en|accessdate=2018-10-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GcM9BiOc?url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories|archivedate=14 мая 2013|url-status=live}}</ref><ref name="Titan Colles">{{cite web|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?target=TITAN&featureType=Collis,%20colles|title=Gazetteer of Planetary Nomenclature: Titan Collis, Colles|publisher=«''Planetarynames.wr.usgs.gov''» |lang=en|accessdate=2018-10-16}}</ref>. {| class="wikitable" |- ! Пагоркі !! Лацінская назва !! Каардынаты !! Дыяметр !! [[Эпанім]] !! Сп. |- | {{нп5|Пагоркі Арвен||en|Arwen Colles}} || {{lang-la|Arwen Colles}} || {{coord|7.5|S|250.0|W|globe:titan|name=Arwen}} || 64 [[Кіламетр|км]] || [[Арвен]], персанаж «''[[Уладар Пярсцёнкаў|Уладара Пярсцёнкаў]]''» || <ref>{{cite web|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/15072|title=Gazetteer of Planetary Nomenclature: Arwen Colles|publisher=«''Planetarynames.wr.usgs.gov''»|lang=en|accessdate=2018-10-16}}</ref> |- | {{нп5|Пагоркі Більба||en|Bilbo Colles}} || {{lang-la|Bilbo Colles}} || {{coord|4.2|S|38.6|W|globe:titan|name=Bilbo}} || 164 км || [[Більба Торбінс]], галоўны герой «''[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіта]]''» || <ref>{{cite web|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/15073|title=Gazetteer of Planetary Nomenclature: Bilbo Colles|publisher=«''Planetarynames.wr.usgs.gov''»|lang=en|accessdate=2018-10-16}}</ref> |- | [[Пагоркі Гандальфа]] || {{lang-la|Gandalf Colles}} || {{coord|14.6|N|209.5|W|globe:titan|name=Gandalf}} || 102 км || [[Гандальф]], персанаж «''[[Уладар Пярсцёнкаў|Уладара Пярсцёнкаў]]''» || <ref>{{cite web|url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/15351|title=Gazetteer of Planetary Nomenclature: Gandalf Colles|publisher=«''Planetarynames.wr.usgs.gov''»|lang=en|accessdate=2018-10-16}}</ref> |- | [[Пагоркі Німлат]] || {{lang-la|Nimloth Colles}} || {{coord|11.9|N|151.3|W|globe:titan|name=Nimloth}} || 90 км || [[Німлат]], імя персанажа і дрэва ў Серадзем’і. || <ref>{{cite web|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/15076|title=Gazetteer of Planetary Nomenclature: Nimloth Colles|publisher=«''Planetarynames.wr.usgs.gov''»|lang=en|accessdate=2018-10-16}}</ref> |- | {{нп5|Пагоркі Фараміра||en|Faramir Colles}} || {{lang-la|Faramir Colles}} || {{coord|4.0|N|153.8|W|globe:titan|name=Faramir}} || 82 км || [[Фарамір]], персанаж «''[[Уладар Пярсцёнкаў|Уладара Пярсцёнкаў]]''» || <ref>{{cite web|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/15074|title=Gazetteer of Planetary Nomenclature: Faramir Colles|publisher=«''Planetarynames.wr.usgs.gov''»|lang=en|accessdate=2018-10-16}}</ref> |- | [[Пагоркі Хандзіра]] || {{lang-la|Handir Colles}} || {{coord|10.0|N|356.7|W|globe:titan|name=Handir}} || 100 км || [[Хандзір]], персанаж «''[[Сільмарыліян]]а''» || <ref>{{cite web|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/15075|title=Gazetteer of Planetary Nomenclature: Handir Colles|publisher=«''Planetarynames.wr.usgs.gov''»|lang=en|accessdate=2018-10-16}}</ref> |} === Кратар на Меркурыі === '''[[Толкін (кратар)|Толкін]]''' ({{lang-en|Tolkien}}) — адзін з самых паўночных кратараў на [[Меркурый|Меркурыі]], размешчаны на {{coord|88.82|S|149.92|E|globe:mercury_type:landmark|name=Tolkien}}. Ён мае дыяметр 50 кіламетраў і названы ў гонар брытанскага пісьменніка Дж. Р. Р. Толкіна. Назва была зацверджана [[Міжнародны астранамічны саюз|Міжнародным астранамічным саюзам]] [[6 жніўня]] [[2012]] года<ref>{{cite web|url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/15025|title=Planetary Names: Crater, craters: Tolkien on Mercury|publisher=«''Gazetteer of Planetary Nomenclature''»|lang=en|accessdate=2018-10-21}}</ref>. == Таксаномія == {{Загатоўка раздзела}} Ніводзін іншы аўтар не з’яўляецца так шырока ўшанаваным у [[Таксаномія|таксаноміі]], як Джон Рональд Руэл Толкін{{sfn|The Science of Middle-Earth|2004|с=54}}<ref name="The Atlantic, Julie Beck" />. На сённяшні дзень больш сотні [[таксон]]аў атрымалі навуковыя назвы ў гонар персанажаў і аб’ектаў з «''Уладара Пярсцёнкаў''», «''Хобіта''» і іншых твораў з Легендарыума Толкіна. {| class="wikitable sortable" ! [[Таксон]] !! Тып !! Тлумачэнне назвы !! class="unsortable"|Сп. |- | {{nowrap|{{нп5|Abacophrastus|Abacophrastus hobbit|en|Abacophrastus}}}} || [[Жукі]] || [[Хобіты (Серадзем’е)|Хобіты]] — раса ў Серадзем’і. || style="text-align: center;"|<ref name="ZooKeys, Kipling" /> |- | {{nowrap|{{нп5|Aletodon|Aletodon mellon|en|Aletodon}}}} || {{нп5|Дагістарычныя млекакормячыя||en|Prehistoric mammal}} || «''Mellon''» у перакладзе з [[Эльфійскія мовы (Серадзем’е)|эльфійскай]] — «''сябар''». || style="text-align: center;"|<ref name="Van Valen, 1978" /> |- | {{nowrap|[[Amphiledorus ungoliantae]]}} || [[Павукі]] || {{нп5|Унголіянт||en|Ungoliant}} — агромністая павучыха. || style="text-align: center;"|<ref name="Pekár, Cardoso, 2005" /> |- | {{nowrap|{{нп5|Ancalagon (жывёла)|Ancalagon|en|Ancalagon (animal)}}}} || [[Прыапуліды]] || {{нп5|Анкалаган Чорны||fr|Ancalagon}} — найвялікшы з драконаў. ||style="text-align: center;"|<ref name="Conway Morris, 1977" /> |- | {{nowrap|[[Anisonchus eowynae]]}} || {{нп5|Дагістарычныя млекакормячыя||en|Prehistoric mammal}} || [[Эавін]] || style="text-align: center;"|<ref name="Van Valen, 1978" /> |- | {{nowrap|{{нп5|Ankalagon saurognathus||en|Ankalagon saurognathus}}}} || {{нп5|Дагістарычныя млекакормячыя||en|Prehistoric mammal}} || {{нп5|Анкалаган Чорны||fr|Ancalagon}} — найвялікшы з драконаў. || style="text-align: center;"|<ref name="Van Valen, 1978" /> |- | {{nowrap|{{нп5|Анзоніі|Ansonia smeagol|en|Ansonia (genus)}}}} || [[Рапухі]] || {{нп5|Голум||fr|Gollum}} || style="text-align: center;"|<ref name="Zootaxa, Davis and etc." /> |- | {{nowrap|{{нп5|Anthracosuchus|Anthracosuchus balrogus|en|Anthracosuchus}}}} || {{нп5|Кракадзіліформы||en|Crocodyliformes}} || {{нп5|Балрагі||en|Balrog}} || style="text-align: center;"|<ref name="Historical Biology, Hastings and etc." /> |- | {{nowrap|[[Balinia]]}} || [[Восы]] || [[Балін (Серадзем’е)|Балін]] || style="text-align: center;"|<ref name="Entomologia Scandinavica, Hedqvist, 1978" /> |- | {{nowrap|[[Balrogia]]}} || [[Восы]] || {{нп5|Балрагі||en|Balrog}} || style="text-align: center;"|<ref name="Entomologica Scandinavica, Hedqvist, 1977" /> |- | {{nowrap|{{нп5|Beorn (ціхаходкі)|Beorn|en|Beorn (tardigrade)}}}} || [[Ціхаходкі]] || {{нп5|Беарн (Серадзем’е)|Беарн|en|Beorn}} — пярэварацень, чалавек, які мог прымаць форму мядзведзя. || style="text-align: center;"|<ref name="Psyche, Cooper" /> |- | {{nowrap|{{нп5|Beornia||en|Beornia}}}} || [[Восы]] || {{нп5|Беарн (Серадзем’е)|Беарн|en|Beorn}} — пярэварацень, чалавек, які мог прымаць форму мядзведзя. || style="text-align: center;"|<ref name="Ent. Tids, Hedqvist, 1975" /> |- | {{nowrap|Bomburia, [[Bomburodon]]<ref>Першапачаткова меў назву ''Bomburia'', але пазней быў перайменаваны ў ''Bomburodon''</ref>}} || {{нп5|Дагістарычныя млекакормячыя||en|Prehistoric mammal}} || {{нп5|Бомбур (Серадзем’е)|Бомбур|en|Middle-earth_dwarf_characters#Bombur}} — адзін з 13 гномаў, што суправаджалі Більба ў падарожжы да Адзінокай гары. || style="text-align: center;"|<ref name="Van Valen, 1978" /><ref name="Entomologia Scandinavica, Hedqvist, 1978, 2" /><ref name="Journal of Paleontology, Williamson and etc." /> |- | {{nowrap|{{нп5|Borophagus orc||en|Borophagus orc}}}} || {{нп5|Дагістарычныя млекакормячыя||en|Prehistoric mammal}} || [[Оркі (Серадзем’е)|Оркі]] — раса ў Серадзем’і. || style="text-align: center;"|<ref name="Webb, 1969" /> |- | {{nowrap|{{нп5|Breviceps bagginsi||en|Bilbo's rain frog}}}} || [[Бясхвостыя земнаводныя]] || [[Більба Торбінс]] — хобіт, галоўны герой «Хобіта». || style="text-align: center;"|<ref name="Minter, 2003" /> |- |{{nowrap|[[Bubogonia bombadili]]}} || {{нп5|Дагістарычныя млекакормячыя||en|Prehistoric mammal}} || {{нп5|Том Бамбадзіл||en|Tom Bombadil}} || style="text-align: center;"|<ref name="Van Valen, 1978" /> |} == Музыка == {| class="wikitable" |- ! Музычны гурт !! Музычны жанр !! Краіна, гады актыўнасці !! Тлумачэнне назвы !! Сп. |- | [[Amon Amarth]] || [[Меладычны дэз-метал]] || {{Сцягафікацыя|Швецыя}}, з [[1992 год у гісторыі музыкі|1992]] || Аман Амарт — [[Сіндарын|сіндарская]] назва гары {{нп5|Арадруін||en|Mount Doom}}. || |- | {{нп5|Balrog (гурт)|Balrog|fr|Balrog (groupe)}} || [[Блэк-метал]] || {{Сцягафікацыя|Францыя}}, з [[1999 год у гісторыі музыкі|1999]] || {{нп5|Балрагі||en|Balrog}} — маяр, вогненыя духі, што згадзіліся служыць [[Мелькар]]у. || |- | {{нп5|Burzum||en|Burzum}} || [[Блэк-метал]], [[дарк-эмбіент]], [[неафолк]] || {{Сцягафікацыя|Нарвегія}}, [[1991 год у гісторыі музыкі|1991]]—[[1999 год у гісторыі музыкі|1999]], з [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] || «''Burzum''» у перакладзе з [[Чорная мова|чорнай мовы]] — «''цемра''». || |- | {{нп5|Carach Angren||en|Carach Angren}} || [[Сімфанічны блэк-метал]] || {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}, з [[2003 год у гісторыі музыкі|2003]] || «''Carach Angren''» у перакладзе з [[сіндарын]]а — «''жалезныя сківіцы''». || |- | {{нп5|Gandalf (фінскі гурт)|Gandalf|en|Gandalf (Finnish band)}} || [[Меладычны дэз-метал]] || {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}}, [[1993 год у гісторыі музыкі|1993]]—[[2002 год у гісторыі музыкі|2002]], [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] || [[Гандальф]] — мудрэц-[[істары]], пасланы ў [[Серадзем’е]] дзеля дапамогі ў змаганні са злом. || |- | {{нп5|Gorgoroth||en|Gorgoroth}} || [[Блэк-метал]] || {{Сцягафікацыя|Нарвегія}}, з [[1992 год у гісторыі музыкі|1992]] || {{нп5|Горгарат||en|Minor_places_in_Middle-earth#Gorgoroth}} — [[плато]] ў [[Мордар]]ы. || |- | {{нп5|Isengard (нарвежскі гурт)|Isengard|fr|Isengard (groupe norvégien)}} || [[Блэк-метал]] || {{Сцягафікацыя|Нарвегія}}, [[1989 год у гісторыі музыкі|1989]]—[[1995 год у гісторыі музыкі|1995]] || [[Ізенгард]] — крэпасць у [[Серадзем’е|Серадзем’і]], найбольш вядомая як крэпасць [[Саруман]]а. || |- | {{нп5|Isengard (шведскі гурт)|Isengard|fr|Isengard (groupe suédois)}} || [[Паўэр-метал]] || {{Сцягафікацыя|Швецыя}}, [[1988 год у гісторыі музыкі|1988]]—[[2001 год у гісторыі музыкі|2001]], [[2011 год у гісторыі музыкі|2011]]—[[2016 год у гісторыі музыкі|2016]] || [[Ізенгард]] — крэпасць у [[Серадзем’е|Серадзем’і]], найбольш вядомая як крэпасць [[Саруман]]а. || |- | {{нп5|Ithilien (гурт)|Ithilien|en|Ithilien (band)}} || [[Фолк-метал]], [[меладычны дэз-метал]], [[паган-метал]] || {{Сцягафікацыя|Бельгія}}, з [[2005 год у гісторыі музыкі|2005]] || [[Ітыліен]] — вобласць [[Гондар]]а на мяжы з [[Мордар]]ам. || |- | {{нп5|Menegroth (гурт)|Menegroth|en|Menegroth (band)}} || [[Блэк-метал]] || {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}}, з [[2001 год у гісторыі музыкі|2001]] || [[Менеграт]] — сталіца і галоўная крэпасць каралеўства [[Дарыят]]. || |- | {{нп5|Minas Morgul (гурт)|Minas Morgul|fr|Minas Morgul (groupe)}} || [[Блэк-метал]], [[паган-метал]] || {{Сцягафікацыя|Германія}}, з [[1997 год у гісторыі музыкі|1997]] || Мінас-Моргул — назва [[гондар]]скага гораду [[Мінас-Ітыль]] пасля яго захопу [[Назгулы|назгуламі]]. || |- | {{нп5|Mor Dagor||fr|Mor Dagor}} || [[Дэз-метал]], [[блэк-метал]] || {{Сцягафікацыя|Германія}}, з [[1996 год у гісторыі музыкі|1996]] || «''Mor Dagor''» у перакладзе з [[сіндарын]]а — «''цёмны бой''». || |- | {{нп5|Morgoth (гурт)|Morgoth|fr|Morgoth (groupe)}} || [[Дэз-метал]], [[індастрыял-рок]] || {{Сцягафікацыя|Германія}}, [[1985 год у гісторыі музыкі|1985]]—[[1998 год у гісторыі музыкі|1998]], з [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] || [[Моргат]] — імя найбольш магутнага з [[айнур]] пасля яго пераходу на бок цемры. || |} == Зноскі == {{Reflist|2|refs= <ref name="MPC_20140116">https://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2014/MPC_20140116.pdf</ref> <ref name="MPC_20140415">https://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2014/MPC_20140415.pdf</ref> <ref name="MPC_20160904">https://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2016/MPC_20160904.pdf</ref> <ref name="MPC_20180925">https://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2018/MPC_20180925.pdf</ref> <ref name="The Atlantic, Julie Beck">{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2015/05/sciences-love-affair-with-the-lord-of-the-rings/392216/|title=Science's Love Affair with The Lord of the Rings|author=Julie Beck.|date=2015-05-03|publisher=«''The Atlantic''»|lang=en|accessdate=2016-03-10}}</ref> <!-- cite journal --> <ref name="Conway Morris, 1977">{{cite journal|url=https://www.palass.org/sites/default/files/media/publications/special_papers_in_palaeontology/number_20/spp20_pp1-155.pdf|title=Fossil priapulid worms|author=S. Conway Morris|journal=Special papers in Palaeontology|year=1977|volume=20|page=55}}</ref> <ref name="Ent. Tids, Hedqvist, 1975">{{cite journal|last=Hedqvist|first=Karl-Johan|title=Notes on Chalcidoidea. VIII. The Swedish Chrysolampini with description of a new genus and species (Hym., Chalcidoidea, Pteromalidae)|journal=Ent. Tids|year=1975|volume=96|number=3-4|pages=133–136|url=http://www.nhm.ac.uk/resources/research-curation/projects/chalcidoids/pdf_Y/Hedqvi975b.pdf}}</ref> <ref name="Entomologica Scandinavica, Hedqvist, 1977">{{cite journal|last1=Hedqvist|first1=Karl-Johan|title=Two new genera and species of Pteromalidae from Brazil (Hymenoptera)|journal=Entomologica Scandinavica|date=1977|volume=8|issue=1|pages=78–80|doi=10.1163/187631277X00134}}</ref> <ref name="Entomologia Scandinavica, Hedqvist, 1978">{{cite journal|last=Hedqvist|first=Karl-Johan|title=Four new genera and species of the subfamily Euderinae from Brazil (Hymenoptera: Chalcidoidea)|journal=Entomologia Scandinavica|year=1978|volume=9|issue=1|pages=63–67|url=http://www.nhm.ac.uk/resources/research-curation/projects/chalcidoids/pdf_Y/Hedqvi978.pdf|doi=10.1163/187631278x00223}}</ref> <ref name="Entomologia Scandinavica, Hedqvist, 1978, 2">{{cite journal|last=Hedqvist|first=Karl-Johan|title=A new subfamily and two new genera and species from the New World (Hymenoptera, Chalcidoidea: Pteromalidae)|journal=Entomologia Scandinavica|year=1978|volume=9|pages=135–139|url=http://www.nhm.ac.uk/resources/research-curation/projects/chalcidoids/pdf_Y/Hedqvi978b.pdf|doi=10.1163/187631278x00070}}</ref> <ref name="Historical Biology, Hastings and etc.">{{cite journal|last1=Hastings|first1=Alexander K.|last2=Bloch|first2=Jonathan I.|last3=Jaramillo|first3=Carlos A.|title=A new blunt-snouted dyrosaurid, Anthracosuchus balrogus gen. et sp. nov. (Crocodylomorpha, Mesoeucrocodylia), from the Palaeocene of Colombia|journal=Historical Biology|year=2014|pages=1–23|doi=10.1080/08912963.2014.918968}}</ref> <ref name="Journal of Paleontology, Williamson and etc.">{{cite journal|last1=Williamson|first1=Thomas E.|last2=Carr|first2=Thomas D.|title=''Bomburodon'', a new name for the Paleocene mammal ''Bomburia'' Van Valen, 1978|journal=Journal of Paleontology|year=2012|volume=86|issue=3|pages=567–567|doi=10.1666/12-013.1}}</ref> <ref name="Minter, 2003">{{cite journal|last1=Minter|first1=Leslie R.|title=Two new cryptic species of ''Breviceps'' (Anura: Microhylidae) from Southern Africa|journal=African Journal of Herpetology|date=Чэрвень 2003|volume=52|issue=1|pages=9–21|doi=10.1080/21564574.2003.9635473}}</ref> <ref name="Pekár, Cardoso, 2005">{{cite journal|title=Ant-eating spiders (Araneae: Zodariidae) of Portugal: additions to the current knowledge|url=https://archive.org/details/biostor-216915|author=S. Pekár, P. Cardoso.|journal=Zootaxa|year=2005|number=1009|pages=[https://archive.org/details/biostor-216915/page/n10 51]–60}}</ref> <ref name="Psyche, Cooper">{{cite journal|last1=Cooper|first1=Kenneth W.|title=The first fossil tardigrade: ''Beorn leggi'' Cooper, from Cretaceous amber|journal={{нп5|Psyche (entomology journal)|Psyche|en|Psyche (entomology journal)}}|date=1964|volume=71|issue=2|pages=41–48|doi=10.1155/1964/48418|url=http://www.hindawi.com/journals/psyche/1964/048418/abs/}}</ref> <ref name="Van Valen, 1978">{{cite journal|last=Van Valen|first=L. M.|url=http://fossilworks.org/bridge.pl?a=displayReference&reference_no=3485|title=The beginning of the Age of Mammals|journal=Evolutionary Theory|year=1978|volume=4|pages=45–80}}{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Webb, 1969">{{cite journal|first=S. David|last=Webb|title=The Pliocene Canidae of Florida|journal=Bulletin of the Florida State Museum|year=1969|volume=14|number=4|pages=273–308|url=http://ufdcweb1.uflib.ufl.edu/ufdc/?b=UF00001522 |access-date=17 лістапада 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808085918/http://ufdcweb1.uflib.ufl.edu/ufdc/?b=UF00001522 |archivedate=8 жніўня 2016 |url-status=dead }}</ref> <ref name="ZooKeys, Kipling">{{cite journal|last1=Kipling|first1=Will|title=Taxonomic review of the Pterostichini and Loxandrini fauna of New Caledonia (Coleoptera, Carabidae)|journal=ZooKeys|date=2011-11-16|volume=147|pages=337–397|doi=10.3897/zookeys.147.1943|pmid=22371668|pmc=3286263}}</ref> <ref name="Zootaxa, Davis and etc.">{{cite journal|last1=Davis|first1=H. R.|last2=Grismer|first2=L. L.|last3=Klabacka|first3=R. L.|last4=Muin|first4=M. A.|last5=Quah|first5=E. S. H.|last6=Anuar|first6=S.|last7=Wood|first7=P. J.|last8=Sites|first8=J. W.|title=The phylogenetic relationships of a new Stream Toad of the genus Ansonia Stoliczka, 1870 (Anura: Bufonidae) from a montane region in Peninsular Malaysia|journal=Zootaxa|date=2016|volume=4103|issue=2|pages=137|doi=10.11646/zootaxa.4103.2.4}}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Henry Gee.|частка=|загаловак=The Science of Middle-Earth: Explaining The Science Behind The Greatest Fantasy Epic Ever Told!|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=JvUIAQAAMAAJ|адказны=|выданне=1st ed.|месца=|выдавецтва=Cold Spring Press|год=2004|том=|pages=|allpages=256|серыя=|isbn=1-59360-023-2|тыраж=|ref=The Science of Middle-Earth}} * {{кніга|аўтар=Lutz D. Schmadel.|частка=|загаловак=Dictionary of Minor Planet Names|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=Sixth Revised and Enlarged Edition|месца=|выдавецтва=Springer|год=2012|том=|pages=|allpages=1452|серыя=|isbn=978-3-642-29717-5|тыраж=|ref=Dictionary of Minor Planet Names}} == Спасылкі == * [http://tolkiengateway.net/wiki/Species_named_after_Tolkien%27s_works Species named after Tolkien's works]. «''Tolkien Gateway''». {{Кнігі пра Серадзем’е}} {{Свет Серадзем’я}} [[Катэгорыя:Джон Толкін]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Дж. Р. Р. Толкіна і яго легендарыума| ]] [[Катэгорыя:Спісы аб’ектаў, названых у гонар людзей|Толкін]] [[Катэгорыя:Спісы Серадзем’я]] 8enuaxfr129jqv81hea495ubve3fs4d 0 585438 5144101 4926949 2026-05-20T16:22:58Z Spokiyny 153126 5144101 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=662|крыніца насельніцтва=<ref>https://mena.cg.gov.ua/web_docs/18717/2020/06/docs/Паспорт%20громади%202026.pdf</ref>|год перапісу=2026}} {{Іншыя значэнні|Блыстава}} '''Блыстава'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Блистова́}}) — вёска ў [[Мэнскі раён|Мэнскім раёне]] [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Мэнская гарадская абшчына|Мэнскай гарадской абшчыны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Мэнскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мэнскага раёна]] ic325lhqc46wtolwmdz3rmdx12xrn5t 0 596426 5144297 4085646 2026-05-21T05:35:38Z Emilia Noah 155537 5144297 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Людміла Яўгенаўна Уліцкая''' ({{lang-ru|Людми́ла Евге́ньевна Ули́цкая}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійская пісьменніца, {{перакладчык|СССР|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{сцэнарыст|СССР|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}. Першая жанчына-лаўрэат прэміі «[[Рускі Букер]]» (2001). Лаўрэат прэміі «Вялікая кніга» (2007, 2016). Творы Людмілы Уліцкай перакладзены на 25 моў. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Уліцкая Людміла Яўгенаўна}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Члены ПЭН-клуба]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы XXI стагоддзя]] 3k39kpjve76szfgaegyu72mj6nq7wrn 0 601451 5144295 5011451 2026-05-21T05:12:10Z CommonsDelinker 151 Replacing President_Ronald_Reagan_riding_horses_with_Queen_Elizabeth_II_during_visit_to_Windsor_Castle.jpg with [[File:President_Ronald_Reagan_Riding_Horses_with_Queen_Elizabeth_Ii_During_Visit_to_Windsor_Castle_-_DPLA_-_934bb1fd137bd8789fa9648e928f9ded.j 5144295 wikitext text/x-wiki [[File:Brexit auf Wegweiser - Scharf (47265384042).jpg|thumb|Ілюстрацыя да палітычнага працэсу [[Brexit|Брэксіта]]]] [[Вялікабрытанія]] — [[Унітарная дзяржава|унітарная]] парламенцкая дэмакратыя, [[канстытуцыйная манархія]]. Брытанская каралева [[Лізавета II]] царуе з 1952 года і з'яўляецца самым доўгакіруючым лідарам планеты.<ref>https://guce.oath.com/collectConsent?sessionId=3_cc-session_b03a054f-81b7-4193-b81e-d5174a407898&lang=en-GB&inline=false{{Недаступная спасылка}}</ref> Злучанае Каралеўства cкладаецца з чатырох гістарычных абласцей, што маюць свае ўрады і карыстаюцца шырокай аўтаноміяй: [[Англія]], [[Шатландыя]], [[Уэльс]] і [[Паўночная Ірландыя]] са сталіцамі ў [[Лондан]]е, [[Эдынбург]]у, [[Кардыф]]е і [[Белфаст|Белфасце]] адпаведна. [[Востраў Мэн]] і [[Нармандскія астравы]] фармальна не ўваходзяць у склад Злучанага Каралеўства, з'яўляючыся [[Каронныя землі|"Кароннымі землямі"]]. 14 раскіданых па ўсім свеце [[Брытанскія заморскія тэрыторыі|заморскіх тэрыторый]] — рэшткі [[Брытанская імперыя|Брытанскай каланіяльнай імперыі]], што калісьці займала чвэрць населенай сушы. == Роля на міжнароднай арэне == У XVIII стагоддзі першая краіна, закранутая [[Індустрыяльная рэвалюцыя|Прамысловай рэвалюцыяй]], у XIX стагоддзі — самая магутная дзяржава свету, Вялікабрытанія і сёння застаецца сусветным палітычным, эканамічным і культурным цэнтрам. Гэта [[Ядзерная зброя|ядзерная]] дзяржава з 1952 года (прызнаная ў адпаведнасці з [[Дагавор аб нераспаўсюдзе ядзернай зброі|Дагаворам аб нераспаўсюдзе ядзернай зброі]] 1968 года), сталы член [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]]. З'яўляецца членам [[Вялікая сямёрка|Вялікай Сямёркі]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСР]]. Як былая метраполія [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]], сёння ачольвае [[Садружнасць нацый]]. У 1973 увайшла ў склад ЕС, у 2016 [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|вырашыла пакінуць]] арганізацыю. Працэдура Брэксіта аказалася складанай і пакутлівай. == Дзяржаўны лад == Адметнай характарыстыкай дзяржаўнага ладу Вялікабрытаніі з'яўляецца адсутнасць якога-небудзь адзінага дакумента, які можна было б назваць асноўным законам краіны, не існуе пісьмовай Канстытуцыі, больш таго, не існуе нават дакладнага пераліку дакументаў, якія адносіліся б да Канстытуцыі. Адносіны паміж народам і ўрадам рэгулююцца заканадаўчымі актамі, няпісанымі законамі і канвенцыямі. Важную ролю адыгрываюць статуты, пагадненні і міжнародныя дамовы. Адсутнасць Канстытуцыі дазваляе парламенту вельмі лёгка змяняць старыя і прымаць новыя законы. Ніводзін закон, прыняты аднойчы парламентам, не мае недатыкальнасці і можа быць зменены будучым парламентам. === Каралева === [[File:President Ronald Reagan Riding Horses with Queen Elizabeth Ii During Visit to Windsor Castle - DPLA - 934bb1fd137bd8789fa9648e928f9ded.jpg|thumb|left|Лізавета ІІ і [[Рональд Рэйган]], 1982]] Вялікабрытанія — [[парламенцкая манархія]] на чале з [[каралева]]й. [[Лізавета II|Лізавета ІІ]] з Вінзарскай дынастыі, якая ўзышла на прастол у 1952, з'яўляецца самым доўгакіруючым і адначасова найстарэйшым у свеце лідарам дзяржавы на сённяшні дзень. Акрамя Вялікабрытаніі, Лізавета ІІ дэ-юрэ кіруе яшчэ 15 дзяржавамі свету — Аўстраліяй, Новай Зеландыяй і інш., вядомымі як [[Каралеўствы Садружнасці]]. Хоць Каралева і не мае рэальнай улады, ёй належыць "права раіць, заахвочваць і папярэджваць". === Заканадаўчая ўлада === [[File:Palace of Westminster from the London Eye, August 2014 04.JPG|thumb|[[Вэстмінстэрскі палац]] — месца пасяджэнняў брытанскага парламента]] Заканадаўчы орган — двухпалатны [[парламент]] (абіраная [[Палата абшчын]] і прызначаемая [[Палата лордаў]] — 650 і 780 крэслаў адпаведна). Закон, для таго каб быць прынятым, мусіць прайсці чытанні ў абедзвюх палатах і затым атрымаць каралеўскую санкцыю. Брытанская парламенцкая сістэма вядома як Вэстмінстэрская, яна легла ў аснову функцыянавання ўсіх парламенцкіх дэмакратый свету. Парламент з'яўляецца вышэйшым органам улады на ўсёй тэрыторыі дзяржавы, нягледзячы на наяўнасць у Шатландыі, Уэльсе і Паўночнай Ірландыі ўласных кіраўнічых адміністрацыйных структур. === Выканаўчая ўлада === Урад узначальвае [[прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі|прэм'ер-міністр]]. Крэсла прэм'ера звычайна займае лідар партыі або кааліцыі, якой належыць бальшыня ў Палаце абшчын. Прэм'ер-міністр, як правіла, са спісу сваёй партыі або кіруючай кааліцыі, прызначае кабінет міністраў, што фармальна пацвярджаецца манархам. === Палітычныя партыі === У канцы ХХ – пачатку ХХІ стагоддзя галоўную ролю у палітычным жыцці Вялікабрытаніі гуляюць партыі лейбарыстаў і кансерватараў. [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкая партыя]], што прадстаўляе традыцыі брытанскага сацыялізму, знаходзілася ва ўладзе ў 2000-х (Прэм'ер-міністры [[Тоні Блэр]] (1997–2007) і [[Гордан Браўн]] (2007–2010)). У 2010-х рэй у брытанскай палітыцы вядзе [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кнсерватыўная партыя]] (Прэм'еры [[Дэвід Кэмеран]] (2010–2016) і [[Тэрэза Мэй]] (2016–2019)). [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберальная партыя]], што была ўплывовай сілай у ХVIII – пачатку ХХ стагоддзя, сёння мае няшмат прыхільнікаў, а па колькасці крэслаў у парламенце ў 2015,17 нават саступае левацэнтрысцкай [[Шатландская нацыянальная партыя|Шатландскай нацыянальнай партыі]]. Астатнія месцы займаюць партыі ўскраін: валійская партыя [[Партыя Уэльса|Plaid Cymru]] і ірландскія Дэмакратычная юніянісцкая партыя і ультрарэспубліканская [[Шын Фейн]], дэпутаты ад якой не займаюць сваіх крэслаў праз неабходнасць прысягаць на вернасць каралеве. == Знешняя палітыка == Астраўное геаграфічнае становішча паўплывала на ход брытанскай гісторыі ды на рысы брытанскага характару. І ў ХХІ стагоддзі Вялікабрытанія, хоць і рухаючыся ў агульнаеўрапейскім цывілізацыйным накірунку, часта назірае за гэтым рухам з узбочыны. Нягледзячы на членства ў Еўрапейскім саюзе ў 1973–2019, астраўляне ані перайшлі на [[еўра]], ані сталі часткай [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]]. Міграцыйны крызіс сярэдзіны 2010-х і ўнутрыеўрапейскія супярэчнасці падштурхнулі Вялікабрытанію да [[Brexit|выхаду з ЕС]]. З іншага боку, дзяржава захоўвае вельмі важную ролю ў свеце ў сілу гістарычнай інерцыі — як былая метраполія [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]], ачольваючы [[Садружнасць Нацый]]; а таксама той ролі, якую англійская мова мае ў сучасным свеце; эканамічнай і фінансавай, а таксама, культурнай і медыйнай значнасці. === Беларуска-брытанскія адносіны === {{main|Беларуска-брытанскія адносіны}} Дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і Злучаным Каралеўствам былі ўсталяваны 27 студзеня 1992 года. У ліпені 1993 года было адкрыта беларускае Генеральнае консульства у Лондане, якое ў чэрвені 1994 года было пераўтворана ў Пасольства Рэспублікі Беларусь у Злучаным Каралеўстве Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі. Першым паслом Рэспублікі Беларусь у Вялікабрытаніі стаў [[Уладзімір Лявонавіч Сянько|Уладзімір Сянько]]. Амбасада Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі ў Мінску функцыянуе з 1993 года па адрасе [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|Карла Маркса]] 37. У 2013 годзе паслом Беларусі ў Вялікабрытаніі прызначаны [[Сяргей Алейнік]]. Амбасабар Злучанага Каралеўства ў Мінску — Фіёна Гіб.<ref>https://news.tut.by/society/637985.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190526081312/https://news.tut.by/society/637985.html |date=26 мая 2019 }}</ref> У першыя гады развіцця адносінаў паміж Беларуссю і Вялікабрытаніяй адбываўся даволі інтэнсіўны палітычны дыялог. У снежні 1994 года Вялікабрытанію наведаў Старшыня Вярхоўнага Савету, а ў траўні 1995 г. — Прэм'ер-міністр Рэспублікі Беларусь [[Міхаіл Чыгір]]. Былі падпісаны інвестыцыйныя пагадненні. Злучанае Каралеўства адным з першых у ЕС ратыфікавала пагадненне аб партнёрстве і супрацоўніцтве Беларусі з ЕС у 1996. У лістападзе 2008 для ўдзелу ў першым інвестыцыйным форуме ў Лондане Брытанію наведаў беларускі Прэм'ер [[Сяргей Сідорскі]]. У кастрычніку 2016 г. адбыўся візіт у Рэспубліку Беларусь Прынца Майкла Кенцкага, падчас якога ён быў прыняты Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Лукашэнка|А.Р. Лукашэнкам]]. У сакавіку 2018 Міністр замежных справаў Беларусі [[Уладзімір Макей]] наведаў Лондан, дзе сустрэўся з брытанскім калегам [[Борыс Джонсан|Борысам Джонсанам]].<ref>{{Cite web |url=http://uk.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |title=Архіўная копія |access-date=28 мая 2019 |archive-date=25 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525105042/http://uk.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |url-status=dead }}</ref> Адным з першых з Мінскам парадніўся англійскі горад [[Нотынгем]], пабрацімам [[Гомель|Гомеля]] стаў шатландскі горад [[Абердзін]]. {{Зноскі}} {{Вялікабрытанія ў тэмах}} {{Еўропа паводле тэм|Палітыка}} [[Катэгорыя:Палітыка Вялікабрытаніі| ]] kx8394euxjqx5ryfbjnz3o0575iyf7k 0 651022 5144259 4678698 2026-05-21T01:32:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144259 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = | image title = | image descr = | parent = Chamaesphecia | rang = Від | latin = Chamaesphecia tenthrediniformis | author = | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies =Chamaesphecia tenthrediniformis | commons = Category:Chamaesphecia tenthrediniformis | iucn = | itis = | ncbi = | eol = }} '''Chamaesphecia tenthrediniformis''' — від [[молі]] з сямейства {{bt-bellat|Шклянніцы|Sesiidae}}. Яна сустракаецца ў Еўропе і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. Від моцна нагадвае {{bt-bellat||Chamaesphecia empiformis}}, некаторыя крыніцы класіфікуюць абодва як адзін від. Даўжыня пярэдніх крылаў складае 6-10&nbsp;мм. Лёт імага з мая па ліпень у залежнасці ад месцазнаходжання. Лічынкі сілкуюцца на {{bt-bellat||Euphorbia esula}}. <gallery mode=packed heights="140px"> (MHNT) Chamaesphecia tenthrediniformis - Medovarce Slovaquie - male dorsal.jpg| ♂ (MHNT) Chamaesphecia tenthrediniformis - Medovarce Slovaquie - male ventral.jpg| ♂ △ </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vlindernet.nl/vlindersoort.php?vlinderid=39 Vlindernet (in Dutch)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170501121430/http://vlindernet.nl/vlindersoort.php?vlinderid=39 |date=1 мая 2017 }} * [https://web.archive.org/web/20120910223619/http://waarneming.nl/soort.php?id=9619 waarneming.nl (in Dutch)] * [https://web.archive.org/web/20070515004306/http://webh01.ua.ac.be/vve/Checklists/Lepidoptera/Sesiidae/Ctenthrediniformis.htm Lepidoptera of Belgium] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шклянніцы]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1775 годзе]] apqrpt2iaizok5jf9jo7a0gvxuqxfa3 0 651460 5144304 5064888 2026-05-21T05:45:22Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5144304 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | Назва = Захоп закладнікаў у Луцку | Выява = Луцьк, Пам'ятник поетесі і громадській діячці Лесі Українці.jpg | Подпіс = Плошча, дзе адбыўся захоп транспарту з людзьмі. | Спосаб нападу = захоп аўтобуса з пасажырамі, выбухі | Месца нападу = {{Сцяг|Украіна}} [[Луцк]], [[Валынская вобласць]], [[Украіна]] | Каардынаты = | Мэта нападу = | Дата = [[21 ліпеня]] [[2020]] | Час = | Закладнікі = 13 | Загінулыя = 0 | Параненыя = 0 | Тэрарысты = Максім Крываш | Арганізатары = | Падазраваныя = | Зброя = [[Аўтамат Калашнікава]], самаробнае выбуховае прыстасаванне | Пакаранне = }} '''Захоп закладнікаў у [[Луцк]]у''' — тэрарыстычны акт у [[Луцк]]у, які адбыўся [[21 ліпеня]] [[2020]] года. На [[Тэатральная плошча (Луцк)|Тэатральнай плошчы]] асоба, устаноўленая як Максім Крываш, захапіла аўтобус [[БАЗ-А079]] з 13 пасажырамі і забарыкадавалася ў ім<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/incidents/u-lucku-terorist-zahopiv-avtobus-iz-zaruchnikami-vsi-podrobici-foto-video-onlayn-translyaciya-novini-ukrajina-11082818.html|title=У Луцьку терорист захопив автобус із заручниками: всі подробиці|website=www.unian.net|date=2020-07-21|accessdate=2020-07-21}}</ref>. Падзеі скончыліся вызваленнем закладнікаў і арыштам Крываша. == Асоба тэрарыста == Тэрарыстам з’яўляўся 44-гадовы Максім Сцяпанавіч Крываш ({{lang-uk|Максим Степанович Кривош}}). Нарадзіўся 6 лістапада 1975 года ў горадзе Гай Арэнбургскай вобласці<ref>[https://konkurent.ua/publication/60923/turma-i-duhovna-seminariya-scho-vidomo-pro-lutskogo-terorista/ Тюрма і духовна семінарія: що відомо про луцького терориста (оновлено)]</ref>. Бацька, Сцяпан Максімавіч Крываш, дацэнт палітэха, аўтар патэнта на выраб калектара электрычнай машыны. Маці загінула ў 2013 годзе ў аўтакатастрофе. Акрамя таго, у Максіма ёсць брат Багдан. У 2005 годзе ў мужчыны нарадзіўся сын<ref>[https://strana.ua/news/279905-maksim-krivosh-biohrafija-lutskoho-terrorista-i-za-chto-on-sidel.html Бандитизм, взрывчатка, философия. Что известно про луцкого террориста Кривоша, захватившего маршрутку с людьми] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200721153132/https://strana.ua/news/279905-maksim-krivosh-biohrafija-lutskoho-terrorista-i-za-chto-on-sidel.html |date=21 ліпеня 2020 }}</ref>. Максім Крываш быў неаднаразова судзімы<ref>[https://www.volynnews.com/news/all/kilka-terminiv-u-viaznytsi-ta-likuvannia-u-psykhlikarni-vidome-imia-cho/ Кілька термінів у в’язниці та лікування у психлікарні: відоме ім’я чоловіка, який захопив заручників у Луцьку. Оновлено]</ref>. Знаходзіўся на псіхіятрычным лячэнні<ref>[https://korrespondent.net/ukraine/4254438-polytsyia-lutskyi-terroryst-byl-na-uchete-u-psykhyatra Полиция: луцкий террорист был на учёте у психиатра]</ref>. Аднак кіраўнік МУС Арсен Авакаў абверг інфармацыю пра тое, што Крываш лячыўся ў псіхіятрычным шпіталі<ref>[https://tsn.ua/ru/ukrayina/avakov-oproverg-informaciyu-o-tom-chto-luckiy-terrorist-lechilsya-v-psihbolnice-1589830.html Аваков опроверг информацию о том, что луцкий террорист лечился в психбольнице]</ref>. У 2014 годзе апублікаваў у выдавецтве «ВолиньПолиграф» кнігу «Філасофія Злачынца» ({{lang-ru|Философия Преступника}}), дзе апісаў сваё знаходжанне ў зняволенні<ref>[https://hromadske.ua/ru/posts/v-tipografii-rasskazali-pochemu-opublikovali-knigu-muzhchiny-kotoryj-zahvatil-avtobus-v-lucke В типографии рассказали, почему опубликовали книгу мужчины, который захватил автобус в Луцке]</ref>. Наклад кнігі склаў 400 асобнікаў<ref>{{Cite web |url=https://bykvu.com/ru/bukvy/filosofija-prestupnika-o-chem-kniga-maksima-plohogo-zahvativshego-zalozhnikov-v-lucke/ |title=«Философия преступника»: о чём книга Максима Плохого, захватившего заложников в Луцке |access-date=21 ліпеня 2020 |archive-date=21 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721150652/https://bykvu.com/ru/bukvy/filosofija-prestupnika-o-chem-kniga-maksima-plohogo-zahvativshego-zalozhnikov-v-lucke/ |url-status=dead }}</ref>. Як валанцёр займаўся дапамогай жывёлам у Дубне. == Ход падзей == Перад захопам аўтобуса Максім Крываш апублікаваў паведамленне ў [[Твітэр]]ы, дзе заявіў, што дзяржава — гэта першы тэрарыст і запатрабаваў ад першых асоб дзяржавы запісаць відэа-заяву аб тым, што менавіта яны — тэрарысты ў законе<ref>[https://korrespondent.net/ukraine/4254391-lutskyi-terroryst-zapysal-vydeo-pered-zakhvatom Луцкий террорист записал видео перед захватом]</ref>. Акрамя таго, ён запатрабаваў ад [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнта Украіны]] [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзіміра Зяленскі]] заклікаць паглядзець фільм «Зямляне» 2005 года, які апавядае аб праблеме эксплуатацыі жывёл людзьмі<ref name="korrespondent.net">[https://korrespondent.net/ukraine/4254382-v-zalozhnykakh-v-lutske-okolo-20-chelovek-polytsyia В заложниках в Луцке около 20 человек — полиция]</ref>. Крываш захапіў аўтобус, які рухаўся з [[Красныліўка|Красныліўкі]] ў [[Бэрэстэчка]] праз Луцк. Заходзячы ў аўтобус, ён меў пры сабе заплечнік і дарожную сумку<ref name="pravda.com.ua">[https://www.pravda.com.ua/rus/news/2020/07/21/7260113/ Аваков вылетел в Луцк. В МВД назвали имя террориста]</ref>. Захоплены аўтобус спыніўся на [[Тэатральная плошча (Луцк)|Тэатральнай плошчы]] ля помніка Лесі Украінкі. Паводле слоў намесніка міністра ўнутраных спраў [[Антон Юр’евіч Герашчанка|Антона Герашчанкі]], тэрарыст захапіў закладнікаў, патэлефанаваў у паліцыю ў 09:25 раніцы 21 ліпеня 2020 года, прадставіўся Максімам Плахім<ref>[https://korrespondent.net/ukraine/4254407-v-mvd-rasskazaly-o-zakhvatchyke-avtobusa-v-lutske В МВД рассказали о захватчике автобуса в Луцке]</ref>. З-за захопу аўтобуса цэнтр горада быў перакрыты праваахоўнымі органамі<ref>[https://konkurent.ua/publication/60914/tsentr-lutska-perekritiy-i-dlya-ludey-i-dlya-mashin-foto/ Центр Луцька перекритий і для людей, і для машин (фото)]</ref>. Паліцыя пачала аперацыю «Закладнік», а [[Служба бяспекі Украіны]] ўвяла план «Бумеранг»<ref>[https://www.kmu.gov.ua/news/zaraz-golovne-zberegti-zhittya-lyudej-denis-shmigal-pro-situaciyu-v-lucku Зараз головне — зберегти життя людей, — Денис Шмигаль про ситуацію в Луцьку]</ref>. Следчыя Валынскай паліцыі папярэдне кваліфікавалі захоп аўтобуса па артыкуле 147 КК Украіны (захоп закладнікаў)<ref name="korrespondent.net"/>. Для каардынацыі дзеянняў МУС у Луцк выехаў міністр МУС [[Арсен Барысавіч Авакаў|Арсен Авакаў]]<ref name="pravda.com.ua"/>. Галоўны рэдактар выдання «Цэнзар» [[Юрый Яўгенавіч Бутусаў|Юрый Бутусаў]] паведаміў, што тэрарыст патэлефанаваў яму і запатрабаваў, каб да аўтобуса прыбылі журналісты<ref>{{Cite web |title=«Луцкий террорист» позвонил Бутусову — требует прибытия СМИ |url=https://www.ukrinform.ru/rubric-regions/3067038-luckij-terrorist-pozvonil-butusovu-trebuet-pribytia-smi.html |accessdate=21 ліпеня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200721145550/https://www.ukrinform.ru/rubric-regions/3067038-luckij-terrorist-pozvonil-butusovu-trebuet-pribytia-smi.html |archivedate=21 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Паводле папярэдняй інфармацыі, Крываш зрабіў некалькі стрэлаў па паліцыі і кінуў у іх гранату, якая, аднак, не выбухнула<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4425196|title=Захватчик заложников в Луцке открыл огонь по полиции и выбросил из автобуса гранату|website=www.kommersant.ru|date=2020-07-21|accessdate=2020-07-21}}</ref>. Некалькі пазней у раёне знаходжання захопленага аўтобуса прагрымелі тры выбухі<ref>{{Cite web|url=https://govoritmoskva.ru/news/240707/?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&utm_referrer=https://yandex.ru/news|title=На месте захвата заложников в украинском Луцке прозвучали взрывы|website=govoritmoskva.ru|accessdate=2020-07-21}}</ref>. Неўзабаве абстрэлу падвергся офіс паліцыі, у МУС не выключылі, што агонь мог весці супольнік тэрарыста<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nv.ua/ukraine/events/zahvat-avtobusa-v-lucke-obstrelyali-ofis-s-avakovym-novosti-lucka-50101324.html|title=В Луцке стреляли в помещение, в котором Аваков проводит совещание|website=nv.ua|accessdate=2020-07-21}}</ref>. Да 19:00 тэрарыст дазволіў перадаць закладнікам ваду. Ваду да аўтобуса аднёс першы намеснік кіраўніка Нацпаліцыі Яўген Коваль<ref>[https://hromadske.ua/ru/posts/v-centre-lucka-vooruzhennyj-muzhchina-zahvatil-avtobus-s-zalozhnikami-ih-okolo-20 В центре Луцка вооруженный мужчина захватил автобус с заложниками. Текстовый онлайн]</ref>. Да 21:00 прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі перагаварыў з тэрарыстам па тэлефоне, пасля чаго той вызваліў траіх закладнікаў<ref>[https://www.pravda.com.ua/rus/news/2020/07/21/7260193/ Зеленский поговорил с «Плохим», который держит заложников ]</ref>. Зяленскі таксама выканаў патрабаванне тэрарыста, запісаўшы ролік з тэкстам: «Фільм «Зямляне» 2005 года, глядзець усім»<ref>[https://www.pravda.com.ua/rus/news/2020/07/21/7260194/ Президент выполнил требование террориста]</ref>. Пазней гэта відэа было выдаленае<ref>{{Cite web|url=https://varlamov.ru/3968187.html|title=Зеленский записал странное видео по требованию мужчины, захватившего заложников в Луцке|website=varlamov.ru|accessdate=2020-07-21}}</ref>. А 21:46 усе закладнікі былі вызваленыя ў ходзе штурму, а сам Крываш, які захапіў аўтобус, затрыманы<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/9020561?keepThis=true&TB_iframe=true&height=500&width=1100&caption=%D0%A2%D0%90%D0%A1%D0%A1|title=Террорист, захвативший автобус в Луцке, задержан|website=ТАСС|accessdate=2020-07-21}}</ref><ref>[https://korrespondent.net/ukraine/4254688-zakhvatchyk-avtobusa-v-lutske-zaderzhan Захватчик автобуса в Луцке задержан]</ref>. Кіраўнік МУС Украіны Арсен Авакоў паведаміў, што ў Харкаве быў затрыманы супольнік тэрарыста<ref>[https://ua.interfax.com.ua/news/general/676139.html У луцького терориста були спільники в інших містах України]</ref>. == Расследаванне == Пасля арышту тэрарыста былі прад’яўленыя абвінчаванні па чатырох артыкулах крымінальнага кодэксу: захоп закладнікаў, незаконы зварот са зброяй, замах на жыццё работніка праваахоўных органаў, тэрарыстычны акт<ref>[https://ua.korrespondent.net/ukraine/4254842-lutskoho-terorysta-zvynuvachuuit-za-chotyrma-stattiamy Луцького терориста звинувачують за чотирма статтями]</ref>. == Гл. таксама == * [[Экатэрарызм]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://yes-lutsk.com.ua/ru/luczkij-terrorist-trebuet-doprosit-zelenskogo/ Луцкі тэрарыст патрабуе дапытаць Зяленскага] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Луцка]] [[Катэгорыя:Захопы закладнікаў]] [[Катэгорыя:Падзеі 21 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 2020 года]] [[Катэгорыя:2020 год ва Украіне]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты 2020 года]] q4xjhcy936tibwnvimt0rccitcanu04 0 652852 5144291 4726644 2026-05-21T04:06:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144291 wikitext text/x-wiki {{Музычны сінгл||Працягласць=3:52|Вокладка=Taylor-Swift-Reputation.jpg|Выканаўца=[[Тэйлар Свіфт]]|Альбом=[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]|Выпушчаны=[[2018|12 сакавіка 2018]]|Фармат=лічбавая дыстрыбуцыя, стрымінг|Запісаны=|Жанр=[[поп]], электрапоп|Кампазітар=Тэйлар Свіфт, Карл Сандберг, Карл Шчастэр|Назва=Delicate|Прадзюсар=Макс Марцін, Шалбэк|Лэйбл=Big Machine|Аўтар песні=Тэйлар Свіфт, Макс Марцін, Шалбэк|Чарты=[[ЗША|US Billboard Hot 100]] — 12|Агляды=|Папярэдні=[[End Game (песня Тэйлар Свіфт)|End Game]]|Пап_год=2017|Год=2018|Наступны=[[ME! (песня Тэйлар Свіфт)|ME!]]|Наст_год=2019|Яшчэ=}} '''«Delicate»'''  ''(бел. «Далікатная тэма»)'' — песня [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскай]] спявачкі [[Тэйлар Свіфт]] з яе шостага студыйнага альбома «[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]». Трэк быў выпушчаны ў якасці сінгла [[12 сакавіка]] [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года на лэйбле Big Machine Records. У той жа дзень адбыўся рэліз відэакліпа на кампазіцыю. «Delicate» атрымала станоўчыя водгукі ад музычных крытыкаў і стала адной з самых паспяховых з альбома. Песня дасягнула 12 месца ў галоўным хіт-парадзе [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[Billboard Hot 100|«Billboard» Hot 100]], заняла 28 радок у хіт-парадзе [[Аўстралія|Аўстраліі]] і 33 — у [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], дабралася да 45 пазіцыі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і 20 — у [[Канада|Канадзе]]. Часопіс [[Rolling Stone]] назваў яе найлепшай за ўвесь [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] год. == Асноўная інфармацыя == * «Delicate» увайшла ў шосты альбом Тэйлар Свіфт «[[Reputation (альбом Тэйлар Свіфт)|Reputation]]» і стала адной з любімых у фанатаў і крытыкаў. * У якасці сінгла трэк быў прэзентаваны [[12 сакавіка]] [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года на прэміі iHeartRadio Music Awards. * Кліп на песню зняў рэжысёр Джосэф Кан. За першы дзень відэа праглядзелі каля 13,000,000 разоў на [[YouTube]]. * Кліп абвінавочвалі ў плагіяце рэкламы «KENZO». * Таксама было створана вертыкальнае відэа, прэм'ера якога адбылася на сэрвісе Spotify [[30 сакавіка]] [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] года. * У песні ёсць некалькі радыё-версій, два рэмікса, а таксама версія ў жывым выкананні для Spotify. Тэйлар Свіфт расказала пра сэнс песні і яе месца на альбоме: {{цытата|У гэтай песні ярка выяўленая тэма рэпутацыі, якая абыгрываецца на працягу ўсяго альбома, але ў пачатку яна прадстаўлена больш рашуча: «Мне пляваць, што вы там пра мяне кажаце! Мне пляваць, што вы кажаце пра маю рэпутацыю!» Аднак на пятай песні думкі пераходзяць да таго, што адбываецца, калі ты сустракаеш кагосьці, з кім вельмі хочаш быць побач. У гэты момант ты пачынаеш перажываць, што гэты чалавек мог пачуць пра цябе нешта дрэннае яшчэ да вашай сустрэчы. Ты спрабуеш зразумець, ці можа што-небудзь фальшывае накшталт тваёй рэпутацыі паўплываць на што-небудзь сапраўднае — напрыклад, перашкодзіць чалавеку зразумець цябе? У гэтай песні з'яўляецца першая нотка ўразлівасці ў альбоме, калі ты ўсведамляеш: «Можа, гэта ўсё ж такі мае значэнне».}} == Крытычныя водгукі == «Delicate» атрымала станоўчыя водгукі ад музычных крытыкаў і інтэрнэт-выданняў. Consequence of Sound назвалі песню адной з найлепшых на альбоме,а Newsweek<ref>{{cite web|url=http://www.newsweek.com/taylor-swift-reputation-album-review-gorgeous-ready-708853|title=TAYLOR SWIFT'S 'REPUTATION': A TRACK-BY-TRACK REVIEW, FROM 'READY FOR IT' TO 'NEW YEAR'S DAY'|last=Schonfeld|first=Zach|date=November 14, 2017|website=Newsweek|accessdate=November 14, 2017}}</ref>, [[The Independent]]<ref>{{cite web|url=www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/taylor-swift-delicate-music-video-watch-lyrics-reputation-world-tour-a8251316.html%3famp|title=Taylor Swift dances like nobody's watching in 'Delicate' video|last=O’Connor|first=Roisin|date=March 12, 2018|website=Newsweek|accessdate=March 12, 2018}}</ref> — увогуле адной з найлепшых ва ўсёй дыскаграфіі спявачкі. Часопіс [[Rolling Stone]] выбраў яе ў якасці найлепшай за ўвесь [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] год. Выданне Vanity Fair таксама уключыла кампазіцыю у спіс найлепшых песень. {| class="wikitable plainrowheaders sortable" !Выданне ! scope="col" class="unsortable" |Спіс ! data-sort-type="number" |Месца ! scope="col" class="unsortable" |Спасылка |- |''[[Rolling Stone]]'' |25 найлепшых песень 2017 | align="center" |1 | align="center" |<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/rob-sheffields-top-25-songs-of-2017-w514339|title=Rob Sheffield's Top 25 Songs of 2017|last=Sheffield|first=Rob|date=December 20, 2017|website=Rolling Stone|accessdate=December 20, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180314165155/https://www.rollingstone.com/music/lists/rob-sheffields-top-25-songs-of-2017-w514339|archivedate=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> |- |''Vanity Fair'' |Найлепшыя поп-песні 2017 | align="center" |17 | align="center" |<ref>{{cite web|url=https://www.vanityfair.com/style/2017/12/best-pop-songs-2017/|title=The 17 Best Pop Songs of 2017|last=XIV|first=DJ Louie|date=December 4, 2017|website=Vanity Fair|accessdate=December 4, 2017}}</ref> |- |- |''Billboard'' |Найлепшыя песні 2018 | align="center" |35 | align="center" |<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/events/year-in-music-2018/8489483/best-songs-2018-staff-picks|title=Billboard's 100 Best Songs of 2018|accessdate=December 11, 2018}}</ref> |- |''Slant Magazine'' |Найлепшыя сінглы 2018 | align="center" |9 | align="center" |<ref>{{cite web|url=https://www.slantmagazine.com/features/article/the-25-best-singles-of-2018/P4|title=The 25 Best Singles of 2018|accessdate=December 10, 2018}}</ref> |- |''[[Rolling Stone]]'' |50 найлепшых песень 2018 | align="center" |12 | align="center" |<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/50-best-songs-of-2018-764204/weezer-africa-weird-al-yankovic-764318/|title=50 Best Songs of 2018|accessdate=December 14, 2018}}</ref> |} == Узнагароды і намінацыі == {| class="wikitable" !Год !Прэмія !Узнагарода !Вынік !Спасылка |- |- ! rowspan="2" scope="row" |2018 |[[Teen Choice Awards]] |Найлепшая поп-песня | {{nom}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.eonline.com/news/943773/teen-choice-awards-2018-avengers-infinity-war-black-panther-and-riverdale-among-top-nominees|title=Teen Choice Awards 2018: ''Avengers: Infinity War'', ''Black Panther'' and ''Riverdale'' Among Top Nominees|last=Cohen|first=Jess|work=[[E! News]]|date=June 13, 2018|accessdate=June 13, 2018}}</ref> |- |BreakTudo Awards |Відэа года | {{nom}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|title=BreakTudo Awards 2018: Anitta, BTS and Camila Cabello lead the list of award winners|url=https://www.breaktudo.com/breaktudo-awards-2018-anitta-bts-e-camila-cabello-lideram-a-lista-de-vencedores-da-premiacao/|work=BreakTudo|access-date=November 6, 2018}}</ref> |- ! rowspan="7" scope="row" |2019 |iHeartRadio Music Awards |Найлепшае музычнае відэа | {{won}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite news|url=https://news.iheart.com/featured/iheartradio-music-awards/content/2019-01-09-2019-iheartradio-music-awards-see-the-full-list-of-nominees/|title=iHeartRadio Music Award Nominations 2019: Complete List|date=January 9, 2019|work=iHeartRadio|access-date=January 9, 2019}}</ref> |- |Nickelodeon Kids' Choice Awards |Любімая песня | {{nom}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/kids-choice-awards-complete-list-nominees-2019-1190854|title=Kids' Choice Awards: 'Avengers: Infinity War' Tops Nominees; DJ Khaled to Host|last=Howard|first=Annie|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=February 26, 2019|access-date=February 27, 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190227033741/https://www.hollywoodreporter.com/lists/kids-choice-awards-complete-list-nominees-2019-1190854|archive-date=February 27, 2019|df=mdy-all}}</ref> |- |iHeartRadio |Titanium Awards | {{won}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|first=Rania|last=Aniftos|date=March 14, 2019|url=https://www.billboard.com/articles/news/8505214/taylor-swift-ed-sheeran-bruno-mars-cardi-b-iheartradio-titanium-award|title=Taylor Swift, Bruno Mars, Cardi B & More Songs Earn iHeartRadio Titanium Award for 1 Billion Spins: Exclusive|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=2019-04-03}}</ref> |- | rowspan="2" |BMI Awards |Найлепшая песня | {{won}} | rowspan="2" style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Sting, Imagine Dragons and Martin Bandier Honored at BMI’s 67th Annual Pop Awards|url=https://www.bmi.com/news/entry/2019-bmi-pop-awards|access-date=16 May 2019|date=16 May 2019}}</ref> |- |Публікацыя года | {{won}} |- |Myx Music Awards |Любімае міжнароднае відэа | {{won}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=HERE ARE THE MYX MUSIC AWARDS 2019 NOMINEES!|url=https://myx.abs-cbn.com/features/17901/here-are-the-myx-music-awards-2019-nominees/|website=MYX PH|accessdate=16 March 2019|archive-date=7 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407084525/https://myx.abs-cbn.com/features/17901/here-are-the-myx-music-awards-2019-nominees/|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" |ASCAP Awards |Пераможная песня | {{won}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=2019 ASCAP Pop Music Awards|url=https://www.ascap.com/news-events/awards/2019/pop-awards|website=ASCAP|accessdate=23 May 2019}}</ref> |- ! rowspan="1" scope="row" |2020 |Пераможная песня | {{won}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|title=2020 ASCAP Pop Music Awards|url=http://www.ascap.com/popawards20|access-date=2020-06-17|website=www.ascap.com|language=en}}</ref> |} == Чарты == {{col-begin}} {{col-2}} === Штотыднёвыя чарты === {| class="wikitable sortable" ! scope="col" |Чарт (2018) ! scope="col" |Вышэйшая<br />пазіцыя |- |{{Аўстралія}} [[Аўстралія|ARIA]] | style="text-align:center;" |28 |- |{{Аўстрыя}} [[Аўстрыя|Ö3 Austria Top 75]] | style="text-align:center;" |70 |- |{{Бельгія}} [[Бельгія|Ultratip Flanders]] | style="text-align:center;" |4 |- |{{Бельгія}} [[Бельгія|Ultratip Wallonia]] | style="text-align:center;" |4 |- |{{Канада}} [[Канада|Canadian Hot 100]] | style="text-align:center;" |20 |- |{{Канада}} [[Канада|Canada AC]] | style="text-align:center;" |3 |- |{{Канада}} [[Канада|Canada CHR/Top 40]] | style="text-align:center;" |6 |- |{{Канада}} [[Канада|Canada AC Hot]] | style="text-align:center;" |2 |- |{{Чэхія}} [[Чэхія|SRádio Top 100]] | style="text-align:center;" |19 |- |{{Чэхія}} [[Чэхія|Singles Digitál Top 100]] | style="text-align:center;" |31 |- |{{Францыя}} [[Францыя|SNEP]] | style="text-align:center;" |169 |- |{{Сцяг Грэцыі}} [[Грэцыя|Greece Digital Songs]] | style="text-align:center;" |25 |- |{{Венгрыя}} [[Венгрыя|Hungary Stream Top 40]] | style="text-align:center;" |32 |- |{{Ісландыя}} [[Ісландыя|RUV]] |style="text-align:center;" |3 |- |{{Ірландыя}} [[Ірландыя|IRMA]] | style="text-align:center;" |31 |- |{{Сцяг Малайзіі}} [[Малайзія|RIM]] | style="text-align:center;" |14 |- |{{Новая Зеландыя}} [[Новая Зеландыя|RIANZ]] | style="text-align:center;" |33 |- |{{Нарвегія}} [[Нарвегія|VG-lista]] | style="text-align:center;" |27 |- |{{Польшча}} [[Польшча|Polish Airplay Top 100]] | style="text-align:center;" |42 |- |{{Партугалія}} [[Партугалія|AFP]] | style="text-align:center;" |56 |- |{{Шатландыя}} [[Фінляндыя|Official Charts Company]] | style="text-align:center;" |51 |- |{{Славакія}} [[Славакія|Singles Digitál Top 100]] | style="text-align:center;" |44 |- |{{Швецыя}} [[Швецыя|Sverigetopplistan]] | style="text-align:center;" |98 |- |{{Швейцарыя}} [[Швейцарыя|Schweizer Hitparade]] | style="text-align:center;" |88 |- |{{Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія|UK Singles Chart]] | style="text-align:center;" |45 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Hot 100]] | style="text-align:center;" |12 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Adult Contemporary]] | style="text-align:center;" |1 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Adult Top 40]] | style="text-align:center;" |1 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Dance Club Songs]] | style="text-align:center;" |4 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Mainstream Top 40]] | style="text-align:center;" |1 |- |{{Сцяг Венесуэлы}} [[Венесуэла|Venezuela Anglo]] | style="text-align:center;" |69 |} {{col-2}} === Выніковыя гадавыя чарты === {| class="wikitable sortable" ! scope="col" |Чарт (2018) ! scope="col" |Вышэйшая<br />пазіцыя |- |{{Канада}} [[Канада|Canada AC Hot]] | style="text-align:center;" |36 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Hot 100]] | style="text-align:center;" |24 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Adult Contemporary]] | style="text-align:center;" |9 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Adult Top 40]] | style="text-align:center;" |2 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Dance Club Songs]] | style="text-align:center;" |45 |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Mainstream Top 40]] | style="text-align:center;" |19 |} {| class="wikitable sortable" ! scope="col" |Чарт (2019) ! scope="col" |Вышэйшая<br />пазіцыя |- |{{ЗША}} [[ЗША|Billboard Adult Top 40]] | style="text-align:center;" |6 |- |} {{col-end}} {{зноскі}} {{Тэйлар Свіфт}} tnchopjhvdo5ef8dqp4qsqrggyq2ghk 0 653388 5144099 4914545 2026-05-20T16:07:00Z StarDeg 16311 5144099 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} {{цёзкі2|Афанасьеў}} '''Аляксей Мікалаевіч Афанасьеў''' ({{ДН|15|9|1916}}, Койкары — [[5 жніўня]] [[1968]], [[Петразаводск]]) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Біяграфія == [[Файл:Alaksiej Mikałajevič Afanaśjeŭ.jpg|міні|злева|[[Мар’іна Горка]]. Мемарыял [[8-ы гвардзейскі танкавы корпус|8-ай танкавай дывізіі]], памятная дошка]] Вучыўся ў 1934—1937 гадах на медыцынскім рабфаку ў [[Петразаводск]]у. У 1937—1939 гадах працаваў выкладчыкам працы і фізкультуры ў Юстазерскай сямігадовай школе, затым механікам на Сунасплаўстрое. Восенню 1939 года прызваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. Прымаў удзел у [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінляндскай вайне 1939—1940 гадоў]], кулямётчык гарналыжнага батальёна. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] на фронце. Змагаўся пад [[Ленінград]]ам, будаваў «[[Дарога жыцця|Дарогу жыцця]]», удзельнічаў у прарыве блакады. У 1943 годзе скончыў курсы малодшых лейтэнантаў, затым у 1944 году [[Казанскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча|Казанскае танкавую вучылішча]], і ў званні малодшага лейтэнанта быў прызначаны камандзірам танка ў 58-ю танкавую брыгаду. Вызначыўся ў баях за горад [[Люблін]] ([[Польшча]]). 23 ліпеня 1944 года яго танк першым уварваўся ў цэнтр горада, захапіў мост і утрымліваў яго да падыходу асноўных сіл. Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад 22 жніўня 1944 года за «ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм» гвардыі старэйшаму сяржанту Міхаілу Фёдаравічу Барысаву прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|медаля «Залатая Зорка»]] (№ 7356). У пасляваенныя гады служыў на афіцэрскіх пасадах у танкавых войсках [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. У 1951 годзе ён скончыў Вышэйшую школу самаходнай артылерыі. З 1960 году у запасе. Пражываў і працаваў у горадзе Петразаводску, актыўна ўдзельнічаў у партыйнай і грамадскага жыцця, у ваенна-патрыятычным выхаванні моладзі. Памёр 5 жніўня 1968 году, пахаваны на Сулажгорском могілках горада [[Петразаводск]]а. == Літаратура == * Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382. == Спасылкі == * {{warheroes|id=3313}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Афанасьеў Аляксей Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Парада Перамогі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Карэліі]] eylj9exj5bbfbduxx5g6fa8cj5hdz1a 0 653393 5144456 5143931 2026-05-21T11:53:01Z MocnyDuham 99818 вікіфікацыя 5144456 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя|сайт=https://rada.vision/by}} '''Каардынацыйная Рада па арганізацыі працэсу пераадолення крызісу''', якая першапачаткова называлася «Каардынацыйная Рада па забеспячэнні трансферу ўлады», — недзяржаўны палітычны і грамадзянскі орган на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Рада створаная з даручэння [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з мэтай прыняцця захадаў па стабілізацыі сітуацыі ў краіне, забеспячэння трансферу ўлады і абароны суверэнітэту і незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2020/08/18/koordinatsionnyy-sovet-belorusskoy-oppozitsii-ob-yavil-svoyu-tsel-novye-vybory-i-mirnaya-peredacha-vlasti|title=Координационный совет белорусской оппозиции объявил свою цель — новые выборы и мирная передача власти|date=18:57, 18 августа 2020|publisher=[[Meduza]]|access-date=2020-08-18}}</ref> У студзені 2023 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] прызнала Каардынацыйную раду [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. Паводле беларускага заканадаўства, членам экстрэмісцкіх фарміраванняў пагражае пазбаўленне волі<ref>{{cite web|title=Сотрудников Офиса Тихановской записали в экстремисты|url=https://www.golosameriki.com/a/belarus-tsikhanouskaya-office-repressions/6935759.html|work=[[Голас Амерыкі]]|date=2023-01-27|access-date=2023-03-22|language=ru}}</ref>. Раней, у 2021—2022 гадах, беларускія суды прызнавалі інтэрнэт-рэсурсы Рады экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>[https://www.sb.by/articles/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov-2020.html Республиканский список экстремистских материалов]</ref>. == Склад == === Першае скліканне === У склад Рады першапачаткова ўвайшлі каля 70 чалавек. 19 жніўня абраны Прэзідыум з сямі чалавек: * [[Святлана Алексіевіч]] (нобелеўская лаўрэатка па літаратуры) * [[Сяргей Дылеўскі]] (лідар стачкама [[Мінскі трактарны завод|Мінскага трактарнага завода]]) * [[Максім Аляксандравіч Знак|Максім Знак]] (юрыст штаба Віктара Бабарыкі, пазней юрыст Аб’яднанага штаба) * [[Вольга Кавалькова]] (давераная асоба [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]) * [[Марыя Калеснікава]] (кіраўнік штаба [[Віктар Бабарыка|Віктара Бабарыкі]]) * [[Павел Латушка]] (экс-міністр культуры, дыпламат) * [[Лілія Уладзіміраўна Уласава|Лілія Уласава]] (юрыст, медыятар) Асноўны склад: <div class="references-small" style="-moz-column-count:4; column-count:4; -webkit-column-count:4;"> * [[Наталля Абрашына-Жадаева]] — доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар БДУ * [[Святлана Алексіевіч]] — пісьменніца, Нобелеўская лаўрэатка па літаратуры * [[Максім Баграцоў]] — віцэ-прэзідэнт кампаніі [[EPAM Systems]] * [[Андрэй Бастунец]] — журналіст, старшыня ГА «[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]» * [[Павел Белавус]] — заснавальнік і ўладальнік кампаніі «[[Symbal.by]]» * [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]] — праваабаронца, старшыня [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Праваабарончага цэнтра «Вясна»]] * [[Таццяна Валер’еўна Вадалажская|Таццяна Вадалажская]] — беларускі метадолаг і сацыёлаг, сузаснавальніца і каардынатар «[[Лятучы ўніверсітэт|Лятучага ўніверсітэта]]» * Віталь Валянюк — дырэктар Probusiness * [[Алана Гебрэмарыям]] — актывістка [[Моладзевы блок|Моладзевага блока]] * [[Юрась Губарэвіч]] — палітык, старшыня Руху «За Свабоду» * [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандр Дабравольскі]] — палітык, сябра палітрады Аб’яднанай грамадзянскай партыі * Алесь Дуко — прадстаўнік адміністрацыі парку «[[Вялікі Камень (індустрыяльны парк)|Вялікі Камень]]» * [[Уладзімір Дунаеў]] — прафесар, эксперт Грамадскага Балонскага камітэта * [[Максім Знак]] — юрыст * [[Вольга Кавалькова]] — давераная асоба Святланы Ціханоўскай * [[Мікалай Георгіевіч Казлоў|Мікалай Казлоў]] — давераная асоба Святланы Ціханоўскай * [[Марыя Калеснікава]] — каардынатарка штабу Віктара Бабарыка * [[Святлана Калінкіна]] — журналістка * [[Дзмітрый Эдуардавіч Крук|Дзмітрый Крук]] — эканаміст * Ігар Кубашкоў — прадстаўнік студэнцкай супольнасці * [[Андрэй Курэйчык]] — кінасцэнарыст, драматург, рэжысёр, публіцыст * Яўген Лівянт — педагог, кіраўнік рэпетытарскага цэнтра «100 балаў» * Сяргей Макейкаў — дэлегат Беларускага металургічнага завода * Таццяна Марыніч — заснавальніца групы кампаній BELBIZ * [[Уладзімір Пугач]] — музыка, група «[[J:морс]]», юрыст * [[Віталь Рымашэўскі]] — сустаршыня аргкамітэта па стварэнні партыі «Беларуская хрысціянская дэмакратыя» * [[Ганна Севярынец]] — настаўніца, пісьменніца, літаратуразнаўца (пасля першага пасяджэння пакінула Каардынацыйную раду) * [[Андрэй Стрыжак]] — актывіст кампаніі BY-COVID * [[Лілія Уласава]] — юрыст, міжнародны медыятар * [[Юрый Хашчавацкі]] — кінарэжысёр * [[Уладзімір Цэслер]] — мастак * [[Сяргей Чалы]] — незалежны аналітык, эканаміст * [[Юлія Чарняўская]] — культуролаг, прафесар * Аляксей Шчурко — бізнесмен GURTAM * [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|Андрэй Ягораў]] — палітолаг, дырэктар Цэнтра еўрапейскай трансфармацыі </div> === Другое скліканне === Да лютага 2023 года скончыўся этап рэфармавання складу Каардынацыйнай рады. З гэтага часу Каардынацыйная рада пачала складацца з 22 старых членаў, 73 новых дэлегатак і дэлегатаў ад грамадскіх арганізацый і 15 самавылучэнцаў. === Трэцяе скліканне === {{Асноўны артыкул|Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|Каардынацыйная рада 3-га склікання}}[[Файл:Coordination council of Belarusian opposition 3.svg|міні|Размеркаванне мандатаў у Каардынацыйнай Радзе III-га склікання: {{legend|#ff0000|Спіс «Воля»: 6 мандатаў}} {{legend|#ffe30a|Спіс «[[Еўрапейскі выбар]]»: 8 мандатаў}} {{legend|#881313|Спіс «Наша справа»: 6 мандатаў}} {{legend|#0030ff|Спіс «Незалежныя беларусы»: 8 мандатаў}} {{legend|#28ff00|Спіс «Блок Пракоп’ева — Ягорава»: 13 мандатаў}} {{legend|#c35573|Спіс «[[Каманда Латушкі і Рух "За свабоду"]]»: 28 мандатаў}} {{legend|#05dcf1|Спіс «Хопіць баяцца»: 3 мандаты}} {{legend|#8401ff|Спіс «[[Моладзевы наступ]]»: 8 мандатаў}}]] 28 мая 2024 года былі абвешчаны папярэднія вынікі выбараў у Каардынацыйную Раду III-га склікання. Выбары праводзіліся з 25 па 27 мая ў электронным фармаце з праверкай праз беларускі пашпарт. Прынялі ўдзел у галасаванні 6723 выбаршчыкі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|title=ПАСТАНОВА аб папярэдніх выніках галасавання|author=ВЫБАРЧАЯ КАМІСІЯ па правядзенні выбараў у Каардынацыйную Раду ІІІ склікання|website=rada.vision|date=28 мая 2024|access-date=28 мая 2024|archive-date=28 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528171013/https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|url-status=dead}}</ref>. Балатаваліся 12 спісаў, 1 спіс быў выключаны да пачатку выбараў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/28-05-2024-na-vybarah-u-kaardynatsyjnuyu-radu-pragalasavali-6723-chalaveki-mandaty-razmerkavanyya|title=На выбарах у Каардынацыйную раду прагаласавалі 6723 асобы. Мандаты размеркаваныя|website=belsat.eu|access-date=2024-05-28}}</ref>. З 12 лютага да 14 мая 2025 года, пасля знікнення [[Анжаліка Мельнікава|Анжалікі Мельнікавай]], месца спікера Каардынацыйнай рады заставалася вакантным, 14 мая новым спікерам абраны [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]] ад фракцыі Паўла Латушкі, які атрымаў 50 галасоў дэлегатаў з 69 (агулам 79 дэлегатаў). Другі кандыдат ад фракцыі «Беларусы» (блок Пракоп’ева—Ягорава) атрымаў толькі 11 галасоў. == Народнае антыкрызіснае ўпраўленне == [[26 кастрычніка]] 2020 года Каардынацыйная рада ўхваліла прынцыпы дзейнасці [[Народнае антыкрызіснае ўпраўленне|Народнага антыкрызіснага ўпраўлення]], якое ўзначаліў [[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]]. Заяўленыя мэты: забяспечыць мірнае завяршэнне выканання функцый нелегітымнымі органамі ўлады, стабілізацыя сістэмы кіравання краінай пасля пераходу ўлады да народа<ref>{{Cite web |title=belarus-nau.org |url=https://belarus-nau.org/by#rec244828603 |access-date=1 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209153231/https://belarus-nau.org/by#rec244828603 |archive-date=9 снежня 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Пераслед == З моманту стварэння Каардынацыйнай рады і абрання Прэзідыума іх сябры падвяргаюцца жорсткаму ціску з боку ўладаў Беларусі. 20 жніўня 2020 года Генеральная пракуратура па факце стварэння і дзейнасці КР узбудзіла крымінальную справу па арт. 361 КК (заклікі да дзеянняў, накіраваных на прычыненне шкоды нацыянальнай бяспецы Рэспублікі Беларусь), у рамках якой адбываліся выклікі на допыты як членаў Прэзідыума, так і іншых членаў рады. 25 жніўня 2020 года [[Канстытуцыйны суд Беларусі]] выказаў меркаванне аб тым, што стварэнне Каардынацыйнай рады з’яўлялася «''антыканстытуцыйным''»<ref>https://belisrael.info/?p=25381</ref>. У снежні 2020 года Генеральная пракуратура распачала крымінальныя справы ў дачыненні Святланы Ціханоўскай, Марыі Калеснікавай, Максіма Знака, Паўла Латушкі, Вольгі Кавальковай і іншых асоб па факце стварэння экстрэмісцкага фармавання і кіраўніцтва ім, то-бок здзяйснення злачынства, прадугледжанага ч. 1 ст. 361-1 Крымінальнага кодэксу. 6 сакавіка 2023 года Мінскі гарадскі суд завочна прысудзіў Святлане Ціханоўскай 15 гадоў пазбаўлення волі, Павел Латушка атрымаў 18 гадоў зняволення, а Марыі Мароз, Вользе Кавальковай і Сяргею Дылеўскаму прызначылі па 12 гадоў<ref>[https://tass.ru/proisshestviya/17205367 tass.ru]</ref>. Падчас выбараў у Каардынацыйную Раду III-га склікання [[Следчы камітэт Беларусі]] завёў крымінальныя справы на ўсіх, хто вырашыў удзельнічаць у выбарах. У сваёй заяве Камітэт зрабіў асобны акцэнт на тым, што ўдзельнікі выбараў маюць аб’екты нерухомасці і маёмасці на тэрыторыі Рэспублікі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/21-05-2024-sk-raspachau-kryminalnyya-spravy-suprats-usih-kandydatau-na-vybarah-u-kaardynatsyjnuyu-radu|title=СК распачаў крымінальныя справы супраць усіх кандыдатаў на выбарах у Каардынацыйную раду|website=belsat.eu|access-date=2024-05-28}}</ref> == Ацэнкі == У кастрычніку 2020 года [[Еўрапейскі парламент]] узнагародзіў [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускую апазіцыю]], прадстаўленую ў тым ліку Каардынацыйнай радай, [[Прэмія імя Сахарава|прэміяй «За свабоду думкі» імя Андрэя Сахарава]]<ref>{{Cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/sakharovprize/de/the-democratic-opposition-in-belarus-202/products-details/20201021CAN58092 |title=2011 - 2020 {{!}} Preisträger {{!}} Sacharow-Preis {{!}} Europäisches Parlament |access-date=2020-10-22 |lang=de}}</ref>. У спісе лаўрэатаў: [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]], [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]], [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]], [[Вольга Аляксандраўна Кавалькова|Вольга Кавалькова]], [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Вераніка Цапкала]], [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]], [[Сяргей Дылеўскі]], [[Сцяпан Аляксандравіч Пуціла|Сцяпан Пуціла]], [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]]<ref>{{cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2020/10/22/7115612/|title=Премія Європарламенту імені Сахарова присуджена опозиції Білорусі|publisher=[[Украінская праўда]]|date=2020-10-22|access-date=2020-10-23}}</ref>. У канцы жніўня 2020 года палітолаг [[Вольф Рубінчык]] заўважыў, што Рада «ціха ператварылася з органа „па забеспячэнні трансферу ўлады“ (мэту абвясціла Святлана Ціханоўская 14 жніўня, і гэта гучала цягам некалькіх дзён) у орган для „''арганізацыі працэсу пераадолення палітычнага крызісу''“ — гэткае грувасткае і цьмянае мэтавызначэнне з’явілася на сайце КР у апошняй дэкадзе жніўня»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://belisrael.info/?p=25363|title=Канец канікул на тутэйшы лад|last=ashustin|date=2020-08-31|access-date=2024-05-28}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{commons}} * {{афіцыйны сайт|rada.vision/by|Каардынацыйнай рады}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Каардынацыйная рада (Беларусь)| ]] a6h06xonk7b9h83v755rhgv87l7pnml 2 653452 5144032 5143053 2026-05-20T14:15:20Z DBatura 73587 5144032 wikitext text/x-wiki '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == 15 красавіка Сілы аператыўнай падтрымкі бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref>.<ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва.<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref> Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана.<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref> Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг.<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref> == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня прадстаўнікі Сусветнай харчовай праграмы заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена дастаткова харчавання, каб накарміць 4,4 мільёна чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> i8l29xf2n7m9gqla99wp3p92cenbp8g 100 658977 5144088 5143555 2026-05-20T15:51:21Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5144088 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Майкл Уінслау|2026-05-20T13:57:12Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Уладзімір Кірылавіч Малчанаў|2026-05-20T12:25:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пётр Сяргеевіч Вельямінаў|2026-05-20T05:20:23Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Пол Уолтэр Хаўзер|2026-05-19T14:16:37Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Кейт Колінз|2026-05-19T11:09:17Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Джоэл Эджэртан|2026-05-19T08:47:19Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Салодкая жанчына (фільм)|2026-05-18T05:01:57Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Уладзімір Пятровіч Заманскі|2026-05-17T17:40:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Тэран Эджэртан|2026-05-17T10:18:20Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Вячаслаў Бутусаў|2026-05-14T20:19:18Z|Iamarsenibragimov}} {{Новы артыкул|Станіслаў Ясюкевіч|2026-05-14T15:08:34Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Аватар: Апошні з народу паветра|2026-05-14T08:08:08Z|Feeleman}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 7jk9ousm7djwh8xl9fwth1c5v7ok9pn 0 661127 5144448 5006513 2026-05-21T11:46:09Z MocnyDuham 99818 дададзена [[Катэгорыя:Члены фракцыі Наступ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5144448 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Алана Тадэгэ Гебрэмарыям''' (нар. {{ДН|7|3|1997}}, [[Мінск]]) — беларуская грамадская актывістка. == Біяграфія == Нарадзілася 7 сакавіка 1997 года ў [[Мінск]]у. З адзнакай скончыла фізіка-матэматычны клас гімназіі № 61 г. Мінска. Скончыла [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|БДМУ]] па спецыяльнасці «Стаматалогія», падчас навучання займалася навуковай дзейнасцю. З 2018 года займаецца грамадскай дзейнасцю, кіравала [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночаннем беларускіх студэнтаў]], каардынавала праекты. Менеджарка па працы з партнёрамі праекта UNI, ментарка на адукацыйнай праграме «Акадэмія студэнцкага лідарства»<ref name="bsdg"/>. Актывістка «[[Моладзевы блок|Моладзевага блока]]»<ref name="belaruspartisan.by">{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/bel/politic/514268/ |title=Ціханоўская прызначыла прадстаўніцу па справах моладзі і студэнтаў |access-date=12 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221126165108/https://belaruspartisan.by/bel/politic/514268/ |archivedate=26 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. Вылучалася кандыдатам у дэпутаты на [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2019)|парламенцкіх выбарах 2019 года]] па Грушаўскай акрузе № 98 (Мінск) ад [[Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада|Беларускай сацыял-дэмакратычнай Грамады]] і [[Моладзевы блок|Моладзевага блоку]]<ref name="bsdg">{{Cite web |url=https://bsdg.by/2019/ |title=Гебрэмарыям Алана Тадэгэ |access-date=12 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101071041/https://bsdg.by/2019/ |archivedate=1 лістапада 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.svaboda.org/a/30224103.html</ref>. Пасля масавых фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]], жорсткіх разгону пратэстаў і катаванняў затрыманых увайшла ў асноўны склад [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] па стабілізацыі сітуацыі ў краіне і забеспячэнні трансферу ўлады. У кастрычніку [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] прызначыла Алану Гебрэмарыям сваёй прадстаўніцай па справах моладзі і студэнтаў<ref name="belaruspartisan.by"/>. 12 лістапада 2020 года ў кватэрах Аланы Гебрэмарыям і шэрагу іншых актывістаў Задзіночання беларускіх студэнтаў адбыліся ператрусы, іх затрымалі і завезлі ў [[КДБ Беларусі]]<ref name="euroradio">[https://euroradio.pl/vyasna-pradstaunica-cihanouskay-i-aktyvisty-zbs-u-kdb «Вясна»: прадстаўніца Ціханоўскай і актывісты ЗБС — у КДБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331134808/https://euroradio.pl/vyasna-pradstaunica-cihanouskay-i-aktyvisty-zbs-u-kdb |date=31 сакавіка 2022 }}</ref>. Знаходзілася ў [[СІЗА КДБ]] па крымінальнай справе аб арганізацыі дзеянняў, якія груба парушаюць грамадскі парадак (частка 1 артыкула 342 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК Беларусі]])<ref>{{Cite web |url=https://mediazona.by/news/2020/11/13/alana-v-sizo |title=Член Координационного совета Алана Гебремариам стала подозреваемой по уголовному делу |access-date=13 лістапада 2020 |archive-date=13 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513050716/https://mediazona.by/news/2020/11/13/alana-v-sizo |url-status=dead }}</ref>. Сумеснай заявай пятнаццаці арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр]], 18 лістапада 2020 года была прызнана палітычнай зняволенай<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://belhelcom.org/ru/news/zayavlenie-protesta-protiv-nastupleniya-na-zadzinochanne-belaruskih-studentau|title=Заявление протеста против наступления на ЗБС|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210119162133/https://belhelcom.org/ru/news/zayavlenie-protesta-protiv-nastupleniya-na-zadzinochanne-belaruskih-studentau|archivedate=2021-01-19|author=Белорусский хельсинский комитет|publisher=[[Беларускі Хельсінкскі камітэт]]|date=18.11.2020}}</ref>. 7 снежня 2020 года шэфства над палітвязнем узяла {{нп3|Катарына Барлі|Катарына Барлі|uk|Катаріна Барлі}}, дэпутатка [[Еўрапейскі парламент|Еўрапейскага парламента]]<ref>{{Cite web|date=2020-12-07|title=Katarina Barley and Thomas Waitz take over godparenthood for the students Alana Gebremariam and Ksenia Syramalot|url=https://www.lphr.org/katarina-barley-und-thomas-waitz-uebernehmen-gefangenen-patenschaften-fuer-die-studentinnen-alana-gebremariam-und-ksenia-syramalot/|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123015405/https://www.lphr.org/katarina-barley-und-thomas-waitz-uebernehmen-gefangenen-patenschaften-fuer-die-studentinnen-alana-gebremariam-und-ksenia-syramalot/|archivedate=2021-01-23|accessdate=2021-09-11|website=|publisher={{нп3|Libereco – Partnership for Human Rights|Libereco – Partnership for Human Rights|de|Libereco – Partnership for Human Rights}}|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Еўрапейскія праваабаронцы заклікаюць спыніць рэпрэсіі супраць беларускіх студэнтаў|url=http://spring96.org/be/news/100810|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210720002718/http://spring96.org/be/news/100810|archivedate=2021-07-20|accessdate=2021-09-11|website=|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=be}}</ref>. 16 сакавіка 2021 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчым камітэтам]] Алане Гебрэмарыям і іншым фігурантам [[Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ|справы студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ]] былі прад’яўлены першыя абвінавачванні<ref>{{Cite web|title=«Организовывали марши студентов». Следственный комитет назвал имена тех, кто проходит по «студенческому делу»|url=https://belsat.eu/ru/news/16-03-2021-organizovyvali-marshi-studentov-sledstvennyj-komitet-nazval-imena-teh-kto-prohodit-po-studencheskomu-delu/|publisher=[[Белсат]]|language=ru|date=2021-03-16}}</ref>. 16 ліпеня 2021 года [[Суд Савецкага раёна (Мінск)|суд Савецкага раёна Мінска]] разам з іншымі фігурантамі справы асудзіў яе на 2 гады і 6 месяцаў пазбаўлення волі<ref name=":2">{{Cite web|title=Вынесены прысуд па “справе студэнтаў”: 11 фігурантам - па два з паловай гады калоніі, аднаму - два гады|url=http://spring96.org/be/news/104326|website=|accessdate=2021-10-30|language=be|date=2021-07-16|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027010547/https://spring96.org/be/news/104326|archivedate=2021-10-27}}</ref>. Знаходзілася ў жаночай калоніі Гомеля. Вызвалілася 30 лістапада 2022 года і ўцякла з Беларусі. Прыняла ўдзел у выбарах у [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйную Раду Беларусі]] [[Каардынацыйная рада 3-га склікання|трэцяга склікання]]. Алана Гебрэмарыям вылучалася ад выбарчага спісу [[Моладзевы наступ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mnastup.org/|title=Moladzevy Nastup|website=web.archive.org|date=2024-05-07|access-date=2025-04-22|archive-date=7 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507094236/https://www.mnastup.org/|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджана «Freedom Award» ад [[Міжнародная федэрацыя ліберальнай моладзі|IFLRY]] (лістапад 2021)<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/CWvkZ_GKVF4/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-04-22}}</ref>. Узнагароджана [[Медаль Няскораных (Ларысы Геніюш)|медалём Няскораных (Ларысы Геніюш)]] (3 жніўня 2024)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348552|title=АПК узнагародзіў Медалём Няскораных 13 чалавек|website=Наша Ніва|date=2024-08-04|access-date=2025-01-02}}</ref>.{{зноскі}} == Спасылкі == * [https://prisoners.spring96.org/be/person/alana-gebremariam Старонка Аланы Гебрэмарыям на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гебрэмарыям Алана}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Члены фракцыі Наступ]] 6e4ha59ms1bcbrjnrvkivo9s665yydq 3 667195 5144106 5136360 2026-05-20T17:20:14Z MediaWiki message delivery 38732 /* You may be eligible to vote in the U4C election */ новы падраздзел 5144106 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:47, 6 студзеня 2021 (+03) == Імёны па бацьку ў назвах артыкулаў == Запрашаю прыняць удзел у галасаванні [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Найменне артыкулаў з імем па бацьку]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 00:12, 27 лютага 2021 (+03) == Артыкулы пра сілавікоў == Шчыра дзякую за Ваш унёсак у артыкулы пра беларускіх сілавікоў. Асабліва прыгожа ў Вас атрымаліся іх пагоны. Магчыма, Вы жадаеце зрабіць падобныя шаблоны для іншых дзяржаў, для якіх іх яшчэ ў нас няма? [[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 19:08, 11 сакавіка 2021 (+03) :[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] Так, было б цікава зрабіць і іншыя шаблоны, атрымаў добры досвед, я толькі пачынаю разбірацца з афармленнем артыкулаў у Вікіпедыі. ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 20:27, 11 сакавіка 2021 (+03) == Пераклады з англійскай == Вітаю. У межах ВікіГэп Вы стварылі шмат артыкулаў, прычым шмат буйных, перакладам з англійскай. Зараз пільней іх пераглядаю, наколькі яны вычытаны пасля аўтаперакладу, Вы вычытвалі іх наогул? Або якія вычытвалі, а якія не? Што далей з перакладзенымі артыкуламі плануеце рабіць? --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 10:43, 12 красавіка 2021 (+03) :[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] Добры дзень, кожны артыкул вычытваў як мог, надалей планую выпраўляць у ніх памалкі, калі знайду, і па магчымасці звязваць іх спасылкамі з іншымі артыкуламі.([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:30, 12 красавіка 2021 (+03) :: Ясна, дзякуй. Было б добра, бо вычытка такіх вялікіх артыкулаў -- асобная праца, наўрад ці хтосьці возьмецца, а без яе карысць артыкулаў даволі спрэчная. Для Вікіпедыі важныя не адзінкі захоўвання, а гатовыя да выкарыстання тэксты, якія не вымагаюць ад чытача дадатковай апрацоўкі. Лепей меней, але якасней. Подпіс у размовах можна ставіць кнопкай на панелі інструментаў, справа ад ''К''. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 12:06, 12 красавіка 2021 (+03) :::[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] Дзякуй, буду ведаць.--[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 13:38, 12 красавіка 2021 (+03) ==Вікі любіць Зямлю-2021== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:YellowGreen; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Wiki Loves Earth map marker.svg|140пкс|link=:be-tarask:Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне на «[[:c:Commons:Wiki Loves Earth 2021 in Belarus|Вікі любіць Зямлю]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''міжнароднага</br>спаборніцтва «[[:c:Commons:Wiki Loves Earth 2021 in Belarus|Вікі любіць Зямлю-2021]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі ласка, запішыцеся ў [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021/Удзел|сьпіс удзельніц і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 22:26, 30 траўня 2021 (UTC+3) == Translation request == Hello. Can you create the article [[:en:List of Baku metro stations]] ([[Спіс станцый Бакінскага метрапалітэна]]) just like [[Спіс станцый Ерэванскага метрапалітэна]] in Belarusian Wikipedia? Yours sincerely, [[Удзельнік:Karalainza|Karalainza]] ([[Размовы з удзельнікам:Karalainza|размовы]]) 20:38, 7 чэрвеня 2021 (+03) :[[Удзельнік:Karalainza|Karalainza]] Hello. I was glad to translate the article.--[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 15:49, 8 чэрвеня 2021 (+03) ::Thank you very much for the new article! [[Удзельнік:Karalainza|Karalainza]] ([[Размовы з удзельнікам:Karalainza|размовы]]) 00:30, 9 чэрвеня 2021 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 14 ліпеня 2021 (+03) :Добры дзень! Буду толькі за.--[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 08:35, 15 ліпеня 2021 (+03) :: {{зроблена}}, плёну і здабыткаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:45, 15 ліпеня 2021 (+03) :::Дзякуй!--[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 21:22, 15 ліпеня 2021 (+03) == Артыкул: Аляксандр Сакавец == Вітаю Culamar, мы цяпер удакладняем іфармацыю пра ўзнагароды [[Аляксандр_Сакавец]], калі ласка дайце нам больш часу і ня выдаляеце артыкул ! == Шаблон народ у ненародаў == Які сэнс прастаўлення Вамі шаблону народ у груп народаў накшталт абарыгенаў Аўстраліі або эскімосаў? І тым болей у пігмеяў, якія з'яўляюцца расавай (антрапалагічнай) групай? - [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 23:15, 29 кастрычніка 2021 (+03) :Проста хацеў трошкі ўпрыгожыць артыкулы, не ствараць жа асобны шаблон пад групы народаў. [[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 23:27, 29 кастрычніка 2021 (+03) :: Шаблоны існуюць для арганізацыі, а не ўпрыгожвання. Калі пэўных тэматычных старонак не так ужо і шмат, відавочна, што патрэба ў шаблонах адсутнічае. Уключэнне шаблонаў, якія не зусім адпавядаюць інфармацыі на старонке, толькі заблытвае карыстальніка. - [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 14:21, 30 кастрычніка 2021 (+03) :::Добра, я зразумеў. [[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 18:41, 30 кастрычніка 2021 (+03) == [[w:en:The Office (American TV series)|The Office (American TV series)]] and [[w:en:Tomb of Cyrus|Tomb of Cyrus]] == Hello dear Culamar, I'll be glad if you could translate these to articles into Belarusian (and if you can, тарашкевіца wiki too). They don't need to be long, just a few sentences are enough. Yours sincerely, [[Удзельнік:ChipsBaMast|ChipsBaMast]] ([[Размовы з удзельнікам:ChipsBaMast|размовы]]) 18:07, 15 снежня 2021 (+03) == Прызначэнне схавальнікаў гісторыі == Вітаю. Калі ласка, прыміце ўдзел у [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Mienski|прызначэнні схавальнікаў гісторыі старонак]], звярніце ўвагу, там два запыты. Дзякуй. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:48, 2 красавіка 2022 (+03) == Насельніцтва Чашнікаў == Добры вечар! Вы прыбралі параметр з колькасцю насельніцтва з шаблону, зараз у артыкуле адлюстроўваецца некарэктнае значэнне. Трэба альбо вярнуць назад, альбо выправіць у той крыніцы, адкуль яна бярэцца зараз, але я не ведаю, як гэта зрабіць. https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96&diff=4094740&oldid=3980210 [[Удзельнік:Bombochon|Bombochon]] ([[Размовы з удзельнікам:Bombochon|размовы]]) 01:09, 4 жніўня 2022 (+03) :Значэнне колькасці насельніцтва адлюстроўваецца згодна Белстату на 1 студзеня 2022 года, спасылка на дакумент там ёсць. Выправіць можна на рэсурсе wikidata, для гэтага перайдзіце па спасылцы злева ў артыкуле "Элемент Вікідадзеных". [[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 11:15, 4 жніўня 2022 (+03) ::Дзякуй! Я не ўбачыў, што там 2022 год. [[Удзельнік:Bombochon|Bombochon]] ([[Размовы з удзельнікам:Bombochon|размовы]]) 20:22, 4 жніўня 2022 (+03) == Догляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг даглядчыка|Даглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 студзеня 2023 (+03) :Дзень добры! Толькі за! [[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 23:46, 13 студзеня 2023 (+03) :: {{зроблена}}, цікавых знаходак! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:48, 13 студзеня 2023 (+03) == пераклад == перакладайце [[special:diff/4427907|акуратней]] [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 22:26, 25 сакавіка 2023 (+03) ''бачанні ахвяр'' у арт. [[Судовы працэс над салемскімі ведзьмамі]] гэта зусім некарэктна, ёсць і яшчэ шэраг слядоў аўтаперакладу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:04, 18 кастрычніка 2023 (+03) == Еўравясна == :Дзень добры [[Удзельнік:Culamar|Culamar]]! Дзякуй за вашыя артыкулы пра Украіну, але, магчыма, вы хацелі б напісаць яшчэ некалькі артыкулаў з наступнага спісу: # [[:uk:Марія Берлінська]] # [[:uk:Хлуп'янець Вадим Васильович]] # [[:uk:Сестри Тельнюк]] # [[:uk:Всесвіт (журнал)]] # [[:uk:Заборонений]] # [[:uk:Україна в ООН]] # [[:uk:Слово]] # [[:uk:Щедрик (фільм)]] # [[:uk:Іловайськ 2014. Батальйон Донбас]] # [[:uk:Повернись живим]] # [[:uk:Данча Аннамарі Михайлівна]] # [[:uk:Турчин Ігор Євдокимович]] # [[:uk:Слуга народу]] # [[:uk:Помаранчеве небо]] # [[:uk:Антонівський міст]] # [[:uk:Сергєєв Юрій Анатолійович]] # [[:uk:Волобуєв Михайло Симонович]] # [[:uk:Табашник Катерина Олександрівна]] # [[:uk:Воєнні злочини під час війни Росії проти України (2022)]] # [[:uk:Максимов Дмитро В'ячеславович]] # [[:uk:Диктаторські закони 16 січня]] # [[:uk:Куликов Андрій Вікторович]] # [[:uk:Вороний Юрій Юрійович]] # [[:uk:Вавилон'13]] # [[:uk:Генеральна карта України]] # [[:uk:Обединський Євген Олександрович]] # [[:uk:Вакуленко Володимир Володимирович]] # [[:uk:Національний природний парк «Тузловські лимани»]] # [[:uk:Запорожець за Дунаєм]] # [[:uk:Два кольори]] # [[:uk:Ой у лузі червона калина]] # [[:uk:Mari Cheba]] # [[:uk:Український інститут книги]] # [[:uk:Ставка Верховного Головнокомандувача (Україна)]] # [[:uk:Оранжлав]] # [[:uk:Маруся Чурай]] # [[:uk:The Hardkiss]] # [[:uk:Сінькевич Юлія Львівна]] # [[:uk:Російський дятел]] # [[:uk:Стоп-Земля]] # [[:uk:Станично-Луганський заповідник]] # [[:uk:Зірки жердини]] # [[:uk:Битва за Гостомель]] # [[:uk:Зоряний корсар]] # [[:uk:Володимир Золкін]] # [[:uk:Перехід церковних громад до ПЦУ]] # [[:uk:Правда Ярославичів]] # [[:uk:Гіркі жнива]] # [[:uk:The Hardkiss]] # [[:uk:Коваленко Віктор Володимирович]] # [[:uk:Екологічні наслідки російсько-української війни (2022)]] # [[:uk:Академік Вернадський]] # [[:uk:Список паралімпійських чемпіонів України]] # [[:uk:10 найкращих спортсменів України]] # [[:uk:Смирнов Віктор Сергійович]] # [[:uk:Новосад Анастасія Юріївна]] # [[:uk:Червона рута]] # [[:uk:Антитіла (гурт)]] # [[:uk:Grammarly]] # [[:uk:Гордійчук Ігор Володимирович]] # [[:uk:Матюшенко Михайло Юрійович]] # [[:uk:Малишев Євген Валентинович]] # [[:uk:Ленюк Олег Олегович]] # [[:uk:Миколаєнко Володимир Васильович]] # [[:uk:Шаптала Сергій Олександрович]] # [[:uk:Веселі, брате, часи, настали...]] # [[:uk:Паламар Святослав Ярославович]] # [[:uk:Маркус Валерій Сергійович]] # [[:uk:Коцюбайло Дмитро Іванович]] # [[:uk:Прокопенко Денис Геннадійович]] # [[:uk:Запороги (телесеріал)]] # [[:uk:Ізоляція]] # [[:uk:Білогорівка]] # [[:uk:Буцький каньйон]] # [[:uk:Українська Гельсінська спілка]] # [[:uk:Північна війна в Україні]] # [[:uk:ПДМШ ім. Пирогова]] # [[:uk:Харківська правозахисна група]] # [[:uk:Чорноморська зернова ініціатива]] # [[:uk:Обстріли Маріуполя 24 січня 2015]] # [[:uk:Кондратюк Олена Костянтинівна]] # [[:uk:Лубінець Дмитро Валерійович]] # [[:uk:Кагал Максим Володимирович]] # [[:uk:Дніпро (радіолокаційна станція)]] # [[:uk:Ноосфера (криголам)]] # [[:uk:Україна (назва)]] # [[:uk:Каховська ГЕС]] # [[:uk:Слобідська Україна]] # [[:uk:Кокуш Анатолій Акимович]] # [[:uk:Лукаш Микола Олексійович]] # [[:uk:студія Квартал-95]] # [[:uk:Мистецький арсенал]] # [[:uk:Таврійські ігри]] # [[:uk:Kazka]] # [[:uk:Дивлюсь я на небо, та й думку гадаю…]] # [[:uk:Zоряна]] # [[:uk:Pur:Pur]] # [[:uk:Vivienne Mort]] # [[:uk:Lama]] # [[:uk:Матвієнко Ніна Митрофанівна]] # [[:uk:Васалатій Вікторія Віталіївна]] ? З найлепшымі пажаданнямі --[[Удзельнік:Yasnodark|Yasnodark]] ([[Размовы з удзельнікам:Yasnodark|размовы]]) 14:38, 15 красавіка 2023 (+03) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear Wikimedian, You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process. This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:16, 3 мая 2024 (+03) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list&oldid=26721206 --> == Праўка старонкі "Лілія Бусарава" == Дзень добры! Піша вам Лілія Бусарава. 18 красавіка зрабіла праўкі на старонке "Лілія Бусарава" з акаўнта мужа. Але вы іх чамусьці адхілілі. Можна неяк зрабіць адкат і вярнуць мае праўкі? Бо там была недакладная інфармацыя, плюс хацела бы дадаць апошнія бібліяграфічныя змены. З павагай, Лілія. [[Удзельнік:Oleksiy t|Oleksiy t]] ([[Размовы з удзельнікам:Oleksiy t|размовы]]) 21:42, 22 мая 2024 (+03) :Добры дзень! :Падправіў Ваш артыкул. [[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 14:01, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Хермад? == : Добры дзень! Херм'''а'''д ці Херм'''о'''д? [[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:02, 17 ліпеня 2024 (+03) :Добры дзень! :У англійскай вікіпедыі называецца Hermóðr ({{lang-non|ˈhermˌoːðz̠|}}), падобна як на націск на о. [[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 14:29, 17 ліпеня 2024 (+03) == Афіцыёз == "рэктарам установы адукацыі «Віцебскі дзяржаўны ордэна Дружбы народаў медыцынскі ўніверсітэт» (ВДМУ)" — не выкарыстоўвайце, калі ласка, гэтую афіцыёзную туфту. Гэта не перапіска чыноўнікаў выканкама, нам гэта не трэба. Бязлітасна вычышчайце ўсё гэта. "рэктарам Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта" — адзіны варыянт, якія пасуе для Вікіпедыі. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 17:13, 16 ліпеня 2025 (+03) :Добра, зразумеў, дзякуй. [[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 17:16, 16 ліпеня 2025 (+03) == Update request == Hello, Culamar. Can you rename [[Эндру (герцаг Ёркскі)]] into [[Эндру Маўнтбетэн Віндзар]] (Andrew Mountbatten Windsor) (without the hyphen)? After all his titles, honours and styles were stripped of him on 30 October 2025, he became plain (Mr.) Andrew Mountbatten Windsor (with no hyphen). Here is the official statement from Buckingham Palace: https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-30/a-statement-from-buckingham-palace Yours sincerely, [[Удзельнік:Kurcke|Kurcke]] ([[Размовы з удзельнікам:Kurcke|размовы]]) 09:51, 2 лістапада 2025 (+03) :Hello, Culamar. :Can you rename [[Эндру Маўнтбэтэн Віндзар]] to [[Эндру Маўнтбэтэн-Віндзар]], by readding the hyphen in Andrew Mountbatten-Windsor's surname? Andrew Mountbatten-Windsor's surname has been hyphenated again, as decreed by late Queen Elizabeth II, after the hyphen was briefly omitted from his surname, after he was stripped of all his royal and military titles. :https://www.theguardian.com/uk-news/2025/nov/12/andrew-mountbatten-windsor-hyphenated-decreed-queen-elizabeth :Yours sincerely, [[Удзельнік:Kurcke|Kurcke]] ([[Размовы з удзельнікам:Kurcke|размовы]]) 13:24, 8 снежня 2025 (+03) == Схавальнік == Вітаю! Ідзе галасаванне на [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|гэтай старонцы]]. Што б абраць новага схавальніка, патрэбна не менш за 25 галасоў. Прашу аддаць свой голас на старонцы да 10 мая. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:54, 5 мая 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">You may be eligible to vote in the U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am contacting you because you previously voted in elections related to the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. You may be eligible to vote in the current U4C election, which is open now and closes on 2 June 2026. You can find out more about the candidates and the election on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the election page on Meta]], and from there you can access the vote itself. Your participation in these elections is important to the governance of Wikimedia communities, and your time spent learning about the candidates and voting is appreciated. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> [[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:20, 20 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569831 --> 79ds9qod04e0aqx1bqkvd5knihdulfd 0 671110 5144263 4859449 2026-05-21T02:18:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144263 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Collegium Humanum - Варшаўская вышэйшая менеджарская школа |скарачэнне = |эмблема = |выява = Collegium siedziba.jpg |арыгінал = Collegium Humanum - Warszawska Wyższa Szkoła Menedżerska |міжназва = Collegium Humanum - Warsaw Management University |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 2018 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Варшава]], [[Познань]], [[Жэшаў]] |кампус = |адрас = |сайт = https://humanum.pl/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Collegium Humanum''', афіцыйная назва '''Варшаўская вышэйшая менеджарская школа''' — [[Польшча|польская]] прыватная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] з сядзібай у [[Варшава|Варшаве]]. == Агульная характарыстыка == Установа была створана ў [[2018]] годзе рашэннем Міністэрства навукі і вышэйшай адукацыі [[Польшча|Польшчы]] па хадайніцтве ТАА «Інстытут міжнародных даследаванняў і адукацыі Humanum» з сядзібай у [[Варшава|Варшаве]] і быў уключаны ў рэестр недзяржаўных [[ВНУ]] [[Польшча|Польшчы]] пад № 383. == Напрамкі навучання == * Кіраванне * Фінансы і бухгалтарскі ўлік * Права * Псіхалогія * Педагогіка дашкольная і малодшай школы * Сацыяльная праца == Структура == * сядзіба ў [[Варшава|Варшаве]] * філіял у [[Познань|Познані]] * філіял у [[Жэшаў|Жэшаве]] * філіял у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]) * філіял у [[Фрыдак-Містак|Фрыдак-Містаку]] ([[Чэхія]]) * філіял у [[Браціслава|Браціславе]] ([[Славакія]]) * філіял у [[Андыжан]]е ([[Узбекістан]]) == Спасылкі == {{Commons|}} * [https://humanum.pl/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы]{{Недаступная спасылка}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Варшавы}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з польскай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Варшавы]] cm289u5o07rab00v3zmvh8bweu1svsw 0 672223 5144298 4097006 2026-05-21T05:38:08Z Emilia Noah 155537 /* Узнагароды */ 5144298 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Дзіна Ільінічна Рубіна''' ({{lang-ru|Дина Ильи́нична Ру́бина}}; {{ДН|19|9|1953}}, [[Ташкент]]) — руская пісьменніца, рэдактар, кінасцэнарыст. == Біяграфія == Нарадзілася 19 верасня 1953 года ў [[Ташкент|Ташкенце]] ў сям’і мастака Ільі Давідавіча Рубіна (родам з [[Харкаў|Харкава]]) і настаўніцы гісторыі Рыты Аляксандраўны Рубінай (народжанай Жукоўскай, родам з [[Палтава|Палтавы]]). Маці эвакуіравалася ў Ташкент ў сямнаццацігадовым узросце падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], бацька пасяліўся ў бацькоў у Ташкенце, вярнуўшыся з фронту пасля дэмабілізацыі. Дзіну Рубіну назвалі ў гонар [[Дзіна Дурбін|Дзіны Дурбін]] — амерыканскай кінаактрысы, зоркі [[Галівуд]]а 1940-х гадоў<ref>[https://radiomayak.ru/shows/episode/id/1105964/ Дина Рубина в гостях у Лены Батиновой и Вадима Тихомирова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200201122538/https://radiomayak.ru/shows/episode/id/1105964/ |date=1 лютага 2020 }}</ref>. Скончыла спецыялізаваную музычную школу імя В. А. Успенскага пры ташкенцкай кансерваторыі. Уражанні ад школы ўвайшлі ў зборнік аповесцей і апавяданняў «Урокі музыкі». У 1977 годзе Рубіна скончыла Ташкенцкую кансерваторыю, выкладала ў Інстытуце культуры ў Ташкенце. З Ташкентам 1940-х — 1960-х гадоў цесна звязаны сюжэт і жыццё герояў яе рамана «На сонечным баку вуліцы» Першыя юнацкія творы Дзіны Рубінай былі апублікаваны на старонках часопіса «Юность». Першае апавяданне сямнаццацігадовай пісьменніцы, надрукаванае ў часопісе, называлася «Неспакойная натура» і было апублікавана ў 1971 годзе ў раздзеле «Зялёны партфель» часопіса «Юность». Літаратурную вядомасць Рубінай прынесла публікацыя ў 1977 годзе аповесці «Калі ж пойдзе снег?..». У ёй дзяўчынка сустракае сваю любоў напярэдадні смяротна небяспечнай аперацыі. Па гэтым творы быў зняты фільм, пастаўлены тэле- і радыёспектакль, напісана п’еса, якая шмат гадоў ішла на сцэне Маскоўскага ТЮГа. У тым жа годзе, ва ўзросце 24 гадоў, яна стала членам Саюза пісьменнікаў УзССР — на той момант самым маладым у краіне членам падобных арганізацый<ref>[https://7days.ru/stars/privatelife/dina-rubina-moya-karera-nachalas-s-trekh-slov.htm Дина Рубина: «Моя карьера началась с трех букв»]</ref>. У 1979 годзе стала членам Саюза пісьменнікаў СССР. На здымках фільма «Наш ўнук працуе ў міліцыі» паводле аповесці «Заўтра, як звычайна» пісьменніца пазнаёмілася са сваім другім мужам, і з’ехала з ім у [[Масква|Маскву]]. Фільм атрымаўся няўдалым, але пасля яго Дзіна Рубіна напісала адзін з лепшых сваіх твораў «Камера наязджае». У Маскве пісьменніца жыла і працавала да ад’езду ў канцы 1990 года на пастаяннае месца жыхарства ў Ізраіль. Пасля пераезду ў [[Ізраіль]] працавала літаратурным рэдактарам у штотыднёвым літаратурным дадатку «Пятница» да рускамоўнай газеце «Наша страна». У гэтыя гады творы Рубінай пачынаюць публікаваць расійскія часопісы «Новый мирт», «Знамя», «Дружба народов». У 2001—2003 гадах працавала ў Маскве кіраўніком культурных праграм Яўрэйскага агенцтва (Сахнут). Доўгі час Дзіна Рубіна жыла ў горадзе Маале-Адумім, які апісаны ў некаторых яе творах. У цяперашні час пражывае ў горадзе Мевасэрет-Цыён. Рубіна стала аўтарам трох варыянтаў «татальнай дыктоўкі», якая прайшла ў 2013 годзе. У 2014 годзе прыняла ўдзел у тэатралізаваных анлайн-чытаннях «Карэніна. Жывое выданне»<ref>[http://tolstoy.ru/events/1825/ «Каренина. Живое издание»: 700 человек в прямом онлайн-эфире прочитали роман Толстого]</ref>. == Сям’я == * Сын — Дзмітрый (род. 1976, ад першага шлюбу ў 1973—1978 гадах). * Другі муж (з 1984 года) — мастак [[Барыс Карафелаў]], пастаянны ілюстратар яе твораў. ** Дачка — Ева Гаснер (род. 1986). * Сястра — Вера Рубіна, скрыпачка і музычны педагог у [[Бостан]]е. == Выданні == {{div col}} * Полное собрание романов в одном томе. * Полное собрание повестей в одном томе. * Полное собрание рассказов в одном томе. * Собрание романов Д. Рубиной. М.,Эксмо,2008, 464 с., 75 100 экз., ISBN 978-5-699-27962-3, 978-5-699-27369-0 * 17 рассказов. Эксмо, 2014 * «Адам и Мирьям». Авторский сборник. М.: Эксмо, 2010,416 с., 4 000 экз., ISBN 978-5-699-39797-6 * Альт перелётный. М., Эксмо-пресс, 2008 * Ангел конвойный. М., 1997 * Ангел конвойный. М., 2006 * «Астральный полёт души на уроке физики» М., Астрель, 2000 * «Астральный полёт души на уроке физики» М., 2003, 2005 * «Белая голубка Кордовы» М.: Эксмо, 544 с., 80000 экз., ISBN 978-5-699-37343-7 * Белый осёл в ожидании спасителя. М., Эксмо, 2014 * «Больно только когда смеюсь». М.: Эксмо, ISBN 978-5-699-43666-8; 2010 г. * В России надо жить долго. М.: Эксмо, 2010 * Вид из окна съёмной квартиры. М., Эксмо, 2008, 2009 * Во вратах твоих. Екатеринбург, 2002. * «Воскресная месса в Толедо» М.:Вагриус, 2002 * «Вот идёт Мессия!» — М., Подкова, 1999 * «Вот идёт Мессия!» — СПб, Ретро, 2000, 2001 * «Вот идёт Мессия!» — Екатеринбург, 2002 * «Высокая вода венецианцев» — М., Вагриус, 2001 * «Высокая вода венецианцев» — М., 2011 * Гладь озера в пасмурной мгле. — М., 2007, 2008 * «Глаза героя крупным планом» — Екатеринбург, 2002 * «Глаза героя крупным планом» — М., Вагриус, 2002 * Горячие звёзды. М., 2010 * Двое на крыше. Эксмо, 2015 * Двойная фамилия. М., Советский писатель, 1990 * Двойная фамилия. Эксмо, 2007 * Двойная фамилия. Эксмо, 2014 * Джаз-банд на Карловом мосту. Эксмо, 2011 * «Дом за зелёной калиткой» — Ташкент, 1982 * «Дом за зелёной калиткой» — Екатеринбург, 2002 * «Дом за зелёной калиткой» — М., Вагриус, 2002 * «Дом за зелёной калиткой» — Эксмо, 2014 * Душегубица, Эксмо, 2010 * Еврейская невеста. Эксмо, 2012 * Завтра как обычно, Эксмо, 2011, 2014 * Иерусалимский синдром. Эксмо, 2008, 2009 * Иерусалимцы. М., Эксмо, 2011 * Итак, продолжаем. Эксмо-пресс, 2007 * Их бин нервосо. М., 2007 * Камера наезжает. — М., 1996 * Камера наезжает. — М., 2005 * Когда выпадет снег. — Екатеринбург, 2000, 2001, 2002 * «Когда же пойдёт снег…?» — Ташкент, 1980 * Любка. — М., Эксмо, 2011 * Мастер-тарабука. М., Эксмо, 2005 * «Миф сокровенный…». М.: Эксмо, 2010, 432 с., 4000 экз., ISBN 978-5-699-41269-3 * На Верхней Масловке. Екатеринбург, 2001, 2002. * На Верхней Масловке. М, Эксмо, 2004 * На Верхней Масловке. М, 2007,2008, 2009 * На исходе августа, Эксмо, 2014 * «На солнечной стороне улицы» М., Эксмо, 2006, 2007, 2010, 2011 * «Наш китайский бизнес» М., Эксмо, 2004, 2007 * Не оставляй меня одного. Эксмо, 2013 * «Несколько торопливых слов любви» СПб, Ретро, 2003, 2005 * «Несколько торопливых слов любви» Екатеринбург, 2004 * О любви. М., 2011 * «Один интеллигент уселся на дороге» СПб, Симпозиум, 2000 * «Один интеллигент уселся на дороге» СПб, Ретро, 2001 * Озябшие странники. Эксмо, 2013 * Окна. Эксмо, 2012 * «Отворите окно!» Ташкент, 1987 * «Под знаком карнавала» Екатеринбург, 2000, 2001, 2002 * «Последний кабан из лесов Понтеведра» СПб, Симпозиум, 2000 * «Последний кабан из лесов Понтеведра» СПб, Ретро, 2002 * «Последний кабан из лесов Понтеведра» М., Эксмо, 2011 * «Почерк Леонардо» М., Эксмо, 2011 * Ральф и Шура. Эксмо. 2014 * Русская канарейка. Эксмо, 2011 * «Синдикат» М. Эксмо, 2004, 2007, 2010, 2014 * «Синдром Петрушки». М.: Эксмо, 2011, 432 с., 100 000 экз., ISBN 978-5-699-45611-6 * «Старые повести о любви». М.: Эксмо, 2007, 224 с., 20 000 экз., ISBN 978-5-699-24508-6. * Тёплые штаны для вашей мами. Эксмо. 2015. ISBN 978-5-699-84796-9 * Терновник. СПб, Ретро, 2001 * Туман. Эксмо, 2011 * «Уроки музыки» М., Гудбял-пресс, 1998 * Уроки музыки. Эксмо, 2014 * Фарфоровые затеи. Эксмо, 2014 * Холодная весна в Провансе. — М., Эксмо, 2005, 2007, 2010 * Цыганка. Эксмо, 2011. * «Чем бы заняться?» — СПб, Ретро, 2001, 2002 * Чужие подъезды. — М., 2010 * Школа беглости пальцев. 2007 * Я кайфую, 2014. * Яблоки из сада Шлицбутера. 2015 {{div col end}} == Узнагароды == * Прэмія Міністэрства культуры Узбекістана за п’есу «Цудоўная дойра» для тэатра музычнай камедыі, створаную ёю сумесна з паэтам Рудольфам Барынскім ў канцы 1970-х гадоў ў Ташкенце па матывах узбекскіх народных казак. * Прэмія імя Ар’е Дульчына (Ізраіль) за кнігу «Адзін інтэлігент сеў на дарозе». * Прэмія Саюза пісьменнікаў Ізраіля за раман «Вось ідзе Месія!». * Прэмія «Вялікая кніга» (2007) за раман «На сонечным баку вуліцы». * Прэмія Дабрачыннага фонда Алега Табакова (2008) за апавяданне «Адам і Мір’ям», апублікаваны ў часопісе «Дружба народов», № 7, 2007 год. * Прэмія «Партал» (2009) у намінацыі «Лепшы фантастычны твор (буйная форма)» за раман «Почырк Леанарда». * [[Руская прэмія]] (2009) за раман «Дом, у якім…». {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Рубіна Дзіна Ільінічна}} [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]] l4c7t9ml7e398bkhdby08jhqr0qaf5z 5144302 5144298 2026-05-21T05:42:49Z Emilia Noah 155537 /* */ 5144302 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Дзіна Ільінічна Рубіна''' ({{lang-ru|Дина Ильи́нична Ру́бина}}; {{ВД-Прэамбула}}) — руская пісьменніца, рэдактар, кінасцэнарыст. == Біяграфія == Нарадзілася 19 верасня 1953 года ў [[Ташкент|Ташкенце]] ў сям’і мастака Ільі Давідавіча Рубіна (родам з [[Харкаў|Харкава]]) і настаўніцы гісторыі Рыты Аляксандраўны Рубінай (народжанай Жукоўскай, родам з [[Палтава|Палтавы]]). Маці эвакуіравалася ў Ташкент ў сямнаццацігадовым узросце падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], бацька пасяліўся ў бацькоў у Ташкенце, вярнуўшыся з фронту пасля дэмабілізацыі. Дзіну Рубіну назвалі ў гонар [[Дзіна Дурбін|Дзіны Дурбін]] — амерыканскай кінаактрысы, зоркі [[Галівуд]]а 1940-х гадоў<ref>[https://radiomayak.ru/shows/episode/id/1105964/ Дина Рубина в гостях у Лены Батиновой и Вадима Тихомирова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200201122538/https://radiomayak.ru/shows/episode/id/1105964/ |date=1 лютага 2020 }}</ref>. Скончыла спецыялізаваную музычную школу імя В. А. Успенскага пры ташкенцкай кансерваторыі. Уражанні ад школы ўвайшлі ў зборнік аповесцей і апавяданняў «Урокі музыкі». У 1977 годзе Рубіна скончыла Ташкенцкую кансерваторыю, выкладала ў Інстытуце культуры ў Ташкенце. З Ташкентам 1940-х — 1960-х гадоў цесна звязаны сюжэт і жыццё герояў яе рамана «На сонечным баку вуліцы» Першыя юнацкія творы Дзіны Рубінай былі апублікаваны на старонках часопіса «Юность». Першае апавяданне сямнаццацігадовай пісьменніцы, надрукаванае ў часопісе, называлася «Неспакойная натура» і было апублікавана ў 1971 годзе ў раздзеле «Зялёны партфель» часопіса «Юность». Літаратурную вядомасць Рубінай прынесла публікацыя ў 1977 годзе аповесці «Калі ж пойдзе снег?..». У ёй дзяўчынка сустракае сваю любоў напярэдадні смяротна небяспечнай аперацыі. Па гэтым творы быў зняты фільм, пастаўлены тэле- і радыёспектакль, напісана п’еса, якая шмат гадоў ішла на сцэне Маскоўскага ТЮГа. У тым жа годзе, ва ўзросце 24 гадоў, яна стала членам Саюза пісьменнікаў УзССР — на той момант самым маладым у краіне членам падобных арганізацый<ref>[https://7days.ru/stars/privatelife/dina-rubina-moya-karera-nachalas-s-trekh-slov.htm Дина Рубина: «Моя карьера началась с трех букв»]</ref>. У 1979 годзе стала членам Саюза пісьменнікаў СССР. На здымках фільма «Наш ўнук працуе ў міліцыі» паводле аповесці «Заўтра, як звычайна» пісьменніца пазнаёмілася са сваім другім мужам, і з’ехала з ім у [[Масква|Маскву]]. Фільм атрымаўся няўдалым, але пасля яго Дзіна Рубіна напісала адзін з лепшых сваіх твораў «Камера наязджае». У Маскве пісьменніца жыла і працавала да ад’езду ў канцы 1990 года на пастаяннае месца жыхарства ў Ізраіль. Пасля пераезду ў [[Ізраіль]] працавала літаратурным рэдактарам у штотыднёвым літаратурным дадатку «Пятница» да рускамоўнай газеце «Наша страна». У гэтыя гады творы Рубінай пачынаюць публікаваць расійскія часопісы «Новый мирт», «Знамя», «Дружба народов». У 2001—2003 гадах працавала ў Маскве кіраўніком культурных праграм Яўрэйскага агенцтва (Сахнут). Доўгі час Дзіна Рубіна жыла ў горадзе Маале-Адумім, які апісаны ў некаторых яе творах. У цяперашні час пражывае ў горадзе Мевасэрет-Цыён. Рубіна стала аўтарам трох варыянтаў «татальнай дыктоўкі», якая прайшла ў 2013 годзе. У 2014 годзе прыняла ўдзел у тэатралізаваных анлайн-чытаннях «Карэніна. Жывое выданне»<ref>[http://tolstoy.ru/events/1825/ «Каренина. Живое издание»: 700 человек в прямом онлайн-эфире прочитали роман Толстого]</ref>. == Сям’я == * Сын — Дзмітрый (род. 1976, ад першага шлюбу ў 1973—1978 гадах). * Другі муж (з 1984 года) — мастак [[Барыс Карафелаў]], пастаянны ілюстратар яе твораў. ** Дачка — Ева Гаснер (род. 1986). * Сястра — Вера Рубіна, скрыпачка і музычны педагог у [[Бостан]]е. == Выданні == {{div col}} * Полное собрание романов в одном томе. * Полное собрание повестей в одном томе. * Полное собрание рассказов в одном томе. * Собрание романов Д. Рубиной. М.,Эксмо,2008, 464 с., 75 100 экз., ISBN 978-5-699-27962-3, 978-5-699-27369-0 * 17 рассказов. Эксмо, 2014 * «Адам и Мирьям». Авторский сборник. М.: Эксмо, 2010,416 с., 4 000 экз., ISBN 978-5-699-39797-6 * Альт перелётный. М., Эксмо-пресс, 2008 * Ангел конвойный. М., 1997 * Ангел конвойный. М., 2006 * «Астральный полёт души на уроке физики» М., Астрель, 2000 * «Астральный полёт души на уроке физики» М., 2003, 2005 * «Белая голубка Кордовы» М.: Эксмо, 544 с., 80000 экз., ISBN 978-5-699-37343-7 * Белый осёл в ожидании спасителя. М., Эксмо, 2014 * «Больно только когда смеюсь». М.: Эксмо, ISBN 978-5-699-43666-8; 2010 г. * В России надо жить долго. М.: Эксмо, 2010 * Вид из окна съёмной квартиры. М., Эксмо, 2008, 2009 * Во вратах твоих. Екатеринбург, 2002. * «Воскресная месса в Толедо» М.:Вагриус, 2002 * «Вот идёт Мессия!» — М., Подкова, 1999 * «Вот идёт Мессия!» — СПб, Ретро, 2000, 2001 * «Вот идёт Мессия!» — Екатеринбург, 2002 * «Высокая вода венецианцев» — М., Вагриус, 2001 * «Высокая вода венецианцев» — М., 2011 * Гладь озера в пасмурной мгле. — М., 2007, 2008 * «Глаза героя крупным планом» — Екатеринбург, 2002 * «Глаза героя крупным планом» — М., Вагриус, 2002 * Горячие звёзды. М., 2010 * Двое на крыше. Эксмо, 2015 * Двойная фамилия. М., Советский писатель, 1990 * Двойная фамилия. Эксмо, 2007 * Двойная фамилия. Эксмо, 2014 * Джаз-банд на Карловом мосту. Эксмо, 2011 * «Дом за зелёной калиткой» — Ташкент, 1982 * «Дом за зелёной калиткой» — Екатеринбург, 2002 * «Дом за зелёной калиткой» — М., Вагриус, 2002 * «Дом за зелёной калиткой» — Эксмо, 2014 * Душегубица, Эксмо, 2010 * Еврейская невеста. Эксмо, 2012 * Завтра как обычно, Эксмо, 2011, 2014 * Иерусалимский синдром. Эксмо, 2008, 2009 * Иерусалимцы. М., Эксмо, 2011 * Итак, продолжаем. Эксмо-пресс, 2007 * Их бин нервосо. М., 2007 * Камера наезжает. — М., 1996 * Камера наезжает. — М., 2005 * Когда выпадет снег. — Екатеринбург, 2000, 2001, 2002 * «Когда же пойдёт снег…?» — Ташкент, 1980 * Любка. — М., Эксмо, 2011 * Мастер-тарабука. М., Эксмо, 2005 * «Миф сокровенный…». М.: Эксмо, 2010, 432 с., 4000 экз., ISBN 978-5-699-41269-3 * На Верхней Масловке. Екатеринбург, 2001, 2002. * На Верхней Масловке. М, Эксмо, 2004 * На Верхней Масловке. М, 2007,2008, 2009 * На исходе августа, Эксмо, 2014 * «На солнечной стороне улицы» М., Эксмо, 2006, 2007, 2010, 2011 * «Наш китайский бизнес» М., Эксмо, 2004, 2007 * Не оставляй меня одного. Эксмо, 2013 * «Несколько торопливых слов любви» СПб, Ретро, 2003, 2005 * «Несколько торопливых слов любви» Екатеринбург, 2004 * О любви. М., 2011 * «Один интеллигент уселся на дороге» СПб, Симпозиум, 2000 * «Один интеллигент уселся на дороге» СПб, Ретро, 2001 * Озябшие странники. Эксмо, 2013 * Окна. Эксмо, 2012 * «Отворите окно!» Ташкент, 1987 * «Под знаком карнавала» Екатеринбург, 2000, 2001, 2002 * «Последний кабан из лесов Понтеведра» СПб, Симпозиум, 2000 * «Последний кабан из лесов Понтеведра» СПб, Ретро, 2002 * «Последний кабан из лесов Понтеведра» М., Эксмо, 2011 * «Почерк Леонардо» М., Эксмо, 2011 * Ральф и Шура. Эксмо. 2014 * Русская канарейка. Эксмо, 2011 * «Синдикат» М. Эксмо, 2004, 2007, 2010, 2014 * «Синдром Петрушки». М.: Эксмо, 2011, 432 с., 100 000 экз., ISBN 978-5-699-45611-6 * «Старые повести о любви». М.: Эксмо, 2007, 224 с., 20 000 экз., ISBN 978-5-699-24508-6. * Тёплые штаны для вашей мами. Эксмо. 2015. ISBN 978-5-699-84796-9 * Терновник. СПб, Ретро, 2001 * Туман. Эксмо, 2011 * «Уроки музыки» М., Гудбял-пресс, 1998 * Уроки музыки. Эксмо, 2014 * Фарфоровые затеи. Эксмо, 2014 * Холодная весна в Провансе. — М., Эксмо, 2005, 2007, 2010 * Цыганка. Эксмо, 2011. * «Чем бы заняться?» — СПб, Ретро, 2001, 2002 * Чужие подъезды. — М., 2010 * Школа беглости пальцев. 2007 * Я кайфую, 2014. * Яблоки из сада Шлицбутера. 2015 {{div col end}} == Узнагароды == * Прэмія Міністэрства культуры Узбекістана за п’есу «Цудоўная дойра» для тэатра музычнай камедыі, створаную ёю сумесна з паэтам Рудольфам Барынскім ў канцы 1970-х гадоў ў Ташкенце па матывах узбекскіх народных казак. * Прэмія імя Ар’е Дульчына (Ізраіль) за кнігу «Адзін інтэлігент сеў на дарозе». * Прэмія Саюза пісьменнікаў Ізраіля за раман «Вось ідзе Месія!». * Прэмія «Вялікая кніга» (2007) за раман «На сонечным баку вуліцы». * Прэмія Дабрачыннага фонда Алега Табакова (2008) за апавяданне «Адам і Мір’ям», апублікаваны ў часопісе «Дружба народов», № 7, 2007 год. * Прэмія «Партал» (2009) у намінацыі «Лепшы фантастычны твор (буйная форма)» за раман «Почырк Леанарда». * [[Руская прэмія]] (2009) за раман «Дом, у якім…». {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Рубіна Дзіна Ільінічна}} [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]] 3lmqeeavsuqhxqblzien3gwwq9cs0nq 0 676485 5144293 3835727 2026-05-21T04:37:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144293 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Digi Communications''' — румынскі тэлекамунікацыйны холдынг, які працуе ў [[Румынія|Румыніі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Італія|Італіі]]<ref>[https://www.digi-communications.ro/ro/despre-noi «Despre noi»]. Digi Communications.</ref>. Кампанія была заснаваны [[Золтан Тэсары|Золтанам Тэсары]], які з'яўляецца мажарытарным уладальнікам прадпрыемства. Акцыі кампаніі гандлююцца на [[Бухарэсцкая фондавая біржа|Бухарэсцкай фондавай біржы]] з 16 мая 2017 года<ref>[https://www.capital.ro/exclusiv-cine-se-afla-cu-adevarat-in-spatele.html «EXCLUSIV! Cine se află cu adevărat în spatele imperiului DIGI — RCS & RDS! Povestea secretă a miliardarului fără chip. Detalii pe care nimeni nu le-a știut până acum. Dezvăluiri în premieră din partea unor apropiați»]. Capital.</ref>. На 2019 год Digi мела долю рынку ў Румыніі ў 51%, а пераважная большасць яе абанентаў была падключана па сетцы з [[аптычнае валакно|аптычным валакном]]. Такім чынам, кампанія зрабіла важны ўнёсак у статус Румыніі як краіны з адной з самых высокіх фіксаваных хуткасцей шырокапалоснага [[Інтэрнэт]]у ў свеце<ref>[https://www.akamai.com/us/en/multimedia/documents/content/akamai-state-of-the-internet-report-q3-2014.pdf «Akamai's state of the internet report Q3 2014»]. Akamai.</ref><ref>[https://www.speedtest.net/global-index «Global Speeds March 2020»]. Speed Test.</ref><ref>[https://www.statista.com/chart/7246/the-countries-with-the-fastest-internet/ «The Countries with the Fastest Internet»]. Statis.</ref>. Акрамя таго, кампанія валодае спадарожнікавым тэлебачаннем пад брэндам Digi TV. У красавіку 2015 года Digi запусціла паслугу энергазабеспячэння. Аднак, пазней у 2019 годзе кампанія пазбавілася энергітычнага бізнесу праз незвычайнай хісткасці коштаў на [[электрычнасць]]<ref>[http://energyreport.ro/index.php/2013-electricitate/2013-stiri-electricitate/2013-energie-electrica/5020-digi-retrage-furnizarea-de-energie-din-grila-de-programe-a-companiei «Digi retrage furnizarea de energie din grila de programe a companiei»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230401050105/http://energyreport.ro/index.php/2013-electricitate/2013-stiri-electricitate/2013-energie-electrica/5020-digi-retrage-furnizarea-de-energie-din-grila-de-programe-a-companiei |date=1 красавіка 2023 }}. Energy Report</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://digi-communications.ro/ Афіцыйны сайт]. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Кампаніі Румыніі]] [[Катэгорыя:Бухарэст]] fdirn64ulrijoo0a8b0wxxjfe9ei8lq 0 691633 5144186 4770450 2026-05-20T21:39:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144186 wikitext text/x-wiki {{Абнавіць}} {{Музычны фестываль |Назва = Be2gether |Лагатып = |Дата = Жнівень |Месца = [[Норвілішкес]], <br> [[Літва]] |Гады = 2007—2010 |Жанр = [[Рок-музыка|Рок]] <br> [[Поп-музыка|Поп]]<br>[[Электроніка]] |Сайт = [http://www.b2g.lt b2g.lt] }} '''Фестываль «Be2gether»''' ({{lang-lt|Festivalis Be2gether}}) — найбуйнейшы [[фестываль]] музыкі і мастацтва на тэрыторыі Балтыйскіх краін, які праходзіць у [[Норвілішкес]]е ў [[Літва|Літве]], ля мяжы з [[Беларусь|Беларуссю]]. == Даты == Першы фестываль «Be2gether» праходзіў 24—26 жніўня 2007 года. Другі адбыўся 14—17 жніўня 2008 года. Трэці фестываль Be2gether прайшоў 12—14 чэрвеня 2009 года<ref>{{Cite web|author-link=Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|first=Татьяна|last=Замировская|date=2009-06-22|title=BE2GETHER: МАССОВЫЙ ПСИХОЗ в метре от Европы|url=http://belgazeta.by/20090622.24/360304581/|url-status=dead|language=ru|issue=24 (696)|publisher=[[БелГазета]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090630234219/http://belgazeta.by/20090622.24/360304581/|archive-date=2009-06-30|access-date=2020-09-12}}</ref>. Чацвёрты адбыўся 25-27 чэрвеня 2010 года<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Вікторыя Целяшук]].|загаловак=Фестываль «Be2gether» адбудзецца напрыканцы чэрвеня|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=54977|выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]]|тып=[[газета]]|год=16 сакавіка 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-03-16 47 (26655)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/55051/16sak-8.indd.pdf 8]|issn=1990-763x|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306063758/http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=54977|archive-date=6 сакавіка 2016}}</ref>. == Месца == Фестываль праходзіць ва ўнікальных па сваёй прыродзе наваколлях мястэчка [[Дзевянішкі]], якое мяжуе з Беларуссю. Адтуль свой пачатак бяруць пяць старадаўніх дарог, якія вядуць у [[Вільнюс|Вільню]]. == Пра фестываль == Фестываль «Be2gether» на гістарычных землях [[Нарвіліскі замак|Нарвіліскага замка]] збірае аматараў рознай музыкі. На трох сцэнах, накіраваных у бок дзяржаў [[Еўрасаюз]]а, гучыць [[рок-музыка|рок]], электроніка, «world» і альтэрнатыўная музыка, якую прадстаўляюць розныя выканаўцы і гурты з усяго свету<ref>{{Cite web|author=Воля Кузьміч.|date=2010-06-29|title=У чацверты раз на Be2gether|url=http://generation.by/news3723.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912084916/http://generation.by/news3723.html|archive-date=2020-09-12|access-date=2020-09-12|publisher=[[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|generation.by]]|language=be}}</ref><ref>{{Cite web|author=Вячеслав Радионов.|date=2010-06-29|title=be2gether 2010: сомнения развеяны|url=http://ultra-music.com/articles/reviews/2402|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912092614/http://ultra-music.com/articles/reviews/2402|archive-date=2020-09-12|access-date=2020-09-12|publisher=[[Ultra-music.com]]|language=ru}}</ref>. Падчас фестывалю можна ўладкавацца на тэрыторыі адмысловага абсталяванага кемпінгу. На працягу фестывалю таксама адчыненыя творчыя майстэрні, дзе госці могуць паспрабаваць сябе ў розных відах мастацтва. Таксама да ўвагі гасцей кіно пад адкрытым небам, спартыўныя спаборніцтвы, урокі музыкі і танца, заняткі жывапісам, адмысловыя зоны рэлаксацыі. На фестывалі таксама працуе адмыслова ўстроены дзіцячы садок, дзе бацькі могуць пакінуць сваіх малянят пад наглядам. Фестываль «Be2gether» уключаны ў спіс мерапрыемстваў праграмы «Вільнюс — культурная сталіца Еўропы 2009». Частка сродкаў, атрыманых за продаж білетаў, аддаецца на гуманітарную дапамогу. == Be2gether-2007 == На першым фестывалі былі абсталяваныя дзве вялікія сцэны і клуб-намёт. За тры дні і дзве ночы выступілі 32 выканаўцы з розных краін свету: * [[Morcheeba]] * [[Bloodhound Gang]] * [[Therapy?]] * [[The Young Knives]] * [[Andrius Mamontovas]] * [[Datarock]] * [[Zion Train]] * [[Leaves]] * [[Joana and the Wolf]] * [[Ляпис Трубецкой]]<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0-%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8F%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D1%8B/a-2752695|title=«Музыка адчыняе межы»|last=Вілейта|first=Вадзім|date=2007-08-26|author=Вадзім Вілейта.|publisher=[[Нямецкая хваля]]|language=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221184645/https://www.dw.com/ru/%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0-%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8F%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D1%8B/a-2752695|archive-date=21 лютага 2020|access-date=2020-02-21|url-status=live}}</ref> * [[Poets of the Fall]] * [[New York Ska Jazz Ensemble]] * [[Myslovitz]] * [[DJ Alex Gopher]] * [[DJ Food & DK]] * [[Skamp]] * [[Pieno lazeriai]] * [[G&G Sindikatas]] * [[Drum Ecstasy]] * [[Tanel Padar & The Sun]] * [[Tribes of the City]] * [[Boogaloo DJs]] * [[Metal on Metal DJs]] * [[Brainers]] * [[Dr.Green]] * [[IR]] * [[Mountainside]] * [[IQ48]] * [[Gerri Pavloff’s Rebellious Int’l]] * [[Radioshow]] * [[The Young Georgian Lolitaz]] * [[Модель неба]] На тэрыторыі творчых майстэрняў і забаўляльных зон фестывалью працавала пасольства «рэспублікі Ужупіс», вядомая сваёй унікальнай творчасцю. Таксама кіно пад адкрытым небам, студыя выяўленчага мастацтва, фотастудыя «LT 1000»; жадаючыя маглі нацешыцца фотапаляваннем. Праводзіліся турніры па футболе і альтэрнатыўным баскетболе, жартоўныя шлюбы, прагляд extreme-фільмаў і матч footbag. Былі арганізаваныя конкурсы боды-арту (малюнкаў на целе) і графіці, вынікам якога стаў велізарны малюнак «Экалагічны блюз». Таксама былі прадстаўленыя гуманітарныя праекты: Big Brothers Big Sisters, Жывая бібліятэка. Частка сродкаў, выгандлёваных за продаж білетаў, была пераведзена дзецям [[Чачэрск]]а (побач з [[Гомель|Гомелем]], [[Беларусь]]), пацярпелым падчас [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]]. [[Марцінас Статкус]] — стваральнік фільма аб першым фестывалі Be2gether 2007, паспрабаваў як мага дакладней перадаць усе настроі гэтай падзеі. Таму, па яго словах, фільм зняты як бы з трох ракурсаў: арганізатараў і музыкаў, гасцей і мясцовых жыхароў. Пасля выйшла абмежаваная колькасць [[DVD]]-фільмаў, набываючы якія, можна было купіць і першыя білеты на фестываль 2008 года. == Be2gether-2009 == Фестываль «Be2gether-2009» адбыўся 12—14 чэрвеня 2009 года. У фестывалі прынялі ўдзел [[Gogol Bordello]], [[Polarkreis 18]], [[Touch and Go]], [[Clawfinger]], [[Андрус Мантовас]]. == Be2gether-2010 == Фестываль «Be2gether-2010» адбыўся 25—27 чэрвеня 2009 года. У фестывалі прынялі ўдзел і беларускія музыкі і гурты: [[Лявон Вольскі]], [[Akute]], [[Cherryvata]] разам з [[Руся]]й, [[Open Space]], DJ Laurel, Дзівасіл<ref>{{Cite web|url=https://nn.by/?c=ar&i=40299|title=«Гайдамакі», Вольскі і Будзьма together!|last=Кавальчык|first=Ліза|date=2010-06-27|author=Ліза Кавальчык.|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language=be|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100630155501/http://nn.by/?c=ar&i=40299|archive-date=2010-06-30|access-date=2020-02-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nn.by/?c=ar&i=49189|title=Музыка ў 2011-м|last=Макарэвіч|first=Сяргей|date=2011-01-22|author=Сяргей Макарэвіч.|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language=be|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222070539/https://nn.by/?c=ar&i=49189|archive-date=2020-02-22|access-date=2020-02-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.by/node/41148|title=«Be2gether 2010» собрал и меломанов, и любителей экстрима|last=Шейн|first=Юлия|last2=Макей|first2=Ольга|date=2010-06-27|publisher=[[Сталічнае тэлебачанне|СТБ]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200304141616/http://www.ctv.by/node/41148|archive-date=4 сакавіка 2020|access-date=2020-03-04|last3=Сержантов|first3=Андрей|author=Юлия Шейн|coauthors=Ольга Макей; Андрей Сержантов.|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2010-06-28|title=Be2gether: працяг фэсту (фотарэпартаж)|url=https://budzma.by/news/be2gether-pracyah-festu-fotarepartazh.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912110057/https://budzma.by/news/be2gether-pracyah-festu-fotarepartazh.html|archive-date=2020-09-12|access-date=2020-09-12|publisher=[[Будзьма беларусамі!]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=deadhamster|date=2010-07-01|title=Be2Gether 2010 — секс, наркотики и rock'n'roll? — Музыка|url=http://another.by/blogs/music/1271/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925153324/http://another.by/blogs/music/1271/|archive-date=2020-09-25|access-date=2020-09-25|publisher=another.by|language=ru}}</ref>. == Забароны == Аўтобусы з гасцямі імпрэзы ў 2008 годзе затрымліваліся на беларускім баку<ref>{{Cite web|url=https://charter97.org/be/news/2008/8/15/9100/|title=На мяжы затрыманы аўтобус з гасцямі фестывалю Be2gether|date=2008-08-15|publisher=[[Хартыя’97]]|language=be|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090917215342/https://charter97.org/be/news/2008/8/15/9100/|archive-date=2009-09-17|access-date=2020-01-26}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{спасылка|url=http://www.b2g.lt/|копія=http://web.archive.org/web/20130117071423/http://www.b2g.lt/|загаловак=Афіцыйны сайт|мова=lt|access-date=31 кастрычніка 2021|archive-date=3 лютага 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203094342/http://www.b2g.lt/?lang=en|url-status=dead}} * {{спасылка|url=http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=19287|загаловак=Пазітыў і музыка на любы густ»|выдавец=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|дата публікацыі =19 жніўня 2008}} [[Катэгорыя:Фестывалі]] [[Катэгорыя:Музыка Літвы]] sczudr4b7zlj4o6eigy136cspzji0eh 0 698161 5144424 5073996 2026-05-21T11:11:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144424 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''HOMIE'''<ref>[https://ru.tv/press/anonsy/793288 Не пропустите онлайн-чаты #RUTalk с HOMIE и Денисом Ковальским!]</ref>, сапраўднае '''Антон Аляксандравіч Табала''' (нар. [[26 снежня]] [[1989]], [[Мінск]]<ref>{{Cite web |url=https://strana.fm/news/homie-yefir-ot-6-dekabrya/ |title=HOMIE. Эфир от 6 декабря на радио Strana.fm |access-date=12 студзеня 2022 |archive-date=13 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113215556/https://strana.fm/news/homie-yefir-ot-6-dekabrya/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.intermedia.ru/news/343338 Рецензия: Homie — «Прощай»]</ref>) — [[Беларусь|беларускі]] [[спявак]], аўтар песень і музыкант<ref>[https://www.ntv.ru/peredacha/Urban/m74480/v1692796/ HOMIE — «Лето» НТВ]</ref>. == Біяграфія == З дзяцінства займаўся хакеем<ref>[https://aif.by/timefree/stars/pik_populyarnosti_molodye_belorusskie_zvezdy_estrady_i_ne_tolko Пик популярности. Молодые белорусские звезды эстрады и не только]</ref><ref>{{Cite web |url=https://hockey.by/news/video/news96818.html |title=«Это были золотые времена в белорусском хоккее». Экс-игрок «Металлурга» стал известным певцом |access-date=12 студзеня 2022 |archive-date=27 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127163200/https://hockey.by/news/video/news96818.html |url-status=dead }}</ref>, браў удзел у спаборніцтвах, у тым ліку міжнароднага фармату<ref>[http://www.ctv.by/reper-homie-rasskazal-o-svoih-poklonnicah Рэпер Homie о поклонницах: «Пришла бабушка, у неё в руках были мои фото. И в этот момент я начинал себя чувствовать Стасом Михайловым»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211009022509/http://www.ctv.by/reper-homie-rasskazal-o-svoih-poklonnicah |date=9 кастрычніка 2021 }}</ref>. Гуляў Табала за менскія клубы «Дынама-Керамін», «Юнацтва», «Металург (Жлобін)». На другім курсе ўніверсітэта кінуў хакей і заняўся музыкай<ref>[https://musecube.org/cubeinterview/homie-anton-tabala-ja-sobiraju-pesni-kak-konstruktor/ HOMIE (Антон Табала): «Я собираю песни как конструктор»]</ref>. Пачаў музычную кар’еру ў 2013 годзе пад псеўданімам HOMIE<ref>[https://m.youtube.com/watch?v=8SyPjpVFnQ4 Рэпер Homie в студии LifeNews|канал SHOT]</ref>, у перакладзе «сябар», прыдуманым знаёмымі ў студэнцкія гады<ref>[https://by.tribuna.com/amp/news/1083496304/ Певец Homie: «Я ушел из спорта в 2010 году, как только подписал контракт с „Металлургом“ — это были золотые времена в белорусском хоккее»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220114120920/https://by.tribuna.com/amp/news/1083496304/ |date=14 студзеня 2022 }}</ref>. Першы альбом «''Безумно можно быть первым''» і трэк з такой самай назвай выпушчаны ў 2013 годзе, таксама зняты кліп. З гэтага часу з’явіліся першыя прыхільнікі. Станам на 17.1.2022 года трэк на YouTube сабраў 37,5 млн праглядаў<ref>[https://m.youtube.com/watch?v=O1xou7IQw5Q https://youtube.com/watch?v=O1xou7IQw5Q]</ref>. У 2016 годзе Антон Табала зрабіў прапанову Дарыне Чыжык<!-- Што значыць «зрабіў прапанову»? Да 2022 ужо 6 гадоў мінула, мусіць быць ужо пэўнасць, яна пагадзілася, шлюб узялі ці адмовілася? -->. У іх ёсць дзіця<ref>[https://belarushockey.com/hockey_and_life/news/2020/02/20/byvshij-belorusskij-hokkeist-stal-izvestnym-pevcom/ Бывший белорусский хоккеист стал известным певцом]</ref>. == Дыскаграфія == * «Безумно можно быть первым»<ref>[https://www.belnovosti.by/amp/novosti-partnerov/homie-pevec-iz-belarusi Homie — певец из Беларуси]</ref> {{ref-ru}} * «Кокаин»<ref>[https://tntmusic.ru/6292-homie-nenavizhu-novuyu-shkolu/ HOMIE: «Ненавижу новую школу!»]</ref> {{ref-ru}} * «Лето» (EP)<ref>[https://www.zvezdi.ru/news/gossip/16807-populyarnyy-reper-homie-rasskazal-o-nezavidnoy-sudbe-svoego-pervogo-treka.html ПОПУЛЯРНЫЙ РЭПЕР HOMIE РАССКАЗАЛ О НЕЗАВИДНОЙ СУДЬБЕ СВОЕГО ПЕРВОГО ТРЕКА]</ref> {{ref-ru}} * «В городе где нет тебя»<ref>[https://www.gazeta.ru/culture/2021/03/29/a_13539374.shtml «Вообще не в курсе»: российские звезды опровергают участие в главном фестивале Белоруссии]</ref> {{ref-ru}} * «Прощай» ({{Lang-be|Бывай}}) {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рэперы Беларусі]] l7vvhg7mq7idleg0rqe2rxes3jm7ucf 0 699966 5144303 5142725 2026-05-21T05:43:31Z CommonsDelinker 151 Replacing (Venice)_Iuav_University_of_Venice._The_inner_courtyard.jpg with [[File:(Venice)_The_courtyard_and_well_of_the_IUAV_University_of_Venice.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: correction). 5144303 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Венецыянскі ўніверсітэт «IUAV» |скарачэнне = |эмблема = Logo IUAV.svg |выява = (Venice) The courtyard and well of the IUAV University of Venice.jpg |арыгінал = {{lang-it|Università Iuav di Venezia}} |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1868 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Венецыя]] |кампус = |адрас = |сайт = http://www5.iuav.it/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Венецыянскі ўніверсітэт «IUAV»''' ({{lang-it|Università Iuav di Venezia}}) — [[Італія|італьянская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[Універсітэт|універсітэта]] з сядзібай у горадзе [[Венецыя]]. Абрэвіятура «IUAV» — гэта папярэдняя назва ўстановы — Венецыянскі ўніверсітэцкі інстытут архітэктуры ({{lang-it|Istituto Universitario di Architettura di Venezia}}). == Структура == * Дэпартамент архітэктуры, будаўніцтва і кансервацыі * Дэпартамент архітэктуры і мастацтваў * Дэпартамент праектавання і планіроўкі ў складаных умовах {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www5.iuav.it/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220202095304/http://www5.iuav.it/ |date=2 лютага 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Універсітэты Італіі}} [[Катэгорыя:Універсітэты Італіі]] [[Катэгорыя:Венецыя]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя тэхнічныя навучальныя ўстановы]] [[Катэгорыя:Архітэктурная адукацыя]] 2gyvgz4c5fdx1gjca1z686wh3utme5o 0 701061 5144314 4065070 2026-05-21T08:00:57Z Дэно 12897 5144314 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Мікалай Фёдаравіч Капіч''' ({{ДН|15|8|1918}}, в. Шаенка, [[Шумілінскі раён]], [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|||2020}}) — беларускі гісторык. Кандыдат філасофскіх навук (1962), доктар гістарычных навук (1979), прафесар (1981). Заслужаны работнік вышэйшай школы БССР (1987). == Біяграфія == Скончыў Ульскую сярэднюю школу (1932), [[Полацкі педагагічны тэхнікум]] (1935), [[Аршанскі настаўніцкі інстытут]] (1937), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КП(б)Б|Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС]] (1953), Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС (1957). У 1937—1939 гадах — настаўнік Каханавіцкай сярэдняй школы Асвейскага раёна. Удзельнік [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінскай]] і [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай войнаў]]. 3 1945 года — на партыйнай рабоце, з 1958 года — загадчык аддзелам ЦК КПБ. У 1969—1975 гадах — дырэктар [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КПБ|Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КПБ]]. У 1975—1991 гадах — старшы выкладчык, загадчык кафедры, прафесар Мінскай вышэйшай партыйнай школы. Член КПБ у 1960—1976 гадах. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1963—1971 гг. Памёр не пазней за лістапад 2020 года.<ref>[https://www.peoples.ru/science/history/nikolay_kapich/ Николай Капич. Биография]</ref>. == Навуковая дзейнасць == Член рэдкалегіі «Нарысаў гісторыі Камуністычнай партыі Беларусі» (ч. 2, 1967). Аўтар прац па гісторыі КПБ: «Ідэалагічная работа — магутная сіла ў барацьбе за камунізм» (1962), «У творчай актыўнасці мас — залог урачыстасці камунізму» (1964), «Шляхі далейшага ўдасканалення сацыялістычнага ладу жыцця» (1983). == Узнагароды == Узнагароджаны [[ордэн Чырвонай Зоркі|ордэнамі Чырвонай Зоркі]] (1943), [[ордэн Айчыннай вайны II ступені|Айчыннай вайны II ступені]] (1985), трыма [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1960, 1966, 1971), шматлікімі медалямі і [[Грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|ганаровымі граматамі Вярхоўнага Савета БССР]]. == Літаратура == * Капіч Мікалай Фёдаравіч // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя : [у 12 т.] / рэдкал.: П. У. Броўка [і інш.]. — Мінск : БелЭн, 1972. — Т. 5 : Зуйкі-Кішы. — С. 412—413. * Капіч Мікалай Фёдаравіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск : БелЭн, 1999. — Т. 8 : Канто-Кулі. — С. 27. * Славутыя імёны Бацькаўшчыны // Гісторыка-краязнаўчы курс «Наша Шуміліншчына». Шуміліназнаўства / уклад.: В. А. Падляшчук [і інш.]. — Віцебск : Віцебская абласная друкарня, 2010. — С. 68-72. * Фалей, Е. С. Капич Николай Федорович / Е. С. Фалей // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2010. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 1. — С. 477. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Капіч Мікалай Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] h9u6hhrwd9vmzx1ypbcfh7y6p3xqyxz 0 702512 5144451 5107147 2026-05-21T11:46:47Z MocnyDuham 99818 дададзена [[Катэгорыя:Члены фракцыі Наступ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5144451 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Краўцоў}} {{Асоба | імя = Іван Краўцоў | выява = Ivan Kravtsov, Minsk, August 22, 2020.jpg | апісанне выявы = Іван Краўцоў, Мінск, 22 жніўня 2020 года | грамадзянства = Беларусь | род дзейнасці = палітычны актывіст, менеджар | бацька = Яўген Краўцоў | Альма-матар = [[БНТУ]], [[БДЭУ]] | Партыя = [[Разам (партыя)|Разам]] }} '''Іван Яўгенавіч Краўцоў''' (нар. [[10 чэрвеня]] [[1989]] года, [[Мінск]], [[Беларуская ССР]]) — беларускі палітычны актывіст, архітэктар, менеджар, выканаўчы сакратар [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]]<ref name=":0">{{cite news|date=2020-09-01|title=На допрос вызван исполнительный секретарь совета белорусской оппозиции|url=https://www.interfax.ru/world/724109|language=ru|work=[[Інтэрфакс]]|accessdate=2021-08-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://rada.vision/secretariat|title=Официальный сайт Координационного Совета|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506095153/https://rada.vision/secretariat|url-status=live|language=ru}}</ref>, сябра аргкамітэта па стварэнні партыі «Разам» і каманды кандыдата ў прэзідэнты Беларусі на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах 2020 года]] [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]]<ref name=":2">{{cite news|date=2020-09-01|title=Штаб Бабарико подал ходатайство в КГБ, чтобы Виктора выпустили из СИЗО|url=https://www.the-village.me/village/city/news-city/283655-osvobodili|language=ru|work=The Village Беларусь|accessdate=2020-07-28|archive-date=7 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507122331/https://www.the-village.me/village/city/news-city/283655-osvobodili|url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства === Іван нарадзіўся ў Мінску 10 чэрвеня 1989 года. Маці — Людміла Краўцова, беларуская спявачка<ref>{{cite news|last=Безкаравайны|first=Зміцер|date=2002-03-11|title=CD-ОБЗОР|trans-title=CD АГЛЯД|url=http://www.belgazeta.by/ru/2002_03_11/cd-obzor/3809/|language=ru|work=Белгазета|accessdate=2021-06-03|archive-date=6 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506191555/http://www.belgazeta.by/ru/2002_03_11/cd-obzor/3809/|url-status=dead}}</ref>, бацька — [[Яўген Іванавіч Краўцоў]] (1964—2012<ref>{{cite news|date=2012-12-24|title=Умер известный белорусский банкир|url=https://belaruspartisan.by/economic/225391/|language=ru|work=[[Белорусский партизан]]|accessdate=2021-11-23|archive-date=23 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123164717/https://belaruspartisan.by/economic/225391/|url-status=dead}}</ref>) — саўладальнік і старшыня камерцыйнага банка «Мінсккомплексбанк», далучанага да [[Беларусбанк]]а ў 2005 годзе<ref>{{cite web|date=1999-09-01|title=Belarus: Living With an Image Problem|url=https://www.euromoney.com/article/b1320gk9nf9xw9/belarus-living-with-an-image-problem|language=en|work={{iw|Euromoney}}|accessdate=2021-11-23}}</ref>. Бабуля — Галіна Іванаўна Краўцова, прафесар эканомікі [[БДЭУ]]<ref>{{cite news|date=2020-09-19|title="Я з 13 гадоў ведаю, што такое КДБ"|url=https://www.svaboda.org/a/30846442.html|language=be|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|accessdate=2021-06-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scholar.google.ru/citations?user=4Iy1bmgAAAAJ&hl=ru|title=Кравцова Галина Ивановна, Halina Kravtsjova}}</ref>. == Кар’ера == === Да ўдзелу ў выбарчай кампаніі === Іван з’яўляўся заснавальнікам і арт-дырэктарам Архітэктурнага бюро 35 у Мінску<ref>{{cite news|last=Малахаў|first=Дзмітрый|date=2017-06-29|title=Строить брутально|url=https://dom-expert.by/ivan-kravtsov-interview/|language=ru|work=dom-expert.by|accessdate=2021-11-23}}</ref>. Да мая 2019 года Іван Краўцоў працаваў галоўным стратэгічным дырэктарам [[Мінскі гадзіннікавы завод|Мінскага гадзіннікавага завода]] «Луч»<ref>{{cite news|date=2019-05-19|title=Главный стратег завода "Луч" покинул свою должность|url=https://marketing.by/novosti-rynka/glavnyy-strateg-zavoda-luch-pokinul-svoyu-dolzhnost-vspominaem-samye-yarkie-proekty-sozdannye-brendo/|language=ru|work=Marketing.by|accessdate=2021-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506193045/https://marketing.by/novosti-rynka/glavnyy-strateg-zavoda-luch-pokinul-svoyu-dolzhnost-vspominaem-samye-yarkie-proekty-sozdannye-brendo/ |archivedate=6 мая 2021 |url-status=dead }}</ref>. === Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года === {{Асноўны артыкул|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)}} У маі 2020 года Іван Краўцоў далучыўся да перадвыбарчай каманды беларускага банкіра [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]] як выканаўчы менеджар па публічных адносінах<ref>{{cite news|last= Becchio|first=Anastasia|date=2021-07-21|title=Viktor Babaryko, l'homme politique le plus populaire de Biélorussie, devant Loukachenko|url=https://www.rfi.fr/fr/podcasts/européen-de-la-semaine/20210703-viktor-babariko-l-homme-politique-le-plus-populaire-de-biélorussie-devant-loukachenko|language=fr|work=[[Міжнароднае французскае радыё]]|accessdate=2021-11-23}}</ref>. 28 ліпеня 2020 года разам з [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыяй Калеснікавай]] і іншымі членамі каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]] ён падаваў хадайніцтва ў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] пра змену Віктару меры ўтрымання<ref name=":2"/>. Пасля выбараў, 18 жніўня 2020 года, палітычныя і грамадскія актывісты абвясцілі пра стварэнне [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]]. Сябры каардынацыйнай рады ставілі за мэту правядзенне перамоў з беларускімі ўладамі пра яе мірную перадачу<ref>{{cite news|date=2020-08-19|title=Оппозиция в Белоруссии призвала власти страны немедленно начать переговоры|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9241175|language=ru|work=ТАСС|accessdate=2021-11-23}}</ref>. Іван увайшоў у склад Каардынацыйнай рады ў якасці яе выканаўчага сакратара. 1 верасня 2020 года Краўцоў быў выкліканы на допыт у [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь]]. Ён быў апытаны ў якасці сведкі ў рамках расследавання па крымінальнай справе па артыкуле 361 Крымінальнага кодэкса Беларусі (стварэнне экстрэмісцкага фарміравання)<ref name=":0" />. === Выкраданне Марыі Калеснікавай і крымінальнае абвінавачанне === {{Асноўны артыкул|Марыя Калеснікава}} 7 верасня 2020 года ў СМІ з’явілася інфармацыя, што знікла каардынатар каманды Віктара Бабарыкі Марыя Калеснікава. Яна прапала разам з Іванам Краўцовым і прэс-сакратаром Каардынацыйнай рады Антонам Раднянковым<ref>{{cite news|last=Davies|first=Guy|date=2020-09-07|title=Key opposition figure in Belarus disappears after weekend of mass protests|url=https://abcnews.go.com/International/key-opposition-figure-belarus-disappears-weekend-mass-protests/story?id=72861997|language=en|work={{iw|ABC News}}|accessdate=2021-11-23}}</ref><ref>{{cite news|date=2020-09-07|title=В Минске пропала Мария Колесникова|url=https://www.kommersant.ru/doc/4482764|language=ru|work=[[Коммерсантъ]]|accessdate=2021-11-23}}</ref>. Як высветлілася пазней, Краўцова адвезлі ў {{нп5|Дэпартамент фінансавых расследаванняў Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Дэпартамент фінансавых расследаванняў|be-tarask|Дэпартамэнт фінансавых расьсьледаваньняў Камітэту дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь}} [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]], дзе невядомыя сілавікі пагражалі яму 12-гадовым зняволеннем. Яны патрабавалі ад Краўцова вывезці Калеснікаву з краіны на асабістым аўтамабілі. На думку сілавікоў, аперацыя мусіла дапамагчы «дээскалацыі» палітычнай сітуацыі ў Беларусі, а праўладныя ЗМІ павінны былі абвясціць, што «лідары расчараваліся ў пратэсце»<ref>{{cite news|last=Aris|first=Ben|date=2020-09-09|title=More details of Belarus' failed attempt to expel opposition leader Maria Kolesnikova emerge|url=https://www.bne.eu/more-details-of-belarus-failed-attempt-to-expel-opposition-leader-maria-kolesnikova-emerge-191493/|language=en|work={{iw|BNE Intellinews}}|accessdate=2021-11-23}}</ref><ref>{{Cite news |date=2020-09-08 |title=Родненков и Кравцов — о том, как покинули Беларусь без Колесниковой |work=[[TUT.BY]] |url=https://news.tut.by/economics/699770.html |accessdate=8 сакавіка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200908182146/https://news.tut.by/economics/699770.html |archivedate=8 верасня 2020 |url-status=dead |language=ru }}</ref><ref>{{cite news |title=CCTV footage said to show car carrying Belarus opposition figure at border – video |url=https://www.theguardian.com/world/video/2020/sep/08/cctv-footage-said-to-show-car-carrying-belarus-opposition-figure-at-border-video |work=[[The Guardian]] |accessdate=3 June 2021 |language=en }}</ref><ref>{{cite news |last1=Левченко |first1=Григорий |title=«Как только она увидела свой паспорт, она порвала его на много мелких кусочков» |url=https://meduza.io/feature/2020/09/08/kak-tolko-ona-uvidela-svoy-pasport-ona-porvala-ego-na-mnogo-melkih-kusochkov |accessdate=2024-05-17 |website=[[Meduza]] |date=2020-09-08 |language=ru }}</ref>. У той жа дзень у кватэры Краўцова адбыўся ператрус<ref>{{cite news|date=2020-09-07|title=Обыск прошел в квартире пропавшего белорусского оппозиционера|url=https://www.interfax.ru/world/724914|language=ru|work=[[Інтэрфакс]]|accessdate=2021-08-23}}</ref>. Нягледзячы на тое, што супрацоўнікі КДБ пагражалі Марыі Калеснікавай турмой або забойствам, яна здолела застацца, наўмысна парваўшы пашпарт на беларуска-ўкраінскай мяжы<ref>{{cite news|last=Kozhedubov|first=Artyom|date=2020-10-09|title=Колесникова в деталях рассказала хронологию ее похищения и ареста|url=https://www.mk.ru/politics/2020/09/10/kolesnikova-v-detalyakh-rasskazala-khronologiyu-ee-pokhishheniya-i-aresta.html|language=ru|work=Маскоўскі Камсамолец|accessdate=2020-06-07}}</ref><ref>{{cite news |title=СМИ: Марию Колесникову задержали на границе с Украиной |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9395625 |accessdate=2024-05-17 |website=ТАСС |date=2020-09-08 |language=ru }}</ref><ref>{{cite news|last=Harding|first=Luke|date=2020-09-08|title=Belarus opposition leader 'ripped up passport at Ukraine border'|url=https://www.theguardian.com/world/2020/sep/08/maria-kolesnikova-germany-and-uk-call-for-release-of-snatched-belarus-opposition-figure|language=en|work=[[The Guardian]]|accessdate=2021-11-23}}</ref><ref>{{cite news|last=Гардзееў|first=Уладзіслаў|date=2020-09-08|title=Белорусские оппозиционеры сообщили о погоне на границе с Украиной|url=https://www.rbc.ru/politics/08/09/2020/5f57c5379a79470658c06d2b|language=ru|work=РБК|accessdate=2021-06-03}}</ref>. Краўцоў і Раднянкоў здолелі перасячы ўкраінскую мяжу, нягледзячы на тое, што [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] абвясціў пра просьбу экстрадыцыі абодвух<ref>{{cite news|date=2020-09-08|title=Лукашенко попросил Киев вернуть двух белорусских оппозиционеров|url=https://www.interfax.ru/world/725090|language=ru|work=[[Інтэрфакс]]|accessdate=2020-06-07}}</ref>. 11 верасня [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]] распачаў у дачыненні да Краўцова крымінальную справу па ч. 4 арт. 210 КК РБ за крадзеж шляхам злоўжывання працоўнымі паўнамоцтвамі<ref>{{cite news|date=2020-09-08|title=Уехавший на Украину белорусский оппозиционер Кравцов стал фигурантом уголовного дела|url=https://www.interfax.ru/world/726585|language=ru|work=[[Інтэрфакс]]|accessdate=2020-06-07}}</ref>. 17 верасня Іван Краўцоў падаў заяву ў Следчы камітэт пра распачынанне расследавання па факце яго выкрадання і незаконнай экстрадыцыі<ref>{{cite news|date=2020-09-08|title=Секретарь совета белорусской оппозиции Кравцов требует открыть дело по факту его похищения|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9480989|language=ru|work=ТАСС|accessdate=2020-06-07}}</ref>. === Партыя «Разам» === {{Асноўны артыкул|Разам (партыя)}} У жніўні 2020 года [[Віктар Бабарыка]] і [[Марыя Калеснікава]] ў відэазвароце заявілі пра стварэнне палітычнай партыі «[[Разам (партыя)|Разам]]». Гаворка вялася пра тое, што неўзабаве каманда падасць дакументы на рэгістрацыю партыі ў адпаведныя органы<ref>{{cite news|date=2020-08-31|title=Belarus opposition leaders creating political party: video|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-party-idUSKBN25R2PD|language=en|work=[[Reuters]]|accessdate=2021-11-23}}</ref><ref>{{cite news|last=Іванова|first=Паліна|date=2020-09-01|title=Belarus opposition leaders to create new political party|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/belarus-protests-opposition-election-maria-kolesnikova-lukashenko-together-a9697916.html|language=en|work=[[The Independent]]|accessdate=2021-11-23}}</ref>. Аднак неўзабаве Марыя Калеснікава і іншыя сябры каманды Бабарыкі былі арыштаваны. Стварэнне палітычнай партыі аднавілася ў канцы сакавіка 2021 года. Разам з іншымі членамі каманды і актывістамі ў аргкамітэт партыі ўвайшоў таксама і Іван Краўцоў<ref>{{cite news|date=2021-03-29|title=Штаб Бабарико заявил о создании партии "Вместе"|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11015617|language=ru|work=ТАСС|accessdate=2021-11-23}}</ref><ref>{{cite news|date=2021-03-31|title=В штабе Бабарико заявили, что будут пытаться зарегистрировать создаваемую им партию|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11044367|language=ru|work=ТАСС|accessdate=2021-11-23}}</ref>. === Каардынацыйная Рада III склікання === Увесну 2024 года прыняў удзел у выбарах у [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйную Рада]] трэцяга склікання ад выбарчага спісу [[Моладзевы Наступ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/C6wb8YtILjl/?img_index=1|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-04-22}}</ref>. У склад [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай Рады]] не трапіў, але пазней быў абраны яе Сакратаром<ref>{{Cite web|url=https://www.rada.vision/post/ivan-kraucou-pracyagne-pracavac-na-pasadze-sakratara-kaardynacyynay-rady|title=Каардынацыйная рада|website=www.rada.vision|access-date=2025-04-22|archive-date=23 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123031650/https://www.rada.vision/post/ivan-kraucou-pracyagne-pracavac-na-pasadze-sakratara-kaardynacyynay-rady|url-status=dead}}</ref>. === Завочны прысуд === 23 студзеня 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь]] распачаў спецыяльную (завочную) вытворчасць у дачыненні да Краўцова па чатырох артыкулах Крымінальнага кодэкса. 16 траўня таго ж года [[Мінскі гарадскі суд]] завочна асудзіў яго да 11 гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/342917|title=Івану Краўцову прысудзілі 11 гадоў зняволення завочна|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-05-16|access-date=2024-05-17}}</ref>. == Палітычная пазіцыя == Іван Краўцоў выступае супраць распаду Расіі, лічачы такі сцэнар стратэгічна небяспечным для рэгіёна і Беларусі. У маі 2024 г. у эфіры «[[Радыё Рацыя]]» ён заяўляў, што людзі, якія чакаюць развалу Расіі, недаацэньваюць яго магчымыя наступствы. На яго думку, распад прывёў бы да хаосу, які негатыўна паўплываў бы на ўвесь рэгіён і непазбежна закрануў бы Беларусь. Краўцоў падкрэсліваў, што стратэгічнай мэтай павінны быць змены ў Расіі ў лепшы бок, а не яе знішчэнне<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/342940|title=Іван Краўцоў супраць распаду Расіі: Будзе горш, будзе хаос|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-05-17|access-date=2025-01-12}}</ref>. У 2025 г. ён падкрэсліваў, што незалежна ад стаўлення да Уладзіміра Пуціна Расія застанецца фактарам рэгіянальнай палітыкі, а развагі пра яе «знікненне» або «развал» называў фантазійнымі. На яго думку, Расія з’яўляецца вялікай дзяржавай, з якой Беларусь знаходзіцца ў рамках Саюзнай дзяржавы. Краўцоў таксама адзначаў, што, паводле грамадскіх настрояў, значная частка беларусаў у цэлым пазітыўна ставіцца да Расійскай Федэрацыі, якая з’яўляецца асноўным гандлёвым партнёрам Беларусі і месцам працоўнай міграцыі<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/383845|title=«Пытанне не ў прарасійскасці, а ў адэкватнасці». Краўцоў пракаментаваў прэс-канферэнцыю Бабарыкі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-12-18|access-date=2025-01-12}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктар Бабарыка]] * [[Максім Аляксандравіч Знак|Максім Знак]] * [[Каардынацыйная рада (Беларусь)]] == Крыніцы == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Краўцоў Іван Яўгенавіч}} [[Катэгорыя:Постаці Мінска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Каардынацыйнай рады]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Члены фракцыі Наступ]] c5cqzxdydp9qu18w0n294j0jgagz6a0 0 702623 5144092 4667408 2026-05-20T15:56:29Z StarDeg 16311 5144092 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Паала Віладжа''' ({{lang-it|Paolo Villaggio}}; {{ДН|30|12|1932}}, {{МН|Генуя||}} — {{ДС|3|7|2017}}, {{МС|Рым||}}) — італьянскі [[акцёр]], комік, [[рэжысёр]], [[сцэнарыст]], і [[пісьменнік]]. Віладжа стаў адным з першых вядомых італьянскіх акцёраў, хто праз сатыру, гратэскавую іронію выставіў на агляд многія праблемы сучаснага грамадства. Акцёр стварыў на экране сатырычную выяву бухгалтара-недарэкі Уга Фантоцы, якога стала пераследуюць няўдачы. Дзякуючы гэтаму камічным персанажу акцёр атрымаў прызнанне ў Італіі і стаў вядомы ў шматлікіх краінах свету. Акрамя ўдзелу ў «кіна-эпапеі» аб знакамітым Фантоцы, Віладжы сыграў у кіно і на тэлебачанні мноства іншых роляў. Ён здымаўся ў такіх знакамітых італьянскіх рэжысёраў, як [[Федэрыка Феліні]], [[Ліна Вертмюлер]], [[Эрмана Ольмі]], [[Марыа Манічэлі]] і [[Габрыэле Сальваторэс]], а ў тэатры працаваў з [[Джорджа Стрэлер]]ам. Віладжа таксама сыграў галоўную ролю ў кінакамедыі «Сіньёр Рабінзон», якая выйшла на экран у 1976 годзе і мела вялікі пракатны поспех. У 1992 годзе на 49-м Міжнародным Венецыянскім кінафестывалі Віладжа быў уручаны «Залаты леў» за выдатныя дасягненні ў развіцці кінематографа. == Фільмаграфія == * (1990) «[[Голас Месяца]]» — Ганэла {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віладжа Паала}} [[Катэгорыя:Акцёры Італіі]] [[Катэгорыя:Рэжысёры Італіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Італіі]] pkyn5u0clam4ixnhhrvr71rw3o0im0v 0 704158 5144079 4199708 2026-05-20T15:41:52Z JackyM59 160110 Дададзена фатаграфія 5144079 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ван Лоа}} {{мастак}} '''Шарль-Амедэй-Філіп ван Лоа''' (фр. Charles Amédée Philippe van Loo; {{ДН|25|8|1719}}, Рывалі (П’емонт) — {{ДС|15|11|1795}}, {{МС|Парыж||}}) — французскі жывапісец акадэмічнага кірунку, партрэтыст і майстар алегарычных кампазіцый. Прадстаўнік вялікай сям’і мастакоў нідэрландскага паходжання ван Лоа. Сын [[Жан-Батыст ван Лоа|Жана-Батыста ван Лоа]] (1684—1745), малодшы брат [[Луі-Мішэль ван Лоа|Луі-Мішэля]] (1707—1771) і Франсуа ван Лоа (1708—1732). == Біяграфія == Шарль-Філіп ван Лоа, які атрымаў мянушку «Амедэй», нарадзіўся і вырас у Італіі, жыў і працаваў на поўдні Францыі, у [[Парыж]]ы і ў Прусіі. Вучыўся ў свайго бацькі Жана-Батыста ван Лоа ў [[Турын]]е і [[Рым]]е. Яго маці — Маргарэт Лебрэн была мастачкай-мініяцюрысцкай. У 1738 годзе Шарль-Філіп атрымаў Рымскую прэмію Каралеўскай Акадэміі жывапісу і скульптуры ў Парыжы. Аднак ён застаўся ў родным горадзе сям’і Экс-ан-Правансе, перш чым вярнуцца ў Парыж у 1745 годзе. У тым жа годзе ён ажаніўся з сваёй стрыечнай сястрой, Мары-Маргарэт Лебрэн, сястрой мастака Мішэля Лебрэна. У 1747 г. ён быў прыняты ў Каралеўскую акадэмію жывапісу і скульптуры. З-за блізкіх роднасных сувязяў яму прыйшлося клапаціцца аб спецыяльным папскім дазволе на шлюб. У 1748 годзе ён стаў мастаком пры двары Фрыдрыха Вялікага ў Берліне і заставаўся там да 1758 года, калі прускі кароль дазволіў яму вярнуцца ў родны Парыж падчас Сямігадовай вайны (падчас якой Францыя і Прусія ваявалі). Пасля заканчэння вайны ў 1763 годзе ён вярнуўся ў Берлін і зноў працаваў для караля Фрыдрыха. Пасля вяртання ў Францыю ў 1769 г. ён працягваў атрымліваць штогадовую пенсію з Прусіі. У Парыжы ён рэгулярна выстаўляў свае карціны ў Салоне. [[Файл:La Toilette d'une sultane par Charles-Amédée Van Loo.jpg|цэнтр|міні|Туалет разынкі, музей Луўр]] 7 ліпеня 1770 года Шарль Філіп ван Лоа быў прызначаны прафесарам па класе жывапісу ў Школа прыгожых мастацтваў (Парыж) Школе прыгожых мастацтваў у Парыжы, зацверджаны на гэтай пасадзе 30 лістапада 1794 года. {{зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастакі Францыі]] jxoem4ypbkpbwvgjmn2z10lnlls8q2u 5144080 5144079 2026-05-20T15:42:07Z JackyM59 160110 /* Біяграфія */ 5144080 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ван Лоа}} {{мастак}} '''Шарль-Амедэй-Філіп ван Лоа''' (фр. Charles Amédée Philippe van Loo; {{ДН|25|8|1719}}, Рывалі (П’емонт) — {{ДС|15|11|1795}}, {{МС|Парыж||}}) — французскі жывапісец акадэмічнага кірунку, партрэтыст і майстар алегарычных кампазіцый. Прадстаўнік вялікай сям’і мастакоў нідэрландскага паходжання ван Лоа. Сын [[Жан-Батыст ван Лоа|Жана-Батыста ван Лоа]] (1684—1745), малодшы брат [[Луі-Мішэль ван Лоа|Луі-Мішэля]] (1707—1771) і Франсуа ван Лоа (1708—1732). == Біяграфія == Шарль-Філіп ван Лоа, які атрымаў мянушку «Амедэй», нарадзіўся і вырас у Італіі, жыў і працаваў на поўдні Францыі, у [[Парыж]]ы і ў Прусіі. Вучыўся ў свайго бацькі Жана-Батыста ван Лоа ў [[Турын]]е і [[Рым]]е. Яго маці — Маргарэт Лебрэн была мастачкай-мініяцюрысцкай. У 1738 годзе Шарль-Філіп атрымаў Рымскую прэмію Каралеўскай Акадэміі жывапісу і скульптуры ў Парыжы. Аднак ён застаўся ў родным горадзе сям’і Экс-ан-Правансе, перш чым вярнуцца ў Парыж у 1745 годзе. У тым жа годзе ён ажаніўся з сваёй стрыечнай сястрой, Мары-Маргарэт Лебрэн, сястрой мастака Мішэля Лебрэна. У 1747 г. ён быў прыняты ў Каралеўскую акадэмію жывапісу і скульптуры. З-за блізкіх роднасных сувязяў яму прыйшлося клапаціцца аб спецыяльным папскім дазволе на шлюб. У 1748 годзе ён стаў мастаком пры двары Фрыдрыха Вялікага ў Берліне і заставаўся там да 1758 года, калі прускі кароль дазволіў яму вярнуцца ў родны Парыж падчас Сямігадовай вайны (падчас якой Францыя і Прусія ваявалі). Пасля заканчэння вайны ў 1763 годзе ён вярнуўся ў Берлін і зноў працаваў для караля Фрыдрыха. Пасля вяртання ў Францыю ў 1769 г. ён працягваў атрымліваць штогадовую пенсію з Прусіі. У Парыжы ён рэгулярна выстаўляў свае карціны ў Салоне. 7 ліпеня 1770 года Шарль Філіп ван Лоа быў прызначаны прафесарам па класе жывапісу ў Школа прыгожых мастацтваў (Парыж) Школе прыгожых мастацтваў у Парыжы, зацверджаны на гэтай пасадзе 30 лістапада 1794 года. [[Файл:La Toilette d'une sultane par Charles-Amédée Van Loo.jpg|цэнтр|міні|Туалет разынкі, музей Луўр]] {{зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастакі Францыі]] j7z8e1mf9mk65eukr2yox2og93vri1t 5144159 5144080 2026-05-20T19:51:29Z M.L.Bot 261 Адхілены 2 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/JackyM59|JackyM59]]) і адноўлена версія 4199708, зробленая Хомелка 5144159 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ван Лоа}} {{мастак}} '''Шарль-Амедэй-Філіп ван Лоа''' (фр. Charles Amédée Philippe van Loo; {{ДН|25|8|1719}}, Рывалі (П’емонт) — {{ДС|15|11|1795}}, {{МС|Парыж||}}) — французскі жывапісец акадэмічнага кірунку, партрэтыст і майстар алегарычных кампазіцый. Прадстаўнік вялікай сям’і мастакоў нідэрландскага паходжання ван Лоа. Сын [[Жан-Батыст ван Лоа|Жана-Батыста ван Лоа]] (1684—1745), малодшы брат [[Луі-Мішэль ван Лоа|Луі-Мішэля]] (1707—1771) і Франсуа ван Лоа (1708—1732). == Біяграфія == Шарль-Філіп ван Лоа, які атрымаў мянушку «Амедэй», нарадзіўся і вырас у Італіі, жыў і працаваў на поўдні Францыі, у [[Парыж]]ы і ў Прусіі. Вучыўся ў свайго бацькі Жана-Батыста ван Лоа ў [[Турын]]е і [[Рым]]е. Яго маці — Маргарэт Лебрэн была мастачкай-мініяцюрысцкай. У 1738 годзе Шарль-Філіп атрымаў Рымскую прэмію Каралеўскай Акадэміі жывапісу і скульптуры ў Парыжы. Аднак ён застаўся ў родным горадзе сям’і Экс-ан-Правансе, перш чым вярнуцца ў Парыж у 1745 годзе. У тым жа годзе ён ажаніўся з сваёй стрыечнай сястрой, Мары-Маргарэт Лебрэн, сястрой мастака Мішэля Лебрэна. У 1747 г. ён быў прыняты ў Каралеўскую акадэмію жывапісу і скульптуры. З-за блізкіх роднасных сувязяў яму прыйшлося клапаціцца аб спецыяльным папскім дазволе на шлюб. У 1748 годзе ён стаў мастаком пры двары Фрыдрыха Вялікага ў Берліне і заставаўся там да 1758 года, калі прускі кароль дазволіў яму вярнуцца ў родны Парыж падчас Сямігадовай вайны (падчас якой Францыя і Прусія ваявалі). Пасля заканчэння вайны ў 1763 годзе ён вярнуўся ў Берлін і зноў працаваў для караля Фрыдрыха. Пасля вяртання ў Францыю ў 1769 г. ён працягваў атрымліваць штогадовую пенсію з Прусіі. У Парыжы ён рэгулярна выстаўляў свае карціны ў Салоне. 7 ліпеня 1770 года Шарль Філіп ван Лоа быў прызначаны прафесарам па класе жывапісу ў Школа прыгожых мастацтваў (Парыж) Школе прыгожых мастацтваў у Парыжы, зацверджаны на гэтай пасадзе 30 лістапада 1794 года. {{зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастакі Францыі]] 6xa6gsz5m9gaan8wswldxuacof7oswf 0 706466 5144056 5006564 2026-05-20T15:07:38Z DBatura 73587 5144056 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку |частка = [[Турэцка-курдскі канфлікт]], [[Барацьба з тэрарызмам у Іраку пасля 2017 года]] |выява = |подпіс = |дата = красавік [[2022]] |месца = Паўночны Ірак |прычына = Прысутнасць узброеных курдскіх атрадаў ля паўднёвых межаў Турцыі |статус = працягваецца |вынік = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Турцыя}} |праціўнік2 = [[File:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|22px]] [[Рабочая партыя Курдыстана]] |камандзір1 = [[Рэджэп Таіп Эрдаган]]<br>[[Хулусі Акар]] |камандзір2 = [[Джэміль Байык]]<br>[[Мурат Карайылан]] |сілы1 = 15 000<ref>[https://www.superhaber.tv/metehan-demir-pence-kilit-operasyonunda-zapa-15-bine-yakin-profesyonel-personelle-inildi-video-379292 "'Pençe Kilit Operasyonu'nda Zap'a 15 bine yakın profesyonel personelle inildi!'"]</ref> |сілы2 = ''невядома'' |страты1 ='''на 21.04''': * 2 забітых (турэцкія даныя) * 84 забітых (курдскія даныя) |страты2 = '''на 21.04''': * 7 забітых (курдскія даныя) * 30 забітых (турэцкія даныя) }} '''Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку''' — кампанія Узброеных Сіл [[Турцыя|Турцыі]] на поўначы [[Ірак|Ірака]]. Аперацыя праводзіцца ў правінцыі Дахок супраць [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана]] (РПК) у рамках [[Турэцка-курдскі канфлікт|курдска-турэцкага канфлікту]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|title=Washington Post|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418002732/https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref>. Афіцыйна аперацыя атрымала назву '''«Кіпцюр-замак»''' ({{lang-tr|Pençe-Kilit Operasyonu}}) == Перадгісторыя == У папярэднія гады турэцкія ўзброеныя сілы праводзілі трансгранічныя ваенныя аперацыі супраць РПК, у тым ліку Claw Eagle і Tiger у 2020 годзе, Claw-Lighting і Thunderbolt у 2021 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|title=Turkish warplanes hit Kurdish militant targets in northern Iraq- state news agency|website=SWI swissinfo.ch|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418145314/https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/turkey-launches-offensive-iraq-23c0ce05fd98f699714efd43f06b988b|title=Turkey launches new ground, air offensive in northern Iraq|website=AP NEWS|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Паводле міністра абароны Турцыі Хулусі Акара, бягучая атака нацэлена на пазіцыі ў раёнах Міціна, Зап Авашын і праводзіцца ў супрацоўніцтве з іх саюзнікамі. Перад пачаткам кампаніі прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] сустрэўся з прэм’ер-міністрам рэгіянальнага ўрада Курдыстана Масрурам Барзані і праінфармаваў яго аб аперацыі<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/turkey-launches-offensive-against-pkk-targets-northern-iraq|title=Turkey launches offensive against PKK targets in northern Iraq - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=www.al-monitor.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Турэцкія ўлады заявілі, што мэтай аперацыі было прадухіленне буйнога нападу РПК<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/18/turkey-launches-new-offensive-against-kurdish-rebels-in-iraq|title=Turkey launches new offensive against Kurdish rebels in Iraq|website=www.aljazeera.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Па словах Амера Чэліка з Партыі справядлівасці і развіцця (ПСР), РПК планавала стварыць новыя базы недалёка ад мяжы з Турцыяй і адлюстроўвала трансгранічныя напады на суседнія краіны, такія як Ірак або [[Сірыя]], паколькі самаабарона была замацаваная ў артыкуле 51 Статута [[ААН]]<ref name=":0" />. == Ход падзей == За некалькі дзён да афіцыйнага пачатку аперацыі турэцкія самалёты бамбілі некалькі курдскіх вёсак у Дахоке<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/170420221|title=Turkish warplanes heavily bombard Kurdish villages in northern Duhok}}</ref>. Уварванне пачалося 17 красавіка 2022 г.<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|title=Turkiye ‘neutralizes’ 26 PKK terrorists in northern Iraq|website=www.aa.com.tr|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420215323/https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref> пры падтрымцы артылерыі, беспілотнікаў і авіяцыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thenationalnews.com/world/2022/04/18/turkey-launches-ground-and-air-strikes-in-northern-iraq-against-pkk/|title=Turkey launches ground and air strikes in northern Iraq against PKK|website=The National|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Былі нанесены авіяўдары па пячорах, тунэлях і складах боепрыпасаў, кантраляваныя РПК. Па сушы і верталётах прыбыў турэцкі спецназ. У той час як Міністэрства абароны Турцыі абвясціла, што было знішчана пяцьдзесят мэтаў і ўсе іх першапачатковыя мэты былі дасягнуты. РПК сцвярджала, што адбіла турэцкую дэсантную аперацыю, а таксама збіла два турэцкіх верталёта. Звязаная з РПК Рой таксама паведаміла, што верталёты, якія выкарыстоўваліся ў аперацыі, грунтаваліся ў Курдыстане<ref name=":1" />. На 24-га чысла [[Міністэрства абароны Турцыі]], што ў ходзе аперацыі былі забіты два турэцкіх вайскоўцаў. Прэс-цэнтр [[Народныя сілы абароны (РПК)|Народных сіл абароны (НСА)]] паведаміў, што ў ходзе аперацыі загінулі сем яе байцоў<ref>{{Cite web|url=https://artigercek.com/guncel/hpgden-bilanco-msbden-operasyon-aciklamasi-207339h|title=HPG’den bilanço, MSB’den operasyon açıklaması|website=amp.artigercek.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Пазней МА Турцыі абвясціла, што ў ходзе аперацыі былі забітыя пяць турэцкіх вайскоўцаў, пры гэтым заявіўшы, што РПК панесла дзясяткі страт (паводле справаздачы Мінабароны ад [[23 красавіка]], 54 баевіка забіты або ўзяты ў палон). Прэс-цэнтр НСА абвясціў, што сем яго байцоў забілі на працягу першых двух дзён аперацыі, дадаўшы, што яны забілі 62 турэцкіх вайскоўцаў і збілі два верталёты<ref>{{cite news |title= Commander Amed Malazgirt: The people and the guerrillas will resist and break the Turkish attack |url=https://anfenglishmobile.com/news/commander-amed-malazgirt-the-people-and-the-guerrillas-will-resist-and-break-the-turkish-attack-59431 |access-date=20 April 2022 |website=ANF News |date=20 April 2022}}</ref><ref name="voa">{{Cite web |last=Abdullah |first=Namo |date=19 April 2022 |title=Turkey Launches New Offensive Against PKK Rebels in Northern Iraq |url=https://www.voanews.com/a/turkey-launches-new-offensive-against-pkk-rebels-in-northern-iraq/6536148.html |access-date=2022-04-20 |website=Voice of America|language=en}}</ref>. == Рэакцыя == === Турцыя === Народна-Дэмакратычная партыя назвала аперацыю супярэчнай міжнароднаму праву, а Турцыя выдае сябе за міратворца ў вайне паміж [[Расія |Расіяй]] і [[Украіна|Украінай]]<ref name=":0" />. 19 красавіка 2022 г. старэйшы камандзір РПК Дзюран Калкан заклікаў Турцыю неадкладна спыніць аперацыю, прыстрашыўшы ў адваротным выпадку «перанесці вайну ў турэцкія гарады»<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|title=Bus bombing brings trauma of past terror back to Turkish cities - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=web.archive.org|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420190222/https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=}}</ref>. На наступны дзень аўтобус са зняволенымі выбухнуў у выніку выбуху на абочыне дарогі ў горадзе Бурса, у выніку чаго турэмны ахоўнік загінуў і некалькі чалавек атрымалі раненні. Хоць турэцкія ўлады не абвінавачвалі РПК, каментатары палічылі за магчымых нападнікаў членаў РПК<ref name=":2" />. === Ірак === Прэзідэнт Ірака [[Бархам Салех]] асудзіў напад і запатрабаваў ад Турцыі спыніць аперацыю, палічыўшы яе «пагрозай нашай нацыянальнай бяспецы»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bianet.org/english/militarism/260722-iraq-s-president-says-turkey-s-offensive-into-krg-a-threat-to-our-national-security|title=Iraq's president says Turkey's offensive into KRG 'a threat to our national security'}}</ref>. Міністр замежных спраў Ірака заявіў, што аперацыя была парушэннем суверэнітэту Ірака, у той час як [[Муктада ас-Садр]], лідар найбуйнейшай фракцыі ў парламенце, запатрабаваў, каб, калі ў Турцыі ёсць праблемы з бяспекай, яна магла б абмеркаваць іх з урадам Ірака<ref>{{Cite news|accessdate=2022-04-21|first=Rainer|last=Hermann|id=0174-4909|website=FAZ.NET|title=Operation im Nordirak: Bagdad erzürnt über türkische Offensive gegen die PKK|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/irak-erzuernt-ueber-tuerkische-offensive-gegen-pkk-17967647.html}}</ref>. === Іншыя краіны === У Лондане, [[Вялікабрытанія]], дзе Масрур Барзані сустракаўся з брытанскімі палітыкамі, курды закідалі яго канвой яйкамі за тое, што ён не зрабіў ніякіх заяў адносна турэцкай ваеннай аперацыі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://medyanews.net/kurdish-protesters-hurl-eggs-at-masrour-barzanis-convoy-in-london/|title=Kurdish protesters hurl eggs at Masrour Barzani’s convoy in London|website=Medya News|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21}}</ref>. Мітынгі супраць аперацыі прайшлі таксама ў Марсэлі, [[Францыя]]<ref>{{Cite web|url=https://www.star.com.tr/dunya/turkiyenin-pence-kilit-operasyonu-rahatsiz-etti-avrupada-skandal-goruntuler-haber-1705761/|title=Türkiye'nin Pençe Kilit Operasyonu rahatsız etti! Avrupa'da skandal görüntüler {{!}} STAR|website=Star.com.tr|access-date=2022-04-21}}</ref> і ў некалькіх гарадах [[Германія|Германіі]]<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/Uberall-proteste-gegen-die-turkische-invasion-in-sudkurdistan-31738|title=Überall Proteste gegen die türkische Invasion in Südkurdistan|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. У Франкфурце паліцыя канфіскавала некалькі сцягоў атрадаў народнай абароны Сірыі (YPG), атрадаў жаночай абароны (YPJ) і сцягі зялёнага, жоўтага і чырвонага колераў<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/am-ausfuhrenden-ende-einer-fragwurdigen-willkurpraxis-31739|title=„Am ausführenden Ende einer fragwürdigen Willkürpraxis“|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2007—2008)]] * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2015)]] == Зноскі == {{Reflist|2}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Красавік 2022 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] [[Катэгорыя:Турэцка-курдскі канфлікт]] 4bafx0wcntxvwz6dhd2t09a45j0svt4 5144057 5144056 2026-05-20T15:07:57Z DBatura 73587 5144057 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку |частка = [[Турэцка-курдскі канфлікт]], [[Барацьба з тэрарызмам у Іраку пасля 2017 года]] |выява = |подпіс = |дата = красавік [[2022]] |месца = Паўночны Ірак |прычына = Прысутнасць узброеных курдскіх атрадаў ля паўднёвых межаў Турцыі |статус = працягваецца |вынік = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Турцыя}} |праціўнік2 = [[File:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|22px]] [[Рабочая партыя Курдыстана]] |камандзір1 = [[Рэджэп Таіп Эрдаган]]<br>[[Хулусі Акар]] |камандзір2 = [[Джэміль Байык]]<br>[[Мурат Карайылан]] |сілы1 = 15 000<ref>[https://www.superhaber.tv/metehan-demir-pence-kilit-operasyonunda-zapa-15-bine-yakin-profesyonel-personelle-inildi-video-379292 "'Pençe Kilit Operasyonu'nda Zap'a 15 bine yakın profesyonel personelle inildi!'"]</ref> |сілы2 = ''невядома'' |страты1 ='''на 21.04''': * 2 забітых (турэцкія даныя) * 84 забітых (курдскія даныя) |страты2 = '''на 21.04''': * 7 забітых (курдскія даныя) * 30 забітых (турэцкія даныя) }} '''Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку''' — кампанія Узброеных Сіл [[Турцыя|Турцыі]] на поўначы [[Ірак|Ірака]]. Аперацыя праводзілася ў правінцыі Дахок супраць [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана]] (РПК) у рамках [[Турэцка-курдскі канфлікт|курдска-турэцкага канфлікту]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|title=Washington Post|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418002732/https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref>. Афіцыйна аперацыя атрымала назву '''«Кіпцюр-замак»''' ({{lang-tr|Pençe-Kilit Operasyonu}}) == Перадгісторыя == У папярэднія гады турэцкія ўзброеныя сілы праводзілі трансгранічныя ваенныя аперацыі супраць РПК, у тым ліку Claw Eagle і Tiger у 2020 годзе, Claw-Lighting і Thunderbolt у 2021 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|title=Turkish warplanes hit Kurdish militant targets in northern Iraq- state news agency|website=SWI swissinfo.ch|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418145314/https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/turkey-launches-offensive-iraq-23c0ce05fd98f699714efd43f06b988b|title=Turkey launches new ground, air offensive in northern Iraq|website=AP NEWS|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Паводле міністра абароны Турцыі Хулусі Акара, бягучая атака нацэлена на пазіцыі ў раёнах Міціна, Зап Авашын і праводзіцца ў супрацоўніцтве з іх саюзнікамі. Перад пачаткам кампаніі прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] сустрэўся з прэм’ер-міністрам рэгіянальнага ўрада Курдыстана Масрурам Барзані і праінфармаваў яго аб аперацыі<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/turkey-launches-offensive-against-pkk-targets-northern-iraq|title=Turkey launches offensive against PKK targets in northern Iraq - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=www.al-monitor.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Турэцкія ўлады заявілі, што мэтай аперацыі было прадухіленне буйнога нападу РПК<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/18/turkey-launches-new-offensive-against-kurdish-rebels-in-iraq|title=Turkey launches new offensive against Kurdish rebels in Iraq|website=www.aljazeera.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Па словах Амера Чэліка з Партыі справядлівасці і развіцця (ПСР), РПК планавала стварыць новыя базы недалёка ад мяжы з Турцыяй і адлюстроўвала трансгранічныя напады на суседнія краіны, такія як Ірак або [[Сірыя]], паколькі самаабарона была замацаваная ў артыкуле 51 Статута [[ААН]]<ref name=":0" />. == Ход падзей == За некалькі дзён да афіцыйнага пачатку аперацыі турэцкія самалёты бамбілі некалькі курдскіх вёсак у Дахоке<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/170420221|title=Turkish warplanes heavily bombard Kurdish villages in northern Duhok}}</ref>. Уварванне пачалося 17 красавіка 2022 г.<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|title=Turkiye ‘neutralizes’ 26 PKK terrorists in northern Iraq|website=www.aa.com.tr|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420215323/https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref> пры падтрымцы артылерыі, беспілотнікаў і авіяцыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thenationalnews.com/world/2022/04/18/turkey-launches-ground-and-air-strikes-in-northern-iraq-against-pkk/|title=Turkey launches ground and air strikes in northern Iraq against PKK|website=The National|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Былі нанесены авіяўдары па пячорах, тунэлях і складах боепрыпасаў, кантраляваныя РПК. Па сушы і верталётах прыбыў турэцкі спецназ. У той час як Міністэрства абароны Турцыі абвясціла, што было знішчана пяцьдзесят мэтаў і ўсе іх першапачатковыя мэты былі дасягнуты. РПК сцвярджала, што адбіла турэцкую дэсантную аперацыю, а таксама збіла два турэцкіх верталёта. Звязаная з РПК Рой таксама паведаміла, што верталёты, якія выкарыстоўваліся ў аперацыі, грунтаваліся ў Курдыстане<ref name=":1" />. На 24-га чысла [[Міністэрства абароны Турцыі]], што ў ходзе аперацыі былі забіты два турэцкіх вайскоўцаў. Прэс-цэнтр [[Народныя сілы абароны (РПК)|Народных сіл абароны (НСА)]] паведаміў, што ў ходзе аперацыі загінулі сем яе байцоў<ref>{{Cite web|url=https://artigercek.com/guncel/hpgden-bilanco-msbden-operasyon-aciklamasi-207339h|title=HPG’den bilanço, MSB’den operasyon açıklaması|website=amp.artigercek.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Пазней МА Турцыі абвясціла, што ў ходзе аперацыі былі забітыя пяць турэцкіх вайскоўцаў, пры гэтым заявіўшы, што РПК панесла дзясяткі страт (паводле справаздачы Мінабароны ад [[23 красавіка]], 54 баевіка забіты або ўзяты ў палон). Прэс-цэнтр НСА абвясціў, што сем яго байцоў забілі на працягу першых двух дзён аперацыі, дадаўшы, што яны забілі 62 турэцкіх вайскоўцаў і збілі два верталёты<ref>{{cite news |title= Commander Amed Malazgirt: The people and the guerrillas will resist and break the Turkish attack |url=https://anfenglishmobile.com/news/commander-amed-malazgirt-the-people-and-the-guerrillas-will-resist-and-break-the-turkish-attack-59431 |access-date=20 April 2022 |website=ANF News |date=20 April 2022}}</ref><ref name="voa">{{Cite web |last=Abdullah |first=Namo |date=19 April 2022 |title=Turkey Launches New Offensive Against PKK Rebels in Northern Iraq |url=https://www.voanews.com/a/turkey-launches-new-offensive-against-pkk-rebels-in-northern-iraq/6536148.html |access-date=2022-04-20 |website=Voice of America|language=en}}</ref>. == Рэакцыя == === Турцыя === Народна-Дэмакратычная партыя назвала аперацыю супярэчнай міжнароднаму праву, а Турцыя выдае сябе за міратворца ў вайне паміж [[Расія |Расіяй]] і [[Украіна|Украінай]]<ref name=":0" />. 19 красавіка 2022 г. старэйшы камандзір РПК Дзюран Калкан заклікаў Турцыю неадкладна спыніць аперацыю, прыстрашыўшы ў адваротным выпадку «перанесці вайну ў турэцкія гарады»<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|title=Bus bombing brings trauma of past terror back to Turkish cities - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=web.archive.org|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420190222/https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=}}</ref>. На наступны дзень аўтобус са зняволенымі выбухнуў у выніку выбуху на абочыне дарогі ў горадзе Бурса, у выніку чаго турэмны ахоўнік загінуў і некалькі чалавек атрымалі раненні. Хоць турэцкія ўлады не абвінавачвалі РПК, каментатары палічылі за магчымых нападнікаў членаў РПК<ref name=":2" />. === Ірак === Прэзідэнт Ірака [[Бархам Салех]] асудзіў напад і запатрабаваў ад Турцыі спыніць аперацыю, палічыўшы яе «пагрозай нашай нацыянальнай бяспецы»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bianet.org/english/militarism/260722-iraq-s-president-says-turkey-s-offensive-into-krg-a-threat-to-our-national-security|title=Iraq's president says Turkey's offensive into KRG 'a threat to our national security'}}</ref>. Міністр замежных спраў Ірака заявіў, што аперацыя была парушэннем суверэнітэту Ірака, у той час як [[Муктада ас-Садр]], лідар найбуйнейшай фракцыі ў парламенце, запатрабаваў, каб, калі ў Турцыі ёсць праблемы з бяспекай, яна магла б абмеркаваць іх з урадам Ірака<ref>{{Cite news|accessdate=2022-04-21|first=Rainer|last=Hermann|id=0174-4909|website=FAZ.NET|title=Operation im Nordirak: Bagdad erzürnt über türkische Offensive gegen die PKK|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/irak-erzuernt-ueber-tuerkische-offensive-gegen-pkk-17967647.html}}</ref>. === Іншыя краіны === У Лондане, [[Вялікабрытанія]], дзе Масрур Барзані сустракаўся з брытанскімі палітыкамі, курды закідалі яго канвой яйкамі за тое, што ён не зрабіў ніякіх заяў адносна турэцкай ваеннай аперацыі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://medyanews.net/kurdish-protesters-hurl-eggs-at-masrour-barzanis-convoy-in-london/|title=Kurdish protesters hurl eggs at Masrour Barzani’s convoy in London|website=Medya News|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21}}</ref>. Мітынгі супраць аперацыі прайшлі таксама ў Марсэлі, [[Францыя]]<ref>{{Cite web|url=https://www.star.com.tr/dunya/turkiyenin-pence-kilit-operasyonu-rahatsiz-etti-avrupada-skandal-goruntuler-haber-1705761/|title=Türkiye'nin Pençe Kilit Operasyonu rahatsız etti! Avrupa'da skandal görüntüler {{!}} STAR|website=Star.com.tr|access-date=2022-04-21}}</ref> і ў некалькіх гарадах [[Германія|Германіі]]<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/Uberall-proteste-gegen-die-turkische-invasion-in-sudkurdistan-31738|title=Überall Proteste gegen die türkische Invasion in Südkurdistan|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. У Франкфурце паліцыя канфіскавала некалькі сцягоў атрадаў народнай абароны Сірыі (YPG), атрадаў жаночай абароны (YPJ) і сцягі зялёнага, жоўтага і чырвонага колераў<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/am-ausfuhrenden-ende-einer-fragwurdigen-willkurpraxis-31739|title=„Am ausführenden Ende einer fragwürdigen Willkürpraxis“|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2007—2008)]] * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2015)]] == Зноскі == {{Reflist|2}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Красавік 2022 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] [[Катэгорыя:Турэцка-курдскі канфлікт]] e8phsig23j72su7tnhf3bc4ro80q0ze 5144059 5144057 2026-05-20T15:08:14Z DBatura 73587 5144059 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку |частка = [[Турэцка-курдскі канфлікт]], [[Барацьба з тэрарызмам у Іраку пасля 2017 года]] |выява = |подпіс = |дата = красавік [[2022]] |месца = Паўночны Ірак |прычына = Прысутнасць узброеных курдскіх атрадаў ля паўднёвых межаў Турцыі |статус = |вынік = нявызначаны |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Турцыя}} |праціўнік2 = [[File:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|22px]] [[Рабочая партыя Курдыстана]] |камандзір1 = [[Рэджэп Таіп Эрдаган]]<br>[[Хулусі Акар]] |камандзір2 = [[Джэміль Байык]]<br>[[Мурат Карайылан]] |сілы1 = 15 000<ref>[https://www.superhaber.tv/metehan-demir-pence-kilit-operasyonunda-zapa-15-bine-yakin-profesyonel-personelle-inildi-video-379292 "'Pençe Kilit Operasyonu'nda Zap'a 15 bine yakın profesyonel personelle inildi!'"]</ref> |сілы2 = ''невядома'' |страты1 ='''на 21.04''': * 2 забітых (турэцкія даныя) * 84 забітых (курдскія даныя) |страты2 = '''на 21.04''': * 7 забітых (курдскія даныя) * 30 забітых (турэцкія даныя) }} '''Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку''' — кампанія Узброеных Сіл [[Турцыя|Турцыі]] на поўначы [[Ірак|Ірака]]. Аперацыя праводзілася ў правінцыі Дахок супраць [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана]] (РПК) у рамках [[Турэцка-курдскі канфлікт|курдска-турэцкага канфлікту]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|title=Washington Post|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418002732/https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref>. Афіцыйна аперацыя атрымала назву '''«Кіпцюр-замак»''' ({{lang-tr|Pençe-Kilit Operasyonu}}) == Перадгісторыя == У папярэднія гады турэцкія ўзброеныя сілы праводзілі трансгранічныя ваенныя аперацыі супраць РПК, у тым ліку Claw Eagle і Tiger у 2020 годзе, Claw-Lighting і Thunderbolt у 2021 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|title=Turkish warplanes hit Kurdish militant targets in northern Iraq- state news agency|website=SWI swissinfo.ch|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418145314/https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/turkey-launches-offensive-iraq-23c0ce05fd98f699714efd43f06b988b|title=Turkey launches new ground, air offensive in northern Iraq|website=AP NEWS|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Паводле міністра абароны Турцыі Хулусі Акара, бягучая атака нацэлена на пазіцыі ў раёнах Міціна, Зап Авашын і праводзіцца ў супрацоўніцтве з іх саюзнікамі. Перад пачаткам кампаніі прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] сустрэўся з прэм’ер-міністрам рэгіянальнага ўрада Курдыстана Масрурам Барзані і праінфармаваў яго аб аперацыі<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/turkey-launches-offensive-against-pkk-targets-northern-iraq|title=Turkey launches offensive against PKK targets in northern Iraq - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=www.al-monitor.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Турэцкія ўлады заявілі, што мэтай аперацыі было прадухіленне буйнога нападу РПК<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/18/turkey-launches-new-offensive-against-kurdish-rebels-in-iraq|title=Turkey launches new offensive against Kurdish rebels in Iraq|website=www.aljazeera.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Па словах Амера Чэліка з Партыі справядлівасці і развіцця (ПСР), РПК планавала стварыць новыя базы недалёка ад мяжы з Турцыяй і адлюстроўвала трансгранічныя напады на суседнія краіны, такія як Ірак або [[Сірыя]], паколькі самаабарона была замацаваная ў артыкуле 51 Статута [[ААН]]<ref name=":0" />. == Ход падзей == За некалькі дзён да афіцыйнага пачатку аперацыі турэцкія самалёты бамбілі некалькі курдскіх вёсак у Дахоке<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/170420221|title=Turkish warplanes heavily bombard Kurdish villages in northern Duhok}}</ref>. Уварванне пачалося 17 красавіка 2022 г.<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|title=Turkiye ‘neutralizes’ 26 PKK terrorists in northern Iraq|website=www.aa.com.tr|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420215323/https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref> пры падтрымцы артылерыі, беспілотнікаў і авіяцыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thenationalnews.com/world/2022/04/18/turkey-launches-ground-and-air-strikes-in-northern-iraq-against-pkk/|title=Turkey launches ground and air strikes in northern Iraq against PKK|website=The National|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Былі нанесены авіяўдары па пячорах, тунэлях і складах боепрыпасаў, кантраляваныя РПК. Па сушы і верталётах прыбыў турэцкі спецназ. У той час як Міністэрства абароны Турцыі абвясціла, што было знішчана пяцьдзесят мэтаў і ўсе іх першапачатковыя мэты былі дасягнуты. РПК сцвярджала, што адбіла турэцкую дэсантную аперацыю, а таксама збіла два турэцкіх верталёта. Звязаная з РПК Рой таксама паведаміла, што верталёты, якія выкарыстоўваліся ў аперацыі, грунтаваліся ў Курдыстане<ref name=":1" />. На 24-га чысла [[Міністэрства абароны Турцыі]], што ў ходзе аперацыі былі забіты два турэцкіх вайскоўцаў. Прэс-цэнтр [[Народныя сілы абароны (РПК)|Народных сіл абароны (НСА)]] паведаміў, што ў ходзе аперацыі загінулі сем яе байцоў<ref>{{Cite web|url=https://artigercek.com/guncel/hpgden-bilanco-msbden-operasyon-aciklamasi-207339h|title=HPG’den bilanço, MSB’den operasyon açıklaması|website=amp.artigercek.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Пазней МА Турцыі абвясціла, што ў ходзе аперацыі былі забітыя пяць турэцкіх вайскоўцаў, пры гэтым заявіўшы, што РПК панесла дзясяткі страт (паводле справаздачы Мінабароны ад [[23 красавіка]], 54 баевіка забіты або ўзяты ў палон). Прэс-цэнтр НСА абвясціў, што сем яго байцоў забілі на працягу першых двух дзён аперацыі, дадаўшы, што яны забілі 62 турэцкіх вайскоўцаў і збілі два верталёты<ref>{{cite news |title= Commander Amed Malazgirt: The people and the guerrillas will resist and break the Turkish attack |url=https://anfenglishmobile.com/news/commander-amed-malazgirt-the-people-and-the-guerrillas-will-resist-and-break-the-turkish-attack-59431 |access-date=20 April 2022 |website=ANF News |date=20 April 2022}}</ref><ref name="voa">{{Cite web |last=Abdullah |first=Namo |date=19 April 2022 |title=Turkey Launches New Offensive Against PKK Rebels in Northern Iraq |url=https://www.voanews.com/a/turkey-launches-new-offensive-against-pkk-rebels-in-northern-iraq/6536148.html |access-date=2022-04-20 |website=Voice of America|language=en}}</ref>. == Рэакцыя == === Турцыя === Народна-Дэмакратычная партыя назвала аперацыю супярэчнай міжнароднаму праву, а Турцыя выдае сябе за міратворца ў вайне паміж [[Расія |Расіяй]] і [[Украіна|Украінай]]<ref name=":0" />. 19 красавіка 2022 г. старэйшы камандзір РПК Дзюран Калкан заклікаў Турцыю неадкладна спыніць аперацыю, прыстрашыўшы ў адваротным выпадку «перанесці вайну ў турэцкія гарады»<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|title=Bus bombing brings trauma of past terror back to Turkish cities - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=web.archive.org|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420190222/https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=}}</ref>. На наступны дзень аўтобус са зняволенымі выбухнуў у выніку выбуху на абочыне дарогі ў горадзе Бурса, у выніку чаго турэмны ахоўнік загінуў і некалькі чалавек атрымалі раненні. Хоць турэцкія ўлады не абвінавачвалі РПК, каментатары палічылі за магчымых нападнікаў членаў РПК<ref name=":2" />. === Ірак === Прэзідэнт Ірака [[Бархам Салех]] асудзіў напад і запатрабаваў ад Турцыі спыніць аперацыю, палічыўшы яе «пагрозай нашай нацыянальнай бяспецы»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bianet.org/english/militarism/260722-iraq-s-president-says-turkey-s-offensive-into-krg-a-threat-to-our-national-security|title=Iraq's president says Turkey's offensive into KRG 'a threat to our national security'}}</ref>. Міністр замежных спраў Ірака заявіў, што аперацыя была парушэннем суверэнітэту Ірака, у той час як [[Муктада ас-Садр]], лідар найбуйнейшай фракцыі ў парламенце, запатрабаваў, каб, калі ў Турцыі ёсць праблемы з бяспекай, яна магла б абмеркаваць іх з урадам Ірака<ref>{{Cite news|accessdate=2022-04-21|first=Rainer|last=Hermann|id=0174-4909|website=FAZ.NET|title=Operation im Nordirak: Bagdad erzürnt über türkische Offensive gegen die PKK|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/irak-erzuernt-ueber-tuerkische-offensive-gegen-pkk-17967647.html}}</ref>. === Іншыя краіны === У Лондане, [[Вялікабрытанія]], дзе Масрур Барзані сустракаўся з брытанскімі палітыкамі, курды закідалі яго канвой яйкамі за тое, што ён не зрабіў ніякіх заяў адносна турэцкай ваеннай аперацыі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://medyanews.net/kurdish-protesters-hurl-eggs-at-masrour-barzanis-convoy-in-london/|title=Kurdish protesters hurl eggs at Masrour Barzani’s convoy in London|website=Medya News|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21}}</ref>. Мітынгі супраць аперацыі прайшлі таксама ў Марсэлі, [[Францыя]]<ref>{{Cite web|url=https://www.star.com.tr/dunya/turkiyenin-pence-kilit-operasyonu-rahatsiz-etti-avrupada-skandal-goruntuler-haber-1705761/|title=Türkiye'nin Pençe Kilit Operasyonu rahatsız etti! Avrupa'da skandal görüntüler {{!}} STAR|website=Star.com.tr|access-date=2022-04-21}}</ref> і ў некалькіх гарадах [[Германія|Германіі]]<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/Uberall-proteste-gegen-die-turkische-invasion-in-sudkurdistan-31738|title=Überall Proteste gegen die türkische Invasion in Südkurdistan|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. У Франкфурце паліцыя канфіскавала некалькі сцягоў атрадаў народнай абароны Сірыі (YPG), атрадаў жаночай абароны (YPJ) і сцягі зялёнага, жоўтага і чырвонага колераў<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/am-ausfuhrenden-ende-einer-fragwurdigen-willkurpraxis-31739|title=„Am ausführenden Ende einer fragwürdigen Willkürpraxis“|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2007—2008)]] * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2015)]] == Зноскі == {{Reflist|2}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Красавік 2022 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] [[Катэгорыя:Турэцка-курдскі канфлікт]] 2ysk8ncxctm4urrepcdn88cbzv0hksp 5144060 5144059 2026-05-20T15:09:29Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5144060 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку |частка = [[Турэцка-курдскі канфлікт]], [[Барацьба з тэрарызмам у Іраку пасля 2017 года]] |выява = |подпіс = |дата = красавік [[2022]] |месца = Паўночны Ірак |прычына = Прысутнасць узброеных курдскіх атрадаў ля паўднёвых межаў Турцыі |статус = |вынік = нявызначаны |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Турцыя}} |праціўнік2 = [[File:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|22px]] [[Рабочая партыя Курдыстана]] |камандзір1 = [[Рэджэп Таіп Эрдаган]]<br>[[Хулусі Акар]] |камандзір2 = [[Джэміль Байык]]<br>[[Мурат Карайылан]] |сілы1 = 15 000<ref>[https://www.superhaber.tv/metehan-demir-pence-kilit-operasyonunda-zapa-15-bine-yakin-profesyonel-personelle-inildi-video-379292 "'Pençe Kilit Operasyonu'nda Zap'a 15 bine yakın profesyonel personelle inildi!'"]</ref> |сілы2 = ''невядома'' |страты1 ='''на 21.04''': * 2 забітых (турэцкія даныя) * 84 забітых (курдскія даныя) |страты2 = '''на 21.04''': * 7 забітых (курдскія даныя) * 30 забітых (турэцкія даныя) }} '''Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку''' — кампанія Узброеных Сіл [[Турцыя|Турцыі]] на поўначы [[Ірак|Ірака]]. Аперацыя праводзілася ў правінцыі Дахок супраць [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана]] (РПК) у рамках [[Турэцка-курдскі канфлікт|курдска-турэцкага канфлікту]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|title=Washington Post|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418002732/https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref>. Афіцыйна аперацыя атрымала назву '''«Кіпцюр-замак»''' ({{lang-tr|Pençe-Kilit Operasyonu}}) == Перадгісторыя == У папярэднія гады турэцкія ўзброеныя сілы праводзілі трансгранічныя ваенныя аперацыі супраць РПК, у тым ліку Claw Eagle і Tiger у 2020 годзе, Claw-Lighting і Thunderbolt у 2021 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|title=Turkish warplanes hit Kurdish militant targets in northern Iraq- state news agency|website=SWI swissinfo.ch|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418145314/https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/turkey-launches-offensive-iraq-23c0ce05fd98f699714efd43f06b988b|title=Turkey launches new ground, air offensive in northern Iraq|website=AP NEWS|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Паводле міністра абароны Турцыі Хулусі Акара, аперацыя 2022 года была нацэлена на пазіцыі ў раёнах Міціна, Зап Авашын і праводзілася ў супрацоўніцтве з іх саюзнікамі. Перад пачаткам кампаніі прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] сустрэўся з прэм’ер-міністрам рэгіянальнага ўрада Курдыстана Масрурам Барзані і праінфармаваў яго аб аперацыі<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/turkey-launches-offensive-against-pkk-targets-northern-iraq|title=Turkey launches offensive against PKK targets in northern Iraq - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=www.al-monitor.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Турэцкія ўлады заявілі, што мэтай аперацыі было прадухіленне буйнога нападу РПК<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/18/turkey-launches-new-offensive-against-kurdish-rebels-in-iraq|title=Turkey launches new offensive against Kurdish rebels in Iraq|website=www.aljazeera.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Па словах Амера Чэліка з Партыі справядлівасці і развіцця (ПСР), РПК планавала стварыць новыя базы недалёка ад мяжы з Турцыяй і адбівала трансгранічныя напады на суседнія краіны, такія як Ірак або [[Сірыя]]. Дадаткова пазначана, што самаабарона была замацаваная ў артыкуле 51 Статута [[ААН]]<ref name=":0" />. == Ход падзей == За некалькі дзён да афіцыйнага пачатку аперацыі турэцкія самалёты бамбілі некалькі курдскіх вёсак у Дахоке<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/170420221|title=Turkish warplanes heavily bombard Kurdish villages in northern Duhok}}</ref>. Уварванне пачалося 17 красавіка 2022 г.<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|title=Turkiye ‘neutralizes’ 26 PKK terrorists in northern Iraq|website=www.aa.com.tr|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420215323/https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref> пры падтрымцы артылерыі, беспілотнікаў і авіяцыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thenationalnews.com/world/2022/04/18/turkey-launches-ground-and-air-strikes-in-northern-iraq-against-pkk/|title=Turkey launches ground and air strikes in northern Iraq against PKK|website=The National|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Былі нанесены авіяўдары па пячорах, тунэлях і складах боепрыпасаў, кантраляваныя РПК. Па сушы і верталётах прыбыў турэцкі спецназ. У той час як Міністэрства абароны Турцыі абвясціла, што было знішчана пяцьдзесят мэтаў і ўсе іх першапачатковыя мэты былі дасягнуты. РПК сцвярджала, што адбіла турэцкую дэсантную аперацыю, а таксама збіла два турэцкіх верталёта. Звязаная з РПК Рой таксама паведаміла, што верталёты, якія выкарыстоўваліся ў аперацыі, грунтаваліся ў Курдыстане<ref name=":1" />. На 24-га чысла [[Міністэрства абароны Турцыі]], што ў ходзе аперацыі былі забіты два турэцкіх вайскоўцаў. Прэс-цэнтр [[Народныя сілы абароны (РПК)|Народных сіл абароны (НСА)]] паведаміў, што ў ходзе аперацыі загінулі сем яе байцоў<ref>{{Cite web|url=https://artigercek.com/guncel/hpgden-bilanco-msbden-operasyon-aciklamasi-207339h|title=HPG’den bilanço, MSB’den operasyon açıklaması|website=amp.artigercek.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Пазней МА Турцыі абвясціла, што ў ходзе аперацыі былі забітыя пяць турэцкіх вайскоўцаў, пры гэтым заявіўшы, што РПК панесла дзясяткі страт (паводле справаздачы Мінабароны ад [[23 красавіка]], 54 баевіка забіты або ўзяты ў палон). Прэс-цэнтр НСА абвясціў, што сем яго байцоў забілі на працягу першых двух дзён аперацыі, дадаўшы, што яны забілі 62 турэцкіх вайскоўцаў і збілі два верталёты<ref>{{cite news |title= Commander Amed Malazgirt: The people and the guerrillas will resist and break the Turkish attack |url=https://anfenglishmobile.com/news/commander-amed-malazgirt-the-people-and-the-guerrillas-will-resist-and-break-the-turkish-attack-59431 |access-date=20 April 2022 |website=ANF News |date=20 April 2022}}</ref><ref name="voa">{{Cite web |last=Abdullah |first=Namo |date=19 April 2022 |title=Turkey Launches New Offensive Against PKK Rebels in Northern Iraq |url=https://www.voanews.com/a/turkey-launches-new-offensive-against-pkk-rebels-in-northern-iraq/6536148.html |access-date=2022-04-20 |website=Voice of America|language=en}}</ref>. == Рэакцыя == === Турцыя === Народна-Дэмакратычная партыя назвала аперацыю супярэчнай міжнароднаму праву, а Турцыя выдае сябе за міратворца ў вайне паміж [[Расія |Расіяй]] і [[Украіна|Украінай]]<ref name=":0" />. 19 красавіка 2022 г. старэйшы камандзір РПК Дзюран Калкан заклікаў Турцыю неадкладна спыніць аперацыю, прыстрашыўшы ў адваротным выпадку «перанесці вайну ў турэцкія гарады»<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|title=Bus bombing brings trauma of past terror back to Turkish cities - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=web.archive.org|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420190222/https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=}}</ref>. На наступны дзень аўтобус са зняволенымі выбухнуў у выніку выбуху на абочыне дарогі ў горадзе Бурса, у выніку чаго турэмны ахоўнік загінуў і некалькі чалавек атрымалі раненні. Хоць турэцкія ўлады не абвінавачвалі РПК, каментатары палічылі за магчымых нападнікаў членаў РПК<ref name=":2" />. === Ірак === Прэзідэнт Ірака [[Бархам Салех]] асудзіў напад і запатрабаваў ад Турцыі спыніць аперацыю, палічыўшы яе «пагрозай нашай нацыянальнай бяспецы»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bianet.org/english/militarism/260722-iraq-s-president-says-turkey-s-offensive-into-krg-a-threat-to-our-national-security|title=Iraq's president says Turkey's offensive into KRG 'a threat to our national security'}}</ref>. Міністр замежных спраў Ірака заявіў, што аперацыя была парушэннем суверэнітэту Ірака, у той час як [[Муктада ас-Садр]], лідар найбуйнейшай фракцыі ў парламенце, запатрабаваў, каб, калі ў Турцыі ёсць праблемы з бяспекай, яна магла б абмеркаваць іх з урадам Ірака<ref>{{Cite news|accessdate=2022-04-21|first=Rainer|last=Hermann|id=0174-4909|website=FAZ.NET|title=Operation im Nordirak: Bagdad erzürnt über türkische Offensive gegen die PKK|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/irak-erzuernt-ueber-tuerkische-offensive-gegen-pkk-17967647.html}}</ref>. === Іншыя краіны === У Лондане, [[Вялікабрытанія]], дзе Масрур Барзані сустракаўся з брытанскімі палітыкамі, курды закідалі яго канвой яйкамі за тое, што ён не зрабіў ніякіх заяў адносна турэцкай ваеннай аперацыі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://medyanews.net/kurdish-protesters-hurl-eggs-at-masrour-barzanis-convoy-in-london/|title=Kurdish protesters hurl eggs at Masrour Barzani’s convoy in London|website=Medya News|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21}}</ref>. Мітынгі супраць аперацыі прайшлі таксама ў Марсэлі, [[Францыя]]<ref>{{Cite web|url=https://www.star.com.tr/dunya/turkiyenin-pence-kilit-operasyonu-rahatsiz-etti-avrupada-skandal-goruntuler-haber-1705761/|title=Türkiye'nin Pençe Kilit Operasyonu rahatsız etti! Avrupa'da skandal görüntüler {{!}} STAR|website=Star.com.tr|access-date=2022-04-21}}</ref> і ў некалькіх гарадах [[Германія|Германіі]]<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/Uberall-proteste-gegen-die-turkische-invasion-in-sudkurdistan-31738|title=Überall Proteste gegen die türkische Invasion in Südkurdistan|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. У Франкфурце паліцыя канфіскавала некалькі сцягоў атрадаў народнай абароны Сірыі (YPG), атрадаў жаночай абароны (YPJ) і сцягі зялёнага, жоўтага і чырвонага колераў<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/am-ausfuhrenden-ende-einer-fragwurdigen-willkurpraxis-31739|title=„Am ausführenden Ende einer fragwürdigen Willkürpraxis“|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2007—2008)]] * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2015)]] == Зноскі == {{Reflist|2}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Красавік 2022 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] [[Катэгорыя:Турэцка-курдскі канфлікт]] baovd6ov03u9l5ugxqhxc6fx8q26o3g 5144062 5144060 2026-05-20T15:10:01Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5144062 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку |частка = [[Турэцка-курдскі канфлікт]], [[Барацьба з тэрарызмам у Іраку пасля 2017 года]] |выява = |подпіс = |дата = красавік [[2022]] |месца = Паўночны Ірак |прычына = Прысутнасць узброеных курдскіх атрадаў ля паўднёвых межаў Турцыі |статус = |вынік = нявызначаны |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Турцыя}} |праціўнік2 = [[File:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|22px]] [[Рабочая партыя Курдыстана]] |камандзір1 = [[Рэджэп Таіп Эрдаган]]<br>[[Хулусі Акар]] |камандзір2 = [[Джэміль Байык]]<br>[[Мурат Карайылан]] |сілы1 = 15 000<ref>[https://www.superhaber.tv/metehan-demir-pence-kilit-operasyonunda-zapa-15-bine-yakin-profesyonel-personelle-inildi-video-379292 "'Pençe Kilit Operasyonu'nda Zap'a 15 bine yakın profesyonel personelle inildi!'"]</ref> |сілы2 = ''невядома'' |страты1 ='''на 21.04''': * 2 забітых (турэцкія даныя) * 84 забітых (курдскія даныя) |страты2 = '''на 21.04''': * 7 забітых (курдскія даныя) * 30 забітых (турэцкія даныя) }} '''Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку''' — кампанія Узброеных Сіл [[Турцыя|Турцыі]] на поўначы [[Ірак|Ірака]]. Аперацыя праводзілася ў правінцыі Дахок супраць [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана]] (РПК) у рамках [[Турэцка-курдскі канфлікт|курдска-турэцкага канфлікту]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|title=Washington Post|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418002732/https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref>. Афіцыйна аперацыя атрымала назву '''«Кіпцюр-замак»''' ({{lang-tr|Pençe-Kilit Operasyonu}}) == Перадгісторыя == У папярэднія гады турэцкія ўзброеныя сілы праводзілі трансгранічныя ваенныя аперацыі супраць РПК, у тым ліку Claw Eagle і Tiger у 2020 годзе, Claw-Lighting і Thunderbolt у 2021 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|title=Turkish warplanes hit Kurdish militant targets in northern Iraq- state news agency|website=SWI swissinfo.ch|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418145314/https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/turkey-launches-offensive-iraq-23c0ce05fd98f699714efd43f06b988b|title=Turkey launches new ground, air offensive in northern Iraq|website=AP NEWS|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Паводле міністра абароны Турцыі Хулусі Акара, аперацыя 2022 года была нацэлена на пазіцыі ў раёнах Міціна, Зап Авашын і праводзілася ў супрацоўніцтве з іх саюзнікамі. Перад пачаткам кампаніі прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] сустрэўся з прэм’ер-міністрам рэгіянальнага ўрада Курдыстана Масрурам Барзані і праінфармаваў яго аб аперацыі<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/turkey-launches-offensive-against-pkk-targets-northern-iraq|title=Turkey launches offensive against PKK targets in northern Iraq - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=www.al-monitor.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Турэцкія ўлады заявілі, што мэтай аперацыі было прадухіленне буйнога нападу РПК<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/18/turkey-launches-new-offensive-against-kurdish-rebels-in-iraq|title=Turkey launches new offensive against Kurdish rebels in Iraq|website=www.aljazeera.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Па словах Амера Чэліка з Партыі справядлівасці і развіцця (ПСР), РПК планавала стварыць новыя базы недалёка ад мяжы з Турцыяй і адбівала трансгранічныя напады на суседнія краіны, такія як Ірак або [[Сірыя]]. Дадаткова пазначана, што права дзяржаў на самаабарону замацавана ў артыкуле 51 Статута [[ААН]]<ref name=":0" />. == Ход падзей == За некалькі дзён да афіцыйнага пачатку аперацыі турэцкія самалёты бамбілі некалькі курдскіх вёсак у Дахоке<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/170420221|title=Turkish warplanes heavily bombard Kurdish villages in northern Duhok}}</ref>. Уварванне пачалося 17 красавіка 2022 г.<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|title=Turkiye ‘neutralizes’ 26 PKK terrorists in northern Iraq|website=www.aa.com.tr|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420215323/https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref> пры падтрымцы артылерыі, беспілотнікаў і авіяцыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thenationalnews.com/world/2022/04/18/turkey-launches-ground-and-air-strikes-in-northern-iraq-against-pkk/|title=Turkey launches ground and air strikes in northern Iraq against PKK|website=The National|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Былі нанесены авіяўдары па пячорах, тунэлях і складах боепрыпасаў, кантраляваныя РПК. Па сушы і верталётах прыбыў турэцкі спецназ. У той час як Міністэрства абароны Турцыі абвясціла, што было знішчана пяцьдзесят мэтаў і ўсе іх першапачатковыя мэты былі дасягнуты. РПК сцвярджала, што адбіла турэцкую дэсантную аперацыю, а таксама збіла два турэцкіх верталёта. Звязаная з РПК Рой таксама паведаміла, што верталёты, якія выкарыстоўваліся ў аперацыі, грунтаваліся ў Курдыстане<ref name=":1" />. На 24-га чысла [[Міністэрства абароны Турцыі]], што ў ходзе аперацыі былі забіты два турэцкіх вайскоўцаў. Прэс-цэнтр [[Народныя сілы абароны (РПК)|Народных сіл абароны (НСА)]] паведаміў, што ў ходзе аперацыі загінулі сем яе байцоў<ref>{{Cite web|url=https://artigercek.com/guncel/hpgden-bilanco-msbden-operasyon-aciklamasi-207339h|title=HPG’den bilanço, MSB’den operasyon açıklaması|website=amp.artigercek.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Пазней МА Турцыі абвясціла, што ў ходзе аперацыі былі забітыя пяць турэцкіх вайскоўцаў, пры гэтым заявіўшы, што РПК панесла дзясяткі страт (паводле справаздачы Мінабароны ад [[23 красавіка]], 54 баевіка забіты або ўзяты ў палон). Прэс-цэнтр НСА абвясціў, што сем яго байцоў забілі на працягу першых двух дзён аперацыі, дадаўшы, што яны забілі 62 турэцкіх вайскоўцаў і збілі два верталёты<ref>{{cite news |title= Commander Amed Malazgirt: The people and the guerrillas will resist and break the Turkish attack |url=https://anfenglishmobile.com/news/commander-amed-malazgirt-the-people-and-the-guerrillas-will-resist-and-break-the-turkish-attack-59431 |access-date=20 April 2022 |website=ANF News |date=20 April 2022}}</ref><ref name="voa">{{Cite web |last=Abdullah |first=Namo |date=19 April 2022 |title=Turkey Launches New Offensive Against PKK Rebels in Northern Iraq |url=https://www.voanews.com/a/turkey-launches-new-offensive-against-pkk-rebels-in-northern-iraq/6536148.html |access-date=2022-04-20 |website=Voice of America|language=en}}</ref>. == Рэакцыя == === Турцыя === Народна-Дэмакратычная партыя назвала аперацыю супярэчнай міжнароднаму праву, а Турцыя выдае сябе за міратворца ў вайне паміж [[Расія |Расіяй]] і [[Украіна|Украінай]]<ref name=":0" />. 19 красавіка 2022 г. старэйшы камандзір РПК Дзюран Калкан заклікаў Турцыю неадкладна спыніць аперацыю, прыстрашыўшы ў адваротным выпадку «перанесці вайну ў турэцкія гарады»<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|title=Bus bombing brings trauma of past terror back to Turkish cities - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=web.archive.org|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420190222/https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=}}</ref>. На наступны дзень аўтобус са зняволенымі выбухнуў у выніку выбуху на абочыне дарогі ў горадзе Бурса, у выніку чаго турэмны ахоўнік загінуў і некалькі чалавек атрымалі раненні. Хоць турэцкія ўлады не абвінавачвалі РПК, каментатары палічылі за магчымых нападнікаў членаў РПК<ref name=":2" />. === Ірак === Прэзідэнт Ірака [[Бархам Салех]] асудзіў напад і запатрабаваў ад Турцыі спыніць аперацыю, палічыўшы яе «пагрозай нашай нацыянальнай бяспецы»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bianet.org/english/militarism/260722-iraq-s-president-says-turkey-s-offensive-into-krg-a-threat-to-our-national-security|title=Iraq's president says Turkey's offensive into KRG 'a threat to our national security'}}</ref>. Міністр замежных спраў Ірака заявіў, што аперацыя была парушэннем суверэнітэту Ірака, у той час як [[Муктада ас-Садр]], лідар найбуйнейшай фракцыі ў парламенце, запатрабаваў, каб, калі ў Турцыі ёсць праблемы з бяспекай, яна магла б абмеркаваць іх з урадам Ірака<ref>{{Cite news|accessdate=2022-04-21|first=Rainer|last=Hermann|id=0174-4909|website=FAZ.NET|title=Operation im Nordirak: Bagdad erzürnt über türkische Offensive gegen die PKK|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/irak-erzuernt-ueber-tuerkische-offensive-gegen-pkk-17967647.html}}</ref>. === Іншыя краіны === У Лондане, [[Вялікабрытанія]], дзе Масрур Барзані сустракаўся з брытанскімі палітыкамі, курды закідалі яго канвой яйкамі за тое, што ён не зрабіў ніякіх заяў адносна турэцкай ваеннай аперацыі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://medyanews.net/kurdish-protesters-hurl-eggs-at-masrour-barzanis-convoy-in-london/|title=Kurdish protesters hurl eggs at Masrour Barzani’s convoy in London|website=Medya News|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21}}</ref>. Мітынгі супраць аперацыі прайшлі таксама ў Марсэлі, [[Францыя]]<ref>{{Cite web|url=https://www.star.com.tr/dunya/turkiyenin-pence-kilit-operasyonu-rahatsiz-etti-avrupada-skandal-goruntuler-haber-1705761/|title=Türkiye'nin Pençe Kilit Operasyonu rahatsız etti! Avrupa'da skandal görüntüler {{!}} STAR|website=Star.com.tr|access-date=2022-04-21}}</ref> і ў некалькіх гарадах [[Германія|Германіі]]<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/Uberall-proteste-gegen-die-turkische-invasion-in-sudkurdistan-31738|title=Überall Proteste gegen die türkische Invasion in Südkurdistan|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. У Франкфурце паліцыя канфіскавала некалькі сцягоў атрадаў народнай абароны Сірыі (YPG), атрадаў жаночай абароны (YPJ) і сцягі зялёнага, жоўтага і чырвонага колераў<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/am-ausfuhrenden-ende-einer-fragwurdigen-willkurpraxis-31739|title=„Am ausführenden Ende einer fragwürdigen Willkürpraxis“|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2007—2008)]] * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2015)]] == Зноскі == {{Reflist|2}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Красавік 2022 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] [[Катэгорыя:Турэцка-курдскі канфлікт]] lq762tycafty2x1tv2s4ai4q262iqc3 5144063 5144062 2026-05-20T15:11:59Z DBatura 73587 /* Ход падзей */ 5144063 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку |частка = [[Турэцка-курдскі канфлікт]], [[Барацьба з тэрарызмам у Іраку пасля 2017 года]] |выява = |подпіс = |дата = красавік [[2022]] |месца = Паўночны Ірак |прычына = Прысутнасць узброеных курдскіх атрадаў ля паўднёвых межаў Турцыі |статус = |вынік = нявызначаны |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Турцыя}} |праціўнік2 = [[File:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|22px]] [[Рабочая партыя Курдыстана]] |камандзір1 = [[Рэджэп Таіп Эрдаган]]<br>[[Хулусі Акар]] |камандзір2 = [[Джэміль Байык]]<br>[[Мурат Карайылан]] |сілы1 = 15 000<ref>[https://www.superhaber.tv/metehan-demir-pence-kilit-operasyonunda-zapa-15-bine-yakin-profesyonel-personelle-inildi-video-379292 "'Pençe Kilit Operasyonu'nda Zap'a 15 bine yakın profesyonel personelle inildi!'"]</ref> |сілы2 = ''невядома'' |страты1 ='''на 21.04''': * 2 забітых (турэцкія даныя) * 84 забітых (курдскія даныя) |страты2 = '''на 21.04''': * 7 забітых (курдскія даныя) * 30 забітых (турэцкія даныя) }} '''Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку''' — кампанія Узброеных Сіл [[Турцыя|Турцыі]] на поўначы [[Ірак|Ірака]]. Аперацыя праводзілася ў правінцыі Дахок супраць [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана]] (РПК) у рамках [[Турэцка-курдскі канфлікт|курдска-турэцкага канфлікту]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|title=Washington Post|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418002732/https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref>. Афіцыйна аперацыя атрымала назву '''«Кіпцюр-замак»''' ({{lang-tr|Pençe-Kilit Operasyonu}}) == Перадгісторыя == У папярэднія гады турэцкія ўзброеныя сілы праводзілі трансгранічныя ваенныя аперацыі супраць РПК, у тым ліку Claw Eagle і Tiger у 2020 годзе, Claw-Lighting і Thunderbolt у 2021 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|title=Turkish warplanes hit Kurdish militant targets in northern Iraq- state news agency|website=SWI swissinfo.ch|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418145314/https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/turkey-launches-offensive-iraq-23c0ce05fd98f699714efd43f06b988b|title=Turkey launches new ground, air offensive in northern Iraq|website=AP NEWS|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Паводле міністра абароны Турцыі Хулусі Акара, аперацыя 2022 года была нацэлена на пазіцыі ў раёнах Міціна, Зап Авашын і праводзілася ў супрацоўніцтве з іх саюзнікамі. Перад пачаткам кампаніі прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] сустрэўся з прэм’ер-міністрам рэгіянальнага ўрада Курдыстана Масрурам Барзані і праінфармаваў яго аб аперацыі<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/turkey-launches-offensive-against-pkk-targets-northern-iraq|title=Turkey launches offensive against PKK targets in northern Iraq - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=www.al-monitor.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Турэцкія ўлады заявілі, што мэтай аперацыі было прадухіленне буйнога нападу РПК<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/18/turkey-launches-new-offensive-against-kurdish-rebels-in-iraq|title=Turkey launches new offensive against Kurdish rebels in Iraq|website=www.aljazeera.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Па словах Амера Чэліка з Партыі справядлівасці і развіцця (ПСР), РПК планавала стварыць новыя базы недалёка ад мяжы з Турцыяй і адбівала трансгранічныя напады на суседнія краіны, такія як Ірак або [[Сірыя]]. Дадаткова пазначана, што права дзяржаў на самаабарону замацавана ў артыкуле 51 Статута [[ААН]]<ref name=":0" />. == Ход падзей == За некалькі дзён да афіцыйнага пачатку аперацыі турэцкія самалёты бамбілі некалькі курдскіх вёсак у Дахоке<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/170420221|title=Turkish warplanes heavily bombard Kurdish villages in northern Duhok}}</ref>. Уварванне пачалося 17 красавіка 2022 г.<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|title=Turkiye ‘neutralizes’ 26 PKK terrorists in northern Iraq|website=www.aa.com.tr|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420215323/https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref> пры падтрымцы артылерыі, беспілотнікаў і авіяцыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thenationalnews.com/world/2022/04/18/turkey-launches-ground-and-air-strikes-in-northern-iraq-against-pkk/|title=Turkey launches ground and air strikes in northern Iraq against PKK|website=The National|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Былі нанесены авіяўдары па пячорах, тунэлях і складах боепрыпасаў, кантраляваныя РПК. Па сушы і верталётах прыбыў турэцкі спецназ. У той час як Міністэрства абароны Турцыі абвясціла, што было знішчана пяцьдзесят мэтаў і ўсе іх першапачатковыя мэты былі дасягнуты. РПК сцвярджала, што адбіла турэцкую дэсантную аперацыю, а таксама збіла два турэцкіх верталёта. Звязаная з РПК крыніца таксама паведаміла, што верталёты, якія выкарыстоўваліся ў аперацыі, грунтаваліся ў Курдыстане<ref name=":1" />. На 24-га чысла [[Міністэрства абароны Турцыі]], што ў ходзе аперацыі былі забіты два турэцкіх вайскоўцаў. Прэс-цэнтр [[Народныя сілы абароны (РПК)|Народных сіл абароны (НСА)]] паведаміў, што ў ходзе аперацыі загінулі сем яе байцоў<ref>{{Cite web|url=https://artigercek.com/guncel/hpgden-bilanco-msbden-operasyon-aciklamasi-207339h|title=HPG’den bilanço, MSB’den operasyon açıklaması|website=amp.artigercek.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Пазней МА Турцыі абвясціла, што ў ходзе аперацыі былі забітыя пяць турэцкіх вайскоўцаў, пры гэтым заявіўшы, што РПК панесла дзясяткі страт (паводле справаздачы Мінабароны ад [[23 красавіка]], 54 баевіка забіты або ўзяты ў палон). Прэс-цэнтр НСА абвясціў, што сем яго байцоў забілі на працягу першых двух дзён аперацыі, дадаўшы, што яны забілі 62 турэцкіх вайскоўцаў і збілі два верталёты<ref>{{cite news |title= Commander Amed Malazgirt: The people and the guerrillas will resist and break the Turkish attack |url=https://anfenglishmobile.com/news/commander-amed-malazgirt-the-people-and-the-guerrillas-will-resist-and-break-the-turkish-attack-59431 |access-date=20 April 2022 |website=ANF News |date=20 April 2022}}</ref><ref name="voa">{{Cite web |last=Abdullah |first=Namo |date=19 April 2022 |title=Turkey Launches New Offensive Against PKK Rebels in Northern Iraq |url=https://www.voanews.com/a/turkey-launches-new-offensive-against-pkk-rebels-in-northern-iraq/6536148.html |access-date=2022-04-20 |website=Voice of America|language=en}}</ref>. == Рэакцыя == === Турцыя === Народна-Дэмакратычная партыя назвала аперацыю супярэчнай міжнароднаму праву, а Турцыя выдае сябе за міратворца ў вайне паміж [[Расія |Расіяй]] і [[Украіна|Украінай]]<ref name=":0" />. 19 красавіка 2022 г. старэйшы камандзір РПК Дзюран Калкан заклікаў Турцыю неадкладна спыніць аперацыю, прыстрашыўшы ў адваротным выпадку «перанесці вайну ў турэцкія гарады»<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|title=Bus bombing brings trauma of past terror back to Turkish cities - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=web.archive.org|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420190222/https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=}}</ref>. На наступны дзень аўтобус са зняволенымі выбухнуў у выніку выбуху на абочыне дарогі ў горадзе Бурса, у выніку чаго турэмны ахоўнік загінуў і некалькі чалавек атрымалі раненні. Хоць турэцкія ўлады не абвінавачвалі РПК, каментатары палічылі за магчымых нападнікаў членаў РПК<ref name=":2" />. === Ірак === Прэзідэнт Ірака [[Бархам Салех]] асудзіў напад і запатрабаваў ад Турцыі спыніць аперацыю, палічыўшы яе «пагрозай нашай нацыянальнай бяспецы»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bianet.org/english/militarism/260722-iraq-s-president-says-turkey-s-offensive-into-krg-a-threat-to-our-national-security|title=Iraq's president says Turkey's offensive into KRG 'a threat to our national security'}}</ref>. Міністр замежных спраў Ірака заявіў, што аперацыя была парушэннем суверэнітэту Ірака, у той час як [[Муктада ас-Садр]], лідар найбуйнейшай фракцыі ў парламенце, запатрабаваў, каб, калі ў Турцыі ёсць праблемы з бяспекай, яна магла б абмеркаваць іх з урадам Ірака<ref>{{Cite news|accessdate=2022-04-21|first=Rainer|last=Hermann|id=0174-4909|website=FAZ.NET|title=Operation im Nordirak: Bagdad erzürnt über türkische Offensive gegen die PKK|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/irak-erzuernt-ueber-tuerkische-offensive-gegen-pkk-17967647.html}}</ref>. === Іншыя краіны === У Лондане, [[Вялікабрытанія]], дзе Масрур Барзані сустракаўся з брытанскімі палітыкамі, курды закідалі яго канвой яйкамі за тое, што ён не зрабіў ніякіх заяў адносна турэцкай ваеннай аперацыі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://medyanews.net/kurdish-protesters-hurl-eggs-at-masrour-barzanis-convoy-in-london/|title=Kurdish protesters hurl eggs at Masrour Barzani’s convoy in London|website=Medya News|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21}}</ref>. Мітынгі супраць аперацыі прайшлі таксама ў Марсэлі, [[Францыя]]<ref>{{Cite web|url=https://www.star.com.tr/dunya/turkiyenin-pence-kilit-operasyonu-rahatsiz-etti-avrupada-skandal-goruntuler-haber-1705761/|title=Türkiye'nin Pençe Kilit Operasyonu rahatsız etti! Avrupa'da skandal görüntüler {{!}} STAR|website=Star.com.tr|access-date=2022-04-21}}</ref> і ў некалькіх гарадах [[Германія|Германіі]]<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/Uberall-proteste-gegen-die-turkische-invasion-in-sudkurdistan-31738|title=Überall Proteste gegen die türkische Invasion in Südkurdistan|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. У Франкфурце паліцыя канфіскавала некалькі сцягоў атрадаў народнай абароны Сірыі (YPG), атрадаў жаночай абароны (YPJ) і сцягі зялёнага, жоўтага і чырвонага колераў<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/am-ausfuhrenden-ende-einer-fragwurdigen-willkurpraxis-31739|title=„Am ausführenden Ende einer fragwürdigen Willkürpraxis“|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2007—2008)]] * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2015)]] == Зноскі == {{Reflist|2}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Красавік 2022 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] [[Катэгорыя:Турэцка-курдскі канфлікт]] qsbg6du70z5lww8cpy64kkvsm8mt2cq 5144064 5144063 2026-05-20T15:12:36Z DBatura 73587 /* Турцыя */ 5144064 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку |частка = [[Турэцка-курдскі канфлікт]], [[Барацьба з тэрарызмам у Іраку пасля 2017 года]] |выява = |подпіс = |дата = красавік [[2022]] |месца = Паўночны Ірак |прычына = Прысутнасць узброеных курдскіх атрадаў ля паўднёвых межаў Турцыі |статус = |вынік = нявызначаны |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Турцыя}} |праціўнік2 = [[File:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|22px]] [[Рабочая партыя Курдыстана]] |камандзір1 = [[Рэджэп Таіп Эрдаган]]<br>[[Хулусі Акар]] |камандзір2 = [[Джэміль Байык]]<br>[[Мурат Карайылан]] |сілы1 = 15 000<ref>[https://www.superhaber.tv/metehan-demir-pence-kilit-operasyonunda-zapa-15-bine-yakin-profesyonel-personelle-inildi-video-379292 "'Pençe Kilit Operasyonu'nda Zap'a 15 bine yakın profesyonel personelle inildi!'"]</ref> |сілы2 = ''невядома'' |страты1 ='''на 21.04''': * 2 забітых (турэцкія даныя) * 84 забітых (курдскія даныя) |страты2 = '''на 21.04''': * 7 забітых (курдскія даныя) * 30 забітых (турэцкія даныя) }} '''Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку''' — кампанія Узброеных Сіл [[Турцыя|Турцыі]] на поўначы [[Ірак|Ірака]]. Аперацыя праводзілася ў правінцыі Дахок супраць [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана]] (РПК) у рамках [[Турэцка-курдскі канфлікт|курдска-турэцкага канфлікту]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|title=Washington Post|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418002732/https://www.washingtonpost.com/world/turkey-launches-new-ground-air-offensive-in-northern-iraq/2022/04/17/ed36dcaa-beac-11ec-b5df-1fba61a66c75_story.html|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref>. Афіцыйна аперацыя атрымала назву '''«Кіпцюр-замак»''' ({{lang-tr|Pençe-Kilit Operasyonu}}) == Перадгісторыя == У папярэднія гады турэцкія ўзброеныя сілы праводзілі трансгранічныя ваенныя аперацыі супраць РПК, у тым ліку Claw Eagle і Tiger у 2020 годзе, Claw-Lighting і Thunderbolt у 2021 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|title=Turkish warplanes hit Kurdish militant targets in northern Iraq- state news agency|website=SWI swissinfo.ch|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418145314/https://www.swissinfo.ch/eng/reuters/turkish-warplanes-hit-kurdish-militant-targets-in-northern-iraq--state-news-agency/47523662|archivedate=18 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/turkey-launches-offensive-iraq-23c0ce05fd98f699714efd43f06b988b|title=Turkey launches new ground, air offensive in northern Iraq|website=AP NEWS|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Паводле міністра абароны Турцыі Хулусі Акара, аперацыя 2022 года была нацэлена на пазіцыі ў раёнах Міціна, Зап Авашын і праводзілася ў супрацоўніцтве з іх саюзнікамі. Перад пачаткам кампаніі прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] сустрэўся з прэм’ер-міністрам рэгіянальнага ўрада Курдыстана Масрурам Барзані і праінфармаваў яго аб аперацыі<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/turkey-launches-offensive-against-pkk-targets-northern-iraq|title=Turkey launches offensive against PKK targets in northern Iraq - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=www.al-monitor.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Турэцкія ўлады заявілі, што мэтай аперацыі было прадухіленне буйнога нападу РПК<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/18/turkey-launches-new-offensive-against-kurdish-rebels-in-iraq|title=Turkey launches new offensive against Kurdish rebels in Iraq|website=www.aljazeera.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Па словах Амера Чэліка з Партыі справядлівасці і развіцця (ПСР), РПК планавала стварыць новыя базы недалёка ад мяжы з Турцыяй і адбівала трансгранічныя напады на суседнія краіны, такія як Ірак або [[Сірыя]]. Дадаткова пазначана, што права дзяржаў на самаабарону замацавана ў артыкуле 51 Статута [[ААН]]<ref name=":0" />. == Ход падзей == За некалькі дзён да афіцыйнага пачатку аперацыі турэцкія самалёты бамбілі некалькі курдскіх вёсак у Дахоке<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/170420221|title=Turkish warplanes heavily bombard Kurdish villages in northern Duhok}}</ref>. Уварванне пачалося 17 красавіка 2022 г.<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|title=Turkiye ‘neutralizes’ 26 PKK terrorists in northern Iraq|website=www.aa.com.tr|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420215323/https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkiye-neutralizes-26-pkk-terrorists-in-northern-iraq/2567300|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref> пры падтрымцы артылерыі, беспілотнікаў і авіяцыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thenationalnews.com/world/2022/04/18/turkey-launches-ground-and-air-strikes-in-northern-iraq-against-pkk/|title=Turkey launches ground and air strikes in northern Iraq against PKK|website=The National|date=2022-04-18|access-date=2022-04-21}}</ref>. Былі нанесены авіяўдары па пячорах, тунэлях і складах боепрыпасаў, кантраляваныя РПК. Па сушы і верталётах прыбыў турэцкі спецназ. У той час як Міністэрства абароны Турцыі абвясціла, што было знішчана пяцьдзесят мэтаў і ўсе іх першапачатковыя мэты былі дасягнуты. РПК сцвярджала, што адбіла турэцкую дэсантную аперацыю, а таксама збіла два турэцкіх верталёта. Звязаная з РПК крыніца таксама паведаміла, што верталёты, якія выкарыстоўваліся ў аперацыі, грунтаваліся ў Курдыстане<ref name=":1" />. На 24-га чысла [[Міністэрства абароны Турцыі]], што ў ходзе аперацыі былі забіты два турэцкіх вайскоўцаў. Прэс-цэнтр [[Народныя сілы абароны (РПК)|Народных сіл абароны (НСА)]] паведаміў, што ў ходзе аперацыі загінулі сем яе байцоў<ref>{{Cite web|url=https://artigercek.com/guncel/hpgden-bilanco-msbden-operasyon-aciklamasi-207339h|title=HPG’den bilanço, MSB’den operasyon açıklaması|website=amp.artigercek.com|access-date=2022-04-21}}</ref>. Пазней МА Турцыі абвясціла, што ў ходзе аперацыі былі забітыя пяць турэцкіх вайскоўцаў, пры гэтым заявіўшы, што РПК панесла дзясяткі страт (паводле справаздачы Мінабароны ад [[23 красавіка]], 54 баевіка забіты або ўзяты ў палон). Прэс-цэнтр НСА абвясціў, што сем яго байцоў забілі на працягу першых двух дзён аперацыі, дадаўшы, што яны забілі 62 турэцкіх вайскоўцаў і збілі два верталёты<ref>{{cite news |title= Commander Amed Malazgirt: The people and the guerrillas will resist and break the Turkish attack |url=https://anfenglishmobile.com/news/commander-amed-malazgirt-the-people-and-the-guerrillas-will-resist-and-break-the-turkish-attack-59431 |access-date=20 April 2022 |website=ANF News |date=20 April 2022}}</ref><ref name="voa">{{Cite web |last=Abdullah |first=Namo |date=19 April 2022 |title=Turkey Launches New Offensive Against PKK Rebels in Northern Iraq |url=https://www.voanews.com/a/turkey-launches-new-offensive-against-pkk-rebels-in-northern-iraq/6536148.html |access-date=2022-04-20 |website=Voice of America|language=en}}</ref>. == Рэакцыя == === Турцыя === Народна-Дэмакратычная партыя назвала аперацыю супярэчнай міжнароднаму праву, а Турцыя выдае сябе за міратворца ў вайне паміж [[Расія |Расіяй]] і [[Украіна|Украінай]]<ref name=":0" />. 19 красавіка 2022 г. старэйшы камандзір РПК Дзюран Калкан заклікаў Турцыю неадкладна спыніць аперацыю, прыстрашыўшы ў адваротным выпадку «перанесці вайну ў турэцкія гарады»<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|title=Bus bombing brings trauma of past terror back to Turkish cities - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East|website=web.archive.org|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21|accessdate=21 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220420190222/https://www.al-monitor.com/originals/2022/04/bus-bombing-brings-trauma-past-terror-back-turkish-cities|archivedate=20 красавіка 2022|url-status=}}</ref>. На наступны дзень аўтобус са зняволенымі выбухнуў на абочыне дарогі ў горадзе Бурса, у выніку чаго турэмны ахоўнік загінуў і некалькі чалавек атрымалі раненні. Хоць турэцкія ўлады не абвінавачвалі РПК, каментатары палічылі за магчымых нападнікаў членаў РПК<ref name=":2" />. === Ірак === Прэзідэнт Ірака [[Бархам Салех]] асудзіў напад і запатрабаваў ад Турцыі спыніць аперацыю, палічыўшы яе «пагрозай нашай нацыянальнай бяспецы»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bianet.org/english/militarism/260722-iraq-s-president-says-turkey-s-offensive-into-krg-a-threat-to-our-national-security|title=Iraq's president says Turkey's offensive into KRG 'a threat to our national security'}}</ref>. Міністр замежных спраў Ірака заявіў, што аперацыя была парушэннем суверэнітэту Ірака, у той час як [[Муктада ас-Садр]], лідар найбуйнейшай фракцыі ў парламенце, запатрабаваў, каб, калі ў Турцыі ёсць праблемы з бяспекай, яна магла б абмеркаваць іх з урадам Ірака<ref>{{Cite news|accessdate=2022-04-21|first=Rainer|last=Hermann|id=0174-4909|website=FAZ.NET|title=Operation im Nordirak: Bagdad erzürnt über türkische Offensive gegen die PKK|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/irak-erzuernt-ueber-tuerkische-offensive-gegen-pkk-17967647.html}}</ref>. === Іншыя краіны === У Лондане, [[Вялікабрытанія]], дзе Масрур Барзані сустракаўся з брытанскімі палітыкамі, курды закідалі яго канвой яйкамі за тое, што ён не зрабіў ніякіх заяў адносна турэцкай ваеннай аперацыі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://medyanews.net/kurdish-protesters-hurl-eggs-at-masrour-barzanis-convoy-in-london/|title=Kurdish protesters hurl eggs at Masrour Barzani’s convoy in London|website=Medya News|date=2022-04-20|access-date=2022-04-21}}</ref>. Мітынгі супраць аперацыі прайшлі таксама ў Марсэлі, [[Францыя]]<ref>{{Cite web|url=https://www.star.com.tr/dunya/turkiyenin-pence-kilit-operasyonu-rahatsiz-etti-avrupada-skandal-goruntuler-haber-1705761/|title=Türkiye'nin Pençe Kilit Operasyonu rahatsız etti! Avrupa'da skandal görüntüler {{!}} STAR|website=Star.com.tr|access-date=2022-04-21}}</ref> і ў некалькіх гарадах [[Германія|Германіі]]<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/Uberall-proteste-gegen-die-turkische-invasion-in-sudkurdistan-31738|title=Überall Proteste gegen die türkische Invasion in Südkurdistan|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. У Франкфурце паліцыя канфіскавала некалькі сцягоў атрадаў народнай абароны Сірыі (YPG), атрадаў жаночай абароны (YPJ) і сцягі зялёнага, жоўтага і чырвонага колераў<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/am-ausfuhrenden-ende-einer-fragwurdigen-willkurpraxis-31739|title=„Am ausführenden Ende einer fragwürdigen Willkürpraxis“|website=ANF News|access-date=2022-04-21}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2007—2008)]] * [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2015)]] == Зноскі == {{Reflist|2}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Красавік 2022 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] [[Катэгорыя:Турэцка-курдскі канфлікт]] cfolgbhz17t5v1u6cban5gjif19gfjl 0 706489 5144030 5085343 2026-05-20T14:12:43Z Feeleman 163471 афармленне 5144030 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява =The Batman 2022 film logo.png }} '''«Бэтмен»''' ({{lang-en|The Batman}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[мастацкі фільм]], заснаваны на коміксах выдавецтва [[DC Comics]], прэм’ера якога адбылася ў сакавіку [[2022]] года. Рэжысёрам фільма выступіў [[Мэт Рыўз]], у галоўнай ролі — [[Роберт Пацінсан]]. У беларускі пракат фільм не выйшаў з прычыны [[Байкот Беларусі і Расіі ў 2022 годзе|байкоту]] буйных кінакампаній, звязанага з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварваннем Расіі ва Украіну]]. == Сюжэт == Пасля двух гадоў пошукаў правасуддзя на вуліцах Готэма Бэтмен становіцца для гараджан увасабленнем бязлітаснай адплаты. Калі ў горадзе адбываецца серыя жорсткіх нападаў на высокапастаўленых чыноўнікаў, доказы прыводзяць Бруса Уэйна ў самыя цёмныя закуткі злачыннага свету, дзе ён сустракае Жанчыну-кошку, Пінгвіна, Кармайна Фальконэ і Загадачніка. Цяпер пад прыцэлам аказваецца сам Бэтмен, якому трэба будзе адрозніць сябра ад ворага і аднавіць справядлівасць. == У ролях == * [[Роберт Пацінсан]] — ''Брус Уэйн / Бэтмен'' * [[Зоі Кравіц]] — ''Селіна Кайл / Жанчына-кошка'' * [[Пол Дано]] — ''Эдвард Нэштан / Загадачнік'' * [[Джэфры Райт]] — ''Джэймс Гордан'' * [[Джон Туртура]] — ''Кармайн Фальконе'' * [[Пітэр Сарсгаард]] — ''акруговы пракурор Готэма Гіл Колсан'' * [[Эндзі Сёркіс]] — ''Альфрэд Пеніўорт'' * [[Колін Фарэл]] — ''Освальд «Оз» Кабблпот / Пінгвін'' * [[Джэймі Лоўсан]] — ''кандыдат у мэры Готэма Бэла Рэал'' * [[Джыл Перас-Абрахам]] — ''афіцэр паліцыі Готэма Марцінес'' * [[Алекс Фернс]] — ''камісар Піт Сэведж'' * [[Кон О'Ніл]] — ''шэф паліцыі Готэма Макензі Бок'' * [[Руперт Пенры-Джонс]] — ''мэр Готэма Дон Мітчэл малодшы'' * [[Бары Кеаган]] — ''Джокер (камеа)'' * [[Джэй Лікурга]] — ''бандыт'' * [[Чарлі Карвер]] — ''блізнец-ахоўнік клуба «Айсберг Лаўнж»'' * [[Макс Карвер]] — ''блізнец-ахоўнік клуба «Айсберг Лаўнж»'' * [[Хана Хржыч]] — ''Аніка Казлоў'' * [[Оскар Новак]] — ''Брус Уэйн у юнацтве'' * [[Люк Робертс]] — ''Томас Уэйн'' * [[Стэла Стокер]] — ''Марта Уэйн'' == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1877830}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Бэтмен у кіно}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2022 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі 2022 года]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы 2022 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2022 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры 2022 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Мэта Рыўза]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Майкл Джакіна]] 4hgudu0p9kns4clac0d2xnlzddf2245 0 709167 5144072 5108370 2026-05-20T15:28:04Z KastusK 48809 /* Гл. таксама */ 5144072 wikitext text/x-wiki [[File:Пам’ятна дошка білорусам, які загинули за Україну.jpg|thumb|[[Помнік беларусам, якія загінулі за Украіну]]]] '''Беларусы, якія загінулі''' падчас падзей [[Еўрамайдан]]а, [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайны на ўсходзе Украіны]] і [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну ў 2022 годзе]]. == Еўрамайдан == * [[Міхаіл Міхайлавіч Жызнеўскі]] — кавалер [[Ордэн Герояў Нябеснай Сотні|ордэна Героя Нябеснай сотні]], грамадзянін Беларусі, пазаштатны карэспандэнт украінскай газеты «[[Саборная Кіеўшчына]]» ({{lang-uk|Соборна Київщина}}). Раніцай 22 студзеня 2014 года бяззбройны забіты стрэлам паляўнічай [[куля|кулі]] ў [[сэрца]] на [[Вуліца Грушэўскага (Кіеў)|вуліцы Грушэўскага]] ў Кіеве. == Вайна на ўсходзе Украіны == === На баку УСУ === {|class="sortable wikitable" !Час||Імя||Месца||Вайсковае фарміраванне||Прычына |- |31 жніўня 2014<ref name="список">[https://gomel.today/rus/news/belarus-11068/ Белорусы, которые погибли на Донбассе в боях за Украину и «ЛДНР». Списки с обеих сторон]{{Недаступная спасылка}}</ref>|| Васіль Ганчарэнка||''невядома''|| [[File:Emblem of the Donbas Battalion.svg|22px]] [[Данбас (батальён)|2-і батальён спецыяльнага прызначэння «Данбас»]] ||хвароба |- |28 верасня 2014<ref name="список"/>||Юрый Сакалочка|| Данецкі аэрапорт||[[Файл:79 ОДШБр к.svg|22px]] 79-я асобная дэсантна-штурмавая брыгада<ref>[https://memorybook.org.ua/21/sokolachko.htm Соколачко Юрій Іванович]</ref> ||загінуў у баі |- |27 лістапада 2014<ref name="список"/>||Аляксандр Будзько|| Дэбальцава||[[Файл:169-й навчальний центр 2.png|22px]] 169-ы вучэбны цэнтр сухапутных войскаў<ref>[https://memorybook.org.ua/2/budko.htm Будько Олександр Анатолійович («Шустрий»)]</ref> ||загінуў у баі |- |12 лютага 2015<ref name="список"/>|| Ігар Туркаў|| каля Логвінава ||[[File:Emblem of the Donbas Battalion.svg|22px]] [[Данбас (батальён)|2-і батальён спецыяльнага прызначэння «Данбас»]] ||загінуў у баі |- |7 мая 2015<ref name="список"/>|| Дзмітрый Казачонак || Луганскае ||[[Файл:30th Separate Mechanized Brigade SSI (no tab).svg|22px]] 30-я асобная механізаваная брыгада || загінуў у баі |- | 28 жніўня 2015<ref name="список"/>||[[Алесь Мікалаевіч Чаркашын|Аляксандр Чаркашын]] || Белы Камянец ||[[Файл:Emblem of the Ukrainian Volunteer Corps «Pravyi sector».svg|22px]] [[5-ы асобны батальён ДУК]]<br />[[Файл:Тактычная група "Беларусь".jpg|22px]] [[Тактычная група «Беларусь»]] || памёр ад ран |- |8 верасня 2016<ref name="список"/>||Алег Вярэніч||Мар’інка ||[[Файл:10th Mountain Assault Brigade Insignia (UA).svg|22px]] 10-я асобная горна-штурмавая брыгада ||загінуў у баі |- |3 лістапада 2016<ref name="небаявыя"/>||Алег Падароўскі||''невядома''||[[Файл:НЗ УДА.svg|22px]] Украінская добраахвотніцкая армія ||хвароба |- |13 ліпеня 2020||[[Мікола Ільін]]||''невядома''||[[Файл:137 ОБМП.png|22px]] 137-ы асобны батальён марской пяхоты ||трапіў пад абстрэл |} 10 жніўня 2015 года таксама загінуў украінскі ваенны [[Віталь Віктаравіч Ціліжэнка|Віталь Ціліжэнка]], які лічыцца заснавальнікам [[Тактычная група «Беларусь»|тактычнай групы «Беларусь»]].<ref>[https://ua.censor.net.ua/n401053 Завтра в Києві відбудеться презентація документального фільму, присвяченого річниці загибелі на Донбасі воїна ДУК «Правий Сектор» Віталія Тіліженка]{{ref-uk}}</ref> === На баку сепаратыстаў === {|class="sortable wikitable" !Час||Імя||Месца||Вайсковае фарміраванне||Прычына |- |31 жніўня 2014<ref name="список"/><ref name="небаявыя">{{Cite web |title=На Донбассе в боях за Украину погибли восемь уроженцев Беларуси. Список |url=https://kurjer.info/2018/06/20/donbass-death/ |accessdate=13 студзеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211004135150/https://kurjer.info/2018/06/20/donbass-death/ |archivedate=4 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref>|| Вадзім Васілеўскі¹||Луганскі аэрапорт|| {{Сцяг|ЛНР}} Фарміраванні ЛНР||бой |- |14 снежня 2014<ref name="список"/>||Дзмітрый Калашнікаў || ''невядома'' ||{{Сцяг|ЛНР}} {{Сцяг|ДНР}} Фарміраванні ЛНР/ДНР || бой |- |16 студзеня 2015<ref name="список"/>|| Аляксандр Мельнікаў|| ''невядома'' ||{{Сцяг|ЛНР}} {{Сцяг|ДНР}} Фарміраванні ЛНР/ДНР||бой |- |1 лютага 2015<ref name="список"/>|| Сяргей Напрэяў|| ля Троіцкага ||{{Сцяг|ЛНР}} Фарміраванні ЛНР ||бой |- |20 красавіка 2015<ref name="список"/>|| Сяргей Сцебіхаў||Алчэўск ||{{Сцяг|ЛНР}} Фарміраванні ЛНР|| падарваўся на міне |- |3 ліпеня 2015<ref name="список"/>|| Вадзім Васілеўскі¹|| Раеўка ||{{Сцяг|ЛНР}} Фарміраванні ЛНР ||бой |- |15 снежня 2015<ref name="список"/>||Вадзім Савішчаў ці Савічаў|| ля Камінтэрнава ||{{Сцяг|ДНР}} Фарміраванні ДНР || бой |- |9 студзеня 2016<ref name="список"/>|| Яўген Конанаў ||''невядома''||{{Сцяг|ДНР}} Фарміраванні ДНР|| бой |- |15 красавіка 2016<ref name="список"/>|| Андрэй Макіч ||Жалабок ||{{Сцяг|ЛНР}} Фарміраванні ЛНР||бой |- |1 студзеня 2018<ref name="список"/>|| Георгій Аўдзееў|| ''невядома'' ||{{Сцяг|ДНР}} Фарміраванні ДНР ||бой |- |30 сакавіка 2018<ref name="список"/>|| Раман Бязрукаў || ''невядома'' ||{{Сцяг|ЛНР}} {{Сцяг|ДНР}} Фарміраванні ЛНР/ДНР || бой |- |18 лютага 2020<ref>[https://www.intex-press.by/2020/02/21/myslyami-zhil-v-sssr-vo-vremya-ataki-boevikov-na-donbasse-pogib-grazhdanin-belarusi/ «Мыслями жил в СССР». Во время атаки боевиков на Донбассе погиб гражданин Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211003214246/https://www.intex-press.by/2020/02/21/myslyami-zhil-v-sssr-vo-vremya-ataki-boevikov-na-donbasse-pogib-grazhdanin-belarusi/ |date=3 кастрычніка 2021 }} // Интекс-пресс, 21 февраля 2021</ref>||Антон Каровін||''невядома''||{{Сцяг|ЛНР}} Фарміраванні ЛНР||бой |} ''¹ Васіль Кліменцьевіч і Васіль Аляксандравіч, аднафамільцы. == Поўнамаштабнае ўварванне Расіі ва Украіну == {|class="sortable wikitable" !Час||Імя||Месца||Вайсковае фарміраванне||Прычына |- |3 сакавіка 2022|| [[Ілья Хрэнаў]] «Ліцьвін»||Буча пад Кіевам||[[Файл:AZOV logo.svg|22px]] Беларуская рота тэрытарыяльнай абароны [[Азоў (полк МУС Украіны)|батальёну «Азоў»]] ||памёр ад ран |- |13 сакавіка 2022||[[Аляксей Мікалаевіч Скобля]] «Тур»||ускраіны Кіева||[[Файл:Kastus kalinouski batalion.jpg|35px]] [[Батальён імя Кастуся Каліноўскага]]<br />[[Тактычная група «Беларусь»]] ||загінуў у баі |- |26 сакавіка 2022||[[Зміцер Апанасовіч]] «Тэрор»||каля Ірпіня||[[Файл:Kastus kalinouski batalion.jpg|35px]] [[Батальён імя Кастуся Каліноўскага]] ||памёр ад ран |- |12 красавіка 2022||Зміцер Рубашэўскі «Ганс»<ref>[https://www.svaboda.org/a/31801069.html Страціў вока на вайне. Як загінуў ва Ўкраіне беларускі добраахвотнік Зьміцер «Ганс» Рубашэўскі]</ref>||Луганская вобласць||[[Файл:24 ОМБр.svg|22px]] 24-я асобная механізаваная брыгада імя князя Данілы Галіцкага ||загінуў у баі |- |24 красавіка 2022||Канстанцін Дзюбайла «Фэнікс»<ref>[https://www.svaboda.org/a/31848004.html «Самыя блізкія пабрацімы называлі яго „Дранік“». У Данецкай вобласьці загінуў яшчэ адзін беларус, які бараніў Украіну]</ref>||Данецкая вобласць||[[Файл:46 обсп.svg|22px]] батальён «Данбас — Украіна» ||загінуў у баі |- |5 мая 2022||Яўген Логінаў «Мальдэр»||каля «[[Азоўсталь|Азоўсталі]]»|| [[Файл:AZOV logo.svg|22px]] [[Азоў (брыгада МУС Украіны)|Полк «Азоў»]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/32308157.html «Хоць бы была магілка, куды можна было прыходзіць да яго». Маці расказала пра забітага расейцамі ўраджэнца Беларусі Яўгена Логінава]</ref> ||загінуў у баі<ref>[https://nashaniva.com/311633 Стала вядома пра яшчэ аднаго беларуса, які загінуў ва Украіне. Гэта Яўген «Мальдэр» Логінаў, які бараніў «Азоўсталь»]</ref> |- |16 мая 2022||[[Павел Суслаў]] «Волат»||''невядома''||[[Файл:Kastus kalinouski batalion.jpg|35px]] Батальён імя Кастуся Каліноўскага ||памёр ад ран |- |26 чэрвеня 2022||[[Іван Генадзевіч Марчук|Іван Марчук]] «Брэст»||пад [[Лысычанск]]ам||[[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі<ref name="belsat1">[https://belsat.eu/news/08-07-2022-polk-kalinouskaga-vystupiu-z-zayavaj-pa-stratah-imaverna-troe-vayarou-zaginuli/ Полк Каліноўскага выступіў з заявай па стратах, імаверна, трое ваяроў загінулі]</ref> |- |26 чэрвеня 2022||[[Васіль Парфянкоў]] «Сябро»||пад [[Лысычанск]]ам||[[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі<ref name="belsat1"/> |- |26 чэрвеня 2022||Васіль Грудовік «Атам»||пад [[Лысычанск]]ам||[[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі<ref name="belsat1"/> |- |26 чэрвеня 2022||Вадзім Шатроў «Папік»||пад [[Лысычанск]]ам||[[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі<ref name="belsat1"/> |- |7 ліпеня 2022||Алег Панамароў «Хмуры»||ля вёскі Паўлаўка Данецкай вобласці||[[Файл:24th Separate Assault Battalion SSI (with tab).svg|22px]] [[Айдар (батальён)|Айдар]] ||загінуў у баі<ref>[https://www.svaboda.org/a/32190741.html «Пахавалі пад бел-чырвона-белым сьцягам». Стала вядома пра сьмерць яшчэ аднаго беларуса-добраахвотніка]</ref> |- |28 ліпеня 2022||''Імя не раскрываюць на просьбу сваякоў''||''невядома''||[[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі<ref>[https://belsat.eu/news/29-07-2022-zaginuu-baets-batalyona-volat-palka-kalinouskaga/ Загінуў баец батальёна «Волат» палка Каліноўскага]</ref> |- |23 жніўня 2022||Андрэй Краўчанка «Зубр»||''невядома''|| дабравольніцкі батальён АУН||загінуў у баі<ref>[https://one.kr.ua/news/43015 У Кривому Розі попрощаються Андрієм Кравченком, який віддав життя за незалежність країни в боях з окупантами]</ref> |- |верасень 2022||«Тэд»||[[Херсонская вобласць]]||[[Файл:Тэрор бат.png|22px]] [[Батальён «Тэрор»]] ||загінуў ад разрыву міны<ref>[https://nashaniva.com/298682 Наступ на Херсоншчыне: адзін забіты і пяць параненых беларусаў у батальёне «Тэрор»]</ref> |- |26 верасня 2022||Аляксей Вешчавайлаў «Жнец»||пад [[Бахмут]]ам||[[Файл:International Legion of Territorial Defense of Ukraine emblem.svg|22px]] [[Інтэрнацыянальны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны]] ([[Файл:Emblem of the Pahonia Regiment.png|22px]] [[Беларускі полк «Пагоня»]]) ||загінуў у баі<ref>[https://www.svaboda.org/a/32055612.html «Ва Ўкраіне — назаўжды». У Кіеве назвалі імя грамадзяніна Беларусі, які загінуў пад Бахмутам. Што пра яго вядома]</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/32053117.html Ва Ўкраіне загінуў беларускі баец палку «Пагоня»]</ref> |- |3 кастрычніка 2022||''Імя не раскрываюць''||[[Запарожская вобласць]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/32064381.html У Запароскай вобласьці Ўкраіны на вайне загінуў яшчэ адзін беларус-добраахвотнік]</ref>||[[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага ||загінуў у баі<ref>[https://belsat.eu/news/04-10-2022-va-ukraine-zaginuu-yashche-adzin-baets-palka-kalinouskaga/ Полк Каліноўскага пацвердзіў смерць байца падчас штурмавой аперацыі]</ref> |- |11 кастрычніка 2022||Міхась Шавельскі «Юнгер»||''невядома''||[[Файл:Тэрор бат.png|22px]] Батальён «Тэрор» ||памёр ад ран<ref>[https://www.svaboda.org/a/32083346.html «Поўз дапамагаць параненаму, калі прыляцеў аскепак». Загінуў беларус-парамэдык з батальёну «Тэрор»]</ref><ref>[https://euroradio.fm/va-ukraine-zaginuu-lyuteranski-student-bagaslou-z-grodna Ва Украіне загінуў лютэранскі студэнт-багаслоў з Гродна]</ref> |- |7 лістапада 2022||''Імя не раскрываюць''||''невядома''||[[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага ||загінуў у баі<ref>[https://belsat.eu/news/10-11-2022-va-ukraine-zaginuu-vayar-z-palka-kalinouskaga-yashche-nekalki-belarusau-paranenyya/ Ва Украіне загінуў ваяр з Палка Каліноўскага. Яшчэ некалькі беларусаў параненыя]</ref> |- |4 снежня 2022||Аляксей Аўдзеенка «Якуб»||[[Бахмут]]||[[Файл:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|22px]] Узброеныя сілы Украіны<br />[[Тактычная група «Беларусь»]] ||загінуў у баі<ref>[https://belsat.eu/news/10-12-2022-belarus-alyaksej-audzeenka-zaginuu-na-bahmutskim-napramku-polk-kalinouskaga-raskazau-shto-vyadoma-pra-bajtsa Беларус Аляксей Аўдзеенка загінуў на бахмуцкім напрамку. Полк Каліноўскага расказаў, што вядома пра байца]</ref> |- |студзень 2023||Руслан Абломаў «Русік»||''невядома''||[[Файл:Belarusian volunteer corps logo.png|22px]] [[Беларускі добраахвотніцкі корпус]] ||загінуў у баі<ref>[https://euroradio.fm/va-ukraine-zaginuu-dobraakhvotnik-ruslan-ablomau Ва Украіне загінуў добраахвотнік Руслан Абломаў]</ref> |- |26 студзеня 2023||[[Эдуард Анатолевіч Лобаў|Эдуард Лобаў]]||пад [[Вуглэдар|Вуглэдарам]]||[[Файл:72 ОМБр.svg|22px]] 72-я асобная мэханізаваная брыгада ||загінуў у баі<ref>[https://www.svaboda.org/a/32242886.html Беларускі добраахвотнік Эдуард Лобаў загінуў пад Вуглядарам]</ref> |- |1 красавіка 2023|| {{нп5|Даніл Ляшук||uk|Ляшук Данііл Олександрович}} «Маджахед»||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| [[File:59th Separate Motorized Infantry Brigade SSI (with tab).png|22px]] 59-я асобная мотастралковая брыгада ||загінуў у баі<ref>[https://nashaniva.com/313519 Ва Украіне пахавалі беларуса-добраахвотніка Данілу Ляшука «Маджахеда»]</ref> |- |16 мая 2023|| {{нп5|Міраслаў Лазоўскі||be-tarask|}} ||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі<ref>[https://charter97.org/be/news/2023/5/17/548410/ Пад Бахмутам загінуў баец палка Каліноўскага]</ref><ref>[https://kalinouski.org/news/news-2023-05-19-2550/ "Чацьвёра ваяроў засталіся пад заваламі без магчымасці іх эвакуацыі. У момант эвакуацыі і прыкрыцця адыходу групы, загінуў камандзір груп."]</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/32416780.html Сярод пяці загінулых пад Бахмутам беларускіх добраахвотнікаў быў Міраслаў Лазоўскі, заснавальнік «Белага легіёну»]</ref> |- |16 мая 2023|| ''Імя не раскрываюць''||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі |- |16 мая 2023|| ''Імя не раскрываюць''||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі |- |16 мая 2023|| ''Імя не раскрываюць''||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі |- |16 мая 2023|| ''Імя не раскрываюць''||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі |- |31 ліпеня 2023|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| [[Файл:Emblem of the Pahonia Regiment.png|22px]] [[Беларускі полк «Пагоня»|Грамадскае аб’яднанне «Пагоня»]] ||загінуў у баі<ref>[https://euroradio.fm/yashche-adzin-belaruski-dobraakhvotnik-zaginuu-u-bayakh-za-ukrainu Яшчэ адзін беларускі добраахвотнік загінуў у баях за Украіну]</ref> |- |31 ліпеня 2023|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||<ref name="euro3107">[https://euroradio.fm/polk-kalinouskaga-pavedamlyae-pra-gibel-chatyrokh-baycou Полк Каліноўскага паведамляе пра гібель чатырох байцоў]</ref> |- |31 ліпеня 2023|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Літвін») ||<ref name="euro3107"/> |- |31 ліпеня 2023|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Літвін») ||<ref name="euro3107"/> |- |31 ліпеня 2023|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Літвін») ||<ref name="euro3107"/> |- |5 жніўня 2023|| ''«Мінск»''||[[Данецкая вобласць]]|| [[Файл:Шеврон 2 Інтернаціонального Легіону.png|22px]] Другі інтэрнацыянальны легіён ||<ref>[https://nashaniva.com/323389 Загінуў яшчэ адзін беларускі добраахвотнік]</ref> |- |7 кастрычніка 2023|| ''«Бахус»''||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| ''раней ваяваў ў батальёне «Волат» палка Каліноўскага'' ||загінуў у баі<ref name="zerkalo1">[https://news.zerkalo.io/life/51304.html В Украине погибли еще два белорусских добровольца]</ref><ref>[https://nashaniva.com/329025 Ва Украіне развіталіся з загінулым беларусам «Бахусам»]</ref> |- |7 кастрычніка 2023|| ''Імя не раскрываюць''||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| ''раней ваяваў ў батальёне «Волат» палка Каліноўскага'' ||загінуў у баі<ref name="zerkalo1"/> |- |кастрычнік 2023|| Павал Горбач «Борт»||''невядома''|| [[Файл:Тэрор бат.png|22px]] ''[[Батальён «Тэрор»]] (за некалькі месяцаў да смерці пакінуў батальён)'' ||<ref>[https://www.svaboda.org/a/32656571.html У Беларусі быў вайскоўцам, ва Ўкраіне — камандзірам выведкі «Тэрору». Загінуў яшчэ адзін беларускі добраахвотнік]</ref> |- |студзень 2024|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| ''невядома'' ||<ref>[https://www.svaboda.org/a/32789737.html На ўсходзе Ўкраіны загінулі яшчэ двое беларускіх добраахвотнікаў]</ref> |- |студзень 2024|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| ''невядома'' ||<ref>[https://www.svaboda.org/a/32789737.html На ўсходзе Ўкраіны загінулі яшчэ двое беларускіх добраахвотнікаў]</ref> |- |12 сакавіка 2024|| Аляксандр Стасевіч «Локі»||у Харкаўскай вобласці<ref>[https://web.ukma.edu.ua/index.php/uk/memory-book/stasevic Стасевіч Олександр]</ref>|| ''невядома'' ||Загінуў пры выкананні баявога задання ў Харкаўскай вобласці<ref>[https://nashaniva.com/338568 На вайне ва Украіне загінуў беларускі добраахвотнік Аляксандр Стасевіч]</ref> |- |паміж 10 і 13 сакавіка|| «Кракаў»||на Харкаўшчыне|| ''невядома'' ||трапіў пад расейскі артабстрэл і памёр ад раненняў<ref>{{Cite web |url=https://racyja.com/by/sumezza/na-vajne-va-ukraine-zahinuu-jasce-adzin-belaruski-dobraachvotnik/ |title=На вайне ва Украіне загінуў яшчэ адзін беларускі добраахвотнік |access-date=9 чэрвеня 2024 |archive-date=9 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609105434/https://racyja.com/by/sumezza/na-vajne-va-ukraine-zahinuu-jasce-adzin-belaruski-dobraachvotnik/ |url-status=dead }}</ref> |- |красавік 2024|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў пры выкананні адной з баявых задач<ref name="belsat_x">[https://belsat.eu/news/07-04-2024-polk-kalinouskaga-panyos-straty-zaginuli-dva-vayara Полк Каліноўскага панёс страты: загінулі два ваяры]</ref> |- |красавік 2024|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў пры выкананні адной з баявых задач<ref name="belsat_x"/> |- |9 чэрвеня 2024|| ''Імя не раскрываюць''||на Харкаўшчыне|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага ||натрапіў на міну<ref name="belsat_a">[https://belsat.eu/news/13-06-2024-zaginuli-dva-bajtsy-palka-kalinouskaga Загінулі два байцы палка Каліноўскага]</ref> |- |9 чэрвеня 2024|| ''Імя не раскрываюць''||на Харкаўшчыне|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага ||натрапіў на міну<ref name="belsat_a"/> |- |6 жніўня 2024|| Пшэмыслаў Расевіч-Кучынскі||''невядома''|| раней ваяваў у палку Каліноўскага ||загінуў пры выкананні баявога задання<ref>[https://racyja.com/by/sumezza/u-kijeve-razvitalisia-z-psemyslavam-rasievicam/ У Кіеве развіталіся з Пшэмыславам Расевічам-Кучынскім, які ваяваў у палку Каліноўскага]</ref> |- |зімой 2024|| «Газ»||''невядома''|| [[Файл:International Legion of Territorial Defense of Ukraine emblem.svg|22px]] [[Інтэрнацыянальны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны]] || <ref>[https://www.svaboda.org/a/33235645.html Ва Ўкраіне загінуў беларускі добраахвотнік «Газ»]</ref> |- |17 студзеня 2025|| {{нп3|Марыя Зайцава|Марыя Зайцава|en|Maria Zaitseva}}||на [[Пакроўск]]ім кірунку|| [[Файл:Patch 2IL.png|22px]] Другі інтэрнацыянальны легіён ||<ref>[https://belsat.eu/84570959/va-ukrane-zagnula-belaruskaya-dobraakhvotntsa-maryya-zaytsava Ва Украіне загінула беларуская добраахвотніца Марыя Зайцава]</ref><ref>[https://nashaniva.com/359736 «Яе ўсе бераглі, як маглі». Камандзіры — пра Марыю Зайцаву, якая загінула ва Украіне]</ref> |- |20 студзеня 2025|| Аляксандр Новік||У раёне г.п. Новаягораўка Луганскай вобласці|| [[Файл:3ошбр logo.svg|22px]] [[3-я асобная штурмовая брыгада]]<ref>[https://t.me/BDK022/240 Беларускі добраахвотніцкі корпус]</ref> ||пры выкананні баявога задання<ref>[https://www.polskieradio.pl/396/7816/Artykul/3476269,%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D0%B0-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%83%D1%9E-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96-%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B0%D1%85%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D0%BA На вайне ва Украіне загінуў беларускі добраахвотнік Аляксандар Новік]</ref> |- |26 студзеня 2025|| ''Імя не раскрываюць''||на Запарожскім кірунку|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||<ref name="belsat_2">[https://belsat.eu/91257634/va-ukraine-zaginuli-yashche-troe-kalinoutsau-pra-ihnuyu-smerts-ne-abvyashchali-god Ва Украіне загінулі яшчэ трое каліноўцаў – пра іхную смерць не абвяшчалі год]</ref> |- |26 студзеня 2025|| ''Імя не раскрываюць''||на Запарожскім кірунку|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||<ref name="belsat_2"/> |- |26 студзеня 2025|| ''Імя не раскрываюць''||на Запарожскім кірунку|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||<ref name="belsat_2"/> |- |сакавік 2025|| Аляксандр Серада «Лыч»||на поўдні Украіны|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага ||пры выкананні баявога задання<ref>[https://nashaniva.com/363843 Студэнт гістфака БДУ, якога катавалі ў міліцыі падчас пратэстаў. Расказваем пра загінулага каліноўца Аляксандра Сераду]</ref> |- |16 красавіка 2025|| Аляксей Аўдзей «Рыжы»||на Купянскім напрамку|| [[Файл:Belarusian volunteer corps logo.png|22px]] [[Беларускі добраахвотніцкі корпус]] ||пры выкананні баявога задання<ref>[https://nashaniva.com/368175 На Купянскім кірунку загінуў беларускі добраахвотнік Аляксей «Рыжы» Аўдзей]</ref> |- |19 жніўня 2025|| «Месяц»|| ''невядома'' || [[Файл:13th khartia.png|22px]] [[13-я брыгада аператыўнага прызначэння НДУ "Хартыя"]] ||пры выкананні баявога задання<ref>[https://reform.news/belarus-s-pozyvnym-mesjac-pogib-19-avgusta-zashhishhaja-ukrainu Беларус с позывным «Месяц» погиб 19 августа, защищая Украину]</ref> |- |18 снежня 2025|| Наталля Барышовец|| у Нацыянальным ваенна-мэдычным клінічным цэнтры ў Кіеве || ||памерла падчас лячэньня<ref>[https://e-slavutych.gov.ua/news/1766395226/ З сумом повідомляємо, що не стало солдатки Збройних Сил України Баришовець Наталії (13.02.1987-18.12.2025)]</ref> |- |19 cтудзеня 2026|| [[Аляксей Уладзіміравіч Лазараў|Аляксей Лазараў]]|| || [[225-ы асобны штурмавы полк (Украіна)|225-ты асобны штурмавы полк УСУ]] ||пры выкананні баявога задання<ref>[https://belsat.eu/91159278/zaginu-belaruski-vayar-alyaksej-lazarau Загінуў беларускі ваяр Аляксей Лазараў, які абараняў Украіну]</ref> |- |4 сакавіка 2026|| Васіль Рапіцкі «Дзір»|| || [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага ||пры выкананні баявога задання<ref>[https://belsat.eu/91953099/zahinuu-bielaruski-dobraachvotnik-vasil-rapicki «Мае слёзы бясконцыя». Ва Украіне загінуў беларускі добраахвотнік Васіль Рапіцкі]</ref> |- |} == Зніклыя байцы == У маі 2026 года Трэцяя штурмавая брыгада паведаміла пра знікненне беларскага байца і былога палітзняволенага Ціхана Клюкача.<ref>[https://nashaniva.com/395680 Лёс Ціхана Клюкача да канца не ясны]</ref> == Гл. таксама == * [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну]] * [[Беларусь і канфлікт на ўсходзе Украіны]] {{зноскі}} {{Беларусь і расійска-ўкраінская вайна}} [[Катэгорыя:Беларуска-ўкраінскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны на ўсходзе Украіны|*]] [[Катэгорыя:Ваенныя Украіны|*]] [[Катэгорыя:Беларусь падчас расійска-ўкраінскай вайны]] 2r7nxa9ifvn1mwn19uwar8h7xecrg83 5144113 5144072 2026-05-20T17:58:19Z Нявідны 166654 5144113 wikitext text/x-wiki [[File:Пам’ятна дошка білорусам, які загинули за Україну.jpg|thumb|[[Помнік беларусам, якія загінулі за Украіну]]]] '''Беларусы, якія загінулі''' падчас падзей [[Еўрамайдан]]а, [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайны на ўсходзе Украіны]] і [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну ў 2022 годзе]]. == Еўрамайдан == * [[Міхаіл Міхайлавіч Жызнеўскі]] — кавалер [[Ордэн Герояў Нябеснай Сотні|ордэна Героя Нябеснай сотні]], грамадзянін Беларусі, пазаштатны карэспандэнт украінскай газеты «[[Саборная Кіеўшчына]]» ({{lang-uk|Соборна Київщина}}). Раніцай 22 студзеня 2014 года бяззбройны забіты стрэлам паляўнічай [[куля|кулі]] ў [[сэрца]] на [[Вуліца Грушэўскага (Кіеў)|вуліцы Грушэўскага]] ў Кіеве. == Вайна на ўсходзе Украіны == === На баку УСУ === {|class="sortable wikitable" !Час||Імя||Месца||Вайсковае фарміраванне||Прычына |- |31 жніўня 2014<ref name="список">[https://gomel.today/rus/news/belarus-11068/ Белорусы, которые погибли на Донбассе в боях за Украину и «ЛДНР». Списки с обеих сторон]{{Недаступная спасылка}}</ref>|| Васіль Ганчарэнка||''невядома''|| [[File:Emblem of the Donbas Battalion.svg|22px]] [[Данбас (батальён)|2-і батальён спецыяльнага прызначэння «Данбас»]] ||хвароба |- |28 верасня 2014<ref name="список"/>||Юрый Сакалочка|| Данецкі аэрапорт||[[Файл:79 ОДШБр к.svg|22px]] 79-я асобная дэсантна-штурмавая брыгада<ref>[https://memorybook.org.ua/21/sokolachko.htm Соколачко Юрій Іванович]</ref> ||загінуў у баі |- |27 лістапада 2014<ref name="список"/>||Аляксандр Будзько|| Дэбальцава||[[Файл:169-й навчальний центр 2.png|22px]] 169-ы вучэбны цэнтр сухапутных войскаў<ref>[https://memorybook.org.ua/2/budko.htm Будько Олександр Анатолійович («Шустрий»)]</ref> ||загінуў у баі |- |12 лютага 2015<ref name="список"/>|| Ігар Туркаў|| каля Логвінава ||[[File:Emblem of the Donbas Battalion.svg|22px]] [[Данбас (батальён)|2-і батальён спецыяльнага прызначэння «Данбас»]] ||загінуў у баі |- |7 мая 2015<ref name="список"/>|| Дзмітрый Казачонак || Луганскае ||[[Файл:30th Separate Mechanized Brigade SSI (no tab).svg|22px]] 30-я асобная механізаваная брыгада || загінуў у баі |- | 28 жніўня 2015<ref name="список"/>||[[Алесь Мікалаевіч Чаркашын|Аляксандр Чаркашын]] || Белы Камянец ||[[Файл:Emblem of the Ukrainian Volunteer Corps «Pravyi sector».svg|22px]] [[5-ы асобны батальён ДУК]]<br />[[Файл:Тактычная група "Беларусь".jpg|22px]] [[Тактычная група «Беларусь»]] || памёр ад ран |- |8 верасня 2016<ref name="список"/>||Алег Вярэніч||Мар’інка ||[[Файл:10th Mountain Assault Brigade Insignia (UA).svg|22px]] 10-я асобная горна-штурмавая брыгада ||загінуў у баі |- |3 лістапада 2016<ref name="небаявыя"/>||Алег Падароўскі||''невядома''||[[Файл:НЗ УДА.svg|22px]] Украінская добраахвотніцкая армія ||хвароба |- |13 ліпеня 2020||[[Мікола Ільін]]||''невядома''||[[Файл:137 ОБМП.png|22px]] 137-ы асобны батальён марской пяхоты ||трапіў пад абстрэл |} 10 жніўня 2015 года таксама загінуў украінскі ваенны [[Віталь Віктаравіч Ціліжэнка|Віталь Ціліжэнка]], які лічыцца заснавальнікам [[Тактычная група «Беларусь»|тактычнай групы «Беларусь»]]<ref>[https://ua.censor.net.ua/n401053 Завтра в Києві відбудеться презентація документального фільму, присвяченого річниці загибелі на Донбасі воїна ДУК «Правий Сектор» Віталія Тіліженка]{{ref-uk}}</ref>. === На баку сепаратыстаў === {|class="sortable wikitable" !Час||Імя||Месца||Вайсковае фарміраванне||Прычына |- |31 жніўня 2014<ref name="список"/><ref name="небаявыя">{{Cite web |title=На Донбассе в боях за Украину погибли восемь уроженцев Беларуси. Список |url=https://kurjer.info/2018/06/20/donbass-death/ |accessdate=13 студзеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211004135150/https://kurjer.info/2018/06/20/donbass-death/ |archivedate=4 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref>|| Вадзім Васілеўскі¹||Луганскі аэрапорт|| {{Сцяг|ЛНР}} Фарміраванні ЛНР||бой |- |14 снежня 2014<ref name="список"/>||Дзмітрый Калашнікаў || ''невядома'' ||{{Сцяг|ЛНР}} {{Сцяг|ДНР}} Фарміраванні ЛНР/ДНР || бой |- |16 студзеня 2015<ref name="список"/>|| Аляксандр Мельнікаў|| ''невядома'' ||{{Сцяг|ЛНР}} {{Сцяг|ДНР}} Фарміраванні ЛНР/ДНР||бой |- |1 лютага 2015<ref name="список"/>|| Сяргей Напрэяў|| ля Троіцкага ||{{Сцяг|ЛНР}} Фарміраванні ЛНР ||бой |- |20 красавіка 2015<ref name="список"/>|| Сяргей Сцебіхаў||Алчэўск ||{{Сцяг|ЛНР}} Фарміраванні ЛНР|| падарваўся на міне |- |3 ліпеня 2015<ref name="список"/>|| Вадзім Васілеўскі¹|| Раеўка ||{{Сцяг|ЛНР}} Фарміраванні ЛНР ||бой |- |15 снежня 2015<ref name="список"/>||Вадзім Савішчаў ці Савічаў|| ля Камінтэрнава ||{{Сцяг|ДНР}} Фарміраванні ДНР || бой |- |9 студзеня 2016<ref name="список"/>|| Яўген Конанаў ||''невядома''||{{Сцяг|ДНР}} Фарміраванні ДНР|| бой |- |15 красавіка 2016<ref name="список"/>|| Андрэй Макіч ||Жалабок ||{{Сцяг|ЛНР}} Фарміраванні ЛНР||бой |- |1 студзеня 2018<ref name="список"/>|| Георгій Аўдзееў|| ''невядома'' ||{{Сцяг|ДНР}} Фарміраванні ДНР ||бой |- |30 сакавіка 2018<ref name="список"/>|| Раман Бязрукаў || ''невядома'' ||{{Сцяг|ЛНР}} {{Сцяг|ДНР}} Фарміраванні ЛНР/ДНР || бой |- |18 лютага 2020<ref>[https://www.intex-press.by/2020/02/21/myslyami-zhil-v-sssr-vo-vremya-ataki-boevikov-na-donbasse-pogib-grazhdanin-belarusi/ «Мыслями жил в СССР». Во время атаки боевиков на Донбассе погиб гражданин Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211003214246/https://www.intex-press.by/2020/02/21/myslyami-zhil-v-sssr-vo-vremya-ataki-boevikov-na-donbasse-pogib-grazhdanin-belarusi/ |date=3 кастрычніка 2021 }} // Интекс-пресс, 21 февраля 2021</ref>||Антон Каровін||''невядома''||{{Сцяг|ЛНР}} Фарміраванні ЛНР||бой |} ''¹ Васіль Кліменцьевіч і Васіль Аляксандравіч, аднафамільцы. == Поўнамаштабнае ўварванне Расіі ва Украіну == {|class="sortable wikitable" !Час||Імя||Месца||Вайсковае фарміраванне||Прычына |- |3 сакавіка 2022|| [[Ілья Хрэнаў]] «Ліцьвін»||Буча пад Кіевам||[[Файл:AZOV logo.svg|22px]] Беларуская рота тэрытарыяльнай абароны [[Азоў (полк МУС Украіны)|батальёну «Азоў»]] ||памёр ад ран |- |13 сакавіка 2022||[[Аляксей Мікалаевіч Скобля]] «Тур»||ускраіны Кіева||[[Файл:Kastus kalinouski batalion.jpg|35px]] [[Батальён імя Кастуся Каліноўскага]]<br />[[Тактычная група «Беларусь»]] ||загінуў у баі |- |26 сакавіка 2022||[[Зміцер Апанасовіч]] «Тэрор»||каля Ірпіня||[[Файл:Kastus kalinouski batalion.jpg|35px]] [[Батальён імя Кастуся Каліноўскага]] ||памёр ад ран |- |12 красавіка 2022||Зміцер Рубашэўскі «Ганс»<ref>[https://www.svaboda.org/a/31801069.html Страціў вока на вайне. Як загінуў ва Ўкраіне беларускі добраахвотнік Зьміцер «Ганс» Рубашэўскі]</ref>||Луганская вобласць||[[Файл:24 ОМБр.svg|22px]] 24-я асобная механізаваная брыгада імя князя Данілы Галіцкага ||загінуў у баі |- |24 красавіка 2022||Канстанцін Дзюбайла «Фэнікс»<ref>[https://www.svaboda.org/a/31848004.html «Самыя блізкія пабрацімы называлі яго „Дранік“». У Данецкай вобласьці загінуў яшчэ адзін беларус, які бараніў Украіну]</ref>||Данецкая вобласць||[[Файл:46 обсп.svg|22px]] батальён «Данбас — Украіна» ||загінуў у баі |- |5 мая 2022||Яўген Логінаў «Мальдэр»||каля «[[Азоўсталь|Азоўсталі]]»|| [[Файл:AZOV logo.svg|22px]] [[Азоў (брыгада МУС Украіны)|Полк «Азоў»]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/32308157.html «Хоць бы была магілка, куды можна было прыходзіць да яго». Маці расказала пра забітага расейцамі ўраджэнца Беларусі Яўгена Логінава]</ref> ||загінуў у баі<ref>[https://nashaniva.com/311633 Стала вядома пра яшчэ аднаго беларуса, які загінуў ва Украіне. Гэта Яўген «Мальдэр» Логінаў, які бараніў «Азоўсталь»]</ref> |- |16 мая 2022||[[Павел Суслаў]] «Волат»||''невядома''||[[Файл:Kastus kalinouski batalion.jpg|35px]] Батальён імя Кастуся Каліноўскага ||памёр ад ран |- |26 чэрвеня 2022||[[Іван Генадзевіч Марчук|Іван Марчук]] «Брэст»||пад [[Лысычанск]]ам||[[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі<ref name="belsat1">[https://belsat.eu/news/08-07-2022-polk-kalinouskaga-vystupiu-z-zayavaj-pa-stratah-imaverna-troe-vayarou-zaginuli/ Полк Каліноўскага выступіў з заявай па стратах, імаверна, трое ваяроў загінулі]</ref> |- |26 чэрвеня 2022||[[Васіль Парфянкоў]] «Сябро»||пад [[Лысычанск]]ам||[[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі<ref name="belsat1"/> |- |26 чэрвеня 2022||Васіль Грудовік «Атам»||пад [[Лысычанск]]ам||[[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі<ref name="belsat1"/> |- |26 чэрвеня 2022||Вадзім Шатроў «Папік»||пад [[Лысычанск]]ам||[[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі<ref name="belsat1"/> |- |7 ліпеня 2022||Алег Панамароў «Хмуры»||ля вёскі Паўлаўка Данецкай вобласці||[[Файл:24th Separate Assault Battalion SSI (with tab).svg|22px]] [[Айдар (батальён)|Айдар]] ||загінуў у баі<ref>[https://www.svaboda.org/a/32190741.html «Пахавалі пад бел-чырвона-белым сьцягам». Стала вядома пра сьмерць яшчэ аднаго беларуса-добраахвотніка]</ref> |- |28 ліпеня 2022||''Імя не раскрываюць на просьбу сваякоў''||''невядома''||[[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі<ref>[https://belsat.eu/news/29-07-2022-zaginuu-baets-batalyona-volat-palka-kalinouskaga/ Загінуў баец батальёна «Волат» палка Каліноўскага]</ref> |- |23 жніўня 2022||Андрэй Краўчанка «Зубр»||''невядома''|| дабравольніцкі батальён АУН||загінуў у баі<ref>[https://one.kr.ua/news/43015 У Кривому Розі попрощаються Андрієм Кравченком, який віддав життя за незалежність країни в боях з окупантами]</ref> |- |верасень 2022||«Тэд»||[[Херсонская вобласць]]||[[Файл:Тэрор бат.png|22px]] [[Батальён «Тэрор»]] ||загінуў ад разрыву міны<ref>[https://nashaniva.com/298682 Наступ на Херсоншчыне: адзін забіты і пяць параненых беларусаў у батальёне «Тэрор»]</ref> |- |26 верасня 2022||Аляксей Вешчавайлаў «Жнец»||пад [[Бахмут]]ам||[[Файл:International Legion of Territorial Defense of Ukraine emblem.svg|22px]] [[Інтэрнацыянальны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны]] ([[Файл:Emblem of the Pahonia Regiment.png|22px]] [[Беларускі полк «Пагоня»]]) ||загінуў у баі<ref>[https://www.svaboda.org/a/32055612.html «Ва Ўкраіне — назаўжды». У Кіеве назвалі імя грамадзяніна Беларусі, які загінуў пад Бахмутам. Што пра яго вядома]</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/32053117.html Ва Ўкраіне загінуў беларускі баец палку «Пагоня»]</ref> |- |3 кастрычніка 2022||''Імя не раскрываюць''||[[Запарожская вобласць]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/32064381.html У Запароскай вобласьці Ўкраіны на вайне загінуў яшчэ адзін беларус-добраахвотнік]</ref>||[[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага ||загінуў у баі<ref>[https://belsat.eu/news/04-10-2022-va-ukraine-zaginuu-yashche-adzin-baets-palka-kalinouskaga/ Полк Каліноўскага пацвердзіў смерць байца падчас штурмавой аперацыі]</ref> |- |11 кастрычніка 2022||Міхась Шавельскі «Юнгер»||''невядома''||[[Файл:Тэрор бат.png|22px]] Батальён «Тэрор» ||памёр ад ран<ref>[https://www.svaboda.org/a/32083346.html «Поўз дапамагаць параненаму, калі прыляцеў аскепак». Загінуў беларус-парамэдык з батальёну «Тэрор»]</ref><ref>[https://euroradio.fm/va-ukraine-zaginuu-lyuteranski-student-bagaslou-z-grodna Ва Украіне загінуў лютэранскі студэнт-багаслоў з Гродна]</ref> |- |7 лістапада 2022||''Імя не раскрываюць''||''невядома''||[[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага ||загінуў у баі<ref>[https://belsat.eu/news/10-11-2022-va-ukraine-zaginuu-vayar-z-palka-kalinouskaga-yashche-nekalki-belarusau-paranenyya/ Ва Украіне загінуў ваяр з Палка Каліноўскага. Яшчэ некалькі беларусаў параненыя]</ref> |- |4 снежня 2022||Аляксей Аўдзеенка «Якуб»||[[Бахмут]]||[[Файл:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|22px]] Узброеныя сілы Украіны<br />[[Тактычная група «Беларусь»]] ||загінуў у баі<ref>[https://belsat.eu/news/10-12-2022-belarus-alyaksej-audzeenka-zaginuu-na-bahmutskim-napramku-polk-kalinouskaga-raskazau-shto-vyadoma-pra-bajtsa Беларус Аляксей Аўдзеенка загінуў на бахмуцкім напрамку. Полк Каліноўскага расказаў, што вядома пра байца]</ref> |- |студзень 2023||Руслан Абломаў «Русік»||''невядома''||[[Файл:Belarusian volunteer corps logo.png|22px]] [[Беларускі добраахвотніцкі корпус]] ||загінуў у баі<ref>[https://euroradio.fm/va-ukraine-zaginuu-dobraakhvotnik-ruslan-ablomau Ва Украіне загінуў добраахвотнік Руслан Абломаў]</ref> |- |26 студзеня 2023||[[Эдуард Анатолевіч Лобаў|Эдуард Лобаў]]||пад [[Вуглэдар|Вуглэдарам]]||[[Файл:72 ОМБр.svg|22px]] 72-я асобная мэханізаваная брыгада ||загінуў у баі<ref>[https://www.svaboda.org/a/32242886.html Беларускі добраахвотнік Эдуард Лобаў загінуў пад Вуглядарам]</ref> |- |1 красавіка 2023|| {{нп5|Даніл Ляшук||uk|Ляшук Данііл Олександрович}} «Маджахед»||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| [[File:59th Separate Motorized Infantry Brigade SSI (with tab).png|22px]] 59-я асобная мотастралковая брыгада ||загінуў у баі<ref>[https://nashaniva.com/313519 Ва Украіне пахавалі беларуса-добраахвотніка Данілу Ляшука «Маджахеда»]</ref> |- |16 мая 2023|| {{нп5|Міраслаў Лазоўскі||be-tarask|}} ||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі<ref>[https://charter97.org/be/news/2023/5/17/548410/ Пад Бахмутам загінуў баец палка Каліноўскага]</ref><ref>[https://kalinouski.org/news/news-2023-05-19-2550/ "Чацьвёра ваяроў засталіся пад заваламі без магчымасці іх эвакуацыі. У момант эвакуацыі і прыкрыцця адыходу групы, загінуў камандзір груп."]</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/32416780.html Сярод пяці загінулых пад Бахмутам беларускіх добраахвотнікаў быў Міраслаў Лазоўскі, заснавальнік «Белага легіёну»]</ref> |- |16 мая 2023|| ''Імя не раскрываюць''||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі |- |16 мая 2023|| ''Імя не раскрываюць''||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі |- |16 мая 2023|| ''Імя не раскрываюць''||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі |- |16 мая 2023|| ''Імя не раскрываюць''||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў у баі |- |31 ліпеня 2023|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| [[Файл:Emblem of the Pahonia Regiment.png|22px]] [[Беларускі полк «Пагоня»|Грамадскае аб’яднанне «Пагоня»]] ||загінуў у баі<ref>[https://euroradio.fm/yashche-adzin-belaruski-dobraakhvotnik-zaginuu-u-bayakh-za-ukrainu Яшчэ адзін беларускі добраахвотнік загінуў у баях за Украіну]</ref> |- |31 ліпеня 2023|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||<ref name="euro3107">[https://euroradio.fm/polk-kalinouskaga-pavedamlyae-pra-gibel-chatyrokh-baycou Полк Каліноўскага паведамляе пра гібель чатырох байцоў]</ref> |- |31 ліпеня 2023|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Літвін») ||<ref name="euro3107"/> |- |31 ліпеня 2023|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Літвін») ||<ref name="euro3107"/> |- |31 ліпеня 2023|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Літвін») ||<ref name="euro3107"/> |- |5 жніўня 2023|| ''«Мінск»''||[[Данецкая вобласць]]|| [[Файл:Шеврон 2 Інтернаціонального Легіону.png|22px]] Другі інтэрнацыянальны легіён ||<ref>[https://nashaniva.com/323389 Загінуў яшчэ адзін беларускі добраахвотнік]</ref> |- |7 кастрычніка 2023|| ''«Бахус»''||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| ''раней ваяваў ў батальёне «Волат» палка Каліноўскага'' ||загінуў у баі<ref name="zerkalo1">[https://news.zerkalo.io/life/51304.html В Украине погибли еще два белорусских добровольца]</ref><ref>[https://nashaniva.com/329025 Ва Украіне развіталіся з загінулым беларусам «Бахусам»]</ref> |- |7 кастрычніка 2023|| ''Імя не раскрываюць''||пад [[Бахмут|Бахмутам]]|| ''раней ваяваў ў батальёне «Волат» палка Каліноўскага'' ||загінуў у баі<ref name="zerkalo1"/> |- |кастрычнік 2023|| Павал Горбач «Борт»||''невядома''|| [[Файл:Тэрор бат.png|22px]] ''[[Батальён «Тэрор»]] (за некалькі месяцаў да смерці пакінуў батальён)'' ||<ref>[https://www.svaboda.org/a/32656571.html У Беларусі быў вайскоўцам, ва Ўкраіне — камандзірам выведкі «Тэрору». Загінуў яшчэ адзін беларускі добраахвотнік]</ref> |- |студзень 2024|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| ''невядома'' ||<ref>[https://www.svaboda.org/a/32789737.html На ўсходзе Ўкраіны загінулі яшчэ двое беларускіх добраахвотнікаў]</ref> |- |студзень 2024|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| ''невядома'' ||<ref>[https://www.svaboda.org/a/32789737.html На ўсходзе Ўкраіны загінулі яшчэ двое беларускіх добраахвотнікаў]</ref> |- |12 сакавіка 2024|| Аляксандр Стасевіч «Локі»||у Харкаўскай вобласці<ref>[https://web.ukma.edu.ua/index.php/uk/memory-book/stasevic Стасевіч Олександр]</ref>|| ''невядома'' ||Загінуў пры выкананні баявога задання ў Харкаўскай вобласці<ref>[https://nashaniva.com/338568 На вайне ва Украіне загінуў беларускі добраахвотнік Аляксандр Стасевіч]</ref> |- |паміж 10 і 13 сакавіка|| «Кракаў»||на Харкаўшчыне|| ''невядома'' ||трапіў пад расейскі артабстрэл і памёр ад раненняў<ref>{{Cite web |url=https://racyja.com/by/sumezza/na-vajne-va-ukraine-zahinuu-jasce-adzin-belaruski-dobraachvotnik/ |title=На вайне ва Украіне загінуў яшчэ адзін беларускі добраахвотнік |access-date=9 чэрвеня 2024 |archive-date=9 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609105434/https://racyja.com/by/sumezza/na-vajne-va-ukraine-zahinuu-jasce-adzin-belaruski-dobraachvotnik/ |url-status=dead }}</ref> |- |красавік 2024|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў пры выкананні адной з баявых задач<ref name="belsat_x">[https://belsat.eu/news/07-04-2024-polk-kalinouskaga-panyos-straty-zaginuli-dva-vayara Полк Каліноўскага панёс страты: загінулі два ваяры]</ref> |- |красавік 2024|| ''Імя не раскрываюць''||''невядома''|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||загінуў пры выкананні адной з баявых задач<ref name="belsat_x"/> |- |9 чэрвеня 2024|| ''Імя не раскрываюць''||на Харкаўшчыне|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага ||натрапіў на міну<ref name="belsat_a">[https://belsat.eu/news/13-06-2024-zaginuli-dva-bajtsy-palka-kalinouskaga Загінулі два байцы палка Каліноўскага]</ref> |- |9 чэрвеня 2024|| ''Імя не раскрываюць''||на Харкаўшчыне|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага ||натрапіў на міну<ref name="belsat_a"/> |- |6 жніўня 2024|| Пшэмыслаў Расевіч-Кучынскі||''невядома''|| раней ваяваў у палку Каліноўскага ||загінуў пры выкананні баявога задання<ref>[https://racyja.com/by/sumezza/u-kijeve-razvitalisia-z-psemyslavam-rasievicam/ У Кіеве развіталіся з Пшэмыславам Расевічам-Кучынскім, які ваяваў у палку Каліноўскага]</ref> |- |зімой 2024|| «Газ»||''невядома''|| [[Файл:International Legion of Territorial Defense of Ukraine emblem.svg|22px]] [[Інтэрнацыянальны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны]] || <ref>[https://www.svaboda.org/a/33235645.html Ва Ўкраіне загінуў беларускі добраахвотнік «Газ»]</ref> |- |17 студзеня 2025|| {{нп3|Марыя Зайцава|Марыя Зайцава|en|Maria Zaitseva}}||на [[Пакроўск]]ім кірунку|| [[Файл:Patch 2IL.png|22px]] Другі інтэрнацыянальны легіён ||<ref>[https://belsat.eu/84570959/va-ukrane-zagnula-belaruskaya-dobraakhvotntsa-maryya-zaytsava Ва Украіне загінула беларуская добраахвотніца Марыя Зайцава]</ref><ref>[https://nashaniva.com/359736 «Яе ўсе бераглі, як маглі». Камандзіры — пра Марыю Зайцаву, якая загінула ва Украіне]</ref> |- |20 студзеня 2025|| Аляксандр Новік||У раёне г.п. Новаягораўка Луганскай вобласці|| [[Файл:3ошбр logo.svg|22px]] [[3-я асобная штурмовая брыгада]]<ref>[https://t.me/BDK022/240 Беларускі добраахвотніцкі корпус]</ref> ||пры выкананні баявога задання<ref>[https://www.polskieradio.pl/396/7816/Artykul/3476269,%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D0%B0-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%83%D1%9E-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96-%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B0%D1%85%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D0%BA На вайне ва Украіне загінуў беларускі добраахвотнік Аляксандар Новік]</ref> |- |26 студзеня 2025|| ''Імя не раскрываюць''||на Запарожскім кірунку|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||<ref name="belsat_2">[https://belsat.eu/91257634/va-ukraine-zaginuli-yashche-troe-kalinoutsau-pra-ihnuyu-smerts-ne-abvyashchali-god Ва Украіне загінулі яшчэ трое каліноўцаў – пра іхную смерць не абвяшчалі год]</ref> |- |26 студзеня 2025|| ''Імя не раскрываюць''||на Запарожскім кірунку|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||<ref name="belsat_2"/> |- |26 студзеня 2025|| ''Імя не раскрываюць''||на Запарожскім кірунку|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага (батальён «Волат») ||<ref name="belsat_2"/> |- |сакавік 2025|| Аляксандр Серада «Лыч»||на поўдні Украіны|| [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага ||пры выкананні баявога задання<ref>[https://nashaniva.com/363843 Студэнт гістфака БДУ, якога катавалі ў міліцыі падчас пратэстаў. Расказваем пра загінулага каліноўца Аляксандра Сераду]</ref> |- |16 красавіка 2025|| Аляксей Аўдзей «Рыжы»||на Купянскім напрамку|| [[Файл:Belarusian volunteer corps logo.png|22px]] [[Беларускі добраахвотніцкі корпус]] ||пры выкананні баявога задання<ref>[https://nashaniva.com/368175 На Купянскім кірунку загінуў беларускі добраахвотнік Аляксей «Рыжы» Аўдзей]</ref> |- |19 жніўня 2025|| «Месяц»|| ''невядома'' || [[Файл:13th khartia.png|22px]] [[13-я брыгада аператыўнага прызначэння НДУ "Хартыя"]] ||пры выкананні баявога задання<ref>[https://reform.news/belarus-s-pozyvnym-mesjac-pogib-19-avgusta-zashhishhaja-ukrainu Беларус с позывным «Месяц» погиб 19 августа, защищая Украину]</ref> |- |18 снежня 2025|| Наталля Барышовец|| у Нацыянальным ваенна-мэдычным клінічным цэнтры ў Кіеве || ||памерла падчас лячэньня<ref>[https://e-slavutych.gov.ua/news/1766395226/ З сумом повідомляємо, що не стало солдатки Збройних Сил України Баришовець Наталії (13.02.1987-18.12.2025)]</ref> |- |19 cтудзеня 2026|| [[Аляксей Уладзіміравіч Лазараў|Аляксей Лазараў]]|| || [[225-ы асобны штурмавы полк (Украіна)|225-ты асобны штурмавы полк УСУ]] ||пры выкананні баявога задання<ref>[https://belsat.eu/91159278/zaginu-belaruski-vayar-alyaksej-lazarau Загінуў беларускі ваяр Аляксей Лазараў, які абараняў Украіну]</ref> |- |4 сакавіка 2026|| Васіль Рапіцкі «Дзір»|| || [[Файл:Полк Каліноўскага. Лагатып.png|22px]] Полк Каліноўскага ||пры выкананні баявога задання<ref>[https://belsat.eu/91953099/zahinuu-bielaruski-dobraachvotnik-vasil-rapicki «Мае слёзы бясконцыя». Ва Украіне загінуў беларускі добраахвотнік Васіль Рапіцкі]</ref> |- |} == Зніклыя байцы == У маі 2026 года Трэцяя штурмавая брыгада паведаміла пра знікненне беларускага байца і былога палітзняволенага Ціхана Клюкача<ref>[https://nashaniva.com/395680 Лёс Ціхана Клюкача да канца не ясны]</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну]] * [[Беларусь і канфлікт на ўсходзе Украіны]] {{зноскі}} {{Беларусь і расійска-ўкраінская вайна}} [[Катэгорыя:Беларуска-ўкраінскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларусы ва Украіне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны на ўсходзе Украіны|*]] [[Катэгорыя:Ваенныя Украіны|*]] [[Катэгорыя:Беларусь падчас расійска-ўкраінскай вайны]] nstauhu3egi4umoz720ibh0mcc5386v 0 709441 5144308 4862822 2026-05-21T06:05:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144308 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} '''Embrace Ukraine. Strengthen the Union''' ({{lang-be|Прымі Украіну. Умацуй Саюз}}, {{Lang-uk|Прийми Україну. Зміцни Союз}}) — камунікацыйная кампанія, запушчаная [[Кабінет міністраў Украіны|Урадам Украіны]] 29 мая 2022 года ў падтрымку [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз|ўступлення Украіны ў Еўрапейскі Саюз]], у прыватнасці, атрыманне статусу кандыдата на сяброўства ў Еўрапейскім Саюзе 25-26 чэрвеня 2022 года. == Вытокі == {{Main|Украіна і Еўрапейскі Саюз}}28 лютага, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|маштабнага расійскага ўварвання]] падчас [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]], Украіна афіцыйна падала заяўку на сяброўства ў Еўрапейскім Саюзе і завяршыла ўсе неабходныя працэдуры. 25-26 чэрвеня 2022 года адбудзецца сустрэча лідэраў ЕС, на якой будзе разгледжана рашэнне аб наданні Украіне статуса кандыдата. 28 мая 2022 года ў гарадах Еўразвяза пачаліся мірныя вулічныя акцыі пратэсту ў падтрымку статусу кандыдата ў сябры ЕЗ у чэрвені. У прыватнасці, акцыі пройдуць у [[Мілан]]е, [[Вена|Вене]], [[Брусель|Бруселі]], [[Берлін]]е, [[Парыж]]ы, [[Прага|Празе]], [[Варшава|Варшаве]], паведаміла віцэ-спікер Вярхоўнай Рады Украіны [[Алена Канстанцінаўна Кандрацюк|Алена Кандрацюк]]. Таксама, паводле слоў пасла Украіны ў [[Чэхія|Чэхіі]] Яўгена Перабініса, подпісы будуць сабраны і перададзены ў Еўрапейскую раду да пасяджэння 23 чэрвеня ў Бруселі:<ref>{{Cite web|url=https://zn.ua/ukr/POLITICS/u-mistakh-jevropi-pochinajutsja-aktsiji-za-nadannja-ukrajini-statusu-kandidata-v-chleni-jes.html|title=Campaigns for granting Ukraine the status of a candidate for EU membership are starting in European cities|website=Дзеркало тижня {{!}} Dzerkalo Tyzhnia {{!}} Mirror Weekly}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.depo.ua/ukr/news/u-es-provodyat-aktsii-za-nadannya-ukraini-statusu-kandidata-202205281438907|title=The EU is holding campaigns to grant Ukraine candidate status – News on Depo.ua.|website=www.depo.ua|access-date=29 мая 2022|archive-date=9 чэрвеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609131556/https://news.depo.ua/ukr/news/u-es-provodyat-aktsii-za-nadannya-ukraini-statusu-kandidata-202205281438907|url-status=dead}}</ref> {{Cquote|Большасць грамадзян ЕС – 71% – лічаць, што Украіна з'яўляецца часткай еўрапейскай сям'і. Аднак важна, каб і палітыкі пачулі голас сваіх грамадзян і прынялі неабходнае рашэнне па прававым замацаванні статусу Украіны. Гэта будзе значным крокам да нашай перамогі за свабодную, еўрапейскую будучыню Украіны. Украіна – гэта Еўропа! Еўропа гэта Украіна!|3=Яўген Перабійніс, 7-ы пасол Украіны ў Чэшскай Рэспубліцы}} === Сімвалы === Айдэнтыку кампаніі распрацавала крэатыўнае агенцтва Green Penguin Media. Абрэвіятуры EU і UA маюць адну агульную літару: U. Менавіта ў лагатыпе кампаніі яна адпавядае і прадстаўляе Украіну. Green Penguin Media перадала Міністэрству культуры і інфармацыйнай палітыкі Украіны выключныя маёмасныя аўтарскія правы ў выглядзе публікацыі і публікацыі аўтарскіх матэрыялаў, у тым ліку слогана і візуальнага рашэння кампаніі. == Пачатак кампаніі == 29 мая 2022 года віцэ-прэм’ер-міністр па пытаннях [[Украіна і Еўрапейскі Саюз|еўрапейскай]] і [[Адносіны Украіны і НАТА|еўраатлантычнай]] інтэграцыі Вольга Стэфанішына заклікала падпісаць петыцыю аб афіцыйным прызнанні Украіны краінай-кандыдатам на ўступленне ў Еўрапейскі Саюз, нагадаўшы аб гэтым і петыцыі аб Яшчэ адным «інструментам уплыву і перакананні» можа стаць амерыканская анлайн-платформа Change.org:<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/status-kandidata-v-yes-ukrajini-stefanishina-zaklikala-pidpisati-peticiyu-50246029.html|title=The goal is a million. More than 240,000 people from all over the world have already supported the petition for EU candidate status|website=nv.ua}}</ref> {{Cquote|Сёння ўся Украіна падтрымлівае сяброўства ў Еўразвязе. На чацвёрты дзень вайны Прэзідэнт Украіны падаў заяўку на сяброўства ў Еўрапейскім Саюзе, і мы разлічваем атрымаць статус кандыдата. Украіна адназначна гатовая да гэтага кроку, прыхільнасць украінцаў да прынцыпаў дэмакратыі і свабоды не выклікае сумненняў; З 2014 года мы правялі шэраг рэформ і ўкаранілі значную частку заканадаўства ЕС. Цяпер мы вядзем цесны дыялог са сталіцамі ЕС па гэтым пытанні, і гэтая камунікацыйная кампанія павінна падтрымліваць і ўмацоўваць наш дыялог. Моцная Еўропа, Еўропа будучыні магчыма толькі з Украінай.|3=Вольга Стэфанішына, віцэ-прэм'ер-міністр па харчаванні еўрапейскіх і еўраатлантычных інтэграцый}} == Гл. таксама == * [[KyivNotKiev]] * [[Пагадненне аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім Саюзам]] * [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз]] == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://www.kmu.gov.ua/en/news/ukrayina-ce-yevropa-startuvala-masshtabna-kampaniya-embrace-ukraine-na-pidtrimku-kandidatstva-ukrayini-v-chleni-yes Украіна — гэтая Еўропа: стартовала маштабная кампанія Embrace Ukraine у падтрымку заяўкі Украіны на членства ў ЕС] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Украіна і Еўрапейскі Саюз]] [[Катэгорыя:Палітыка Украіны]] 8p86nmxblh2dt8oivrtq1dp04bp3lmz 0 710997 5144343 4738380 2026-05-21T08:58:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144343 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Gaylussacia pulchra Pohl127.png |image descr = {{bt-bellat||Gaylussacia pulchra}} |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Gaylussacia |author = [[Kunth]] |syn = |typus = |children name = Віды |children = ''[[#Віды|Гл. тэкст]]'' |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Gaylussacia |grin = }} '''Gaylussacia''' — [[Род (біялогія)|род]] раслін сямейства [[Верасовыя]]<ref>{{GRIN|genus|4873}}{{Ref-en}}{{Праверана|16|11|2012}}</ref>. Расліна атрымала назву ў гонар французскага хіміка [[Жазеф Луі Гей-Люсак|Жазефа Луі Гей-Люсака]]. [[Файл:Gaylussacia_brasiliensis.jpg|міні|250пкс|{{bt-bellat||Gaylussacia brasiliensis}}]] == Арэал == [[Біялагічны від|Віды]] роду сустракаюцца ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў штатах [[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[Джорджыя]], [[Аява|Аёва]], [[Ілінойс]], [[Індыяна]], [[Кентукі]], [[Луізіяна]], [[Масачусетс]], [[Мэрыленд]], [[Мэн (штат)|Мэн]], [[Мічыган]], [[Мінесота]], [[Місуры (штат)|Місуры]], [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]], [[Паўночная Караліна]], [[Нью-Гэмпшыр]], [[Нью-Джэрсі]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], [[Агая]], [[Пенсільванія]], [[Род-Айленд]], [[Паўднёвая Караліна]], [[Тэнесі|Тэнэсі]], [[Вірджынія|Віргінія]], [[Вермонт]], [[Вісконсін]], [[Заходняя Віргінія]]. Часта з’яўляюцца кампанентам дубова-верасовага лесу<ref>[http://www.dcr.virginia.gov/natural_heritage/ncTIIIe.shtml ''The Natural Communities of Virginia Classification of Ecological Community Groups'' (Version 2.3), Virginia Department of Conservation and Recreation, 2010] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115181617/http://www.dcr.virginia.gov/natural_heritage/ncTIIIe.shtml |date=2009-01-15 }}</ref><ref>{{cite web|author=Schafale, M. P. & A. S. Weakley|year=1990|title=Classification of the natural communities of North Carolina|edition=third approximation|publisher=North Carolina Natural Heritage Program, North Carolina Division of Parks and Recreation|url=http://www.ncnhp.org/Images/Other%20Publications/class.pdf|format=PDF|archive-url=https://www.webcitation.org/6DdqWhLDE?url=http://portal.ncdenr.org/web/nhp/home|archive-date=2013-01-13}}</ref>. == Біялагічнае апісанне == Лістападныя або вечназялёныя [[Куст|хмызнякі]] ад 0,4 да 1,8 метра ў вышыню. == Віды == Паводле інфармацыі базы дадзеных ''[[The Plant List]]'', род уключае 56 відаў<ref name="TPL">{{Cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Ericaceae/Gaylussacia/|title=''Gaylussacia''|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|date=2013|lang=en|access-date=2016-08-09|archive-date=2017-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905054313/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Ericaceae/Gaylussacia/|url-status=live}}</ref>:{{Калонкі|3}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia amazonica||aut=[[Huber]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia amoena||aut=[[Cham.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia angulata||aut=[[Gardner]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia angustifolia||aut=[[Cham.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia arassatubensis||aut=[[R.R.Silva]] & [[Cervi (батанік)|Cervi]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia baccata||aut=([[Wangenh.]]) [[K.Koch]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia bigeloviana||aut=([[Fernald]]) [[Sorrie]] & [[Weakley]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia brachycera||aut=([[Michx.]]) [[Torr.]] & [[A.Gray]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia brasiliensis||aut=([[Spreng.]]) [[Meisn.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia buxifolia||aut=[[Kunth]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia caparoensis||aut=[[Sleumer]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia caratuvensis||aut=[[R.R.Silva]] & [[Cervi (батанік)|Cervi]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia cardenasii||aut=[[A.C.Sm.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia centunculifolia||aut=[[Sleumer]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia chamissonis||aut=[[Meisn.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia ciliosa||aut=[[Meisn.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia cinerea||aut=[[Taub.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia corvensis||aut=[[R.R.Silva]] & [[Cervi (батанік)|Cervi]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia decipiens||aut=[[Cham.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia densa||aut=[[Cham.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia duartei||aut=[[Sleumer]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia dumosa||aut=([[Andrews]]) [[Torr.]] & [[A.Gray]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia fasciculata||aut=[[Gardner]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia frondosa||aut=([[L.]]) [[Torr.]] & [[A.Gray]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia gardneri||aut=[[Meisn.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia goyazensis||aut=[[Sleumer]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia harleyi||aut=[[Kin.-Gouv.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia incana||aut=[[Cham.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia jordanensis||aut=[[Sleumer]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia loxensis||aut=[[Sleumer]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia martii||aut=[[Meisn.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia montana||aut=([[Pohl]]) [[Sleumer]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia mosieri||aut=[[Small]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia nana||aut=([[A.Gray]]) [[Small]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia oleifolia||aut=[[Dunal]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia orocola||aut=([[Small]]) [[Camp]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia pallida||aut=[[Cham.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia peruviana||aut=[[Sleumer]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia pinifolia||aut=[[Cham.]] & [[Schltdl.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia pruinosa||aut=[[Loes.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia pseudociliosa||aut=[[Sleumer]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia pseudogaultheria||aut=[[Cham.]] & [[Schltdl.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia pulchra||aut=[[Pohl]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia reticulata||aut=[[Mart.]] ex [[Meisn.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia retivenia||aut=[[Sleumer]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia retusa||aut=[[Mart.]] ex [[Meisn.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia rhododendron||aut=[[Cham.]] & [[Schltdl.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia riedelii||aut=[[Meisn.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia rigida||aut=[[Casar.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia rugosa||aut=[[Cham.]] & [[Schltdl.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia salicifolia||aut=[[Cham.]] & [[Schltdl.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia setosa||aut=[[Kin.-Gouv.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia tomentosa||aut=([[A.Gray]]) [[Pursh]] ex [[Small]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia ursina||aut=([[M.A.Curtis]]) [[Torr.]] & [[A.Gray]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia virgata||aut=[[Mart.]] ex [[Meisn.]]}} * {{Bt-latbel|Gaylussacia vitis-idaea||aut=[[Mart.]] ex [[Meisn.]]}} {{Канец кал}} {{зноскі}} == Літаратура == * Floyd, J. W. 2002. Phylogenetic and biogeographic patterns in ''Gaylussacia'' (Ericaceae) based on morphological, nuclear DNA, and chloroplast DNA variation. ''Syst. Bot.'' 27: 99-115.{{ref-en}} * {{cite web|author=Schafale, M. P. & A. S. Weakley|year=1990|title=Classification of the natural communities of North Carolina|edition=third approximation|publisher=North Carolina Natural Heritage Program, North Carolina Division of Parks and Recreation|url=http://www.ncnhp.org/Images/Other%20Publications/class.pdf|format=PDF|archive-url=https://www.webcitation.org/6DdqWhLDE?url=http://portal.ncdenr.org/web/nhp/home|archive-date=2013-01-13}}{{ref-en}} == Спасылкі == * {{IPNI|41071-1}}{{V|16|11|2012}} * {{GRIN|genus|4873}}{{ref-en}}{{V|16|11|2012}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GAYLU USDA: Plants Profile: ''Gaylussacia'' Kunth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121123171106/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GAYLU |date=23 лістапада 2012 }}{{ref-en}}{{V|16|11|2012}} * [https://web.archive.org/web/20090115181617/http://www.dcr.virginia.gov/natural_heritage/ncTIIIe.shtml ''The Natural Communities of Virginia Classification of Ecological Community Groups'' (Version 2.3), Virginia Department of Conservation and Recreation, 2010]{{ref-en}}{{V|16|11|2012}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]] [[Катэгорыя:Верасовыя]] [[Катэгорыя:Флора Амерыкі]] qra7l4qh8n1fqje6ax2967i262vvklm 0 712437 5144404 4273596 2026-05-21T10:31:27Z JerzyKundrat 174 5144404 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Малгажата Банась''', сапр. '''Людвіка Банась''' ({{lang-pl|Małgorzata Banaś}}; {{ДН|10|4|1896}}, в. [[Клеча Дольна]] каля [[Вадавіцы|Вадавіцаў]] — {{ДС|26|4|1966}}, [[Навагрудак]], [[БССР]]) — каталіцка манашка, [[Назарыцянкі|назарэтанка]]. == Біяграфія == Нарадзілася 10 красавіка 1896 года ў в. Клеча Дольна (каля [[Вадавіцы|Вадавіцаў]]). 15 сакавіка 1917 года ўступіла ў Кангрэгацыю Сясцёр Святой Сям’і з Назарэта. Выконвала звычайныя паслугі ў розных законных дамах: у Вадавіцах, [[Стрый (горад)|Стрыі]], [[Кракаў|Кракаве]], [[Гродна|Гродне]], [[Варшава|Варшаве]]. У 1934 годзе была скіравана ў Навагрудак. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], у 1939—1943 гадах, працавала ў мясцовым шпіталі. Была адзінай сярод дванаццаці сясцёр назарэтанак, якая пазбегла арышту і расстрэлу гітлераўцамі 1 жніўня 1943 года. Пазней дапамагала ў пошуках ў лесе месца забойства сясцёр, прысутнічала пры эксгумацыі і перапахаванні [[Навагрудскія мучаніцы|Навагрудскіх мучаніц]] пры [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарным касцёле]]. Сваё ацаленне зразумела як знак волі Божай, як знак таго, што яна павінна застацца ў Навагрудку, каб апекавацца Фарным касцёлам і дапамагаць мясцовым вернікам. Навагрудцы называлі сястру Малгажату «ахоўніцаю табэрнакулюма». Яна збірала вернікаў на малітву, упрыгожвала алтары, а калі не было святара, кіравала набажэнствамі. Сястра Малгажата арганізоўвала духоўную і матэрыяльную дапамогу для святароў і свецкіх вернікаў, сасланых у [[Сібір]]. Жыла ў сакрыстыі Фарнага касцёла. Памерла 26 красавіка 1966 года ў Навагрудку і пахавана на мясцовых могілках. У 2021 годзе [[Францыск (Папа Рымскі)|Папа Францішак]] ухваліў дэкрэт аб гераічнасці цнот ацалелай назарэтанкі з Навагрудка<ref>[https://catholic.by/3/news/vatican/14091-papa-frantsishak-ukhvali-dekret-ab-geraichnastsi-tsnot-atsalelaj-nazaretanki-z-navagrudka Папа Францішак ухваліў дэкрэт аб гераічнасці цнот ацалелай назарэтанкі з Навагрудка]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-07-08}} [[Катэгорыя:Манашкі]] {{DEFAULTSORT:Банась Малгажата}} pnurncdv7ezwld1zh9ffw5olp60a02p 0 720123 5144055 5085979 2026-05-20T15:04:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144055 wikitext text/x-wiki {{Short description|Паўднёвакарэйскі дзявочы K-pop гурт}} {{Музычны калектыў | Назва = aespa | Лога = Logo of Aespa (black).svg | Фота = 20211116 이터널 리턴 X aespa (3).jpg | Апісанне_фота = Удзельніцы aespa (злева направа): Жызель, Вінтэр, Карына, Ніннін | Жанры = [[K-pop]] | Краіна = | Адкуль = | Гады = з [[2020]] | Мова = [[карэйская мова|карэйская]], [[англійская мова|англійская]], [[японская мова|японская]] | Лэйблы = | Склад = * Карына * Жызель * Вінтэр * Ніннін | Сайт = | Звязаныя праекты = [[Got the Beat]] | Шырыня_фота = 320x190 | Шырыня_лога = 240 }} '''Aespa''' ({{lang-ko|에스파}}; рам. ''eseupa''; бел. ''Эспа''; часцей стылізавана як '''aespa''' або '''æspa''') — [[Паўднёвая Карэя|паўднёвакарэйскі]] дзявочы гурт, створаны [[SM Entertainment]] у [[2020]] годзе. Гурт складаецца з чатырох удзельніц: Карыны, Жызель, Вінтэр і Ніннін. Яны дэбютавалі 17 лістапада 2020 года з першым сінглам «Black Mamba». == Назва == Назва гурта з’яўляецца камбінацыяй літары «æ» (гэта значыць Avatar X Experience, літаральны пераклад: Аватар Х Досвед) з іншым англійскім словам, «aspect», што значыць «двухбаковы». Гэта сімвалізуе ідэю «сустрэчы з іншай версіяй сябе (аватарам) і даследаваннем новага свету».<ref>{{cite web|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20201102000800315|title=SM Entertainment's new girl group to debut on Nov. 17}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.smtown.com/artist/newsDetail/4115|title=SM 신인 걸그룹 ‘에스파(aespa)’ 11월 데뷔!|access-date=20 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030165049/https://www.smtown.com/artist/newsDetail/4115|archive-date=30 кастрычніка 2020}}</ref> Таксама ў дзень іх дэбюта была абвешчана назва іх фандома «MY» ({{lang-ko|마이}}, чытаецца як «май»), што перакладаецца як «найдаражэйшы сябар» з мовы Кванні, краіны, дзе жывуць аватары.<ref>{{cite web|url=https://www.vlive.tv/post/1-19946585|title=(공지) aespa OFFICIAL FANCLUB “MY(마이)” 오픈 안내|access-date=20 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127201507/https://www.vlive.tv/post/1-19946585|archive-date=27 лістапада 2020}}</ref> == Гісторыя == === 2016—2019: пераддэбютная дзейнасць === Ніннін была прадстаўлена як удзельніца прэ-дэбютнай групы трэйні SM Rookies 19 верасня 2016 года.<ref>{{Cite web |url=https://www.soompi.com/article/898975wpp/smrookies-introduces-2-new-female-trainees |title=Soompi: SMROOKIES Introduces 2 New Female Trainees|date=2020-11-29}}</ref> У складзе групы яна з’явілася на ''Rookies Princess: Who’s the Best?,'' якая была часткай праграмы ''My SMT.'' Ніннін таксама ўзяла ўдзел у запісе некалькіх кавераў для карэйскай [[Мультыплікацыя|анімацыйнай]] тэлепраграмы ''Shining Star'' у 2017.<ref>{{cite web|title=SM루키즈, 중국 출신 새 멤버 2인 공개 '기대'|url=http://tvdaily.asiae.co.kr/read.php3?aid=14743370121160542010|language=ko|date=2016-09-20|access-date=21 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830160359/http://tvdaily.asiae.co.kr/read.php3?aid=14743370121160542010|archive-date=30 жніўня 2021|url-status=dead}}</ref> Карына ўпершыню з’явілася ў кліпе Тэміна на песню «Want» у лютым 2019 года, а таксама выступіла з ім на некалькіх музычных шоу.<ref>{{cite web|title='SM 신인' 에스파, 카리나 아바타 티저 공개&nbsp;...&nbsp;점까지 유지민 판박이|url=https://entertain.naver.com/read?oid=015&aid=0004447628|language=ko|date=2020-11-11}}</ref> === 2020—2021: дэбют і першы міні-альбом ''Savage'' === 26 кастрычніка 2020 года [[SM Entertainment]] абвясціла свае планы наконт дэбюта новага гурта, першага дзявочага пасля дэбюта Red Velvet у 2014 годзе і ўвогуле першага айдал-гурта пасля дэбюта [[NCT (гурт)|NCT]] у 2016.<ref>{{cite web|title=SM 새 걸그룹 '에스파' 내달 데뷔&nbsp;...&nbsp;레드벨벳 이후 6년만|url=https://entertain.naver.com/read?oid=001&aid=0011969432|language=ko|date=2020-10-24}}</ref><ref>{{cite web|title=(공식)SM 신인 걸그룹 '에스파' 11월 데뷔&nbsp;...&nbsp;NCT 이후 4년만의 신인 출격|url=https://entertain.naver.com/read?oid=076&aid=0003648433|language=ko|date=2020-10-26}}</ref> Назва гурта і ўдзельніцы былі абвешчаны па чарзе, пачынаючы з 27 кастрычніка (спачатку Вінтэр, пасля Карына, Ніннін і Жызель).<ref>{{cite web|title=유지민, SM 신인 걸그룹 '에스파' 멤버 카리나로 데뷔|url=https://entertain.naver.com/read?oid=079&aid=0003424459|language=ko|date=2020-10-28}}</ref> Заснавальнік SM Entertainment, Лі Су Ман, растлумачыў канцэпт гурта на Сусветным форуме індустрыі культуры 2020, які адбыўся 28 кастрычніка.<ref>{{Cite web|title=Soo-Man Lee, chairman of SM ENTERTAINMENT GROUP, delivered a speech at the 1st World Cultural Industry Forum as a representative of the Korean cultural community!|url=https://www.smentertainment.com/PressCenter/Details/5084|website=SM Entertainment|date=2020-10-28|access-date=21 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117145707/https://www.smentertainment.com/PressCenter/Details/5084|archive-date=17 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref> Відэа-трэйлер з чатырма ўдзельніцамі быў выпушчаны 2 лістапада.<ref>{{cite AV media|title=aespa 에스파 – SYNK, æspa|url=https://www.youtube.com/watch?v=4PQnizkqhnk|via=YouTube|publisher=SM Entertainment|date=2020-11-01|access-date=2020-11-16|archive-url=https://archive.today/20201117140034/https://www.youtube.com/watch?v=4PQnizkqhnk|archive-date=2020-11-17|medium=Online video|url-status=live}}</ref> Пасля кампанія анансавала выпуск дэбютнай песні Aespa, «Black Mamba», 17 лістапада.<ref>{{Cite web|title=SM 신인 걸그룹 에스파, 17일 데뷔 확정&nbsp;...&nbsp;독특 세계관|url=https://entertain.naver.com/read?oid=421&aid=0004964060|language=ko|date=2020-11-02}}</ref> Гурт дэбютаваў у прамым эфіры на шоу KBS2 ''Music Bank'' 20 лістапада 2020 года, выканаўшы свой першы трэк «Black Mamba».<ref>{{cite web|title=aespa's "Black Mamba" stage to air for the first time on "Music Bank" on 11/20!|url=https://www.smentertainment.com/PressCenter/Details/5182|date=2020-11-16|access-date=21 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830160616/https://www.smentertainment.com/PressCenter/Details/5182|archive-date=30 жніўня 2021|url-status=dead}}</ref> Песня дасягнула першага месца ў [[Хіт-парад|чартах]] [[відэакліп]]аў музыкі [[жанр]]а [[K-pop]] на найбуйнейшым у Кітаі сэрвісе жывой трансляцыі музыкі, QQ Music. Песня трымалася на вяршыні чарта на працягу трох тыдняў<ref>{{cite web|title=aespa、QQ MUSICの韓国チャートで3週間1位をキープ&nbsp;...&nbsp;今年デビューしたガールズグループのうち最長記録|url=https://news.kstyle.com/article.ksn?articleNo=2158391|language=ja|date=2020-12-17}}</ref> і прынесла Aespa першую перамогу ў музычным шоу SBS ''Inkigayo'' 17 студзеня 2021.<ref>{{cite web|title='인기가요' SM 에스파, 출연없이 1위&nbsp;...&nbsp;(여자)아이들·트레저·유빈 컴백(종합)|url=https://entertain.naver.com/read?oid=609&aid=0000387650|date=2021-01-17}}</ref> 29 студзеня 2021 года SM Entertainment абвясціла, што Aespa выпусціць рэмейк песні «Forever», якая была напісана Ю Ён Джынам для каляднага [[Музычны альбом|альбома]] SM Entertainment ''Winter Vacation in SMTOWN.com'' у 2000 годзе.<ref>{{cite web|title=에스파, 2월 5일 싱글 'Forever' 깜짝 발매&nbsp;...&nbsp;유영진 곡 리메이크|url=https://entertain.naver.com/read?oid=609&aid=0000393536|date=2021-01-29}}</ref> Версія песні ў выкананні Aespa апісваецца як «[[балада]] сярэдняга тэмпу, якая характарызуецца гукам [[Акустычная гітара|акустычнай гітары]]» з «цёплым тэкстам аб абяцанні вечнасці каханаму».<ref>{{cite web|date=2021-02-05|title=에스파 신곡 'Forever' 음원·MV 오늘(5일) 공개&nbsp;...&nbsp;따뜻 겨울 감성|url=https://entertain.naver.com/read?oid=112&aid=0003396780}}</ref> Трэк быў выпушчаны 5 лютага таго ж года.<ref>{{cite web|title=에스파, 오늘(5일) 겨울 감성 담은 'Forever' 공개|url=https://entertain.naver.com/read?oid=011&aid=0003867699|date=2021-02-05}}</ref> 4 траўня 2021 года SM Entertainment анансавала выпуск другога сінгла Aespa, «Next Level», апісаўшы песню як [[хіп-хоп]] трэк танцавальнага характару з «завадным» рэпам, «энергічнымі» басамі і «магутным [[Чалавечы голас|вакалам]]».<ref>{{Cite web|title=(단독) 에스파, 5월 컴백&nbsp;...&nbsp;메타버스 세계관 기대|url=https://entertain.naver.com/read?oid=241&aid=0003113764|date=4 траўня 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=aespa's new song 'Next Level', a hip-hop dance song with a worldview story!|url=https://www.smentertainment.com/PressCenter/Details/6861|access-date=21 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511095142/https://www.smentertainment.com/PressCenter/Details/6861|archive-date=11 мая 2021|url-status=dead}}</ref> Трэк выкарыстоўвае сэмпл аднайменнай амерыканскай песні як аснову. Песня была выпушчана 17 траўня.<ref>{{cite web|title=에스파, 5월 17일 컴백 확정&nbsp;..&nbsp;신곡 '넥스트 레벨' 발표[공식]|url=https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0004400598|language=ko|date=6 траўня 2021}}</ref> Адразу пасля рэлізу яна дасягнула дзявятага месца ў чарце Gaon Digital Chart, а потым другога, стаўшы першым хітом Aespa, які трапіў у пяцёрку найлепшых у [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]].<ref>{{cite web|title=Next Level|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=22&hitYear=2021&termGbn=week|date=23–29 траўня 2021}}</ref> «Next Level» стала трэцяй песняй гурта, якая трапіла ў чарт ''Billboard'' World Digital Song Sales, дасягнуўшы трэцяга месца.<ref>{{Cite news|last=Hwang|first=You-mee|date=26 траўня 2021|title=Aespa Enters 3 Billboard Tallies with New Song|work=The Korea Herald|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20210526000981|access-date=2021-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526123537/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20210526000981|archive-date=26 траўня 2021}}</ref> 22 ліпеня 2021 года SM Entertainment абвясціла, што Aespa падпісала кантракт з агенцтвам Creative Artists Agency для іх будучага прасоўвання ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]].<ref>{{cite web|title=에스파, 美 최대 에이전시 CAA와 계약&nbsp;...&nbsp;글로벌 슈퍼루키[공식]|url=https://entertain.naver.com/read?oid=112&aid=0003458962|language=ko|date=2021-07-23}}</ref><ref>{{cite web|title=K-pop group Aespa sign with Hollywood talent agency CAA, joining NCT 127 and SuperM, fellow SM Entertainment acts|url=https://www.scmp.com/lifestyle/k-pop/bands/article/3142235/k-pop-group-aespa-signs-hollywood-talent-agency-caa-joining?module=perpetual_scroll&pgtype=article&campaign=3142235|date=2021-07-23}}</ref> 10 верасня 2021 года кампанія абвясціла, што рэміксы «Next Level» будут выпушчаны 14 верасня, разам з відэакліпам і візуальным відэа «Next Level (IMLAY Remix)».<ref>{{Cite news|last=Lee|first=Deok-haeng|date=2021-09-10|title='iScreaM' 프로젝트, 에스파 'Next Level' 리믹스 싱글 14일 공개|script-title=ko:'iScreaM' 프로젝트, 에스파 'Next Level' 리믹스 싱글 14일 공개|language=ko|trans-title='iScreaM' Project, Aespa 'Next Level' Remix Single will be Released on the 14th|work=StarNews|url=https://star.mt.co.kr/stview.php?no=2021091010014579094|url-status=live|access-date=2021-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210928050705/https://star.mt.co.kr/stview.php?no=2021091010014579094|archive-date=2021-09-28}}</ref> 14 верасня 2021 года SM Entertainment абвясціла аб выпуску першага міні-альбома гурта, ''Savage''. Альбом складаецца з шасці трэкаў, а галоўны сінгл мае такую ж назву, як і альбом.<ref>{{Cite web|title=에스파, 첫 미니앨범 'Savage' 10월 5일 발매..6곡 수록[공식]|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/108/0002988523|date=2021-09-14}}</ref> Ён быў выпушчаны 5 кастрычніка.<ref>{{cite web|title="쯧쯧쯧쯧" 광야 진출한 에스파, 블랙맘바 짓밟는 'Savage'[들어보고서]|url=https://entertain.naver.com/read?oid=609&aid=0000495392|date=2021-10-05}}</ref> Альбом заняў першую і найвышэйшую для Aespa пазіцыю ў чарце US ''Billboard'' 200, дасягнуўшы 20-га месца, а таксама ўпершыню ўвайшоў у чарт Gaon Album Chart, заняўшы адну з топавых пазіцый.<ref>{{cite web|title=Aespa Joins Blackpink, Itzy And Twice With Their First Hit Album On The Billboard 200|url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2021/10/19/aespa-joins-blackpink-itzy-and-twice-with-their-first-hit-album-on-the-billboard-200/?sh=434278f436ef|date=2021-10-19}}</ref> На пятнаццаты дзень пасля выхаду ажно 513 292 копіі міні-альбома былі распраданы.<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=144&aid=0000768642|title=에스파 '새비지', 하프 밀리언셀러 등극|language=ko|date=2021-10-21}}</ref> Гурт выканаў свае песні на Парадзе Мэйсі да Дня Падзякі 2021, што зрабіла іх першым карэйскім дзявочым гуртам, які выступіў на гэтым мерапрыемстве.<ref>{{cite web|title=Everything to Know About aespa — the K-Pop Girl Group from the Macy's Thanksgiving Day Parade|url=https://people.com/music/everything-to-know-about-aespa-macys-thanksgiving-day-parade-k-pop-group/|date=2021-11-25}}</ref> 2 снежня Aespa выйгралі свой першы ''дэсан'' (карэйская ўзнагарода) у катэгорыі «Сцэна года» на цырымоніі Asia Artist Awards.<ref>{{cite web|url=https://www.nme.com/en_asia/news/music/bts-seventeen-aespa-more-win-at-the-2021-asia-artist-awards-3110342|title=BTS, SEVENTEEN, aespa and more win big at the 2021 Asia Artist Awards|website=NME|date=2021-12-03}}</ref> Праз два дні, 4 снежня, гурт атрымаў другі дэсан (у катэгорыі «Запіс года»), ужо на прэміі Melon Music Awards 2021.<ref name="2021 MMA">{{Cite web|title=에스파, 올해의 레코드상 "꿈꿨던 일 이뤄져" [MMA 2021]|url=https://entertain.naver.com/read?oid=311&aid=0001381544|date=2021-12-04}}</ref> [[Файл:20211115 이터널 리턴 X aespa (1).jpg|thumb|Aespa у 2021 годзе]] 4 лістапада кампанія абвясціла, што гурт збіраецца зрабіць рэмейк на песню S.E.S. «Dreams Come True», які будзе выпушчаны 20 снежня.<ref>{{cite web|url=https://www.nme.com/news/music/aespa-to-drop-remake-of-s-e-s-dreams-come-true-next-month-3088103|title=aespa to unveil remake of S.E.S.'s 'Dreams Come True' next month|date=2021-11-04}}</ref> Музычны кліп быў спрадзюсаваны Lucid colour, [[Танцы|харэаграфія]] была пастаўлена вядомай карэйскай сола-выканаўцай БоА. У відэа таксама прысутнічалі [[Галаграфія|галаграфічныя]] матылі і крылы, якія былі ў арыгінальным кліпе 1998 года.<ref name="Rolling Stone">{{cite web|url=https://rollingstoneindia.com/aespa-reimagines-s-e-ss-hit-dreams-come-true/|title=aespa Reimagines S.E.S's Hit 'Dreams Come True'|date=2021-12-20}}</ref> Песня дасягнула восьмага месца ў чарце Gaon Digital Chart і сёмага ў чарце ''Billboard'' World Digital Songs.<ref>{{Cite magazine|date=26 снежня 2021 – 1 студзеня 2022|title=World Digital Song Sales – The Week of January 1, 2022|url=https://www.billboard.com/charts/world-digital-song-sales/2022-01-01/|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229100605/https://www.billboard.com/charts/world-digital-song-sales/2022-01-01/|archive-date=2021-12-29|access-date=2022-01-06|magazine=Billboard|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|date=26 снежня 2021 – 1 студзеня 2022|title=2022년 01주차 Digital Chart|script-title=ko:2022년 01주차 Digital Chart|trans-title=2022, Week 1 Digital Chart|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=01&hitYear=2022&termGbn=week|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106020940/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=01&hitYear=2022&termGbn=week|archive-date=2022-01-06|access-date=2022-01-06|publisher=Gaon Music Chart|language=ko}}</ref> 26 снежня SM Entertainment абвясціла склад свайго новага супергурта, Got the Beat, у які ўвайшлі Карына і Вінтар.<ref>{{Cite web|title=보아·태연·카리나 등 뭉쳤다...SM 여성 유닛 '갓 더 비트' 출범|url=https://entertain.naver.com/read?oid=001&aid=0012805619|language=ko|date=2021-12-27}}</ref> Гурт дэбютаваў 3 студзеня 2022 года з сінглам «Step Back».<ref>{{Cite web|title=Supergroup GOT the Beat Debuts 'Step Back' at Record-Breaking SMTOWN Live Concert|url=https://www.billboard.com/music/music-news/got-the-beat-step-back-girls-on-top-smtown-concert-1235015233/|language=en|date=2022-01-03}}</ref> === 2022: выступ на Coachella і другі міні-альбом ''Girls'' === 8 студзеня 2022 года гурт быў выбраны пераможцам прэміі «Артыст года» на цырымоніі Golden Disc Awards.<ref>[https://entertain.naver.com/read?oid=112&aid=0003518907 (KR) Heraldpop: «방탄소년단·아이유, 음반·음원 대상 영예..NCT 127→세븐틴 본상(종합)»]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220227232852/https://www.goldendisc.co.kr/en/winners/recordAlbum GOLDEN DISC AWARDS | Winners | CATEGORIES]</ref> 19 красавіка 2022 года было абвешчана, што Aespa будзе ўдзельнічаць у [[Фестываль|фестывале]] Coachella, які праходзіў 23 красавіка, і выступіць на другім тыдні. Спіс іх песень да выступлення складаўся з «Savage», «Next Level», «Black Mamba» ды англійскай версіі тады яшчэ не выпушчанай песні «Life’s Too Short», якая, як высветлілася, уваходзіць у склад песень іх будучага міні-альбома.<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=609&aid=0000564352|title=에스파, 美 최대 음악 축제 코첼라 메인 스테이지 공식 초청|script-title=ko:에스파, 美 최대 음악 축제 코첼라 메인 스테이지 공식 초청|trans-title=Aespa's Official Invitation to the Main Stage of Coachella, America's Largest Music Festival|last=Kim|first=Myung-mi|date=April 19, 2022|website=Newsen|language=ko|access-date=2022-04-19|archive-date=2022-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419051224/https://entertain.naver.com/now/read?oid=609&aid=0000564352|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/music-news/aespa-coachella-interview-1235061337/|title=aespa Share Details on Coachella Debut & 'New Music That Will Wow the World': Exclusive|last=Benjamin|first=Jeff|date=2022-04-20|magazine=Billboard|access-date=2022-04-21|archive-date=2022-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220420231453/https://www.billboard.com/music/music-news/aespa-coachella-interview-1235061337/|url-status=live}}</ref> 12 траўня гурт быў названы адным з лідараў новага пакалення [[часопіс]]ам ''[[Time]]''.<ref>[https://time.com/collection/next-generation-leaders/#2022-2 TIME’s Next Generation Leaders]</ref><ref>{{Cite web|url=https://time.com/collection/next-generation-leaders/6174945/aespa/|title=How K-Pop Group aespa Is Making the Metaverse Their Home|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220512172815/https://time.com/collection/next-generation-leaders/6174945/aespa/ |archivedate=12 мая 2022 }}</ref> 27 траўня гурт таксама быў уключаны ў спіс ''[[Forbes]]'' 30 Under 30.<ref>[https://www.forbes.com/30-under-30/2022/asia/entertainment-sports Forbes 30 Under 30 2022: Entertainment & Sports]</ref> 1 чэрвеня 2022 года SM Entertainment абвясціла, што Aespa падпісала кантракт з амерыканскім лэйблам [[Warner Music Group|Warner Records]]. Кампанія таксама зрабіла аб’яву аб выпуску другога міні-альбома Aespa, ''Girls'', 8 ліпеня. Альбом складаецца з дзевяці песень, галоўны сінгл мае аднайменную назву; таксама ў альбом уваходзяць іх ранейшыя сінглы «Black Mamba», «Forever» і «Dreams Come True» (які раней быў выпушчаны ў складзе альбома ''2021 Winter SMTOWN: SMCU Express'' у снежні 2021 года). Дзве іншыя песні, «Illusion» і «Life’s Too Short» (англійская версія), былі выпушчаныя раней за альбом (1 і 24 чэрвеня, адпаведна).<ref>{{cite web|url=https://n.news.naver.com/entertain/now/article/109/0004627036|title=SM, '워너 레코드' 손잡았다..에스파 美 시장 본격 진출→7월 미니 2집 발매[공식]|script-title=ko:SM, '워너 레코드' 손잡았다..에스파 美 시장 본격 진출→7월 미니 2집 발매[공식]|trans-title=SM, 'Warner Record' joined hands... Aespa enters the US market in earnest → Releases 2nd mini album in July [Official]|last=Lee|first=Seung-hoon|date=2022-06-01|website=OSEN|language=ko|access-date=1 чэрвеня 2022|url-status=live|archive-date=2022-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531235802/https://n.news.naver.com/entertain/now/article/109/0004627036}}</ref><ref>{{cite news |last1=Lee |first1=Seung-rok |title=에스파, '도깨비불' 선공개했다 |trans-title=Aespa pre-released 'Illusion' |url=https://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=202206011314365547 |access-date=2022-06-01|work=Mydaily |date=2022-06-01|language=ko |archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601044340/https://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=202206011314365547 |url-status=live }}</ref> 1 ліпеня 2022 года кампанія паведаміла, што Aespa прыме ўдзел у «Палітычным форуме высокага ўзроўню [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] па ўстойлівым развіцці (ПФВУ) 2022 г.» 5 ліпеня 2022 года. Паведамлялася, што яны выступяць з прамовай, якая будзе суправаджацца выступам.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/SMTOWNGLOBAL/status/1542752904351649793|title=SMTOWN on Twitter: aespa will be attending the UN '2022 High-Level Political Forum for sustainable development' on July 5!|date=1 чэрвеня 2022}}</ref> 14 снежня 2022 гурт выпусціць калабарацыйны сінгл «Beautiful Christmas», запісаны разам з калегамі па лэйбле Red Velvet для альбома SM Town ''2022 Winter SM Town: SMCU Palace''.<ref>{{Cite web|title=레드벨벳X에스파 뭉쳤다..SM 겨울 앨범 타이틀곡 14일 선공개|trans-title=Red Velvet X aespa united.. SM winter album title song pre-release on the 14th|url=https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0004755626|via=Naver|publisher=Osen|language=ko|last=Сон|first=Мі Кён|date=10 снежня 2022}}</ref> == Сусвет Aespa == {{Асноўны артыкул|SM Culture Universe}} Гурт мае свой уласны сусвет, у якім адбываюцца падзеі з тэкстаў іх песень і міні-фільмаў. Гэты сусвет з’яўляецца часткай SM Culture Universe і звязаны з сусветамі іншых артыстаў SM Entertainment, звычайна ён згадваецца як Квання. У Кванні жывуць віртуальныя вобразы ўдзельніц гурта — аватары. Аватараў завуць таксама, як і ўдзельніц, але з прыстаўкай «æ» (æ-Карына, æ-Жызель, æ-Вінтэр, æ-Ніннін, чытаецца як «эй-Карына»). Рэальны і віртуальны сусветы звязаныя між сабою і могуць уступаць у кантакт. Тады аватары з’яўляюцца ў нашым свеце і знаходзяцца сярод людзей. Гісторыю сусвету Кванні магчыма праглядзець не толькі ў песнях Aespa, але і ў іншых гуртах, напрыклад [[NCT (гурт)|NCT]].<ref>{{cite web|title=Here’s Your Friendly Guide To The SM Culture Universe Story And The “KWANGYA” Universe|trans-title=Зручны даведнік па гісторыі Сусвету SM Culture і Сусвету «KWANGYA»|url=https://www.koreaboo.com/lists/smcu-kwangya-universe-explanation-aespa-nct-smentertainment-guide/|lang=en}}</ref> == Рэкламныя дамовы == 10 лютага 2021 года Aespa сталі міжнароднымі амбасадарамі Givenchy, што зрабіла іх першымі K-pop артыстамі, якія былі абраныя як прадстаўнікі гэтага [[Францыя|французскага]] дома моды.<ref>{{cite web|title=에스파, 명품 브랜드 앰버서더 선정&nbsp;...&nbsp;"멤버들 에너지에 압도"|url=https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0004352425|date=2021-02-10}}</ref> У жніўні таго ж года Aespa падпісалі дамову аб [[Рэклама|рэкламе]] карэйскага [[брэнд]]а [[Касметыка|касметыкі]] Clio<ref>{{cite web|title=에스파, 클리오 새 얼굴 됐다 [공식]|url=https://entertain.naver.com/read?oid=144&aid=0000754004|language=ko|date=2021-08-06}}</ref>, карэйскага брэнда прадукцыі па догляду за скурай Mediheal<ref>{{cite web|title=메디힐, 새 브랜드 모델에 걸그룹 '에스파' 발탁|url=https://news.naver.com/main/read.naver?mode=LSD&mid=sec&sid1=101&oid=421&aid=0005558457|language=ko|date=2021-08-24}}</ref>, французскага [[Спорт|спартыўнага]] брэнда Eider,<ref>{{cite web|title=[Y패션]에스파, 아웃도어 브랜드 모델 발탁&nbsp;...&nbsp;9월 광고 영상 공개|url=https://entertain.naver.com/read?oid=052&aid=0001632220|language=ko|date=2021-08-26}}</ref>, а ў верасні таксама падпісалі кантракт з KB Kookmin Bank.<ref>{{Cite web|title='유튜브 부터 광고출연까지'···MZ와 소통 나선 금융권 CEO|url=http://www.sisajournal-e.com/news/articleView.html?idxno=237414|language=ko|date=2021-10-02}}</ref> 23 лістапада 2021 года Aespa былі абраныя як музы [[Італія|італьянскага]] брэнда духоў Acqua di Parma.<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/CWnGxn7PMZC/|title=아쿠아 디 파르마 새 뮤즈 된 '에스파'|access-date=2021-11-23}}</ref> 8 красавіка 2022 года Aespa сталі мадэлямі карэйскага брэнда [[Напой|напояў]] Lotte Chilsung’s Tamz Zero.<ref>{{Cite web|title=롯데칠성, 에스파 모델 과일향 탄산 '탐스제로' 출시|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/018/0005187120?sid=101|language=ko|date=2022-04-11}}</ref> У верасні 2022 года Aespa сталі міжнароднымі амбасадарамі [[Швейцарыя|швейцарскага]] [[гадзіннік]]авага і ювелірнага брэнда Chopard.<ref>{{Cite web|title=쇼파드의 새 얼굴 '에스파', 4인 4색 눈부신 예쁨 담긴 화보|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/417/0000848420|language=ko|date=2022-09-01}}</ref> == Удзельніцы == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Псеўданім ! colspan="2" |Сапраўднае імя ! rowspan="2" |Дата нараджэння ! rowspan="2" |Пазіцыя ў гурце |- !Беларуская !Хангыль !Беларуская !Хан./яп./кіт. |- |Карына |카리나 |Ю Джымін |유지민 |11 красавіка 2000 |Лідарка, галоўная танцорка, вядучая рэперка, аблічча гурта<ref>{{cite web|title=에스파 등 K스타 가상 제페토 공연, 한국매력 알린다|url=https://n.news.naver.com/article/016/0001921458|language=ko|date=2021-12-07}}</ref><ref>{{cite web|title=SM, 신인 걸그룹 aespa(에스파) 카리나 공개 [공식]|url=https://entertain.naver.com/read?oid=382&aid=0000865785|language=ko|date=2020-10-28}}</ref><ref name="positions">{{cite web|title=(인터뷰) aespa, 지금 'Black Mamba'로 입덕하면 데뷔팬! : 네이버 포스트|url=https://post.naver.com/viewer/postView.nhn?volumeNo=29952257&memberNo=41350603|language=ko|date=2020-11-17}}</ref> |- |Жызель |지젤 |Уцінага Эры |우치나가에리 / うちながえり |30 кастрычніка 2000 |Галоўная рэперка, саб-вакалістка, танцорка<ref name="positions"/><ref>{{cite web|title=에스파, 퍼포먼스만? 노래도 잘하네&nbsp;...&nbsp;보컬 매력 극대화 'Forever' [신곡in가요]|url=https://entertain.naver.com/read?oid=015&aid=0004495689|language=ko|date=2021-02-05}}</ref> |- |Вінтэр |윈터 |Кім Мінджон |김민정 |1 студзеня 2001 |Вядучая спявачка, вядучая тацорка, віжуал<ref name="positions"/><ref>{{cite web|title=SM 새 걸그룹 에스파, 첫 멤버 윈터 공개&nbsp;...&nbsp;뛰어난 보컬+댄스 실력 겸비|url=https://entertain.naver.com/read?oid=112&aid=0003358706|language=ko|date=2020-10-27}}</ref> |- |Ніннін |닝닝 |Нін Йічжоў |저예탁 / 宁艺卓 |23 кастрычніка 2002 |Галоўная спявачка, танцорка, макнэ<ref name="positions"/><ref>{{cite web|title=SM 신예 에스파 닝닝 아바타 공개&nbsp;...&nbsp;매력적인 보컬 눈길|url=https://entertain.naver.com/read?oid=011&aid=0003822732|language=ko|date=2020-11-09}}</ref> |} == Дыскаграфія == === Міні-альбомы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |- ! scope="col" rowspan="2" | Назва ! scope="col" rowspan="2" | Дэталі ! scope="col" colspan="10" | Пазіцыі ў чартах ! scope="col" rowspan="2" | Продаж ! scope="col" rowspan="2" | Узнагароды |- ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" | KOR<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі ў Circle Album Chart (раней вядомым як Gaon Album Chart): * {{cite web|title=Savage|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=41&hitYear=2021&termGbn=week|website=Gaon Music Chart|language=ko|date=3–9 кастрычніка 2021|access-date=2021-10-14|archive-date=2021-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014023916/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=41&hitYear=2021&termGbn=week|url-status=live}} * {{cite web|title=Girls|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=28&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|website=Circle Chart|language=ko|access-date=2022-07-14|archive-date=2022-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714024051/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=28&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|url-status=live}}</ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" |AUS<br /><ref>{{cite magazine|title=The ARIA Report: Week Commencing 25 July 2022|magazine=The ARIA Report|publisher=Australian Recording Industry Association|issue=1690|page=6|date=2022-07-25}}</ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" |BEL<br />(FL)<br /><ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Aespa|title=Discografie Aespa|publisher=Ultratop|access-date=2022-08-07|archive-date=2021-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127201123/https://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Aespa|url-status=live}}</ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" | FRA<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі ў французскіх чартах альбомаў: * {{cite web|url=http://snepmusique.com/les-tops/le-top-de-la-semaine/top-albums/?semaine=30?&annee=2022&categorie=Top%20Albums|title=Top Albums (Week 30, 2022)|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2022-08-01}}</ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" | HUN<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі ў венгерскіх чартах альбомаў: * {{cite web|url= https://slagerlistak.hu/album-top-40-slagerlista/2022/30|title= Album Top 40 slágerlista|publisher=Musiikkituottajat|access-date=2022-07-03}}</ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" | JPN<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі ў Oricon Albums Chart: * {{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2021-11-01/|title=Savage|date=18–24 кастрычніка 2021|access-date=2021-10-27|archive-date=2021-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027022435/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2021-11-01/|url-status=live}} * {{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2022-07-25/|title=Girls|date=11–17 ліпеня 2022|access-date=2022-07-20|archive-date=2022-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720022153/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2022-07-25/|url-status=live}}</ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" | JPN<br />Hot<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі ў ''Billboard Japan'' Hot Albums: * {{cite web|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2021&month=10&day=18|title=Savage|date=2021-10-13|access-date=2021-10-13|archive-date=2021-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211013143622/https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2021&month=10&day=18|url-status=live}} * {{cite web|url=https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2022&month=07&day=25|title=Girls|date=2022-07-20|access-date=2022-07-20<!--|archive-date=2022-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220713045221/https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2022&month=07&day=18|url-status=live-->}} </ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" | POL<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі ў чартах Польшчы сярод міні-альбомаў: * ''Girls'': {{cite web|url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1450&lang=en|title=OLiS – sales for the period 22.07.2022 – 28.07.2022|work=OLiS|publisher=ZPAV|access-date=2022-08-04}}</ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" | US<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі ў ''Billboard'' 200: * {{cite magazine|title=Savage|magazine=[[Billboard]]|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200/2021-10-23|access-date=2021-10-19|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019102234/https://www.billboard.com/charts/billboard-200/2021-10-23|url-status=live}} * {{cite magazine|title=Girls|magazine=[[Billboard]]|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200/2022-07-23/|access-date=2022-07-19|archive-date=2022-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719102124/https://www.billboard.com/charts/billboard-200/2022-07-23/|url-status=live}} </ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" |US<br />World<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі ў ''Billboard'' World Albums: * {{cite magazine|title=Savage|magazine=[[Billboard]]|url=https://www.billboard.com/charts/world-albums/2021-10-23|url-access=subscription|access-date=2021-10-19|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019091118/https://www.billboard.com/charts/world-albums/2021-10-23|url-status=live}} * {{cite magazine|title=Girls|magazine=[[Billboard]]|url=https://www.billboard.com/charts/world-albums/2022-07-23|url-access=subscription|access-date=2022-07-19|archive-date=2022-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719101727/https://www.billboard.com/charts/world-albums/2022-07-23/|url-status=live}} </ref> |- ! scope="row" | ''Savage'' | * Рэліз: 5 кастрычніка 2021 * Лэйбл: [[SM Entertainment]] * Фармат: CD, лічбавы, струменевы | 1 || — || 193 || — || — || 7 || 18 || — || 20 || 1 | * KOR: 749,799<ref>Сумарныя продажы ''Savage'' на Circle Chart: * {{cite web|title=2021년 12월 Album Chart|trans-title=December 2021 Album Chart|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=12&hitYear=2021&termGbn=month|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106021520/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=12&hitYear=2021&termGbn=month|archive-date=2022-01-06|access-date=2022-01-06|publisher=Gaon Music Chart|language=ko}} * {{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=08&hitYear=2022&termGbn=month&yearTime=3|title=Album Chart 2022.08 Month|website=Circle Chart|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://archive.today/20220908045130/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=08&hitYear=2022&termGbn=month&yearTime=3|url-status=live}} * {{cite web|title=Album Chart Week 37 of 2022|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=37&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|access-date=2022-09-15|website=Circle Chart|language=ko}} * {{cite web|title=Album Chart Week 38 of 2022|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=38&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|access-date=2022-09-30|website=Circle Chart|language=ko}} </ref> * JPN: 31,274 (фіз.)<ref>{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2021-11-08/p/5/|title=オリコン週間 アルバムランキング 2021年10月25日～2021年10月31日|publisher=Oricon|language=ja|access-date=2021-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103062227/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2021-11-08/p/5/|archive-date=2021-11-03}}</ref> * US: 17,500<ref>{{Cite web|last=McIntyre|first=Hugh|date=2021-10-24|title=Aespa Makes Sales History In America With Their First Collection 'Savage'|url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2021/10/24/aespa-makes-sales-history-in-america-with-their-first-collection-savage/|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20211025061209/https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2021/10/24/aespa-makes-sales-history-in-america-with-their-first-collection-savage/?sh=21a10f24279a|archive-date=2021-10-25|access-date=2021-10-25|website=Forbes|language=en}}</ref> | * KMCA: 2 × Плаціна<ref>{{cite web|title=Gaon Certification - Album|access-date=9 снежня 2021|website=Gaon Music Chart|language=ko|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/certification/list.gaon?serviceGbn=ALBUM|date=2021-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115001258/http://gaonchart.co.kr/main/section/certification/list.gaon?serviceGbn=ALBUM|archive-date=2022-01-15|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | ''Girls'' | * Рэліз: 8 ліпеня 2022 * Лэйбл: SM Entertainment, Warner Records * Фармат: CD, лічбавы, струменевы | 1 || 55 || 89 || 79 || 4 || 3 || 2 || 40 || 3 || 1 | * KOR: 1,801,583<ref name="CircleAespa">Сумарныя продажы ''Girls'' на Circle Chart: * {{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=07&hitYear=2022&termGbn=month&yearTime=3|title=Album Chart 2022.07 Month|website=Circle Chart|date=2022-08-11|access-date=2022-08-11|archive-date=2022-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811021314/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=07&hitYear=2022&termGbn=month&yearTime=3|url-status=live}} * {{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=08&hitYear=2022&termGbn=month&yearTime=3|title=Album Chart 2022.08 Month|website=Circle Chart|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://archive.today/20220908045130/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=08&hitYear=2022&termGbn=month&yearTime=3|url-status=live}} * {{cite web|title=Album Chart Week 37 of 2022|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=37&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|access-date=2022-09-15|website=Circle Chart|language=ko}} * {{cite web|title=Album Chart Week 38 of 2022|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=38&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|access-date=2022-09-28|website=Circle Chart|language=ko}} </ref> * JPN: 1,068 (цыф.)<ref>{{cite web |title=Weekly Digital Albums Chart – July 18, 2022 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/dia/w/2022-07-18/|website=Oricon |access-date=2022-07-16}}</ref> * JPN: 65,555 (фіз.)<ref>Сумарныя продажы ''Girls'' на Oricon Chart: * {{cite web |title=Oricon Top 50 Albums: 2022-07 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2022-07/ |publisher=Oricon |access-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810044612/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2022-07/ |archive-date=2022-08-10}} * {{cite web |title=Oricon Top 50 Albums: 2022-08 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2022-08/ |publisher=Oricon |access-date=2022-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914042648/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2022-08/p/3/ |archive-date=2022-09-14}}</ref> * US: 71,000<!-- 53,000(W1) + 11,000(W2) + 7,000(W3) --><ref name="Girls BB200">''Girls'' US Sales: * {{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/bad-bunny-un-verano-sin-ti-billboard-200-number-1-five-weeks-1235115269/|title=Bad Bunny Holds Atop Billboard 200 Chart for Fifth Week With 'Un Verano Sin Ti'|magazine=[[Billboard]]|last=Колфілд|first=Кейт|date=2022-07-17|access-date=2022-07-18}} * {{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lizzo-special-top-album-sales-chart-1235117652/|title=Lizzo Lands First No. 1 on Top Album Sales Chart With ‘Special’|magazine=[[Billboard]]|last=Колфілд|first=Кейт|date=2022-07-25|access-date=2022-09-24}} * {{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/seventeen-sector-17-repackage-number-one-album-sales-chart-1235121219/|title=SEVENTEEN Scores Fourth No. 1 on Top Album Sales Chart|magazine=[[Billboard]]|last=Колфілд|first=Кейт|date=August 2, 2022|access-date=24 верасня 2022}} </ref> | * KMCA: Мільён<ref>{{cite web|title=Circle Chart - Certification (Album)|access-date=2022-09-08|website=Circle Chart|language=ko|url=https://circlechart.kr/page_cert/chart.circle?serviceGbn=ALBUM|date=2022-09-08}}</ref> |- | colspan="14" style="font-size:85%" | «—» пазначае альбомы, якія не былі выпушчаныя ў тым рэгіёне. |} === Сінглы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |- ! scope="col" rowspan="3" | Назва ! scope="col" rowspan="3" | Год ! scope="col" colspan="9" | Пазіцыі ў чартах ! scope="col" rowspan="3" | Продаж ! rowspan="3" | Узнагароды ! scope="col" rowspan="3" | Альбом |- ! scope="col" colspan="2" style="font-size:90%" | KOR ! scope="col" rowspan="2" style="font-size:90%; width:2.5em" | JPN<br />Hot<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі ў ''Billboard Japan''{{'}}s Hot 100: * {{cite web|title=Next Level|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&year=2021&month=05&day=31|website=Billboard Japan|language=ja|date=May 26, 2021|access-date=26 мая 2021|archive-date=26 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526050909/http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&year=2021&month=05&day=31|url-status=live}} * {{cite web|title=Savage|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&year=2021&month=10&day=18|website=Billboard Japan|language=ja|date=October 13, 2021|access-date=13 кастрычніка 2021|archive-date=13 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211013125142/https://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&year=2021&month=10&day=18|url-status=live}} * {{cite web|title=Life's Too Short|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&year=2022&month=07&day=11|website=Billboard Japan|language=ja|date=July 6, 2022|access-date=6 ліпеня 2022}} * {{cite web|title=Girls|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&year=2022&month=07&day=25|website=Billboard Japan|language=ja|date=July 20, 2022|access-date=20 ліпеня 2022}}</ref> ! scope="col" rowspan="2" style="font-size:90%; width:2.5em"| MLY<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі ў RIM Charts: * {{cite web|title=Black Mamba|url=https://rim.org.my/rim-chart-view/?id=25&type=int|date=20–26 лістапада 2020|access-date=2021-11-03|archive-date=2021-03-09|archive-url=https://archive.today/20210309204337/http://rim.org.my/rim-chart-view/?id=25&type=int|url-status=live}} * {{Cite web|title=Savage|url=https://www.facebook.com/RecordingIndustryMalaysia/photos/pcb.5042832352410761/5042832195744110/|via=Facebook|date=8–14 кастрычніка 2021|access-date=2021-11-03|archive-date=2021-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103085019/https://www.facebook.com/RecordingIndustryMalaysia/photos/pcb.5042832352410761/5042832195744110|url-status=live}}</ref> ! scope="col" rowspan="2" style="font-size:90%; width:2.5em" | NZ<br />Hot<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі ў Recorded Music NZ’s Hot 40 Singles: * {{cite web|title=Black Mamba|url=https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=4981|date=2020-11-30|access-date=2020-11-27|archive-date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130131259/https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=4981|url-status=live}} * {{cite web|title=Girls|url=https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=5363|date=2022-07-18|access-date=2022-07-16|archive-date=15 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715220254/https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=5363|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" rowspan="2" style="font-size:90%; width:2.5em" | SGP<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі ў RIAS’s Top Streaming Chart: * {{cite web|title=Black Mamba|url=https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/|date=20–26 лістапада 2020|access-date=2020-12-01|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201164833/https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/|url-status=dead}} * {{cite web|title=Next Level|url=https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/|date=28 траўня – 3 чэрвеня 2021|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608080747/https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/|url-status=dead}} * {{Cite web|title=Savage|url=https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/#1562208279186-bc1c8f89-4b1c|date=8–14 кастрычніка 2021|access-date=19 кастрычніка 2021|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019101214/https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/|url-status=live}} * {{Cite web|title=Girls|url=https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/#1562208279186-bc1c8f89-4b1c|date=8–14 ліпеня 2021|access-date=19 ліпеня 2021|archive-date=19 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719083913/https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/|url-status=live}} </ref> ! scope="col" rowspan="2" style="font-size:90%; width:2.5em"| VIE<br />Hot<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі ў ''[[Billboard]]''{{'}}s Vietnam Hot 100: * {{cite magazine|title=Dreams Come True|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-vietnam-hot-100/|magazine=Billboard|url-access=subscription|date=16 студзеня 2022|access-date=2022-01-20|archive-date=2022-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114203244/https://www.billboard.com/charts/billboard-vietnam-hot-100/|url-status=live}} * {{cite magazine|title=Life's Too Short|url=https://billboardvn.vn/billboard-vietnam-hot-100/|magazine=Billboard Vietnam|date=7 ліпеня 2022|access-date=7 ліпеня 2022|archive-date=7 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707084820/https://billboardvn.vn/billboard-vietnam-hot-100/|url-status=live}} * {{cite magazine|title=Girls|url=https://billboardvn.vn/billboard-vietnam-hot-100/|magazine=Billboard Vietnam|date=21 ліпеня 2022|access-date=22 ліпеня 2022|archive-date=23 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723055831/https://billboardvn.vn/billboard-vietnam-hot-100/|url-status=live}} </ref> ! scope="col" rowspan="2" style="font-size:90%; width:2.5em" | US<br />World<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі ў ''[[Billboard]]''{{'}}s World Digital Song Sales: * {{cite magazine|title=Black Mamba|url=https://www.billboard.com/charts/world-digital-song-sales/2020-11-28|magazine=Billboard|url-access=subscription|date=November 22–28, 2020|access-date=24 лістапада 2020|archive-date=24 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124114028/https://www.billboard.com/charts/world-digital-song-sales/2020-11-28|url-status=live}} * {{Cite magazine|title=Forever|url=https://www.billboard.com/charts/world-digital-song-sales/2021-02-20|magazine=Billboard|url-access=subscription|date=February 14–20, 2021|access-date=18 лютага 2021|archive-date=22 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422151112/https://www.billboard.com/charts/world-digital-song-sales/2021-02-20|url-status=live}} * {{cite magazine|title=Next Level|url=https://www.billboard.com/charts/world-digital-song-sales/2021-05-29|magazine=Billboard|url-access=subscription|date=May 23–29, 2021|access-date=1 чэрвеня 2021|archive-date=25 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525153628/https://www.billboard.com/charts/world-digital-song-sales/2021-05-29|url-status=live}} * {{cite magazine|title=Savage|url=https://www.billboard.com/charts/world-digital-song-sales/2021-10-23|magazine=Billboard|url-access=subscription|date=October 17–23, 2021|access-date=19 кастрычніка 2021|archive-date=19 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019090715/https://www.billboard.com/charts/world-digital-song-sales/2021-10-23|url-status=live}} * {{cite magazine|title=Dreams Come True|url=https://www.billboard.com/charts/world-digital-song-sales/2022-01-01|magazine=Billboard|url-access=subscription|date=December 26, 2021 – January 1, 2022|access-date=30 снежня 2021|archive-date=30 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230025908/https://www.billboard.com/charts/world-digital-song-sales/2022-01-01/|url-status=live}} * {{cite magazine|title=Girls|url=https://www.billboard.com/charts/world-digital-song-sales/2022-07-23|magazine=Billboard|url-access=subscription|access-date=19 ліпеня 2022}}</ref> ! scope="col" rowspan="2" style="font-size:90%; width:2.5em" | [[Billboard|WW]]<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі ў ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]''{{'}}s [[Billboard Global 200|Global 200]]: * {{cite magazine|title=Black Mamba|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-global-200/2020-12-05|magazine=Billboard|url-access=subscription|date=November 29 – December 5, 2020|access-date=23 чэрвеня 2021|archive-date=8 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208231319/https://www.billboard.com/charts/billboard-global-200/2020-12-05|url-status=live}} * {{cite magazine|title=Next Level|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-global-200/2021-06-05|magazine=Billboard|url-access=subscription|date=May 30 – June 5, 2021|access-date=23 чэрвеня 2021|archive-date=4 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604163338/https://www.billboard.com/charts/billboard-global-200/2021-06-05|url-status=live}} * {{cite magazine|title=Savage|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-global-200/2021-10-23|magazine=Billboard|url-access=subscription|date=October 17–23, 2021|access-date=19 кастрычніка 2021|archive-date=19 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019091156/https://www.billboard.com/charts/billboard-global-200/2021-10-23|url-status=live}} * {{Cite magazine|title=Dreams Come True|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-global-200/2022-01-15/|magazine=Billboard|url-access=subscription|date=January 9–15, 2022|access-date=11 студзеня 2022|archive-date=10 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110221646/https://www.billboard.com/charts/billboard-global-200/2022-01-15/|url-status=live}} * {{Cite magazine|title=Life's Too Short|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-global-200/2022-07-09/|magazine=Billboard|date=July 9, 2022|access-date=6 ліпеня 2022|archive-date=6 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706094149/https://www.billboard.com/charts/billboard-global-200/|url-status=live}} * {{Cite magazine|title=Girls|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-global-200/2022-07-23/|magazine=Billboard|date=July 19, 2022|access-date=26 ліпеня 2022}}</ref> |- ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" | Circle<br /><ref>Найвышэйшыя пазіцыі сярод сінглаў у Gaon Digital Chart, цяпер вядомым як Circle Digital Chart: * {{cite web|title=Black Mamba|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?serviceGbn=ALL&termGbn=week&hitYear=2020&targetTime=49&nationGbn=T|website=Gaon Music Chart|language=ko|date=November 29 – December 5, 2020|access-date=10 снежня 2020|archive-date=10 снежня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210023116/http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=49&hitYear=2020&termGbn=week|url-status=live}} * {{cite web|title=Next Level|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=25&hitYear=2021&termGbn=week|website=Gaon Music Chart|language=ko|date=June 13–19, 2021|access-date=24 чэрвеня 2021|archive-date=17 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617020703/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=25&hitYear=2021&termGbn=week|url-status=live}} * {{cite web|title=Savage|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=42&hitYear=2021&termGbn=week|website=Gaon Music Chart|language=ko|date=October 10–16, 2021|access-date=21 кастрычніка 2021|archive-date=21 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021022834/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=42&hitYear=2021&termGbn=week|url-status=live}} * {{cite web|title=Dreams Come True|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=03&hitYear=2022&termGbn=week|website=Gaon Music Chart|language=ko|date=January 9–15, 2022|access-date=20 студзеня 2022|archive-date=20 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120020815/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=03&hitYear=2022&termGbn=week|url-status=live}} * {{Cite web|title=Life's Too Short (English Version)|url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=28&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|website=Circle Chart|language=ko|date=July 3–9, 2022|access-date=14 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714022641/https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=28&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|archive-date=14 ліпеня 2022|url-status=live}} * {{Cite web|title=Girls|url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=32&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|website=Circle Chart|language=ko|date=July 31 – August 6, 2022|access-date=11 жніўня 2022<!--|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721021218/https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=29&hitYear=2022&termGbn=week&yearTime=3|archive-date=21 ліпеня 2022|url-status=live-->}} </ref> ! scope="col" style="font-size:90%; width:2.5em" | [[Billboard|Billb.]]<br />{{efn-ua|name=Billb. kpop charts|Уключае «Billboard» K-pop Hot 100 (не існуе ў 2022 г.) і песні Паўднёвай Карэі (частка Billboard's Hits of the World (з 2022 г.)).}}<ref name="KH100">Найвышэйшыя пазіцыі ў ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]''{{'}}s [[K-pop Hot 100]]: * {{cite magazine|title=Black Mamba|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-korea-100/2020-12-12|magazine=Billboard|url-access=subscription|date=December 6–12, 2020|access-date=12 снежня 2020|archive-date=13 снежня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201213012640/https://www.billboard.com/charts/billboard-korea-100/2020-12-12|url-status=live}} * {{cite magazine|title=Next Level|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-korea-100/2021-06-26|magazine=Billboard|url-access=subscription|date=June 20–26, 2021|access-date=24 чэрвеня 2021|archive-date=24 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624024906/https://www.billboard.com/charts/billboard-korea-100/2021-06-26|url-status=live}} * {{cite magazine|title=Savage|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-korea-100/2021-10-23|magazine=Billboard|url-access=subscription|date=October 23–29, 2021|access-date=21 кастрычніка 2021|archive-date=21 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021004329/https://www.billboard.com/charts/billboard-korea-100/2021-10-23|url-status=live}} * {{cite magazine|title=Dreams Come True|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-korea-100/2022-01-29/|magazine=Billboard|url-access=subscription|date=January 23–29, 2022|access-date=10 чэрвеня 2022|archive-date=1 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201115950/https://www.billboard.com/charts/billboard-korea-100/2022-01-29/|url-status=live}} Найвышэйшыя пазіцыі ў ''Billboard''{{'}}s South Korea Songs: * {{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/south-korea-songs-hotw/2022-07-09/|title=Life's Too Short|magazine=Billboard|access-date=6 ліпеня 2022|url-access=subscription}} * {{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/south-korea-songs-hotw/2022-07-23/|title=Girls|magazine=Billboard|access-date=19 ліпеня 2022|url-access=subscription}} </ref> |- ! scope="row" | '''«Black Mamba»''' | 2020 | 49 || 21 || — || 14 || 37 || 13 || — || 5 || 138 | * WW: 3,000<ref>{{cite magazine|title=Karol G Hits Top 20 on Billboard Global Charts With 'Bichota'|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9490044/karol-g-bichota-global-charts/|magazine=Billboard|author=Gary Trust|date=November 25, 2020|access-date=10 снежня 2020|archive-date=25 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125170948/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9490044/karol-g-bichota-global-charts/|url-status=live}}</ref> | rowspan="2" {{N/A}} | rowspan="3" {{N/A|Сінглы не ўваходзяць у альбомы}} <!-- released as standalone single well in advance of Girls --> |- ! scope="row" | '''«Forever»''' ({{lang|ko|약속}}){{efn-ua|Першапачаткова выпушчаная ў якасці песні святочнага альбома SM Entertainment ''Winter Vacation in SMTOWN.com'' пад назвай «Forever» (아이의 크리스마스 선물을 준비하는 아빠들에게)}} | rowspan="4" | 2021 | —{{efn-ua|Песня «Forever» не ўвайшла ў лічбавы чарт Gaon, але дэбютавала і дасягнула 28 і 63 пазіцый адпаведна ў Download Chart і BGM Chart.<ref>{{cite web|title=2021년 06주차 Download Chart|trans-title=Week 6 of 2021 Download Chart|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=06&hitYear=2021&termGbn=week|website=Gaon Music Chart|language=ko|date=31 студзеня – 6 лютага 2021|access-date=13 лютага 2021|archive-date=11 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211025553/http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=06&hitYear=2021&termGbn=week|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=2021년 06주차 BGM Chart|trans-title=Week 6 of 2021 BGM Chart|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1060&targetTime=06&hitYear=2021&termGbn=week|website=Gaon Music Chart|language=ko|date=31 студзеня – 6 лютага 2021|access-date=13 лютага 2021|archive-date=24 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324050732/http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1060&targetTime=06&hitYear=2021&termGbn=week|url-status=live}}</ref>}}|| — || — || — || — || — || — || 11 || — | rowspan="6" {{N/A}} |- ! scope="row" | '''«Next Level»''' | 2 || 2 || 77 || — || — || 23 || — || 3 || 65 | * KMCA: Плаціна (стр.)<ref>{{cite web|title=Streaming Gaon Certification|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/certification/list.gaon?serviceGbn=S1040|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106031303/http://gaonchart.co.kr/main/section/certification/list.gaon?serviceGbn=S1040|archive-date=6 студзеня 2022|access-date=6 студзеня 2022|publisher=[[Gaon Music Chart]]|language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | '''«Savage»''' | 2 || 2 || 60 || 14 || — || 14 || — || 13 || 39 | rowspan="4" {{N/A}} | ''Savage'' |- ! scope="row" | '''«Dreams Come True»'''{{efn-ua|Першапачаткова песня была напісана для альбома S.E.S. «Sea & Eugene & Shoo», у склад якога ўвайшла ў 1998 годзе.}} | 8 || 5 || — || — || — || —{{Efn-ua|«Dreams Come True» не ўвайшла ў топ струменевых чартаў RIAS, але дасягнула 8-й пазіцыі ў RIAS Top Regional Chart.<ref>{{Cite web|date=24–30 снежня 2021|title=RIAS Top Charts – Week 52 (24 – 30 Dec 2021)|url=https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/#1562208279199-5ec9aa23-80dc|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105173251/https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/#1562208279199-5ec9aa23-80dc|archive-date=5 студзеня 2022|access-date=7 студзеня 2022|publisher=Recording Industry Association Singapore}}</ref>}}|| 47 || 7 || 197 | ''2021 Winter SM Town: SMCU Express'' |- ! scope="row" | '''«Life’s Too Short»''' (English ver.) | rowspan="2" | 2022 | 47 || 11 || 94 || — || — || —{{Efn-ua|«Life’s Too Short» не ўвайшла ў топ струменевых чартаў RIAS, але дасягнула 16 пазіцыі ў RIAS Top Regional Chart.}}|| 27 || — || 184 | rowspan="2" | ''Girls'' |- ! scope="row" | '''«Girls»''' | 8 || 1 || 30 || — || 23 || 13 || 8 || 6 || 42 |- | colspan="14" style="font-size:85%" | «—» пазначае песні, якія не трапілі ў чарты або не былі выпушчаныя ў тым рэгіёне. |} == Відэаграфія == === Музычныя кліпы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col" | Назва песні ! scope="col" | Год ! scope="col" | Рэжысёр(ы) ! scope="col" | Зн. |- ! scope="row" | '''«Black Mamba»''' | 2020 | style="text-align:left" | Уі Кім | <ref>{{cite web|title=aespa 'Black Mamba' MV|url=https://studiobyts.com/aespa-Black-Mamba-MV|website=Bright Young Things|access-date=1 ліпеня 2021|archive-date=1 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701113149/https://studiobyts.com/aespa-Black-Mamba-MV|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«Forever»''' ({{lang|ko|약속}}) | rowspan="5" | 2021 | style="text-align:left" | Sunny Visual (Ю Сон Кён) | <ref>{{cite web|title=Works – Sunnyvisual|url=http://sunnyvisual.com/?page_id=4484|website=Sunnyvisual|access-date=30 жніўня 2021|archive-date=9 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509045541/http://sunnyvisual.com/?page_id=4484|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«Next Level»''' | style="text-align:left" rowspan="2" | Бомджын (Paranoid Paradigm) | <ref>{{cite AV media|title=Next Level - aespa|url=https://vimeo.com/554623782|via=Vimeo|publisher=Jinhyuk Lee|date=May 25, 2021|access-date=25 мая 2021|archive-date=30 жніўня 2021|archive-url=https://archive.today/20210830161549/https://vimeo.com/554623782|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«Next Level''' (Habstrakt Remix'''»''' | <ref>{{cite AV media|title=aespa 에스파 'Next Level (Habstrakt Remix)' MV|url=https://www.youtube.com/watch?v=EROYsCK0vK4|via=YouTube|publisher=SM Entertainment|date=September 14, 2021|access-date=26 верасня 2021|archive-date=5 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005130518/https://www.youtube.com/watch?v=EROYsCK0vK4|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«Savage»''' | style="text-align:left" | 725 (SL8 Visual Lab) | <ref name="credits">{{cite AV media notes|title=[[Savage (EP)|Savage]]|author=SM Entertainment|others=Aespa|year=2021|at=Credits|type=photobook|publisher=SM Entertainment; Dreamus|location=South Korea}}</ref> |- ! scope="row" | '''«Dreams Come True»''' | style="text-align:left" | Flipevil (Со Дон-хёк, Джэйсан Кім) | <ref>{{cite AV media notes|title=[[2021 Winter SM Town: SMCU Express]]|author=SM Entertainment|others=SM Town|year=2021|at=Credits|type=photobook|publisher=SM Entertainment; Dreamus|location=South Korea}}</ref> |- ! scope="row" | '''«Life’s Too Short»''' (English ver.) | rowspan="2" | 2022 | style="text-align:left"| Segaji Video (Кім Хёнсу) |<ref>{{Citation |last=VIDEO |first=SEGAJI |title=Aespa-Life&#039;s Too Short |date=2022-08-19 |url=https://vimeo.com/741019770 |access-date=2022-08-19}}</ref> |- ! scope="row" | '''«Girls»''' | style="text-align:left" | Уі Кім | <ref>{{Cite AV media|title=aespa "Girls" / music video|url=https://vimeo.com/728024394|via=Vimeo|publisher=Oui Kim|date=July 8, 2022|access-date=9 ліпеня 2022}}</ref> |} === Іншыя відэа === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col" | Назва ! scope="col" | Год ! scope="col" | Рэжысёр(ы) ! scope="col" | Зн. |- ! scope="row" | '''«'''My, Karina'''»''' | rowspan="7" | 2020 | style="text-align:left" | hamjae [88 GH] | <ref>{{cite AV media|title=[TRAILER] aespa[에스파] "MY KARINA"|url=https://vimeo.com/473336893|via=Vimeo|publisher=88 Gymnastic Heroes|date=October 29, 2020|access-date=7 лютага 2021|archive-date=30 жніўня 2021|archive-url=https://archive.today/20210830161828/https://vimeo.com/473336893|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«'''Synk, æspa'''»''' | rowspan="3" style="text-align:left" | 051/Хын | <ref>{{cite AV media|title=aespa_HIGHLIGHT|url=https://vimeo.com/497899156|via=Vimeo|publisher=Garnet Pictures|date=January 7, 2021|access-date=7 лютага 2021|archive-date=30 жніўня 2021|archive-url=https://archive.today/20210830162058/https://vimeo.com/497899156|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«'''Synk, Winter'''»''' | <ref>{{cite AV media|title=SM aespa_WINTER|url=https://vimeo.com/497897766|via=Vimeo|publisher=Garnet Pictures|date=January 7, 2021|access-date=7 лютага 2021|archive-date=30 жніўня 2021|archive-url=https://archive.today/20210830162308/https://vimeo.com/497897766|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«'''Synk, Giselle'''»''' | <ref>{{cite AV media|title=SM aespa_GISELLE|url=https://vimeo.com/497898751|via=Vimeo|publisher=Garnet Pictures|date=January 7, 2021|access-date=7 лютага 2021|archive-date=30 жніўня 2021|archive-url=https://archive.today/20210830162533/https://vimeo.com/497898751|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«'''Synk, Ningning'''»''' | rowspan="2" style="text-align:left" | 051 | <ref>{{cite AV media|title=SM aespa_NINGNING|url=https://vimeo.com/478317920|via=Vimeo|publisher=Garnet Pictures|date=November 11, 2020|access-date=7 лютага 2021|archive-date=30 жніўня 2021|archive-url=https://archive.today/20210830162716/https://vimeo.com/478317920|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«'''Synk, Karina'''»''' | <ref>{{cite AV media|title=SM aespa_KARINA|url=https://vimeo.com/478316828|via=Vimeo|publisher=Garnet Pictures|date=November 11, 2020|access-date=7 лютага 2021|archive-date=30 жніўня 2021|archive-url=https://archive.today/20210830162914/https://vimeo.com/478316828|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«''''Black Mamba' The Debut Stage'''»''' | style="text-align:left" | Лім Сон-кван | <ref>{{cite AV media|title=[SM AESPA Debut Live Stage]|url=https://vimeo.com/499474520|via=Vimeo|publisher=Adult Kim|date=January 11, 2021|access-date=7 лютага 2021|archive-date=30 жніўня 2021|archive-url=https://archive.today/20210830163100/https://vimeo.com/499474520|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«'''<nowiki/>'Forever' ({{lang|ko|약속)}} The Performance Stage (Cozy Winter Cabin Ver.)'''»''' | rowspan="7" | 2021 | rowspan="3" style="text-align:left" | Невядома | <ref>{{cite AV media|title=aespa 에스파 'Forever (약속)' The Performance Stage (Cozy Winter Cabin Ver.)|url=https://www.youtube.com/watch?v=8UnLnqQnZAM|via=YouTube|publisher=SM Entertainment|date=February 6, 2021|access-date=7 лютага 2021|archive-date=10 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210010145/https://www.youtube.com/watch?v=8UnLnqQnZAM|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«'''<nowiki/>'Forever' ({{lang|ko|약속)}} The Performance Stage (Glitter Snowball Ver.)'''»''' |<ref>{{cite AV media|title=aespa 에스파 'Forever (약속)' The Performance Stage (Glitter Snowball Ver.)|url=https://www.youtube.com/watch?v=0m0vMRgZbWo|via=YouTube|publisher=SM Entertainment|date=February 8, 2021|access-date=8 лютага 2021|archive-date=10 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210010149/https://www.youtube.com/watch?v=0m0vMRgZbWo|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«'''<nowiki/>'Forever' ({{lang|ko|약속)}} The Performance Stage (Romantic Street Ver.)'''»''' |<ref>{{cite AV media|title=aespa 에스파 'Forever (약속)' The Performance Stage (Romantic Street Ver.)|url=https://www.youtube.com/watch?v=Y6sfNV51ae0|via=YouTube|publisher=SM Entertainment|date=February 10, 2021|access-date=10 лютага 2021|archive-date=13 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213132907/https://www.youtube.com/watch?v=Y6sfNV51ae0|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«'''ep1. 'Black Mamba' — SM Culture Universe'''»''' | style="text-align:left" | Сон Тэ-хын ды Мін Хо | <ref>{{cite web|title=aespa 에스파 'ep1. Black Mamba' - SM Culture Universe|url=https://37thdegree.com/portfolio/aespa|website=37thDEGREE|access-date=30 жніўня 2021|archive-date=30 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830164220/https://37thdegree.com/portfolio/aespa|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«'''<nowiki/>'Next Level' The Performance Stage #1'''»''' | rowspan="3" style="text-align:left" | Невядома | <ref>{{cite AV media|title=aespa 에스파 'Next Level' The Performance Stage #1|url=https://www.youtube.com/watch?v=z58k37I4Crs|via=YouTube|publisher=SM Entertainment|date=May 20, 2021|access-date=20 мая 2021|archive-date=20 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520090110/https://www.youtube.com/watch?v=z58k37I4Crs&gl=US&hl=en|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«'''<nowiki/>'Next Level' The Performance Stage #2'''»''' |<ref>{{cite AV media|title=aespa 에스파 'Next Level' The Performance Stage #2|url=https://www.youtube.com/watch?v=hehFXvnWyKo|via=YouTube|publisher=SM Entertainment|date=May 25, 2021|access-date=25 мая 2021|archive-date=25 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525090100/https://www.youtube.com/watch?v=hehFXvnWyKo&gl=US&hl=en|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«'''<nowiki/>'Next Level' The Performance Stage #3'''»''' |<ref>{{cite AV media|title=aespa 에스파 'Next Level' The Performance Stage #3|url=https://www.youtube.com/watch?v=82CnK4M2sxo|via=YouTube|publisher=SM Entertainment|date=May 27, 2021|access-date=27 мая 2021|archive-date=27 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527093456/https://www.youtube.com/watch?v=82CnK4M2sxo|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | '''«'''ep2. 'Next Level' — SM Culture Universe'''»''' | rowspan="3" | 2022 | style="text-align:left" | Сон Тэ-хын | <ref>{{cite web|title=aespa 에스파 'ep2. Next Level' - SM Culture Universe|url=https://37thdegree.com/portfolio/aespa-ep2|website=37thDEGREE|access-date=13 ліпеня 2022|archive-date=13 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220713143332/https://37thdegree.com/portfolio/aespa-ep2|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | '''«'''<nowiki/>'Girls' The Performance Stage #1'''»''' | rowspan="2" style="text-align:left" | Невядома | <ref>{{cite AV media|title=aespa 에스파 'Girls' The Performance Stage #1|url=https://www.youtube.com/watch?v=5ClWDIInX0M|via=YouTube|publisher=SM Entertainment|date=July 11, 2022|access-date=13 ліпеня 2022}}</ref> |- ! scope="row" | '''«'''<nowiki/>'Girls' The Performance Stage #2'''»''' |<ref>{{Cite AV media|title=aespa 에스파 'Girls' The Performance Stage #2|url=https://www.youtube.com/watch?v=i5X2g9mYtoo|via=YouTube|publisher=SM Entertainment|date=July 15, 2022|access-date=15 ліпеня 2022}}</ref> |} == Канцэрты == === Шоукейс Aespa '''«'''Synk'''»''' === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" style="width:10em;"| Дата ! scope="col" style="width:9em;"| Горад ! scope="col" style="width:9em;"| Краіна ! scope="col" style="width:15em;"| Месца правядзення ! scope="col" style="width:9em;"| Гледачы |- ! scope="row" | 26 чэрвеня 2022 | rowspan="2" | Інгалвуд{{efn-ua|Пад назвай «Aespa Showcase Sink in LA»}} | rowspan="2" | [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | rowspan="2" | Тэатр YouTube | rowspan="2" | 10,000<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Tae-soo |title=에스파 미국 LA 쇼케이스서 현지 팬 1만명 환호 |trans-title=10,000 local fans cheered at Aespa's LA showcase |url=https://entertain.naver.com/read?oid=001&aid=0013275005 |website=[[Yonhap News Agency]] |via=[[Naver]] |access-date=28 чэрвеня 2022 |language=ko |date=28 чэрвеня 2022}}</ref> |- ! scope="row" | 27 чэрвеня 2022 |- ! scope="row" | 6 жніўня 2022<br /><small>(два шоу)</small> | rowspan="2" | [[Якагама]]{{efn-ua|Пад назвай «Aespa Japan Premium Showcase 2022 ~Synk~»}} | rowspan="2" | [[Японія]] | rowspan="2" | Пія Арэна ММ<ref>{{cite web |last1=Hicap |first1=Jonathan |title=Aespa to hold showcase in LA |url=https://mb.com.ph/2022/06/07/aespa-to-hold-showcase-in-la/ |website=[[Manila Bulletin]] |access-date=4 ліпеня 2022 |date=7 чэрвеня 2022}}</ref> | rowspan="2" | 40,000<ref>{{cite web |last1=Yang |first1=Halley |title=aespa's first Japan showcase saw 40,000 audience members |url=https://n.news.naver.com/entertain/article/640/0000027496 |website=Korea JoongAng Daily |via=[[Naver]] |access-date=8 жніўня 2022 |language=en |date=8 жніўня 2022}}</ref> |- ! scope="row" | 7 жніўня 2022<br /><small>(два шоу)</small> |} === Сумесныя канцэрты === * SM Town Live «Culture Humanity» (2021)<ref>{{cite web|title=SM타운 라이브, 오늘(1일) 전 세계 무료 중계|trans-title=SM Town Live, free broadcast worldwide today (1 day)|url=https://entertain.naver.com/read?oid=241&aid=0003082271|via=Naver|publisher=Ilgan Sports|language=ko|author=Hwang Ji-young|date=January 1, 2021|access-date=1 студзеня 2021|archive-date=1 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101064307/http://isplus.live.joins.com/news/article/article.asp?total_id=23960128|url-status=live}}</ref><ref>{{cite AV media|title=SMTOWN LIVE "Culture Humanity" Line-up Teaser|url=https://www.youtube.com/watch?v=_DR4y7qhIGg&t=2s|via=YouTube|publisher=SM Entertainment|date=December 27, 2020|access-date=16 красавіка 2021|archive-date=16 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416025417/https://www.youtube.com/watch?v=_DR4y7qhIGg&t=2s|url-status=live}}</ref> * SM Town Live 2022: SMCU Express at Kwangya (2022)<ref>{{Cite web|title=보아→에스파, 'SMTOWN LIVE' 1월 1일 전 세계 무료 중계|trans-title=BoA → Aespa, 'SMTOWN LIVE' broadcast free worldwide on January 1st|url=https://entertain.naver.com/read?oid=311&aid=0001388778|via=Naver|publisher=X-port News|language=ko|first=Jo|last=Hye-jin|date=December 23, 2021|access-date=28 снежня 2021|archive-date=27 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227152538/https://entertain.naver.com/read?oid=311&aid=0001388778|url-status=live}}</ref> * SM Town Live 2022: SMCU Express (2022)<ref>{{Cite web|title=SMTOWN LIVE, 소녀시대→NCT·에스파 출연|trans-title=SMTOWN LIVE, Girls' Generation → NCT·Aespa Appearance|url=https://entertain.naver.com/read?oid=144&aid=0000824931|via=Naver|publisher=Sports Kyunghyang|language=ko|last=Lee|first=Jae-eun|date=July 12, 2022|access-date=15 ліпеня 2022}}</ref> == Узнагароды і намінацыі == {{main|Спіс узнагарод і намінацый Aespa}} == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:K-pop гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2020 годзе]] rged0cxurwjgh5juc69j8c7kzkkijs8 0 735954 5144330 4900324 2026-05-21T08:29:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144330 wikitext text/x-wiki '''GNU General Public License''' (скарочана '''GNU GPL''' або проста '''GPL''', ''Агульная грамадская ліцэнзія GNU'') — гэта [[Ліцэнзія на праграмнае забеспячэнне|ліцэнзія]] на [[Свабодныя праграмы|свабоднае праграмнае забеспячэнне]], якая гарантуе карыстальнікам свабоду выкарыстання, вывучэння, распаўсюджвання і мадыфікацыі праграмнага забеспячэння.<ref name="blackduck2015">{{Cite web|url=http://www.blackducksoftware.com/resources/data/top-20-licenses|title=Top 20 licenses|publisher=Black Duck Software|date=19 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160719043600/https://www.blackducksoftware.com/top-open-source-licenses|archive-date=19 July 2016|subtitle=dead}}</ref> Ліцэнзія была напісана заснавальнікам [[Фонд свабоднага праграмнага забеспячэння|Фонду свабоднага праграмнага забеспячэння]] [[Рычард Мэцью Столман|Рычардам Столманам]] для [[Праект GNU|праекта GNU]]. Ліцэнзія GNU GPL з’яўляецца капілефт-ліцэнзіяй, гэта азначае, што любая вытворная праца павінна распаўсюджвацца на тых жа або эквівалентных умовах. Існуе менш абмежавальная ліцэнзія Lesser General Public License (GNU LGPL). Яшчэ менш абмежаванняў накладаюць дазвольныя ліцэнзіі на праграмнае забеспячэнне, такія як ліцэнзіі [[Ліцэнзія BSD|BSD]], [[Ліцэнзія MIT|MIT]] і [[Ліцэнзія Apache|Apache]]. == Гісторыя == Ліцэнзія GPL была напісана Рычардам Столманам у 1989 годзе для выкарыстання з праграмамі, выпушчанымі ў рамках праекта GNU. Першапачатковая GPL была заснавана на ліцэнзіях GNU Emacs,<ref>{{Cite web|url=https://github.com/larsbrinkhoff/emacs-16.56/blob/master/etc/COPYING|title=GNU Emacs Copying Permission Notice (1985)|website=[[GitHub]]}}</ref> GNU Debugger і GNU C Compiler.<ref name="history of gpl">{{Cite web|url=http://www.free-soft.org/gpl_history/|title=The History of the GPL}}</ref> Гэтыя ліцэнзіі ўтрымлівалі падобныя палажэнні да сучаснай GPL, аднак былі спецыфічнымі для кожнай праграмы, што рабіла іх несумяшчальнымі.<ref name="gplv3conf">{{Cite web|url=http://fsfeurope.org/projects/gplv3/fisl-rms-transcript.en.html#before-gnu-gpl|title=Presentation at the second international GPLv3 conference, held in Porto Alegre}}</ref> Мэта Столмана складалася ў тым, каб стварыць адну ліцэнзію, якую можна было б выкарыстоўваць для любога праекта. Другая версія ліцэнзіі (GPLv2) была выпушчана ў 1991 годзе. Аднак GPLv2 дазваляла выкарыстоўваць праграмнае забеспячэнне спосабамі, якія супярэчаць мэтам ліцэнзіі.<ref>{{Cite web|url=http://gplv3.fsf.org/rms-why.html|title=Why Upgrade to GPL Version 3 --GPLv3|publisher=Fsf.org}}</ref> Версія GPLv3 была распрацавана для вырашэння гэтай праблемы і была афіцыйна выпушчана 29 чэрвеня 2007 года.<ref name="gpl3launch">{{Cite web|url=http://www.fsf.org/news/gplv3_launched|title=FSF releases the GNU General Public License, version 3 – Free Software Foundation – working together for free software|publisher=Fsf.org}}</ref> == Умовы ліцэнзіі == Умовы ліцэнзіі павінны быць даступныя кожнаму, хто атрымлівае копію твора, да якога прыменена GPL («ліцэнзіят»). Любы ліцэнзіят, які прытрымліваецца палажэнняў і ўмоў, атрымлівае дазвол на змяненне працы, а таксама на капіраванне і распаўсюджванне працы або любой вытворнай версіі. Ліцэнзіят мае права спаганяць плату за гэтую паслугу або рабіць гэта бясплатна. Гэты пункт адрознівае GPL ад ліцэнзій на праграмнае забеспячэнне, якія забараняюць камерцыйнае распаўсюджванне. Фонд свабоднага праграмнага забеспячэння сцвярджае, што свабоднае праграмнае забеспячэнне не павінна накладваць абмежаванні на камерцыйнае выкарыстанне<ref name="Selling Free Software">{{Cite web|url=https://www.gnu.org/philosophy/selling.html|title=Selling Free Software|website=GNU Project}}</ref>, а GPL прама сцвярджае, што творы GPL могуць быць прададзены любой цаной. GPL дадаткова сцвярджае, што дыстрыб’ютар не можа накладаць далейшыя абмежаванні на правы, прадастаўленыя GPL. Гэта забараняе такія дзеянні, як распаўсюджванне праграмнага забеспячэння ў адпаведнасці з пагадненнем аб неразгалошванні або кантрактам. Пры выключна прыватным выкарыстанні — без продажу і распаўсюджвання — код праграмнага забеспячэння можа быць зменены, а яго часткі выкарыстаны паўторна без неабходнасці публікацыі зыходнага кода. Для продажу або распаўсюджвання канчатковым карыстальнікам павінен быць даступны ўвесь [[зыходны код]], у тым ліку любыя змены і дапаўненні кода — у такім выпадку ліцэнзія выкарыстоўваецца, каб гарантаваць, што канечныя карыстальнікі захаваюць свабоды GPL.<ref>{{Cite web|website=GNU Project|publisher=Free Software Foundation|url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.html#GPLRequireSourcePostedPublic|title=GPL FAQ: GPL require source posted to public}}</ref> === Ліцэнзія ці кантракт? === GPL была распрацавана як [[ліцэнзія]], а не кантракт.<ref>{{Cite web|url=https://www.gnu.org/philosophy/no-ip-ethos.html|title=Don't Let 'Intellectual Property' Twist Your Ethos}}</ref> Юрыдычнае адрозненне паміж ліцэнзіяй і кантрактам з’яўляецца важным у некаторых юрысдыкцыях агульнага права: кантракты рэгулююцца [[Дагавор|дагаворным правам]], у той час як ліцэнзіі рэгулююцца [[Аўтарскае права|законам аб аўтарскім праве]]. Аднак гэтае адрозненне не карысна ў многіх юрысдыкцыях, дзе няма адрозненняў паміж кантрактамі і ліцэнзіямі.<ref>{{Cite journal|title=Viral contracts or unenforceable documents? Contractual validity of copyleft licenses}}</ref> У красавіку 2017 года федэральны суд ЗША пастанавіў, што ліцэнзія на адкрыты зыходны код з’яўляецца кантрактам, які падлягае выкананню.<ref>{{Cite web|url=https://qz.com/981029/a-federal-court-has-ruled-that-an-open-source-license-is-an-enforceable-contract/|author=Keith Collins|title=A federal court has ruled that an open-source license is an enforceable contract|date=11 May 2017}}</ref> == Прававы статус == Першае вядомае парушэнне GPL адбылося ў 1989 годзе, калі NeXT пашырыла [[кампілятар]] GCC для падтрымкі [[Objective-C]], але не апублікавала змены.<ref>[http://ebb.org/bkuhn/talks/LinuxTag-2011/compliance.html 12 Years of GPL Compliance: A Historical Perspective], by Bradley Kuhn Slide 10</ref> Пасля запыту яны стварылі публічны патч. Ніякіх прававых наступстваў за гэта парушэнне не адбылося.<ref>[http://clisp.cvs.sourceforge.net/viewvc/clisp/clisp/doc/Why-CLISP-is-under-GPL Common Lisp, Readline and GPL], Mail on 6 November, 21:31</ref> У 2002 годзе MySQL AB падала ў акруговы суд ЗША на кампанію Progress NuSphere за парушэнне аўтарскіх правоў. NuSphere выкарыстала код [[MySQL]], ліцэнзаваны GPL, у праграме NuSphere Gemini без захавання ліцэнзіі. Пасля папярэдняга слухання 27 лютага 2002 г. бакі правялі перамовы і ў выніку падпісалі пагадненне. Пасля слухання Фонд свабоднага праграмнага забеспячэння пракаментаваў, што «суддзя дала зразумець, што лічыць GNU GPL ліцэнзіяй, якая мае законную сілу». 6 верасня 2006 г. праект gpl-violations.org перамог у судовым працэсе супраць D-Link Germany GmbH: D-Link выкарыстала часткі ядра Linux у іх прыладах захоўвання даных.<ref>{{Cite web|url=http://gpl-violations.org/news/20060922-dlink-judgement_frankfurt/|title=gpl-violations.org project prevails in court case on GPL violation by|first=Harald|last=Welte|date=22 September 2006|website=gpl-violations.org}}</ref> У рашэнні гаварылася, што GPL з’яўляецца сапраўдным, юрыдычна абавязковым і мае сілу ў нямецкім судзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.jbb.de/fileadmin/download/urteil_lg_muenchen_gpl.pdf|title=D-Link Judgement|accessdate=25 сакавіка 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130426055334/http://www.jbb.de/judgment_dc_frankfurt_gpl.pdf|archivedate=26 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref> 11 снежня 2008 года Фонд свабоднага праграмнага забеспячэння падаў у суд на [[Cisco Systems]] за парушэнне аўтарскіх правоў на праграмныя пакеты [[GNU Coreutils|coreutils]], readline, Parted, Wget, GNU Compiler Collection, binutils і GNU Debugger яе падраздзяленнем Linksys, якія Linksys распаўсюджвае ў сваіх бесправадных маршрутызатарах. Пасля шасці гадоў неаднаразовых скаргаў з боку фонду і адсутнасць дзеянняў з боку Linksys, Фонд свабоднага праграмнага забеспячэння прыцягнуў Cisco да суда. Cisco ўрэгулявала справу праз шэсць месяцаў, пагадзіўшыся прызначыць дырэктара па бясплатным праграмным забеспячэнні для Linksys, паведаміць атрымальнікам прадуктаў Linksys аб іх правах у адпаведнасці з GPL, зрабіць зыходны код праграм фонда свабодна даступным на вэб-сайце, а таксама зрабіць грашовы ўнёсак у фонд.<ref>{{Cite press release|url=https://www.fsf.org/news/2009-05-cisco-settlement.html|title=FSF Settles Suit Against Cisco|publisher=Free Software Foundation|date=20 May 2009}}</ref> 20 ліпеня 2021 года распрацоўшчыкі шахматнага рухавіка з адкрытым зыходным кодам Stockfish падалі ў суд на стваральніка шахматнага праграмнага забеспячэння ChessBase за парушэнне ліцэнзіі GPLv3.<ref>{{Cite web|title=Our lawsuit against ChessBase - Stockfish - Open Source Chess Engine|url=https://stockfishchess.org/blog/2021/our-lawsuit-against-chessbase/|website=stockfishchess.org}}</ref> Сцвярджалася, што Chessbase унесла толькі нязначныя змены ў код Stockfish і прадала новыя рухавікі сваім кліентам.<ref>{{Cite web|title=Statement on Fat Fritz 2 - Stockfish - Open Source Chess Engine|url=https://stockfishchess.org/blog/2021/statement-on-fat-fritz-2/|website=stockfishchess.org}}</ref> Кампанія ChessBase парушыла ліцэнзію, не распаўсюджваючы гэтыя прадукты як бясплатнае праграмнае забеспячэнне ў адпаведнасці з GPL. Праз год, 7 лістапада 2022 года, абодва бакі дасягнулі пагаднення і спынілі спрэчку. ChessBase абавязалася не прадаваць прадукты, якія змяшчаюць код Stockfish, і праінфармаваць аб гэтым сваіх кліентаў паведамленнем на сваіх вэб-старонках. Аднак праз год ліцэнзія Chessbase была адноўлена. Кампанія Stockfish не патрабавала кампенсацыі шкоды або фінансавай кампенсацыі.<ref>{{Cite web|title=ChessBase GmbH and the Stockfish team reach an agreement and end their legal dispute - Stockfish - Open Source Chess Engine|url=https://stockfishchess.org/blog/2022/chessbase-stockfish-agreement/|website=stockfishchess.org}}</ref> == Гл. таксама == * [[Ліцэнзія на праграмнае забеспячэнне]] * [[Свабодныя праграмы]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://gnu.org/licenses/gpl.html Агульная грамадская ліцэнзія GNU v3.0]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}} * [https://gnu.org/licenses/old-licenses/gpl-2.0.txt Агульная грамадская ліцэнзія GNU v2.0]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}} — Фонд свабоднага праграмнага забеспячэння прызнаў гэтую версію састарэлай, але яна ўсё яшчэ выкарыстоўваецца многімі праграмнымі праектамі, уключаючы ядро Linux і пакеты GNU. * [https://gnu.org/licenses/old-licenses/gpl-1.0.txt Агульная грамадская ліцэнзія GNU v1.0] {{ref-en}} * [http://www.free-soft.org/gpl_history/emacs_gpl.html Агульная грамадская ліцэнзія Emacs] {{ref-en}}, версія ад лютага 1988 г., прамая папярэдніца GNU GPL * [https://gnu.org/licenses/gpl-faq.html Частыя пытанні аб GPL] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140821080556/http://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.html |date=21 жніўня 2014 }} {{ref-en}} [[Катэгорыя:Ліцэнзіі на праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Праект GNU]] qqlv19t280l3g35w1sseas95orfub5o 0 737358 5144066 4480256 2026-05-20T15:14:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144066 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = Pink-spotted hawk moth (Agrius cingulata) male.jpg | image title = | image descr = Самец | parent = Agrius | rang = Від | latin = Agrius cingulata | author = | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies =Agrius cingulata | commons = Category:Agrius cingulata | iucn = | itis = | ncbi = | eol = }} '''Agrius cingulata''' — від [[Молі|молей]] з сямейства {{bt-bellat|Бражнікі|Sphingidae}}. Упершыню від быў апісаны [[Іаган Хрысціян Фабрыцый|Іаганам Хрысціянам Фабрыцыем]] у 1775 годзе. == Апісанне == [[Імага]] мае [[размах крылаў]] 9,5-12&nbsp;см. Яго моцнае цела шэра-карычневага колеру з ружовымі палосамі. Абдомен звужаецца да кропкі. Заднія крылы шэрыя з чорнымі палосамі і ружовыя ў аснаванні. <gallery mode="packed"> Файл:Agrius cingulata MHNT CUT 2010 0 208 Itatiaia National Park Brazil female dorsal.jpg|Самка Файл:Agrius cingulata MHNT CUT 2010 0 208 Itatiaia National Park Brazil female ventral.jpg|Самка з ніжняга боку Файл:Agrius cingulata MHNT CUT 2010 0 208 Itatiaia National Park Brazil male dorsal.jpg|Самец Файл:Agrius cingulata MHNT CUT 2010 0 208 Itatiaia National Park Brazil male ventral.jpg|Самец з ніжняга боку </gallery> == Біялогія == Вядзе начны спосаб жыцця<ref>{{Cite journal|last1=da Paz|first1=Joicelene Regina Lima|last2=Gimenes|first2=Miriam|last3=Pigozzo|first3=Camila Magalhães|date=2013|title=Three diurnal patterns of anthesis in Ipomoea carnea subsp. fistulosa (Convolvulaceae): Implications for temporal, behavioral and morphological characteristics of pollinators?|journal=Flora - Morphology, Distribution, Functional Ecology of Plants|volume=208|issue=2|pages=138–146|doi=10.1016/j.flora.2013.02.007|issn=0367-2530}}</ref>. Харчуецца [[Нектар (цукрысты сок)|нектарам]] глыбокіх кветак, у тым ліку {{bt-bellat||Calonyction aculeatum}}, відаў родаў {{bt-bellat|Бярозка (род раслін){{!}}Бярозка|Convolvulus}} і {{bt-bellat||Petunia}}<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Halder|first1=Bani|last2=Sultana|first2=Shanjida|last3=Akter|first3=Tangin|date=2018-07-20|title=Life cycle, feeding behavior and nature of damage of sweet potato leaf moth, Agrius cingulata (Fabricius) and Agrius Convolvuli (Linnaeus) (Lepidoptera: Sphingidae)|journal=Dhaka University Journal of Biological Sciences|volume=27|issue=2|pages=125–134|doi=10.3329/dujbs.v27i2.46461|issn=2408-8501}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Johnson|first1=Steven D.|last2=Raguso|first2=Robert A.|date=2015-09-07|title=The long-tongued hawkmoth pollinator niche for native and invasive plants in Africa|journal=Annals of Botany|volume=117|issue=1|pages=25–36|doi=10.1093/aob/mcv137|issn=0305-7364}}</ref>. [[Лічынка]] прадстаўляе сабой буйны тоўсты [[вусень]] з рогам. Днём і ноччу харчуецца на {{bt-bellat|Батат{{!}}батаце|Ipomoea batatas}}, відах {{bt-bellat|Дурнап’ян{{!}}дурнап’яну|Datura}} і іншымі раслінамі. Вядомы як [[Шкодны арганізм|шкоднік]] батату<ref name=":0"/>. == Распаўсюджанне == У асноўным гэта [[Неатропіка|неатрапічны]] від, і дарослыя асобіны мігруюць на поўнач у [[Канада|Канаду]] і на поўдзень у [[Патагонія|Патагонію]] і [[Фалклендскія астравы]]. Яго таксама можна сустрэць на [[Галапагас|Галапагоскіх астравах]] і [[Гаваі|Гаваях]]. Пра гэта паведамлялася з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], у тым ліку з [[Партугалія|Партугаліі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. У 2010-х гадах яна распаўсюдзілася ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]] і [[Каба-Вердэ]], магчыма, паходзіць з [[Бразілія|Бразіліі]]<ref>{{Cite web|last=Pittaway|first=A. R.|date=2018|url=http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_cin.htm|title=''Agrius'' Hübner, [1819]|website=Sphingidae of the Western Palaearctic|accessdate=December 18, 2018|archive-date=6 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192213/https://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_cin.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bauer|first=E.|date=July 1980|title=Zur Macrolepidopterenfauna der Kapverdischen Inseln}}</ref><ref>{{Cite journal|title=The Occurrence Of A Neotropical Hawkmoth In Southern Portugal: ''Agrius cingulatus''|url=http://www.sea-entomologia.org/PHORON/pdf/PHO-B38-Agrius.pdf|last=Eduardo Marabuto}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Файл:Agrius cingulata variation sjh.JPG|Імага Файл:Starr 020124 0026 agrius cingulata.jpg|Вусень </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070209051818/http://www.butterfliesandmoths.org/species?l=3356 Pink-Spotted Hawkmoth.] Moths of North America. * [https://web.archive.org/web/20061030220013/http://www.silkmoths.bizland.com/acingula.htm The Pink-spotted Hawkmoth.] Silkmoths.bizland.com {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-04-18}} [[Катэгорыя:Молі]] [[Катэгорыя:Насякомыя Афрыкі]] [[Катэгорыя:Насякомыя Еўропы]] [[Катэгорыя:Насякомыя Паўднёвай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Насякомыя Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Бражнікі]] f0m2fhglmbftofug4a00xbzsh36e595 0 739286 5144185 5142785 2026-05-20T21:37:17Z DBatura 73587 /* Май */ 5144185 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], якое часткова можна будзе назіраць на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] 1ibuqjagi6bz01udjkx9mtk9qei1xmb 0 740417 5144252 5031494 2026-05-21T01:15:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144252 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Жывёлы |parent = Celenna |rang = Від |latin = Celenna festivaria |author = [[Fabricius]], 1794 |syn = |typus = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |children name = |children = |wikispecies = Celenna festivaria |commons = Category:Celenna festivaria | itis = | ncbi = |eol = }} '''Celenna festivaria''' — [[Молі|моль]] сямейства {{bt-bellat|Пядзенікі|Geometridae}}, упершыню апісаная [[Іаган Хрысціян Фабрыцый|Іаганам Хрысціянам Фабрыцыем]] у 1794 годзе<ref>{{Cite web|date=November 5, 2004|url=http://www.nhm.ac.uk/our-science/data/butmoth/search/GenusDetails.dsml?NUMBER=5412.0|title=''Celenna'' Walker, 1861|website=Butterflies and Moths of the World|publisher=Natural History Museum, London|accessdate=4 October 2018}}</ref>. Сустракаецца ў [[Індыя|Індыі]], [[Шры-Ланка|Шры-Ланцы]]<ref>{{Cite journal|last1=Koçak|first1=Ahmet Ömer|last2=Kemal|first2=Muhabbet|date=20 February 2012|url=https://www.academia.edu/1782757/Ko%C3%A7ak_A.%C3%96._and_M._Kemal_2012_Preliminary_list_of_the_Lepidoptera_of_Sri_Lanka._Cesa_News_79_1-57|title=Preliminary list of the Lepidoptera of Sri Lanka|publisher=Centre for Entomological Studies Ankara|accessdate=7 March 2018}}</ref>, [[М’янма|М’янме]], [[Калімантан]]е, [[Ява|Яве]], [[Тайвань|Тайвані]] <ref>{{Cite web|url=http://twmoth.tesri.gov.tw/peo/FBMothQuery.aspx?F=Geometridae&G=Celenna&S=Celenna%20festivaria%20formosensis|title=此為 ''Celenna festivaria formosensis'' 主要識別相片|website=Taiwan Moth Information Center|accessdate=7 March 2018|url-status=dead}}</ref>, [[Рукю|астравах Рукю]] і [[Лусон]] на [[Філіпіны|Філіпінах]]. == Апісанне == Яго асноўны колер карычневы. На абодвух крылах маюцца ярка-зялёныя медыяльныя плямы. На заднім крыле ёсць выемка ў цэнтры ўнутранага краю<ref>{{Cite web|url=http://www.mothsofborneo.com/part-11/Hypochrosini/hypochrosini_3_1.php|title=''Celenna festivaria'' Fabricius comb. rev.|website=The Moths of Borneo|accessdate=7 March 2018}}</ref>. == Падвіды == Прызнаныя тры падвіды<ref>{{Cite web|url=http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2017/details/species/id/796cd1bea588d95ea8ef4f2da8b2c54c|title=Species Details: ''Capasa festivaria'' Fabricius, 1794|website=Catalogue of Life|accessdate=7 March 2018|archive-date=13 сакавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313154105/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2017/details/species/id/796cd1bea588d95ea8ef4f2da8b2c54c|url-status=dead}}</ref>: * {{bt-latbel|Celenna festivaria formosensis|}} <small>Inoue, 1964</small> — [[Індыя]], [[Шры-Ланка]], [[М’янма]], [[Барнеа]], [[Ява]], [[Тайвань]] * {{bt-latbel|Celenna festivaria manifesta|}} <small>Inoue, 1964</small> — астравы [[Рукю]] * {{bt-latbel|Celenna festivaria temperata|}} <small>Prout, 1925</small> — [[Філіпіны]] == Галерэя == <gallery> Файл:Celenna festivaria (Geometridae- Ennominae- Hypochrosini) (22662332260).jpg Файл:A32-20111024-P048 (6415669667).jpg|Дарсальная паверхня Файл:A38-20140325-038 (14268365513).jpg|Падвід ''formosensis'' </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.mothsofborneo.com/part-11/Hypochrosini/hypochrosini_3_1.php ''Celenna festivaria'' Fabricius comb. rev. // The Moths of Borneo]{{ref-en}}{{v|11|7|2023}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пядзенікі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1794 годзе]] a2mc7y6bx4a4ep7d00hjvh46k9geg5i 0 744141 5144040 4740089 2026-05-20T14:34:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144040 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = | image title = | image descr = | parent = Acherontia | rang = Від | latin = Acherontia lachesis | author = | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies =Acherontia lachesis | commons = Category:Acherontia lachesis | iucn = | itis = | ncbi = | eol = }} '''Acherontia lachesis''' — буйны масіўны [[Матылі|матыль]] з размахам крылаў да 13 см, з [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{bt-bellat|бражнікі|Sphingidae}}. Адзін з трох відаў роду {{bt-bellat||Acherontia}}<ref name="Kitching">{{артыкул|аўтар=Kitching I. J.|загаловак=Phylogeny of the death´s head hawkmoth, ''Acherontia'' [''Laspeyres''], and related genera (Lepidoptera: Sphingidae, Acherontiini)|выданне=Systematic Entomology |volume=28|год=2003|pages=71—88}}</ref><ref name="Pittaway2">{{кніга|аўтар=Pittaway, A. R.|загаловак=The hawkmoths of the western Palaearctic|месца=L.|выдавецтва=Harley Books in association with the Natural History Museum|год=1993|allpages=240|isbn=9780946589210}}</ref>. Адметнай асаблівасцю з’яўляецца характэрны малюнак на [[Грудзі беспазваночных|грудзях]], які нагадвае чалавечы [[чэрап]]<ref name="Изерский">{{кніга|аўтар={{нп3|Уладзімір Уладзіміравіч Ізерскі|Изерский В.В.|ru|Изерский, Владимир Владимирович}}|загаловак=Бомбикоидные чешуекрылые и хохлатки Сибири и Дальнего Востока|месца=Киев|выдавецтва=Гнозис|год=1999|старонак=160}}</ref>. [[Файл:Acherontia_lachesis_(Fabricius,_1798)_(7148420071).jpg|злева|міні|250пкс|Характэрны малюнак «чэрапа» буйным планам]] == Этымалогія і таксанамія == [[Бінамінальная назва]] ''Acherontia lachesis'' узыходзіць да [[Старажытнагрэчаская міфалогія|грэчаскай міфалогіі]]. [[Ахеран|Ахеронт]] у міфалогіі — адна з 5 рэк у падземным царстве мёртвых<ref name="mifi grecii">{{кніга|аўтар= Н. А. Кун|загаловак=Мифы Древней Греции|месца=Москва|выдавецтва = АСТ, Астрель |год = 2004|старонак=400 |isbn =5-17-025345-1 |тыраж =10000}}</ref>, таксама слова «Ахерон» ужывалася для абазначэння глыбіні і жахаў [[пекла]]. {{нп3|Лахесіс||ru|Лахесис}} ({{Lang-el|Λάχεσις}}, «Лёс») — імя адной з 3 {{нп3|Мойры|мойр|ru|Мойры}}, якая прадвызначала лёс жыцця (даўжыню ніткі)<ref name="mifi grecii"/>. {{Userboxtop}} {{clade|{{clade |1='''''Acherontia lachesis''''' |2={{clade |1=''[[Acherontia atropos]]'' |2=''[[Acherontia styx]]'' }} }}|style=line-height:75%|label1=''[[Acherontia]]''}} {{userboxbottom}} ''Acherontia lachesis'' з’яўляецца прадстаўніком роду {{bt-bellat||Acherontia}}, які вылучаюць у трыбу {{bt-bellat||Acherontiini}} (''Boisduval'', 1875). Сваяцтва паміж родамі ў межах трыбы цалкам не даследавана<ref name="Kitching"/>. Філагенія віду прадстаўлена на схеме справа<ref name="Kitching"/>. У цяперашні час вылучаюць два падвіды: {{bt-bellat||Acherontia lachesis lachesis}} і {{bt-bellat||Acherontia lachesis diehli|Eitschberger, 2003}} , апісаны з [[Філіпіны|Філіпін]]<ref name="Telnov">{{кніга|аўтар=Dmitry Telnov|загаловак=Biodiversity, biogeography and nature conservation in Wallacea and New Guinea: Volume 2|месца= |выдавецтва=The Entomological Society of Latvia|год=2015|pages=168|allpages=428}}</ref>. == Апісанне == [[Файл:Acherontia_lachesis_male.jpg|міні|250px|Самец]] [[Файл:Acherontia_lachesis_MHNT_Female_Nîlgîri_(Tamil_Nadu)_Ventral.jpg|250px|міні|Самка, ніжні бок крылаў]] Размах крылаў самцоў 87-110 мм, самак 100—132 мм<ref name="Изерский"/><ref name="Pittaway">{{Cite web|url=http://tpittaway.tripod.com/china/a_lac.htm|title=Acherontia lachesis (Fabricius, 1798)|author=A.R. Pittaway|publisher=Sphingidae of the Eastern Palaearctic|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423000254/https://tpittaway.tripod.com/china/a_lac.htm|archive-date=2021-04-23|access-date=2010-06-18|url-status=live}}{{Праверана|16|10|16}}.</ref>. Пярэднія крылы маюць завостраную вяршыню, іх вонкавы край — роўны. Афарбоўка пярэдніх [[Крыло насякомых|крылаў]] з’яўляецца зменлівай і ў раных асобін можа адрознівацца рознай ступенню інтэнсіўнасці малюнка, наяўнасцю альбо адсутнасцю плям і цёмных палос. У большасці выпадкаў пярэднія крылы бура-чорнага колеру, месцамі чорныя, складана размаляваныя, хвалістымі палосамі. Заднія крылы вохрыста-жоўтага колеру з двума чорнымі папярочнымі палосамі. Пасярэдзіне спінкі маецца чырванавата-жоўтая фігура, якая нагадвае чэрап з чорнымі вачніцамі. Брушка жоўтае, у чорных паўколах па пярэднім краі сегментаў і блакітна-шэрай падоўжнай паласой<ref name="Pittaway2"/>. Хабаток карацей грудзей, тоўсты, пакрыты вейчыкамі. Губныя шчупікі шчыльна прыціснутыя да галавы. Вусікі кароткія, стрыжнепадобныя, рэзка звужаныя і злёгку выгнутыя перад вяршыняй<ref name="Лер" >Определитель насекомых Дальнего Востока России. Т. V. Ручейники и чешуекрылые. Ч. 3 / под общ. ред. П. А. Лера. — Владивосток: Дальнаука, 2001. — 621 с. — 500 экз. — ISBN 5-8044-0092-4</ref>. Ад распаўсюджанага ў Еўропе {{bt-bellat|Бражнік мёртвая галава{{!}}бражніка мёртвая галава|Acherontia atropos}} адрозніваецца больш насычанай і яркай афарбоўкай, выцягнутай формай «чэрапу», чырванавата-карычневай або чырванавата-цаглянай акантоўкай знізу «чарапа», наяўнасцю невялікіх сініх плям на ніжніх крылах і больш буйнымі памерамі<ref name="Изерский"/>. == Арэал == Від сустракаецца на тэрыторыі [[Японія|Японіі]] (астравы [[Хонсю]], [[Сікоку]], [[Кюсю]], [[Цусіма]]), [[Карэя|Карэйскага паўвострава]], [[Кітай|Кітая]], [[Тайвань|Тайваня]], [[Непал]]а<ref>{{кніга|аўтар=Toshirō Haruta|загаловак=Moths of Nepal|выдавецтва=Japan Heterocerists' Society|месца=Tokyo|год=1992|pages=40}}</ref>, [[Індыя|Індыі]], [[В’етнам]]а, [[Шры-Ланка|Шры-Ланкі]], [[Малайзія|Малайзіі]], [[Інданезія|Інданезіі]]<ref name="Moths of Borneo">{{кніга|аўтар=Jeremy Daniel Holloway|загаловак=The Moths of Borneo: Superfamily Bombycoidea: families Lasiocampidae, Eupterotidae, Bombycidae, Brahmaeidae, Saturniidae, Sphingidae|выдавецтва=Malaysian Nature Society|месца=Kuala Lumpur|год=1987|pages=122|allpages=199}}</ref>, [[Філіпіны|Філіпінскіх астравоў]]<ref name="Изерский"/>. Вельмі рэдка мігруючыя асобіны могуць сустракацца ў межах Расіі — на поўдні Прымор’я, ў [[Хасанскі раён|Хасанскім раёне]]<ref name="Изерский" />. == Біялогія == Час лёту матылькоў адбываецца з канца ліпеня да сярэдзіны жніўня. Матылі актыўныя ў прыцемках і ў першай палове ночы. Іх часта прыцягваюць штучныя крыніцы святла, да якіх прылятаюць не толькі самцы, але і самкі, гатовыя да адкладвання яец. Дадатковае харчаванне гуляе важную ролю ў падтрыманні жыцця матылькоў, а таксама ў паспяванні яец у самак. Кароткі і тоўсты хабаток служыць для харчавання выцякальнымі драўнянымі сокамі, а таксама сокамі пашкоджаных і пераспелых пладоў і садавіны. Аднак, да харчавання апошнімі матылі звяртаюцца вельмі рэдка. Ахвотна ядуць [[мёд]], пранікаючы ў гнёзды [[Меданосная пчала|меданосных пчол]], дзе праколваюць вочкі сотаў хабатком. Падчас харчавання матылі аддаюць перавагу садзіцца на субстрат, а не завісаць у палёце, як робяць многіх іншыя віды бражнікаў<ref name="Pittaway2"/>. == Жыццёвы цыкл == [[Файл:鬼臉天娥_幼蟲(圖一).jpg|міні|250px|Вусень апошняга ўзросту]] Яйцы зялёнага ці жоўта-зялёнага колеру памерам 1,5 × 1,2 мм. Самкі адкладаюць іх на ніжні бок лісця кармавых раслін. [[Вусень]] апошняга ўзросту дасягае даўжыні 95-125 мм. Падобны на вусеня {{bt-bellat|Бражнік мёртвая галава{{!}}бражніка мёртвая галава|Acherontia atropos}}, але больш буйны і яркаафарбаваны. Рог на канцы цела выгнуты ў выглядзе літары «S», крупчасты і шурпаты. Вусені з’яўляюцца паліфагамі і могуць харчавацца многімі відамі раслін з некалькіх сямействаў. Харчуюцца пераважна на раслінах з сямейства {{bt-bellat|паслёнавыя|Solanaceae}}. Таксама могуць харчавацца на наступных травяністых і хмызняковых раслінах: відах сямейства {{bt-bellat|Вербенавыя{{!}}вербенавых|Verbenaceae}}, {{bt-bellat|Бабовыя{{!}}бабовых|Fabaceae}}, {{bt-bellat|Маслінавыя{{!}}маслінавых|Oleaceae}}, {{bt-bellat|Бігноніевыя{{!}}бігноніевых|Bignoniaceae}}, {{bt-bellat|Ясноткавыя{{!}}ясноткавых|Labiatae}} і {{bt-bellat|Батат{{!}}батаце|Ipomoea batatas}}<ref name="Изерский"/>. Кукалка гладкая і бліскучая. Яе даўжыня складае 57-87 мм, а шырыня 14 мм. Звычайна размяшчаецца ў глебе ўнутры ломкага землянога кокана<ref name="Pittaway2"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Pittaway, A. R.|загаловак=The hawkmoths of the western Palaearctic|месца=L.|выдавецтва=Harley Books in association with the Natural History Museum|год=1993|allpages=240|isbn=9780946589210}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://tpittaway.tripod.com/china/a_lac.htm|title=Acherontia lachesis (Fabricius, 1798)|author=A.R. Pittaway|publisher=Sphingidae of the Eastern Palaearctic|access-date=20 ліпеня 2023|archive-date=23 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423000254/https://tpittaway.tripod.com/china/a_lac.htm|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1798 годзе]] [[Катэгорыя:Насякомыя Азіі]] [[Катэгорыя:Бражнікі]] 8po4lq4lk8e1r4icq53fcp6hvjzara4 0 744662 5144075 4549736 2026-05-20T15:35:26Z Γλωσσολαλιά 164873 5144075 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gaoliang_Bridge.JPG|справа|міні|250пкс|[[Юйдайцяа|Мост нефрытавага пояса]] або Мост вярблюджага гарба ў Пекіне]] '''Месяцовы мост''' — моцна выгнуты ў выглядзе маладзіка {{нп3|Пешаходны мост|пешаходны масток|uk|Пішохідний міст}}, тыповы для садоў [[Кітайскі сад|Кітая]] і [[Японскі сад|Японіі]]. Вельмі функцыянальны, бо займае мала месца і не перашкаджае руху па вадаёме невялікіх суднаў. Дапаўняецца [[Лесвіца|лесвіцай]] і {{нп3|парэнчы|парэнчамі|uk|Перила}}. Класічны прыклад — Мост [[Юйдайцяа|Нефрытавага пояса («Юйдайцяа»)]] ля заходняга берага возера {{нп3|Куньмінху||uk|Куньмінху}} ў {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летнім палацы|uk|Літній палац (Пекін)}} імператара [[Цяньлун]]а. Гэты каменны мост, збудаваны ў 1751—1764, уладкованы такім чынам, каб прапускаць пад сабой імператарскі {{нп3|човен-дракон||uk|Човен-дракон}}. Распаўсюджанне моды на кітайскія масткі ў садовай архітэктуры Еўропы звязана з павальным захапленнем {{нп3|шынуазры||uk|Шинуазрі}} ў XVIII&nbsp;стагоддзі. Прыклад&nbsp;— масты {{нп3|Кітайская вёска|Кітайскай вёскі|ru|Китайская деревня}} ў [[Пушкін (горад)|Царскім Сяле]]. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Тыпы мастоў]] [[Катэгорыя:Масты Кітая]] [[Катэгорыя:Архітэктура Кітая]] [[Катэгорыя:Пешаходныя масты]] o1kckpy43w7kj6d7g33mb4v0frjapf1 5144161 5144075 2026-05-20T19:54:07Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перайменаваў старонку [[Месяцовы мост]] у [[Месячны мост]] па-над перасылкай 5144075 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gaoliang_Bridge.JPG|справа|міні|250пкс|[[Юйдайцяа|Мост нефрытавага пояса]] або Мост вярблюджага гарба ў Пекіне]] '''Месяцовы мост''' — моцна выгнуты ў выглядзе маладзіка {{нп3|Пешаходны мост|пешаходны масток|uk|Пішохідний міст}}, тыповы для садоў [[Кітайскі сад|Кітая]] і [[Японскі сад|Японіі]]. Вельмі функцыянальны, бо займае мала месца і не перашкаджае руху па вадаёме невялікіх суднаў. Дапаўняецца [[Лесвіца|лесвіцай]] і {{нп3|парэнчы|парэнчамі|uk|Перила}}. Класічны прыклад — Мост [[Юйдайцяа|Нефрытавага пояса («Юйдайцяа»)]] ля заходняга берага возера {{нп3|Куньмінху||uk|Куньмінху}} ў {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летнім палацы|uk|Літній палац (Пекін)}} імператара [[Цяньлун]]а. Гэты каменны мост, збудаваны ў 1751—1764, уладкованы такім чынам, каб прапускаць пад сабой імператарскі {{нп3|човен-дракон||uk|Човен-дракон}}. Распаўсюджанне моды на кітайскія масткі ў садовай архітэктуры Еўропы звязана з павальным захапленнем {{нп3|шынуазры||uk|Шинуазрі}} ў XVIII&nbsp;стагоддзі. Прыклад&nbsp;— масты {{нп3|Кітайская вёска|Кітайскай вёскі|ru|Китайская деревня}} ў [[Пушкін (горад)|Царскім Сяле]]. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Тыпы мастоў]] [[Катэгорыя:Масты Кітая]] [[Катэгорыя:Архітэктура Кітая]] [[Катэгорыя:Пешаходныя масты]] o1kckpy43w7kj6d7g33mb4v0frjapf1 5144163 5144161 2026-05-20T19:54:29Z M.L.Bot 261 5144163 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gaoliang_Bridge.JPG|справа|міні|250пкс|[[Юйдайцяа|Мост нефрытавага пояса]] або Мост вярблюджага гарба ў Пекіне]] '''Месячны мост''' — моцна выгнуты ў выглядзе маладзіка {{нп3|Пешаходны мост|пешаходны масток|uk|Пішохідний міст}}, тыповы для садоў [[Кітайскі сад|Кітая]] і [[Японскі сад|Японіі]]. Вельмі функцыянальны, бо займае мала месца і не перашкаджае руху па вадаёме невялікіх суднаў. Дапаўняецца [[Лесвіца|лесвіцай]] і {{нп3|парэнчы|парэнчамі|uk|Перила}}. Класічны прыклад — Мост [[Юйдайцяа|Нефрытавага пояса («Юйдайцяа»)]] ля заходняга берага возера {{нп3|Куньмінху||uk|Куньмінху}} ў {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летнім палацы|uk|Літній палац (Пекін)}} імператара [[Цяньлун]]а. Гэты каменны мост, збудаваны ў 1751—1764, уладкованы такім чынам, каб прапускаць пад сабой імператарскі {{нп3|човен-дракон||uk|Човен-дракон}}. Распаўсюджанне моды на кітайскія масткі ў садовай архітэктуры Еўропы звязана з павальным захапленнем {{нп3|шынуазры||uk|Шинуазрі}} ў XVIII&nbsp;стагоддзі. Прыклад&nbsp;— масты {{нп3|Кітайская вёска|Кітайскай вёскі|ru|Китайская деревня}} ў [[Пушкін (горад)|Царскім Сяле]]. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Тыпы мастоў]] [[Катэгорыя:Масты Кітая]] [[Катэгорыя:Архітэктура Кітая]] [[Катэгорыя:Пешаходныя масты]] lb2v478wb0quadgqu9fxp5gv4vbmdg4 5144168 5144163 2026-05-20T20:16:36Z Γλωσσολαλιά 164873 5144168 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gaoliang_Bridge.JPG|справа|міні|250пкс|[[Юйдайцяа|Мост нефрытавага пояса]] або Мост вярблюджага гарба ў Пекіне]] '''Месячны мост''' — моцна выгнуты ў выглядзе маладзіка {{нп3|Пешаходны мост|пешаходны масток|uk|Пішохідний міст}}, тыповы для садоў [[Кітайскі сад|Кітая]] і [[Японскі сад|Японіі]]. Вельмі функцыянальны, бо займае мала месца і не перашкаджае руху па вадаёме невялікіх суднаў. Дапаўняецца [[Лесвіца|лесвіцай]] і {{нп3|парэнчы|парэнчамі|uk|Перила}}. Класічны прыклад — Мост [[Юйдайцяа|Нефрытавага пояса («Юйдайцяа»)]] ля заходняга берага возера {{нп3|Куньмінху||uk|Куньмінху}} ў {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летнім палацы|uk|Літній палац (Пекін)}} імператара [[Цяньлун]]а. Гэты каменны мост, збудаваны ў 1751—1764, уладкованы такім чынам, каб прапускаць пад сабой імператарскі {{нп3|човен-дракон||uk|Човен-дракон}}. Распаўсюджанне моды на кітайскія масткі ў садовай архітэктуры Еўропы звязана з павальным захапленнем [[шынуазры]] ў XVIII&nbsp;стагоддзі. Прыклад&nbsp;— масты {{нп3|Кітайская вёска|Кітайскай вёскі|ru|Китайская деревня}} ў [[Пушкін (горад)|Царскім Сяле]]. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Тыпы мастоў]] [[Катэгорыя:Масты Кітая]] [[Катэгорыя:Архітэктура Кітая]] [[Катэгорыя:Пешаходныя масты]] k52eg2aehgema8919cjsd63ewmri6mf 0 745324 5144038 4551516 2026-05-20T14:34:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144038 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = A Hawk Moth.jpg | image descr = {{bt-bellat|Бражнік мёртвая галава|Acherontia atropos}} | regnum = Жывёлы | parent = | rang = Род | author = | latin = Acherontia | typus = | range map = | wikispecies = Acherontia }} '''Acherontia''' — род [[Матылі|матылёў]] з [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{bt-bellat|бражнікі|Sphingidae}}. == Агульная характарыстыка == Буйныя матылі з размахам крылаў 105—135 мм. Адметнай асаблівасцю прадстаўнікоў роду з’яўляюцца грудзі з малюнкам, якія нагадваюць сабою чалавечы [[чэрап]]. Варыябельнасць афарбоўкі пярэдніх крылаў — яснасці і інтэнсіўнасці, наяўнасці цёмных палос. Заднія крылы вохрыста-жоўтыя з двума чорнымі папярочнымі палосамі. Брушка жоўтае з чорнымі кольцамі; уздоўж якіх ідзе шырокая сінявата-шэрая паласа. Хабаток кароткі. == Віды == Род уключае 3 віды: * {{bt-latbel|Acherontia atropos|Бражнік мёртвая галава}} * {{bt-latbel|Acherontia styx|}} ** ''Acherontia styx medusa'' * {{bt-latbel|Acherontia lachesis|}} <gallery> Файл:Acherontia_atropos_MHNT_dos.jpg|''Acherontia atropos'' Файл:Acherontia_lachesis_0202.JPG|''Acherontia lachesis'' Файл:Acherontia_styx_styx_MHNT_Female_Dos.jpg|''Acherontia styx'' </gallery> == Філагенія і сістэматыка == {{Userboxtop|toptext=&nbsp;}} {{clade|{{clade |1=''[[Acherontia lachesis]]'' |2={{clade |1=''[[Acherontia atropos]]'' |2=''[[Acherontia styx]]'' }} }}|style=line-height:75%}} {{userboxbottom}} Першае навуковае апісанне [[Бражнік мёртвая галава|бражніка мёртвая галава]] было зроблена [[Карл Ліней|Карлам Лінеем]] у яго працы «[[Сістэма прыроды|Systema naturæ]]», пад назвай ''Sphinx atropos''. Пазней, у [[1809]], нямецкі [[Энтамалогія|энтамолаг]] {{нп3|Якаб Гейнрых Ласпейрэс|||Jakob Heinrich Laspeyres}} перанёс матылька ў створаны ім род ''Acherontia''. Род ''Acherontia'' вылучаюць у трыбу ''Acherontiini'' (''Boisduval'', [[1875]]). Сваяцтва паміж відамі ў межах трыбы цалкам не даследавана, тым не менш, род ''Acherontia'' найбольш роднасны з родам {{bt-bellat||Coelonia}}, разам з якім ён і ўтварае дадзеную роднасную групу. Пры гэтым 3 віды роду ''Acherontia'' марфалагічна выразна адмежаваны ад роду ''[[Coelonia]]''. == Арэал == ''[[Бражнік мёртвая галава|Acherontia atropos]]'' — [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвая]], часткова і [[Цэнтральная Еўропа]], [[Азорскія астравы]], [[Афрыка]], [[Мадагаскар]], [[Блізкі Усход]], [[Сірыя]], [[Турцыя]], Паўночны [[Іран]]. ''[[Acherontia styx]]'' — [[Саудаўская Аравія]], Усходняя [[Індыя]], Усходні [[Аман]]. ''[[Acherontia lachesis]]'' — [[Японія]] (астравы [[Хансю]], [[Сікоку]], [[Кюсю]], [[Цусіма]]), паўвостраў [[Карэя]], [[Кітай]], [[Тайвань]], [[Індыя]], [[В’етнам]], [[Шры-Ланка]], [[Малайзія]], [[Інданезія]], [[Філіпіны]], [[Непал]]<ref name="Изерский">[[Уладзімір Уладзімір Ізерскі|Изерский В. В.]] Бомбикоидные чешуекрылые и хохлатки Сибири и Дальнего Востока. Киев, 1999</ref><ref name="Лер">Лер П. А. — Определитель насекомых Дальнего Востока России. Т.5. Ручейники и чешуекрылые. Ч.3 — 2001</ref>. Вельмі рэдка сустракаецца ў межах [[Расія|Расіі]] — на поўдні Прымор’я, у [[Хасанскі раён|Хасанскім раёне]]<ref name="Изерский" />. == Размнажэнне == Вусені кормяцца на раслінах сямейства [[Паслёнавыя]], [[Вербенавыя]], [[Маслінавыя]], [[Бігноніевыя]]. == У культуры == [[Файл:Stamp_of_Azerbaijan_294.jpg|міні|250пкс|[[Паштовая марка]] з выявай мёртвай галавы. [[Азербайджан]].]] * Са змрочным малюнкам у выглядзе [[чэрап]]а на спінцы прадстаўнікоў роду звязана нямала легенд — паводле павер’я, гэты матылёк быў прадвеснікам няшчасцяў, смерці, войн і эпідэмій<ref name="mifi">{{кніга|аўтар= Владимир Алексеев |частка = |загаловак=Бабочки в мифах и легендах |арыгінал= |спасылка = |адказны= |выданне= |месца = |выдавецтва=Дрофа |год =2006 |том = |старонкі= |старонак = 192|серыя =Исторический альбом |isbn =5-358-00249-9 |тыраж = }}</ref>. Так, [[Эпідэмія|эпідэмію]] [[1733]] года народ прыпісваў з’яўленню гэтага матыля. У [[Іль-дэ-Франс]] да гэтага часу вераць, што лускавінка з крылаў гэтага матыля, трапіўшы ў вока, прычыняе слепату і магчымую хуткую гібель<ref>Каабак Л. В., Сочивко А. В. Бабочки мира. — М.: Аванта+, 2003. ISBN 5-94623-008-5</ref>. * У кінематографе гэты від матылькоў упершыню з’явіўся ў фільме [[Луіс Буньюэль|Луіса Буньюэля]] і [[Сальвадор Далі|Сальвадора Далі]] — [[Андалузскі сабака]] — як адзін з сімвалаў. * Пэўную ролю адыгрывае мёртвая галава ў фільме [[рэжысёр]]а [[Джонатан Дэмі|Джонатана Дэмі]] «[[Маўчанне ягнят (фільм)|Маўчанне ягнят]]», знятым па матывах аднайменнага рамана {{нп5|Томас Харыс|Томаса Харыса|en|Thomas Harris}}. [[Серыйны забойца|Маньяк]] -забойца кладзе кукалку гэтага матыля ў рот сваім ахвярам. Для злачынцы яны былі сімвалам перараджэння — ён хацеў ператварыцца ў жанчыну, як кукалка ў матылька. У арыгінальным рамане злачынец выкарыстаў кукалак выгляду ''[[Acherontia styx]]'', але ў кінаверсіі рамана фігуруюць кукалкі [[Бражнік мёртвая галава|бражніка мёртвая галава]] . * Міма выявы гэтага матыля не прайшлі пісьменнікі, у тым ліку і амерыканскі пісьменнік [[Эдгар Алан По|Эдгар По]] . Выдатны і жудаснаваты матылёк апісаны ім у аповядзе «Сфінкс». Матылёк поўзаў па павуціне на акне, а герою апавядання здавалася, што істота рухаецца па далёкіх схілах узгоркаў. * Выдуманы гіганцкі від матыля з дадзенага роду таксама згадваецца ў [[Фантастыка|фантастычным]] [[Апавяданне|аповядзе]] [[Аляксандр Раманавіч Бяляеў|Аляксандра Бяляева]] «Мёртвая галава». {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_atr.htm Sphingidae of the Western Palaearctic] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141221141904/http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_atr.htm |date=21 снежня 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі]] [[Катэгорыя:Бражнікі]] 3epfubjox12j87coiboxevwv30zkqvr 0 746534 5144265 4563740 2026-05-21T02:25:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144265 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | image file = | image descr = | parent = Conogethes | rang = Від | latin = Conogethes pinicolalis | author = [[Хіросі Іноэ|Inoue]] & Yamanaka, 2006 | syn = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | iucn = | wikispecies = Conogethes pinicolalis | commons = Category:Conogethes pinicolalis }} '''Conogethes pinicolalis''' — від [[Молі|молей]] з разнастайнага падсямейства {{bt-bellat||Spilomelinae}} сямейства {{bt-bellat||Crambidae}}<ref name="GlobIZ">{{Cite web|lang=en|url=http://www.pyraloidea.org/|title=Global Information System on Pyraloidea (GlobIZ)|author=Nuss|first=Matthias|date=2003–2022|access-date=2022-02-15|last2=Landry|first2=Bernard|last3=Mally|first3=Richard|last4=Vegliante|first4=Francesca|last5=Tränkner|first5=Andreas|archive-date=3 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193303/http://www.pyraloidea.org/|url-status=dead}}</ref>. Ён быў апісаны [[Хіросі Іноэ]] і {{нп3|Хіросі Яманака||d|Q22111028}} ў 2006 годзе і сустракаецца ва Усходняй і Паўднёва-Усходняй Азіі, з запісамі ў [[Японія|Японіі]], [[Карэя|Карэі]], [[Кітай|Кітаі]] ([[Гуандун]]), [[Тайвань|Тайвані]] і [[Тайланд]]зе. У Японіі было зафіксавана, што [[Вусень|вусені]] харчуюцца на розных [[Хвойныя|хвойных дрэвах]], такіх як {{bt-bellat||Pinus densiflora}}, {{bt-bellat||Pinus thunbergii}}, {{bt-bellat|хвоя веймутава|Pinus strobus}}, {{bt-bellat||Pinus parviflora}}, {{bt-bellat||Picea jezoensis}}, {{bt-bellat||Tsuga sieboldii}}, {{bt-bellat||Larix kaempferi}}, {{bt-bellat||Abies sachalinensis}}, {{bt-bellat||Abies firma}}, {{bt-bellat|кедр гімалайскі|Cedrus deodara}}, {{bt-bellat||Cedrus atlantica}} і {{bt-bellat|кедр ліванскі|Cedrus libani}}. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-08-20}} [[Катэгорыя:Матылі]] g3b1ra3fs6ql1bidnspdrqejwnbhtwv 2 747406 5144458 5143944 2026-05-21T11:53:52Z MocnyDuham 99818 +1 5144458 wikitext text/x-wiki <div style="max-width:1100px; margin:0 auto; font-family:system-ui, -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Segoe UI', sans-serif;"> <!-- Верхняя карточка --> <div style="background:#f8fafc; border:1px solid #dbe4ee; border-radius:16px; padding:24px; margin-bottom:18px; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.04);"> <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:20px; align-items:flex-start; justify-content:space-between;"> <div style="flex:1 1 560px; min-width:260px;"> <div style="font-size:210%; font-weight:800; line-height:1.15; color:#1f2937; margin-bottom:8px;"> MocnyDuham </div> <div style="font-size:105%; color:#4b5563; line-height:1.65;"> Вітаю! Гэта мая старонка ўдзельніка ў беларускай Вікіпедыі. Калі я раблю нешта не так — калі ласка, пакіньце паведамленне [[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|ў размовах]]. Дзякуй! </div> <div style="margin-top:14px; line-height:2.2;"> <span style="background:#e0f2fe; color:#075985; border:1px solid #bae6fd; border-radius:999px; padding:5px 11px; font-size:90%; white-space:nowrap;">адміністратар</span> <span style="background:#eef2ff; color:#3730a3; border:1px solid #c7d2fe; border-radius:999px; padding:5px 11px; font-size:90%; white-space:nowrap;">адміністратар інтэрфейсу</span> <span style="background:#ecfdf5; color:#065f46; border:1px solid #bbf7d0; border-radius:999px; padding:5px 11px; font-size:90%; white-space:nowrap;">удзельнік Discord</span> <span style="background:#fff7ed; color:#9a3412; border:1px solid #fed7aa; border-radius:999px; padding:5px 11px; font-size:90%; white-space:nowrap;">дапамагаю ўдзельнікам</span> </div> </div> <div style="flex:0 1 260px; min-width:220px;"> {{Userboxtop}} {{Userbox/Адміністратар}} {{Userbox/Карыстальнік Discord}} {{Userboxbottom}} </div> </div> </div> <!-- Хуткая сувязь --> <div style="display:grid; grid-template-columns:repeat(auto-fit,minmax(260px,1fr)); gap:16px; margin-bottom:18px;"> <div style="background:#ffffff; border:1px solid #e5e7eb; border-radius:14px; padding:18px;"> <div style="font-size:130%; font-weight:700; color:#111827; margin-bottom:8px;">Зваротная сувязь</div> <div style="color:#4b5563; line-height:1.65;"> Калі вам патрэбна дапамога — не саромейцеся мне напісаць на [[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|старонцы размоваў]]. Я дапамагу! </div> </div> <div style="background:#ffffff; border:1px solid #e5e7eb; border-radius:14px; padding:18px;"> <div style="font-size:130%; font-weight:700; color:#111827; margin-bottom:8px;">Канфірмацыя</div> <div style="color:#4b5563; line-height:1.65;"> Мая канфірмацыя пройдзе <b>7 верасня 2026 года</b>, згодна [[Адмысловае:PermanentLink/5032678#MocnyDuham|з заяўкай]] на статус адміністратара. </div> </div> </div> <!-- Створаныя і перакладзеныя артыкулы --> <div style="background:#ffffff; border:1px solid #e5e7eb; border-radius:16px; padding:22px; margin-bottom:18px;"> <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; align-items:center; justify-content:space-between; gap:10px; margin-bottom:14px;"> <div style="font-size:155%; font-weight:800; color:#111827;"> Стварыў / пераклаў </div> <div style="font-size:90%; color:#6b7280;"> артыкулы </div> </div> <div style="height:1px; background:#e5e7eb; margin-bottom:16px;"></div> {{Калонкі|4}}<small> * [[TypeScript]] * [[Docker]] * [[Vue.js]] * [[Django]] * [[Flask]] * [[FastAPI]] * [[Pandas]] * [[Laravel]] * [[Vite]] * [[SaaS]] * [[Кантэйнерызацыя]] * [[Мова праграмавання высокага ўзроўню]] * [[Мова праграмавання нізкага ўзроўню]] * [[Вэб-фрэймворк]] * [[Пераменная (інфарматыка)]] * [[Web3]] * [[Сацыяльныя медыя]] * [[LinkedIn]] * [[Stack Overflow]] * [[Фонд салідарнасці BYSOL]] * [[Character.ai]] * [[LeetCode]] * [[YouTube Music]] * [[Binance]] * [[Беларускі Гаюн]] * [[Пахне чабор (лозунг)]] * [[Стоп таракан!]] * [[Верым, можам, пераможам!]] * [[Каханую не аддаюць!]] * [[Сабачку!]] * [[Час мяняць лысую гуму!]] * [[Beautiful Soup (парсер HTML)]] * [[Беларусь галаўнога мозгу]] * [[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]] * [[Барацьба (газета)]] * [[Смерць фашызму]] * [[Смерць фашыстам]] * [[Павел Суслаў]] * [[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай]] * [[Маланка Медыя]] * [[Крыж Адраджэння Беларусі]] * [[Крыж Добрасуседства]] * [[Беларусь за МКАДам]] * [[Партызанскі Народны Крыж]] * [[Police in Paris]] * [[Я выходжу]] * [[Гвіда ван Росум]] * [[Велікадушны пажыццёвы дыктатар]] * [[Сустрэча Дональда Трампа і Уладзіміра Зяленскага (2025)]] * [[Дэфэйсмэнт]] * [[AniBel]] * [[Леў XIV]] * [[Heil Hitler (песня)|Heil Hitler]] * [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]] * [[Гжэгаж Браўн]] * [[Патрыятычны хакінг]] * [[Доксінг]] * [[Максім Лепушэнка]] * [[Вольга Генадзеўна Сітнік|Вольга Сітнік]] * [[Ваенная энцыклапедыя Беларусі]] * [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР]] * [[Хактывізм]] * [[DoS-напад]] * [[Віктар Васільевіч Вабішчэвіч|Віктар Вабішчэвіч]] * [[Павел Уладзіміравіч Баркоўскі|Павел Баркоўскі]] * [[Аліса Віктараўна Рыжычэнка|Аліса Рыжычэнка]] * [[Вольга Зазулінская]] * [[Валерый Валер’евіч Мацкевіч|Валерый Мацкевіч]] * [[Сяргей Аляксандравіч Бяспалаў|Сяргей Бяспалаў]] * [[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] * [[Прымусовыя пакаянныя відэа ў Беларусі]] * [[Ахаха]] * [[Выбуховыя штаны]] * [[Цімафей (манул)]] * [[Персанал з’еў гэта пазней]] * [[Астма]] * [[Алеся Вячаславаўна Гаўрыленка|Алеся Гаўрыленка]] * [[Грокіпедыя]] * [[Сексуальны грумінг]] * [[Калядны жук]] * [[Anoplognathus abnormis]] * [[100 мужчын супраць гарылы]] * [[Элеўсінскія містэрыі]] * [[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»]] * [[Еўрапейскі выбар]] * [[Наступ (фракцыя)]] </small>{{Калонкі/канец}} </div> <!-- Шаблоны --> <div style="background:#ffffff; border:1px solid #e5e7eb; border-radius:16px; padding:22px; margin-bottom:18px;"> <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; align-items:center; justify-content:space-between; gap:10px; margin-bottom:14px;"> <div style="font-size:155%; font-weight:800; color:#111827;"> Шаблоны </div> <div style="font-size:90%; color:#6b7280;"> створаныя </div> </div> <div style="height:1px; background:#e5e7eb; margin-bottom:16px;"></div> {{Калонкі|4}}<small> * [[Шаблон:Беларускія лозунгі]] * [[Шаблон:Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] * [[Шаблон:Уладзімір Зяленскі]] * [[Шаблон:Пасведчанне асобы]] </small>{{Калонкі/канец}} </div> <!-- Карысныя спасылкі --> <div style="background:#f9fafb; border:1px solid #e5e7eb; border-radius:16px; padding:22px; margin-bottom:18px;"> <div style="font-size:155%; font-weight:800; color:#111827; margin-bottom:14px;"> Карысныя спасылкі </div> <div style="height:1px; background:#e5e7eb; margin-bottom:16px;"></div> <div style="line-height:1.9;"> * [[Вікіпедыя:Тэрміналогія]] * [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік|Чарнавік]] </div> </div> <!-- Ніжні подпіс --> <div style="text-align:center; color:#6b7280; font-size:90%; padding:12px 0 4px;"> Дзякуй, што завіталі на маю старонку. </div> </div> sdba0qjp5k30pc266pjo1f6u79h5lfi 0 752310 5144160 4890797 2026-05-20T19:51:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144160 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = Audi A4 DTM | фота = DTM Audi Kristensen amk.jpg | вытворца = [[Audi]] | заводы = | гады вытворчасці = | тып кузава = | даўжыня = | шырыня = | вышыня = | колавая база = | папярэднік = [[Abt-Audi TT-R]] | пераемнік = [[Audi A5 DTM]] | вікісховішча = Audi A4 DTM }} '''Audi A4 DTM''' — гоначныя аўтамабілі маркі [[Audi]]. Выкарыстоўваліся ў чэмпіянаце [[Deutsche Tourenwagen Masters|DTM]] у 2004—2011 гады. За восем сезонаў гоншчыкі Audi перамаглі ў 34 гонках і заваявалі пяць чэмпіёнскіх тытулаў (у [[Deutsche Tourenwagen Masters 2004|2004]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2007|2007]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2008|2008]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2009|2009]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2011|2011]] гады)<ref name="audi-mediacenter.com-2011-10-14"> {{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/grand-finale-for-the-audi-a4-dtm-1698 |title = Grand finale for the Audi A4 DTM |date = 2011-10-14 |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} </ref>. == Будова == Аўтамабілі чэмпіянату DTM прадстаўляюць сабой гоначныя {{нп3|Сілуэт (гоначны аўтамабіль)|прататыпы-«сілуэты»|en|Silhouette racing car}}, якія толькі вонкава падобныя на дарожныя [[Audi A4]]. Асновай машыны з’яўляецца трубчасты каркас з вугляпластыкавым монакокам і ўдарнымі элементамі з вугляпластыку спераду і ззаду. Дах разам са стойкамі ўзяты ад серыйнай мадэлі, астатняя частка корпуса выраблена з пластыку. Агулам, без уліку рухавіка і трансмісіі, Audi A4 DTM складаецца прыкладна з 6000 дэталяў<ref name="motorsport-total.com-2007-03-06"> {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/der-a4-dtm-fuers-uebergangsjahr-07030601 |title = Der A4 DTM fürs Übergangsjahr |date = 2007-03-06 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. [[Файл:Audi-A4-DTM 2008.JPG|thumb|left|Са знятай пярэдняй маскай.]] [[Файл:EMS 2011 (6436714755).jpg|thumb|Задняе апярэнне (Audi A4 DTM R14).]] Кузаў мае прапрацаваную аэрадынаміку з маленькімі крыльцамі на вуглах пярэдняга бампера, жабрамі на пярэдніх крылах і багатым апярэннем ззаду. Пад пярэднім абцякальнікам знаходзяцца паветраводы. Адным з іх з’яўляецца калектар, які падае паветра ў рухавік. Астатнія паветраныя каналы служаць аэрадынаміцы і забяспечваюць прыціскную сілу. Ззаду ўсталявана падвойнае антыкрыло. Рухавік — V8, з вуглом развалу цыліндраў 90°, з сухім картарам, па чатыры клапаны на цыліндр, без наддзімання. Упырск паліва абсталяваны сістэмай кіравання [[Bosch]] MS 2.9. Аб’ём — 4,0 л., магутнасць — каля 460 к.с., круцільны момант — звыш 500 Н·м<ref name="motorsport-total.com-2008-04-07"> {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/im-detail-die-technik-der-dtm-boliden-08040702 |title = Im Detail: Die Technik der DTM-Boliden |date = 2008-04-07 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Рэгламент патрабаваў наяўнасці двух абмежавальнікаў расходу паветра, кожны дыяметрам 28 мм. Таксама, у адпаведнасці з рэгламентам, рухавік без вадкасцяў і выпускных калектараў павінен быў важыць не менш за 165 кілаграмаў<ref name="motorsport-total.com-2007-03-06"/>. Каробка перадач — шасціступеньчатая, [[Секвентальная каробка перадач|секвентальная]]. Счапленне — двухдыскавае, з вугляроднага валакна. Прывад — задні. Дыферэнцыял — рэгуляваны, шматдыскавы, падвышанага трэння<ref name="motorsport-total.com-2008-04-07"/>. Рулявое кіраванне ажыццяўляецца рэечным механізмам з сервапрывадам. Падвеска — спераду і ззаду незалежная, на падвойных папярочных рычагах са штурхачом, спружынна-амартызуючым блокам і рэгуляванымі газавымі амартызатарамі. Тармазная сістэма — гідраўлічная, двухконтурная. Тармазныя супарты — з лёгкага металу, тармазныя дыскі — з вугляроднага валакна з унутранай вентыляцыяй. Размеркаванне тармазных высілкаў бесступеньчата рэгулюецца пілотам. Дыскі — {{нп3|OZ Racing|OZ|en|OZ Group}}, каваныя, алюмініевыя, спераду: 10x18 цаляў, ззаду: 11x18 цаляў. Шыны — [[Dunlop Tires|Dunlop]] SP Sport Maxx, пярэднія: 265/660 R18, заднія: 280/660 R18<ref name="motorsport-total.com-2008-04-07"/><ref> {{cite news |url = https://www.autobild.de/artikel/dunlop-fuer-die-dtm-44635.html |title = Dunlop für die DTM. Reifen für Renner |date = 2004-03-02 |work = [[Auto Bild]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. У сезоне 2011 года выкарыстоўваліся шыны [[Hankook Tire|Hankook]]<ref name="motorsport-total.com-2010-11-19"> {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/hankook-loest-dunlop-ab-2011-als-reifenhersteller-ab-10111902 |title = Hankook löst Dunlop ab 2011 als Reifenhersteller ab |date = 2010-11-19 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. [[Файл:2005 DTM Zandvoort (16999206418).jpg|thumb|left|Какпіт.]] [[Файл:2005 DTM Zandvoort (17185384952).jpg|thumb|left|Какпіт (руль зняты).]] Каб дасягнуць размеркавання вагі 48 % спераду і 52 % ззаду, рухавік усталяваны за пярэдняй воссю, а пілот сядзіць далёка ззаду — за сярэдняй стойкай. Для спрашчэння пасадкі ў машыну руль здымаецца. Сядзенне не рэгулюецца, а індывідуальна падганялася пад гоншчыка. Перад пілотам над рулём знаходзіцца інфармацыйны дысплей. Ён змяшчае тахометр, таймер круга, спідометр, а таксама паказвае вадзіцелю на якой перадачы ён зараз едзе. Над экранам загараюцца індыкатары пераключэння перадач, а пра блакіроўку колаў сігналізуюць лямпы абапал. На рулі размешчана схема трасы і некалькі кнопак. Злева: чорная кнопка радыёсувязі з камандай, жоўтая — абмежавальнік хуткасці на піт-лейн; справа: сіняя — уключэнне святла, зялёная — кіруе помпай для пітной вады. За рулявым колам размешчаны пялёсткі: левы пераключальнік актывізуе ручны тормаз пры старце з месца, правы адказвае за астуджэнне тармазнога супарта. Справа ад месца кіроўцы знаходзяцца рычаг пераключэння перадач і цэнтральная кансоль з блокам пераключальнікаў. На ёй ёсць некалькі паваротных рэгулятараў і кнопак. З іх дапамогай пілот можа, апроч іншага, рэгуляваць тармазны баланс і яркасць дысплея, а таксама актываваць [[вогнетушыльнік]]. Таксама тут размешаныя галоўны выключальнік электрычнай сістэмы; кнопкі запальвання і стартара; уключальнік лямпы, якая папярэджвае пілотаў ззаду на стартавай рашотцы, што рухавік заглух<ref> {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/hochtechnologischer-arbeitsplatz-07021701 |title = Hochtechnologischer Arbeitsplatz |date = 2007-02-17 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref><ref> {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/laempchen-zeiten-und-informationen-08052402 |title = Lämpchen, Zeiten und Informationen |date = 2008-05-24 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Электронных асістэнтаў, якія маглі б дапамагаць пілоту, няма. Даўжыня — 4800 мм, шырыня — 1850 мм, вышыня — 1200 мм. Ёмістасць паліўнага бака — 70 л<ref name="motorsport-total.com-2008-04-07"/>. Уласная вага аўтамабіля менш 1000 кг, але дадатковым баластам даводзілася да вызначанай рэгламентам велічыні<ref name="motorsport-total.com-2007-03-06"/>. == Мадыфікацыі == === R11 === [[Файл:Vanina Ickx 2006 DTM.jpg|thumb|Audi A4 DTM R11]] ''Audi A4 DTM R11'' — першая версія, пабудаваная ў адпаведнасці з новым тэхнічным рэгламентам, які з 2004 года прадугледжваў пераход ад двухдзверных купэ да чатырохдзверных седанаў. Новы аўтамабіль быў распрацаваны [[Audi Sport GmbH|Audi Sport]] пад кіраўніцтвам Вольфганга Апеля (кіраўнік аддзела інжынірынга), {{нп3|Ульрых Барэцкі|Ульрыха Барэцкага|en|Ulrich Baretzky}} (адказны за распрацоўку рухавіка) і Стэфана Айхера (кіраўнік праекта). Рухавік з’яўляецца далейшым развіццём матора, які стаяў на [[Abt-Audi TT-R]]. Ад папярэдніка былі запазычаныя таксама і каробка перадач, каркас бяспекі і тармазы. У аэрадынаміцы былі выкарыстаны рашэнні, раней рэалізаваныя на спартыўных прататыпах [[Audi R8 (LMP)|Audi R8]]<ref> {{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/the-audi-a4-dtm-a-new-development-made-by-audi-sport-8724 |title = The Audi A4 DTM: A new development made by Audi Sport |date = 2003-11-27 |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} </ref><ref> {{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/successful-roll-out-for-audi-a4-dtm-8657 |title = Successful roll-out for Audi A4 DTM |date = |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} </ref><ref> {{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/audi-in-the-dtm-comeback-in-europes-most-popular-touring-car-series-8656 |title = Audi in the DTM: Comeback in Europe’s most popular touring car series |date = 2004-03-18 |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} </ref>. Публічная прэм’ера адбылася ў канцы сакавіка 2004 года, першай гонкай новага аўтамабіля стаў этап у [[Гокенгайм]]е<ref> {{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/audi-presents-the-new-a4-dtm-8655 |title = Audi presents the new A4 DTM |date = 2004-03-29 |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} </ref>. === R12 === [[Файл:DTM Brands Hatch June 2007 IMG 0747 (3329527548).jpg|thumb|Audi A4 DTM R12]] З выхадам на рынак [[Audi A4#B7|новага пакалення]] серыйнай Audi A4 быў распрацаваны і новы аўтамабіль DTM для сезона 2005 года. Пад новы дызайн рашоткі радыятара была зменена канструкцыя паветраных каналаў у пярэдняй частцы. Разам з гэтым, была агулам аптымізавана аэрадынаміка машыны. Прадугледжанае рэгламентам зніжэнне эфектыўнасці задняга антыкрыла шмат у чым было кампенсавана інжынерамі Audi. Асноўнымі напрамкамі дапрацоўкі шасі сталі зніжэнне вагі, паніжэнне цэнтра цяжару і паляпшэнне размеркавання вагі. Машыну стала прасцей наладжваць для розных трас. Для пілотаў павысілі ўзровень камфорту, у прыватнасці, папрацавалі над зніжэннем тэмпературы ў кабіне. Шэраг дэталяў рухавіка быў удасканалены, што павялічыла магутнасць, асабліва ў ніжнім і сярэднім дыяпазонах абаротаў<ref> {{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/first-public-appearance-of-the-new-audi-a4-dtm-8506 |title = First public appearance of the new Audi A4 DTM |date = 2005-03-29 |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} </ref>. === R12 plus === [[Файл:Tom Kristensen 2006 DTM.jpg|thumb|left|Audi A4 DTM R12 plus]] На сезон 2006 года далейшая распрацоўка машын была абмежавана, каб палегчыць нагрузку на бюджэт каманд. Прасторавая рама, каркас бяспекі, канструкцыя пярэдняй і задняй часткі кузава, трансмісія і картар счаплення заставаліся такімі ж, як у мінулым годзе. ''R12 plus'' вонкава амаль не адрозніваецца ад мадэлі 2005 года. Пад абцякальнікам адрозненняў больш. Было перайначана размеркаванне паветра праз маторны адсек і пад ім. Абноўленая машына таксама атрымала палепшаны рухавік з большым круцільным момантам<ref name="autobild.de-2006-04-05"> {{cite web |url = https://www.autobild.de/artikel/vorschau-dtm-2006-55155.html |title = Vorschau DTM 2006. Duell der Giganten |date = 2006-04-05 |work = [[Auto Bild]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. У прыватнасці, былі перапрацаваны картар і галоўка блока цыліндраў, у сістэме астуджэння выкарысталі ноў-хаў спортпрататыпа [[Audi R8 (LMP)|Audi R8]]<ref name="motorsport-total.com-2007-03-06"/>. {{clear}} === R13 === [[Файл:14 Alexandre Premat.jpg|thumb|Audi A4 DTM R13]] Абвешчаная ў канцы 2005 года замарозка распрацоўкі ў значнай ступені была адменена ў 2007 годзе. Кузаў застаўся такім самым, як у папярэдняй версіі, але аэрадынаміка, шасі і рухавік былі ўдасканаленыя. Пікавая магутнасць не змянілася, але і магутнасці, і круцільнага моманту стала даступна больш ва ўсім дыяпазоне абаротаў. Гэта было дасягнута дзякуючы зніжэнню ўнутранага трэння. Быў паніжаны цэнтр цяжару. Аэрадынаміку аптымізавалі дзеля дасягнення яшчэ большай прыціскной сілы і паляпшэння каэфіцыента аэрадынамічнага супору. У шасі выкарысталі новыя амартызатары, а пад новыя шыны іначай рэгулявалі падвеску. ''Audi A4 DTM R13'' быў прадстаўлены ў Іспаніі ў канцы лютага 2007 года. Вонкава гэтае пакаленне можна адрозніць ад мадэлі 2006 года па новых паветраводах у пярэдняй частцы<ref name="motorsport-total.com-2007-03-06"/>. === R14 === [[Файл:2011 DTM Hockenheimring October (6277046432).jpg|thumb|Audi A4 DTM R14]] Распрацоўка новай версіі з індэксам ''R14'' пачалася ў сакавіку 2007 года. Афіцыйнае прадстаўленне адбылося на Жэнеўскім аўтасалоне ў пачатку сакавіка 2008 года. Машына атрымала вонкавы выгляд новага пакалення Audi A4 — [[Audi A4#B8|Audi A4 B8]]<ref> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/weltpremiere-des-neuen-audi-a4-dtm-08030501 |title = Weltpremiere des neuen Audi A4 DTM |date = 2008-03-05 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. ''R14'' таксама адрозніваецца больш складанай аэрадынамікай задняй часткі. === R14 plus === [[Файл:Mike Rockenfeller Car 2011.jpg|thumb|left|Audi A4 DTM R14 plus]] Пры распрацоўцы шостай мадыфікацыі Audi A4 DTM, якая атрымала індэкс ''R14 Plus'', было ўнесена больш за 80 змен<ref>{{cite web |author = Bernd Ostmann |url = https://www.auto-motor-und-sport.de/fahrbericht/audi-r8-gt3-lms-und-a4-dtm-im-tracktest-1/ |title = Champions League im Tracktest |date = 2010-08-06 |work = [[Auto Motor und Sport]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130153/https://www.auto-motor-und-sport.de/fahrbericht/audi-r8-gt3-lms-und-a4-dtm-im-tracktest-1/ |url-status = dead }}</ref>. Аптымізавалі накіраванне паветранага патоку вакол аўтамабіля, дыфузара і праз маторны адсек. Прыток свежага паветра да рухавіка быў палепшаны дзякуючы новай упускной камеры. Было дасягнута лепшае размеркаванне круцільнага моманту. Адно са шматлікіх іншых удасканаленняў датычыцца больш аптымальнай цыркуляцыі масла. Брытанскі вытворца ''«AP Racing»'', які быў пастаўшчыком для ўсіх аўтамабіляў DTM, да сезона 2009 года падрыхтаваў палегчаныя тармазныя супарты. Заўважнай асаблівасцю ''R14 Plus'' было антыкрыло, якое цяпер мацавалася наверсе багажніка<ref> {{cite web |url = https://www.supercars.net/blog/2009-audi-a4-dtm-r14-plus/ |title = 2009 Audi A4 DTM R14 plus |date = |work = supercars.net |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} </ref>. Кошт аўтамабіля складаў каля 800 000 еўра<ref> {{cite web |url = https://www.autobild.de/artikel/a4-3.2-fsi-quattro-vs.-a4-dtm-2008-666021.html |title = Ungleiche Brüder. A4 3.2 FSI quattro vs. A4 DTM 2008 |date = 2008-04-10 |work = [[Auto Bild]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Са жніўня 2009 года (пасля гонкі на Нюрбургрынгу) далейшае развіццё машын было замарожана. Больш не дазвалялася змяняць аэрадынаміку, каркас бяспекі, сістэму рулявога кіравання, рухавік, падвеску, але за выключэннем амартызатараў. Змяняць амартызатары забаранілі з 1 сакавіка 2010 года. З моманту спынення распрацоўкі былі даступныя толькі тры розныя канфігурацыі аэрадынамікі, якія можна было выкарыстоўваць у залежнасці ад трасы<ref> {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/entwicklungsstopp-entlastet-das-audi-budget-10031801 |title = Entwicklungsstopp entlastet das Audi-Budget |date = 2010-03-18 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Такім чынам, рэшту сезона 2009 года, а таксама сезоны 2010 і 2011 гадоў аўтамабілі выкарыстоўваліся ў нязменным выглядзе. У 2012 годзе набыў моц новы рэгламент, і Audi перайшла на машыны новага пакалення — купэ [[Audi A5 DTM]]. == Удзел у гонках == [[Файл:Motorshow Essen 2013-11-30 10-58-22 (11732904853).jpg|thumb|Аўтамабіль чэмпіёна 2004 года Маціяса Экстрома.]] За восем сезонаў агулам пілоты Audi A4 DTM заваявалі 43 поўл-пазіцыі, усталявалі 31 найхутчэйшы круг, перамаглі ў 34 гонках і заваявалі пяць чэмпіёнскіх тытулаў (у [[Deutsche Tourenwagen Masters 2004|2004]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2007|2007]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2008|2008]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2009|2009]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2011|2011]] гады)<ref name="audi-mediacenter.com-2011-10-14"/>. === Сезон 2004 года === У [[Deutsche Tourenwagen Masters 2004|2004]] годзе [[Audi]] прыйшла ў чэмпіянат у якасці завадской каманды. Шэсць Audi A4 DTM спаборнічалі ў гонках з [[AMG-Mercedes C-Klasse DTM (W203)|AMG-Mercedes C-класа]] і [[Opel Vectra GTS V8 DTM|Opel Vectra GTS V8]]. Атрымаўшы чатыры перамогі [[Маціяс Экстром]] стаў чэмпіёнам, ''«Audi Sport Team Abt»'' выйграла камандны залік, а Audi стала першай сярод вытворцаў. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2004 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2004 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2004 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- bgcolor="#FFFFBF" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | rowspan="6" bgcolor="F8F9FA" | Audi A4 DTM 04 | '''5''' | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} '''[[Маціяс Экстром]]''' | 10 || 4 || 7 || 4 || 1 || 1 || 1 || 0 || 74 || '''1''' |- | 6 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 10 || 0 || 4 || 2 || 0 || 1 || 2 || 2 || 39 || 5 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | 11 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Крысціян Абт]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 3 || 8 || 3 || 1 || 16 |- | 12 | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Том Крыстэнсан]] | 10 || 1 || 2 || 0 || 1 || 2 || 1 || 0 || 43 || 4 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Infineon Team Joest''' | 44 | align="left" | {{Сцяг|Італія}} [[Эмануэле Піро]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 10 || 5 || 1 || 11 || 11 |- | 45 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Франк Біла]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 10 || 9 || 2 || 0 || 17 |- |} === Сезон 2005 года === У сезоне [[Deutsche Tourenwagen Masters 2005|2005]] года Audi павялічыла колькасць машын да васьмі. ''«Abt Sportsline»'' выставіла на старт машыны новай генерацыі, ''«Joest Racing»'' — машыны 2004 года выпуску<ref> {{cite news |url = https://autosport.nl/klasse/nieuws/10386/dtm-team-abt-in-dtm-met-nieuwe-audis-joest-zet-autos-2004-in |title = DTM: Team Abt in DTM met nieuwe Audi's; Joest zet auto's 2004 in |date = 2004-12-10 |work = autosport.nl |accessdate = 2023-11-10 |language = nl }} </ref>. Па выніках сезона Экстром заняў другое месца, зноў стаўшы лепшым прадстаўніком маркі, Том Крыстэнсан скончыў сезон на трэцім месцы, аднак тытул чэмпіёна і перамогу ў камандным заліку заваяваў Mercedes. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2005 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2005 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2005 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- bgcolor="#DFDFDF" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | rowspan="4" bgcolor="F8F9FA" | Audi A4 DTM 05 | 1 | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Маціяс Экстром]] | 11 || 3 || 7 || 1 || 1 || 1 || 1 || 0 || 71 || 2 |- | 2 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 11 || 0 || 0 || 0 || 1 || 2 || 5 || 3 || 10 || 13 |- bgcolor="#FFDF9F" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | 5 | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Том Крыстэнсан]] | 11 || 0 || 5 || 2 || 0 || 1 || 2 || 1 || 56 || 3 |- | 6 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Алан Макніш]] | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 7 || 4 || 1 || 13 || 10 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Joest Racing''' | rowspan="4" | Audi A4 DTM 04 | 14 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Крысціян Абт]] | 11 || 0 || 1 || 0 || 0 || 3 || 2 || 2 || 16 || 9 |- | 15 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[П’ер Кафер]] | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 5 || 5 || 2 || 5 || 15 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Joest''' | 18 | align="left" | {{Сцяг|Італія}} [[Рынальда Капэла]] | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 10 || 10 || 4 || 0 || 20 |- | 19 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Франк Штыплер | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 5 || 5 || 2 || 8 || 14 |- |} === Сезон 2006 года === Пасля таго, як марка «Опель» пакінула чэмпіянат, і «Мерседэс», і «Аўдзі» ў сезоне [[Deutsche Tourenwagen Masters 2006|2006]] года павялічылі колькасць машын з 8 да 10, выставіўшы аўтамабілі трох пакаленняў. ''«Abt Sportsline»'' мела чатыры машыны новай версіі ''R12 plus''. Каманды ''«Phoenix»'' і ''«Rosberg»'' удзельнічалі на леташніх машынах. Ціма Шайдэр атрымаў ''A4 DTM R12'', якой раней кіраваў Алан Макніш. Былы аўтамабіль Экстрама перайшоў П’еру Каферу. Крысціян Абт заняў месца за рулём ''A4'', якую ў мінулым годзе пілатаваў Марцін Томчык. Франк Штыплер карыстаўся былым аўтамабілем Тома Крыстэнсана. {{нп3|Колін Колес|Колін Колес|en|Colin Kolles}} выставіў сваю каманду, для якой набыў дзве ''Audi A4 DTM R11'' 2004 года. Ваніна Ікс дэбютавала на машыне, якую папярэднія два гады вадзіў Крысціян Абт. Другой машынай каманды была ''A4 DTM R11'', на якой Марцін Томчык выступаў у сезоне 2004 года, а ў 2005 годзе ёй карыстаўся П’ер Кафер<ref name="autobild.de-2006-04-05"/><ref name="audi-mediacenter.com-2006-04-03"> {{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/the-history-of-last-years-cars-8383 |title = The history of last year’s cars |date = 2006-04-03 |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} </ref>. Для аўтамабіляў 2006 года ўстанаўлівалася базавая маса 1070 кг. Акрамя таго, уводзілася правіла гандыкапаў: пасля кожнай перамогі ў наступнай гонцы дадаваліся пяць кілаграмаў, але не больш 20 кг (максімальная маса — 1090 кг). Прайграўшаму вытворцы дазвалялася кожны раз скідаць пяць кілаграмаў баласту, пры гэтым вага не павінна была быць менш 1060 кг<ref name="autobild.de-2006-04-05"/>. У параўнанні з машынамі апошняй версіі, для аднагадовых аўтамабіляў задалі вагу на дзесяць кілаграмаў менш, для аўтамабіляў узору 2004 года — меней на 50 кілаграмаў<ref name="audi-mediacenter.com-2006-04-03"/>. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2006 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2006 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2006 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-10-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | rowspan="4" | Audi A4 DTM 06 | 4 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 10 || 1 || 3 || 1 || 0 || 1 || 1 || 0 || 42 || 4 |- | 5 | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Маціяс Экстром]] | 10 || 1 || 1 || 0 || 0 || 3 || 1 || 2 || 21 || 8 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | 6 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Хайнц-Харальд Фрэнтцэн]] | 10 || 0 || 2 || 1 || 0 || 1 || 3 || 0 || 24 || 7 |- bgcolor="#FFDF9F" | 7 | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Том Крыстэнсан]] | 10 || 2 || 6 || 2 || 1 || 1 || 1 || 0 || 56 || 3 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Phoenix''' | rowspan="4" | Audi A4 DTM 05 | 12 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Крысціян Абт]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 5 || 5 || 3 || 6 || 13 |- | 14 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[П’ер Кафер]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 7 || 8 || 3 || 1 || 16 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Rosberg''' | 15 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Франк Штыплер | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 7 || 6 || 4 || 3 || 14 |- | 16 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Ціма Шайдэр]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 8 || 6 || 1 || 12 || 10 |- | align="left" rowspan="5" | {{Сцяг|Германія}} '''Futurecom TME''' | rowspan="5" | Audi A4 DTM 04 | rowspan="4" | 19 | align="left" | {{Сцяг|Нідэрланды}} Йерун Блікемолен | 2 || 0 || 0 || 0 || 0 || 17 || 12 || 0 || 0 || 20 |- | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Нікалас К’еза]] | 3 || 0 || 0 || 0 || 0 || 15 || 16 || 1 || 0 || 23 |- | align="left" | {{Сцяг|Нідэрланды}} Аліўе Тылеманс | 3 || 0 || 0 || 0 || 0 || 19 || 13 || 0 || 0 || 21 |- | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Тэд Б’ёрк]] | 2 || 0 || 0 || 0 || 0 || 16 || 14 || 0 || 0 || 22 |- | 20 | align="left" | {{Сцяг|Бельгія}} Ваніна Ікс | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 14 || 11 || 3 || 0 || 19 |- |} === Сезон 2007 года === [[Файл:Mattias Ekström 2007 DTM.jpg|thumb|Маціяс Экстром на трасе [[Брэндс-Хэтч]], 2007 год.]] Як і летась, у сезоне [[Deutsche Tourenwagen Masters 2007|2007]] года ў агульнай колькасці прымалі ўдзел дзесяць машын Audi. ''«Audi Sport Team Abt Sportsline»'' і ''«Audi Sport Team Abt»'' мелі Audi A4 DTM апошняга пакалення. ''«Phoenix»'' і ''«Rosberg»'' выкарыстоўвалі аўтамабілі папярэдняй спецыфікацыі. Крысціян Абт атрымаў машыну, на якой у мінулым сезоне Хайнц-Харальд Фрэнтцэн заваяваў поўл-пазіцыю на этапе ў Гокенгайме. Яго калега па камандзе Аляксандр Прэма стартаваў на былой машыне Марціна Томчыка. Майк Рокэнфелер дэбютаваў на машыне Тома Крыстэнсана. Лукас Лур вадзіў машыну Маціяса Экстрома. ''«Futurecom TME»'' выкарыстоўвала два аўтамабілі 2005 мадэльнага года<ref name="motorsport-total.com-2007-04-19"> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/alle-fuer-einen-audi-setzt-auf-teamwork-07041905 |title = Alle für Einen: Audi setzt auf Teamwork |date = 2007-04-19 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Мадэлі 2007 года пачыналі сезон з найбольшай вагой, для леташніх машын — на дзесяць кілаграмаў менш, а машыны ўзору 2005 года — на 30 кілаграмаў<ref name="motorsport-total.com-2007-04-19"/>. Па выніках сезона чэмпіёнам стаў Маціяс Экстром<ref> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/ekstroem-ist-meister-07101406 |title = Ekström ist Meister! |date = 2007-10-14 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2007 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2007 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2007 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- bgcolor="#FFDF9F" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | rowspan="6" bgcolor="F8F9FA" | Audi A4 DTM 07 | 3 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 10 || 2 || 4 || 2 || 2 || 1 || 1 || 3 || 40 || 3 |- bgcolor="#FFFFBF" | '''4''' | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} '''[[Маціяс Экстром]]''' | 10 || 1 || 7 || 1 || 2 || 1 || 1 || 1 || 50 || '''1''' |- | align="left" rowspan="4" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | rowspan="3" | 7 | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Том Крыстэнсан]] | 7 || 0 || 0 || 1 || 0 || 1 || 5 || 1 || 9 || 14 |- | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Франк Біла]] | 1 || 0 || 0 || 0 || 0 || 18 || 18 || 0 || 0 || 23 |- | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Маркус Вінкельхок]] | 2 || 0 || 0 || 0 || 0 || 9 || 14 || 1 || 0 || 19 |- | 8 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Ціма Шайдэр]] | 10 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 2 || 2 || 25 || 7 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Rosberg''' | rowspan="5" | Audi A4 DTM 06 | 11 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Майк Рокэнфелер]] | 10 || 0 || 1 || 0 || 0 || 2 || 3 || 1 || 11 || 12 |- | 12 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Лукас Лур | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 10 || 8 || 1 || 1 || 17 |- | align="left" rowspan="3" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Phoenix''' | 16 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Крысціян Абт]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 5 || 6 || 2 || 4 || 16 |- | rowspan="2" | 17 | align="left" | {{Сцяг|Францыя}} Аляксандр Прэма | 9 || 0 || 1 || 0 || 0 || 3 || 2 || 2 || 13 || 11 |- | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Марка Вернер | 1 || 0 || 0 || 0 || 0 || 17 || 15 || 0 || 0 || 22 |- | align="left" rowspan="3" | {{Сцяг|Германія}} '''Futurecom TME''' | rowspan="3" | Audi A4 DTM 05 | rowspan="2" | 20 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Адам Кэрал | 5 || 0 || 0 || 0 || 0 || 12 || 9 || 1 || 0 || 18 |- | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Маркус Вінкельхок | 5 || 0 || 0 || 0 || 0 || 9 || 12 || 1 || 0 || 19 |- | 21 | align="left" | {{Сцяг|Бельгія}} Ваніна Ікс | 9 || 0 || 0 || 0 || 0 || 14 || 13 || 3 || 0 || 21 |- |} === Сезон 2008 года === [[Файл:10 Timo Scheider (2812169910).jpg|thumb|Ціма Шайдэр на трасе Брэндс-Хэтч, 2008 год.]] Пілоты ''«Audi Sport Team Abt Sportsline»'' і ''«Audi Sport Team Abt»'' выступалі на Audi A4 DTM апошняга пакалення. Маркус Вінкельхок, які перайшоў у склад ''«Audi Sport Team Rosberg»'', атрымаў мінулагодняе шасі з нумарам R13-403, на якім Маціяс Экстром летась стаў чэмпіёнам DTM. Яго калега па камандзе Майк Рокэнфелер кіраваў былой А4 Тома Крыстэнсана<ref>{{cite news |url = https://us.motorsport.com/dtm/news/racing-debut-of-the-new-audi-a4-dtm/2288792/ |title = Racing debut of the new Audi A4 DTM |date = 2008-04-06 |work = motorsport.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130153/https://us.motorsport.com/dtm/news/racing-debut-of-the-new-audi-a4-dtm/2288792/ |url-status = dead }}</ref>. Мінімальная маса была зададзена наступным чынам: для машын 2008 года — 1050 кг, 2007—1040 кг, 2006—1030 кг<ref> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/im-detail-das-neue-reglement-08040603 |title = Im Detail: Das neue Reglement |date = 2008-04-06 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Чэмпіёнам ДТМ 2008 года стаў [[Ціма Шайдэр]]. У адзінаццаці гонках сезона ён восем разоў падымаўся на подыум<ref>{{cite news |url = https://us.motorsport.com/dtm/news/audi-driver-timo-scheider-is-2008-dtm-champion/2828184/ |title = Audi driver Timo Scheider is 2008 DTM Champion |date = 2008-10-27 |work = motorsport.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130155/https://us.motorsport.com/dtm/news/audi-driver-timo-scheider-is-2008-dtm-champion/2828184/ |url-status = dead }}</ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM [[Deutsche Tourenwagen Masters 2008|2008]] года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2008 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2008 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- bgcolor="#FFDF9F" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | rowspan="4" bgcolor="F8F9FA" | Audi A4 DTM 08 | 1 | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Маціяс Экстром]] | 11 || 3 || 5 || 2 || 0 || 1 || 1 || 0 || 56 || 3 |- | 2 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 11 || 0 || 1 || 0 || 1 || 3 || 2 || 3 || 32 || 7 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | 9 | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Том Крыстэнсан]] | 11 || 0 || 3 || 2 || 2 || 1 || 3 || 1 || 27 || 8 |- bgcolor="#FFFFBF" | '''10''' | align="left" | {{Сцяг|Германія}} '''[[Ціма Шайдэр]]''' | 11 || 3 || 8 || 4 || 2 || 1 || 1 || 0 || 75 || '''1''' |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Phoenix''' | rowspan="4" | Audi A4 DTM 07 | 14 | align="left" | {{Сцяг|Францыя}} Аляксандр Прэма | 11 || 0 || 1 || 0 || 0 || 8 || 3 || 1 || 10 || 10 |- | 15 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Олівер Джарвіс | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 4 || 5 || 1 || 5 || 13 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Rosberg''' | 18 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Майк Рокэнфелер]] | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 2 || 5 || 0 || 6 || 11 |- | 19 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Маркус Вінкельхок | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 8 || 6 || 2 || 6 || 12 |- | align="left" rowspan="3" | {{Сцяг|Германія}} '''Futurecom TME''' | rowspan="2" | Audi A4 DTM 06 | 20 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Кэтрын Лег | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 16 || 15 || 3 || 0 || 19 |- | 21 | align="left" | {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Крысціян Альберс]] | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 11 || 10 || 4 || 0 || 17 |- |} === Сезон 2009 года === [[Файл:DTM Norisring 2009 (3664637623).jpg|thumb|Ціма Шайдэр на трасе [[Норысрынг]], 2009 год.]] У сезоне [[Deutsche Tourenwagen Masters 2009|2009]] года прымалі ўдзел 11 машын Audi A4 DTM. Завадскія каманды мелі чатыры аўтамабілі новай версіі і пяць леташніх<ref> {{cite news |url = https://www.touringcartimes.com/2009/02/17/audi-confirms-2009-drivers-line-up/ |title = Audi confirms 2009 drivers line up |date = 2009-02-17 |work = touringcartimes.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} </ref>. Каманда ''«Kolles Futurecom»'' выставіла тры аўтамабілі ўзору 2007 года. Пры гэтым, Крысціян Бакеруд атрымаў новапабудаваны асобнік. Нягледзячы на тое, што гэта была машына спецыфікацыі 2007 года, гэта быў цалкам новы аўтамабіль, выраблены заводам Audi ў Інгальштаце для каманды Коліна Колеса ў маі 2009 года<ref> {{cite news |url = https://www.touringcartimes.com/2009/05/16/bakkerud-enjoys-new-2007-audi/ |title = Bakkerud enjoys new 2007 Audi |date = 2009-05-16 |work = touringcartimes.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} </ref>. Ціма Шайдэр паспяхова абараніў тытул. Ёе фінішаваў у ачках ва ўсіх дзесяці гонках, хоць і быў пасля дыскваліфікаваны ў Зандворце. Таксама быў адзіным, хто праехаў усе 548 кругоў у гонках сезона. Для маркі «Аўдзі» гэта была трэцяя перамога запар<ref> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/1798720-kilometer-der-lange-weg-zum-titel-09102703 |title = 1.798,720 Kilometer: Der lange Weg zum Titel |date = 2009-10-27 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Гэты год стаў апошнім для ''«Futurecom»''. Па заканчэнні сезона каманда прадала свае аўтамабілі<ref> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/kolles-verkauft-alte-dtm-audis-09112801 |title = Kolles verkauft alte DTM-Audis |date = 2009-11-28 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-10-31 |language = de }} </ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2009 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2009 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2009 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- bgcolor="#FFFFBF" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | rowspan="4" bgcolor="F8F9FA" | Audi A4 DTM 09 | '''1''' | align="left" | {{Сцяг|Германія}} '''[[Ціма Шайдэр]]''' | 10 || 2 || 6 || 1 || 2 || 1 || 1 || 0 || 64 || '''1''' |- | 2 | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Том Крыстэнсан]] | 10 || 1 || 2 || 2 || 0 || 1 || 1 || 1 || 21 || 8 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | 5 | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Маціяс Экстром]] | 10 || 0 || 5 || 3 || 2 || 1 || 2 || 1 || 41 || 5 |- | 6 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 10 || 1 || 4 || 1 || 0 || 1 || 1 || 3 || 35 || 6 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Rosberg''' | rowspan="5" | Audi A4 DTM 08 | 11 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Майк Рокэнфелер]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 3 || 7 || 1 || 4 || 14 |- | 12 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Маркус Вінкельхок | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 7 || 4 || 3 || 11 || 10 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Phoenix''' | 14 | align="left" | {{Сцяг|Францыя}} Аляксандр Прэма | 10 || 0 || 0 || 0 || 1 || 6 || 4 || 4 || 6 || 13 |- | 15 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Олівер Джарвіс | 10 || 0 || 2 || 1 || 0 || 1 || 2 || 3 || 18 || 9 |- | align="left" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Lady Power''' | 21 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Кэтрын Лег | 10 || 0 || 0 || 0 || 1 || 5 || 12 || 4 || 0 || 18 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Kolles Futurecom TME''' | rowspan="3" | Audi A4 DTM 07 | 18 | align="left" | {{Сцяг|Данія}} Крысціян Бакеруд | 9 || 0 || 0 || 0 || 0 || 13 || 12 || 1 || 0 || 19 |- | 19 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Ёханес Зайдліц | 7 || 0 || 0 || 0 || 0 || 17 || 13 || 2 || 0 || 20 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Kolles Futurecom BRT''' | 20 | align="left" | {{Сцяг|Чэхія}} Томаш Костка | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 11 || 11 || 2 || 0 || 17 |- |} === Сезон 2010 года === У [[Deutsche Tourenwagen Masters 2010|2010]] годзе выкарыстоўваліся тыя ж аўтамабілі, што і летась. Матыяс Экстром, Марцін Томчык, Маркус Вінкельхок і Аляксандр Прэма працягвалі кіраваць сваімі машынамі 2009 года. Олівер Джарвіс пераняў машыну Тома Крыстэнсана. Майк Рокэнфелер сеў за руль аўтамабіля, каторы раней пілатаваў Олівер Джарвіс. Навічок Мігель Маліна атрымаў A4, на якім летась выступала Кэтрын Лег, а яна атрымала папярэднюю машыну Майка Рокэнфелера. Толькі дзеючы чэмпіён Ціма Шайдэр атрымаў машыну, якая раней не выкарыстоўвалася ў гонках (нумар шасі R14-606)<ref> {{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/dtm-countdown-development-freeze-relieves-audis-budget-7665 |title = DTM countdown: development freeze relieves Audi’s budget |date = 2010-03-18 |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} </ref>. Базавая вага машын 2009 года засталася 1050 кілаграмаў, аўтамабілі 2008 года былі разгружаны на пяць кілаграмаў і пачалі сезон з 1025 кілаграмамі. Ад гандыкапаў, калі пасля кожнай гонкі машыны пераможцаў нагружаліся дадатковым баластам, адмовіліся<ref>{{cite news |url = https://www.auto-motor-und-sport.de/motorsport/dtm-reglement-fuer-2010-steht/ |title = DTM Reglement 2010. Veränderungen im Quali und an Gewichten |date = 2010-04-13 |work = [[Auto Motor und Sport]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de |url-status = dead }}</ref>. ''Dunlop'' падрыхтавала шыны з абноўленым саставам гумы. Пасля перадсезонных тэстаў новыя шыны былі добра ацэненыя пілотамі<ref> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/piloten-loben-neuen-rennreifen-von-dunlop-10040102 |title = Piloten loben neuen Rennreifen von Dunlop |date = 2010-04-01 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>, але цягам года Audi мелі з імі больш праблем, чым сапернікі на Mercedes<ref> {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/audis-sorgen-reifenraetsel-und-zu-viele-einzelfehler-10081901 |title = Audis Sorgen: Reifenrätsel und zu viele Einzelfehler |date = 2010-08-19 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Гоншчыкі Audi наракалі на слабую зваротную сувязь на пярэдняй восі, а заднія шыны не мелі таго счаплення, як у папярэднія гады. У выніку, пасля трох тытулаў запар, у сезоне 2010 года Audi змагла выйграць толькі дзве гонкі<ref name="autobild.de-2011-04-16"/>. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2010 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2010 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2010 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | rowspan="4" | Audi A4 DTM 09 | 1 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Ціма Шайдэр]] | 11 || 1 || 5 || 2 || 2 || 1 || 1 || 0 || 53 || 4 |- | 2 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Олівер Джарвіс | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 3 || 4 || 1 || 18 || 9 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | 5 | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Маціяс Экстром]] | 11 || 1 || 3 || 2 || 2 || 1 || 1 || 3 || 35 || 5 |- | 6 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 2 || 4 || 0 || 20 || 8 |- | align="left" rowspan="3" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Phoenix''' | rowspan="6" | Audi A4 DTM 08 | rowspan="2" | 9 | align="left" | {{Сцяг|Францыя}} Аляксандр Прэма | 10 || 0 || 1 || 0 || 0 || 4 || 3 || 4 || 12 || 11 |- | align="left" | {{Сцяг|Ганконг}} Дарыл О’Янг | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 11 || 0 || 0 || 0 || — |- | 10 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Майк Рокэнфелер]] | 11 || 0 || 1 || 0 || 1 || 2 || 3 || 0 || 22 || 7 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Rosberg''' | 14 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Маркус Вінкельхок | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 5 || 4 || 4 || 7 || 12 |- | 15 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Кэтрын Лег | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 14 || 14 || 2 || 0 || 18 |- | align="left" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Rookie Team Abt''' | 18 | align="left" | {{Сцяг|Іспанія}} Мігель Маліна | 11 || 0 || 0 || 0 || 1 || 4 || 4 || 3 || 15 || 10 |- |} === Сезон 2011 года === [[Файл:Martin Tomczyk (6028860546).jpg|thumb|Марцін Томчык на трасе [[Гокенгаймрынг]], 2011 год.]] [[Deutsche Tourenwagen Masters 2011|2011]] год стаў апошнім для ''Audi A4'' у DTM. Ужо ішла пабудова новых машын пад рэгламент 2012 года, а пакуль працягвалі ўдзельнічаць ''R14'' узору 2008 года і ''R14 plus'' 2009 года. Галоўная перамена, якая адбылася ў гэтым сезоне, — пастаўшчыком шын для чэмпіянату DTM стала кампанія [[Hankook Tire|Hankook]]<ref name="motorsport-total.com-2010-11-19"/>. Перад інжынерамі стаяла задача ва ўмовах замарозкі рэгламенту адаптаваць аўтамабілі пад новыя шыны, не дапускаючы пры гэтым фундаментальных змен канструкцыі<ref name="autobild.de-2011-04-16"> {{cite news |url = https://www.autobild.de/artikel/dtm-2011-1609205.html |title = DTM 2011: Bewährte Technik, neue Reifen |date = 2011-04-16 |work = [[Auto Bild]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Вызначаная рэгламентам мінімальная вага засталася ранейшай. Для аўтамабіляў пакалення 2009 года гэта 1050 кілаграмаў, для машын 2008 года — на 25 кілаграмаў менш<ref> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/reglement-2011-fahrzeuggewichte-bleiben-gleich-11042702 |title = Reglement 2011: Fahrzeuggewichte bleiben gleich |date = 2011-04-27 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Па выніках сезона чэмпіёнам стаў [[Марцін Томчык]]. Ён кіраваў ''Audi A4 DTM'' узору 2008 года і стаў першым чэмпіёнам серыі DTM, хто здабыў тытул на старой машыне<ref> {{cite news |url = https://www.stern.de/sport/sportwelt/motorsport-tomczyk-sichert-sich-dtm-sieg-vorzeitig-3771626.html |title = Tomczyk sichert sich DTM-Sieg vorzeitig |date = 2011-10-02 |work = [[Stern]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Маціяс Экстром заняў другое месца. ''«Abt Sportsline»'' перамагла ў камандным заліку<ref> {{cite news |url = https://www.stern.de/sport/sportwelt/motorsport-audi-holt-auch-den-vize-titel-in-der-dtm-3876214.html |title = Audi holt auch den Vize-Titel in der DTM |date = 2011-10-23 |work = [[Stern]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2011 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2011 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2011 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | rowspan="5" | Audi A4 DTM 09 | 4 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Ціма Шайдэр]] | 10 || 0 || 1 || 0 || 2 || 4 || 2 || 1 || 36 || 4 |- | 5 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Олівер Джарвіс | 10 || 0 || 1 || 0 || 0 || 2 || 3 || 0 || 14 || 10 |- bgcolor="#DFDFDF" | align="left" rowspan="3" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | 8 | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Маціяс Экстром]] | 10 || 3 || 5 || 2 || 1 || 1 || 1 || 1 || 52 || 2 |- | rowspan="2" | 9 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Майк Рокэнфелер]] | 9 || 1 || 2 || 1 || 1 || 1 || 1 || 0 || 31 || 6 |- | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Том Крыстэнсан]] | 1 || 0 || 0 || 0 || 0 || 7 || 7 || 0 || 2 || 15 |- bgcolor="#FFFFBF" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Phoenix''' | rowspan="5" bgcolor="F8F9FA" | Audi A4 DTM 08 | '''14''' | align="left" | {{Сцяг|Германія}} '''[[Марцін Томчык]]''' | 10 || 3 || 8 || 1 || 1 || 1 || 1 || 0 || 72 || '''1''' |- | 15 | align="left" | {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Рахель Фрэй]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 15 || 12 || 0 || 0 || 19 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Rosberg''' | 18 | align="left" | {{Сцяг|Партугалія}} [[Філіпі Албукеркі]] | 10 || 0 || 1 || 0 || 0 || 2 || 2 || 2 || 9 || 12 |- | 19 | align="left" | {{Сцяг|Італія}} [[Эдаарда Мартара]] | 10 || 0 || 2 || 0 || 0 || 4 || 3 || 1 || 21 || 9 |- | align="left" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Junior''' | 22 | align="left" | {{Сцяг|Іспанія}} Мігель Маліна | 10 || 0 || 1 || 2 || 0 || 1 || 3 || 1 || 11 || 11 |- |} == Гл. таксама == * [[Audi A4]] * [[AMG-Mercedes C-Klasse DTM (W203)]] * [[AMG-Mercedes C-Klasse DTM (W204)]] * [[Opel Vectra GTS V8 DTM]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/im-detail-die-technik-der-dtm-boliden-08040702 |title = Im Detail: Die Technik der DTM-Boliden |date = 2008-04-07 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} * {{cite web |url = https://www.autobild.de/artikel/tracktest-audi-a4-dtm-und-r10-tdi-814994.html |title = Meister im Ring-Kampf. Tracktest Audi A4 DTM und R10 TDI |date = 2008-12-02 |work = [[Auto Bild]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} * {{cite web |author = Bernd Ostmann |url = https://www.auto-motor-und-sport.de/fahrbericht/audi-r8-gt3-lms-und-a4-dtm-im-tracktest-1/ |title = Champions League im Tracktest |date = 2010-08-06 |work = [[Auto Motor und Sport]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130153/https://www.auto-motor-und-sport.de/fahrbericht/audi-r8-gt3-lms-und-a4-dtm-im-tracktest-1/ |url-status = dead }} * {{cite web |author = Claus Mühlberger |url = https://www.auto-motor-und-sport.de/motorsport/mattias-ekstroem-vergleicht-audi-a4-dtm-von-2004-vs-rs5-von-2015/ |title = Audi A4 DTM von 2004 vs. RS5 von 2015 |date = 2015-05-04 |work = [[Auto Motor und Sport]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de |url-status = dead }} * {{cite web |author = Jason Barlow |url = https://www.topgear.com/car-news/motorsport/top-gears-coolest-racing-cars-audi-a4-dtm |title = Top Gear’s coolest racing cars: Audi A4 DTM |date = |work = [[Top Gear]] |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі Audi|A4 DTM]] [[Катэгорыя:Гоначныя аўтамабілі]] 1ikxu8zlcvq9xl8o8gwae7n9h1zrn92 0 752320 5144179 4637765 2026-05-20T21:01:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144179 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = BMW M3 DTM | фота = 2013-03-05 Geneva Motor Show 8192.JPG | вытворца = [[BMW]] | заводы = | гады вытворчасці = | тып кузава = | даўжыня = | шырыня = | вышыня = | колавая база = | папярэднік = | пераемнік = [[BMW M4 DTM]] | вікісховішча = BMW M3 DTM (E92) }} '''BMW M3 DTM''' — гоначныя аўтамабілі маркі [[BMW]]. Выкарыстоўваліся ў чэмпіянаце [[Deutsche Tourenwagen Masters|DTM]] у 2012—2013 гады. == Гісторыя == Восенню 2010 года BMW абвясціла аб вяртанні ў чэмпіянат {{нп3|Deutsche Tourenwagen Masters|DTM|de|DTM}} пасля 20-гадовага перапынку<ref>{{cite news |url = https://www.auto-motor-und-sport.de/news/bmw-dtm-comeback-bmw-kehrt-2012-in-die-dtm-zurueck/ |title = BMW kehrt 2012 in die DTM zurück |publisher = auto-motor-und-sport.de |date = 2010-10-16 |access-date = 2023-12-07 |language = de |archive-date = 7 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231207180731/https://www.auto-motor-und-sport.de/news/bmw-dtm-comeback-bmw-kehrt-2012-in-die-dtm-zurueck/ |url-status = dead }}</ref>. 15 ліпеня 2011 года быў паказаны прататып<ref>{{cite news |url = https://www.auto-motor-und-sport.de/motorsport/bmw-m3-dtm-concept-car-bmw-macht-jagd-auf-sterne-und-ringe/ |title = BMW macht Jagd auf Sterne und Ringe |publisher = auto-motor-und-sport.de |date = 2011-07-15 |access-date = 2023-12-07 |language = de |archive-date = 7 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231207181536/https://www.auto-motor-und-sport.de/motorsport/bmw-m3-dtm-concept-car-bmw-macht-jagd-auf-sterne-und-ringe/ |url-status = dead }}</ref>. Гатовы аўтамабіль прадставілі ў лютым 2012 года. На [[Deutsche Tourenwagen Masters 2012|сезон]] BMW выставіла шэсць машын<ref>{{cite news |url = https://www.auto-motor-und-sport.de/motorsport/bmw-m3-dtm-castrol-praesentiert/ |title = Erster DTM-BMW im fertigen Look |publisher = auto-motor-und-sport.de |date = 2012-02-01 |access-date = 2023-12-07 |language = de |archive-date = 7 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231207181912/https://www.auto-motor-und-sport.de/motorsport/bmw-m3-dtm-castrol-praesentiert/ |url-status = dead }}</ref>. == Тэхнічныя характарыстыкі == Машыны серыі DTM прадстаўляюць сабой {{нп3|Сілуэт (гоначны аўтамабіль)|«сілуэты»|en|Silhouette racing car}}, толькі вонкава падобныя на дарожныя аўтамабілі. Аўтамабілі, якія ўдзельнічалі ў гонках сезонаў 2012—2013 гадоў, мелі аблічча купэ [[BMW M3|M3]] ''([[BMW E92|E92]])''. {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |+ Тэхнічныя характарыстыкі BMW M3 DTM |- ! Даўжыня, мм | 4775 ''(без уліку задняга крыла)'' |- ! Шырыня, мм | 1950 |- ! Вышыня, мм | ~1200 ''(у залежнасці ад налад)'' |- ! Кузаў | вуглепластыкавы манакок на аснове сталёвага прасторавага каркаса |- ! Рухавік | BMW P66, атмасферны, 8-цыліндравы, V-падобны |- ! Аб’ём, см³ | 4000 |- ! Магутнасць, к.с. | ~480 |- ! Каробка перадач | 6-ступеньчатая, секвентальная |- ! Макс. хуткасць, км/г | ~300 |- |} == Удзел у гонках == Аўтамабілі '''BMW M3 DTM (E92)''' удзельнічалі ў сезонах [[Deutsche Tourenwagen Masters 2012|2012]] і [[Deutsche Tourenwagen Masters 2013|2013]] гадоў. У 2012 годзе {{нп3|Бруна Спэнглер|Бруна Спэнглер|en|Bruno Spengler}} заваяваў чэмпіёнскі тытул, а BMW атрымала перамогу ў заліку вытворцаў. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- ! colspan="14" | Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2012 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2012 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2012 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-12-07 |language = en }}</ref> |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''BMW Team RMG''' | rowspan="6" | BMW M3 DTM 12 | 1 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 10 || 0 || 3 || 0 || 1 || 2 || 4 || 4 || 69 || 8 |- | 2 | align="left" | {{Сцяг|ЗША}} [[Джоўі Хэнд]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 8 || 5 || 0 || 6 || 20 |- bgcolor="#FFFFBF" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''BMW Team Schnitzer''' | '''7''' | align="left" | {{Сцяг|Канада}} '''[[Бруна Спэнглер]]''' | 10 || 4 || 6 || 3 || 2 || 1 || 1 || 2 || 149 || 1 |- | 8 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Дзірк Вернер]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 4 || 3 || 1 || 29 || 9 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Бельгія}} '''BMW Team RBM''' | 15 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Эндзі Прыёль]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 6 || 6 || 2 || 24 || 13 |- | 16 | align="left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Аўгуста Фарфуш]] | 10 || 1 || 3 || 2 || 0 || 1 || 1 || 1 || 69 || 7 |- ! colspan="14" | Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2013 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2013 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2013 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-12-07 |language = en }}</ref> |- bgcolor="#FFDF9F" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''BMW Team Schnitzer''' | rowspan="8" bgcolor="F8F9FA" | BMW M3 DTM 12 | 1 | align="left" | {{Сцяг|Канада}} [[Бруна Спэнглер]] | 10 || 1 || 3 || 2 || 0 || 1 || 1 || 1 || 82 || 3 |- | 2 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Дзірк Вернер]] | 10 || 0 || 1 || 0 || 0 || 2 || 2 || 0 || 30 || 13 |- bgcolor="#DFDFDF" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Бельгія}} '''BMW Team RBM''' | 7 | align="left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Аўгуста Фарфуш]] | 10 || 3 || 5 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 116 || 2 |- | 8 | align="left" | {{Сцяг|ЗША}} [[Джоўі Хэнд]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 1 || 5 || 3 || 2 || 32 || 12 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''BMW Team RMG''' | 15 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 5 || 8 || 2 || 10 || 19 |- | 16 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Эндзі Прыёль]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 6 || 3 || 0 || 10 || 20 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''BMW Team MTEK''' | 21 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марка Вітман]] | 10 || 0 || 1 || 1 || 2 || 2 || 1 || 0 || 49 || 8 |- | 22 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Ціма Глок]] | 10 || 1 || 2 || 0 || 0 || 1 || 4 || 1 || 40 || 9 |- |} У 2014 годзе M3 былі замененыя на [[BMW M4 DTM]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web |url = https://www.autobild.de/artikel/praesentation-des-bmw-m3-dtm-concept-car-2012--1861624.html |title = So fährt BMW 2012 in der DTM |publisher = autobild.de |date = 2011-07-15 |access-date = 2023-11-10 |language = de }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі BMW|M3 DTM]] [[Катэгорыя:Гоначныя аўтамабілі]] k8qcfxw7bkcbbrumdnhk82msnwos5o5 100 753022 5144089 5143556 2026-05-20T15:51:31Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5144089 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ян Балзункевіч|2026-05-19T17:06:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Конрад Цузэ|2026-05-19T12:44:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Яўсевій Кесарыйскі|2026-05-18T07:10:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Станіслаў Цывінскі|2026-05-16T10:54:26Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Музей Пія-Клімента|2026-05-15T20:33:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Цэнтральны музей Узброеных сіл|2026-05-15T18:57:04Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Ян Адамус|2026-05-13T12:54:58Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Стэфан Эрэнкройц|2026-05-13T11:14:25Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Анатоль Давыдавіч Зімон|2026-05-13T07:41:17Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Настасся Уладзіславаўна Панкратава|2026-05-11T08:06:48Z|Дэно}} {{Новы артыкул|Васіл Калараў|2026-05-09T14:44:53Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Базыль Сегень|2026-05-09T06:54:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Паўліна Керсноўская|2026-05-08T17:50:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іасафат (Жарскі)|2026-05-08T15:44:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Анатоль Леанідавіч Адамішын|2026-05-07T19:18:16Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Эрвін Кашмідэр|2026-05-04T07:39:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> nfueu5u3vbx3ch1zr0zqyi4jul3tww7 100 753274 5144087 5143554 2026-05-20T15:51:11Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5144087 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Японскі сад (Бон)|2026-05-20T15:21:48Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад ЮНЕСКА|2026-05-20T13:57:52Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Хюнфельд|2026-05-19T12:49:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Нікамедыя|2026-05-18T06:56:54Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дняпроўскі завулак (Мінск)|2026-05-17T09:04:15Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Дняпроўскі праезд (Мінск)|2026-05-15T12:04:38Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Дняпроўская вуліца (Мінск)|2026-05-12T08:25:23Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Мавінга|2026-05-10T03:05:30Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Стары горад (Аль-Ула)|2026-05-09T22:41:18Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Вуліца Лазарава (Мінск)|2026-05-09T09:46:35Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вахравар|2026-05-08T13:16:32Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Аль-Ула|2026-05-06T23:41:46Z|SimondR}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 3uy3zmv59bbb3f29ng9xl8gjml95nf8 100 753287 5144085 5143552 2026-05-20T15:50:45Z NirvanaBot 40832 +11 новых 5144085 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Уладзімір Враньеш|2026-05-20T12:58:38Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2021/2022 ГК Машэка Магілёў|2026-05-20T09:50:17Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Еўрапейскі выбар|2026-05-20T09:47:33Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Сезон 2021/2022 ГК БДУФК-СКА Мінск|2026-05-20T07:58:16Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2021/2022 ГК Гомель|2026-05-20T07:15:53Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2021/2022 ГК Кронан Гродна|2026-05-20T05:48:01Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»|2026-05-19T22:32:29Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Сезон 2021/2022 ГК Мяшкоў Брэст|2026-05-19T20:36:04Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Гета ў Петрыкаве|2026-05-19T19:24:45Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Данііл Вяргейчык|2026-05-19T18:06:24Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Ян Балзункевіч|2026-05-19T17:06:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сезон 2022/2023 ГК Мяшкоў Брэст|2026-05-19T14:43:38Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Пахавальная абраднасць беларусаў|2026-05-18T21:41:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ваджэнне куста|2026-05-18T21:08:08Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гета ў Дзяржынску|2026-05-18T17:59:00Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Уладзімір Пятровіч Заманскі|2026-05-17T17:40:15Z|StarDeg}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> f2z9efxbnzlpqzsytd2a775bqnjy8cx 0 754474 5144417 4643148 2026-05-21T10:55:12Z Feeleman 163471 афармленне 5144417 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Грэг}}{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Акруга Грэг''' ({{lang-en|Gregg county}}) — акруга штата [[Тэхас]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]]. На 2000 год у ёй пражывала 111379 чалавек. Па ацэнцы бюро перапісу насельніцтва ЗША ў 2008 годзе насельніцтва акругі складала 117 528 чалавек. Акруговы цэнтр - горад [[Лонгв'ю (Тэхас)|Лонгв'ю]]. Сфарміравана ў 1873 годзе з часткі акругі [[Апшэр (акруга, Тэхас)|Апшэр]]. Названа ў гонар [[Джон Грэг|Джона Грэга]], генерала войска канфедэратаў, які загінуў падчас грамадзянскай вайны. == Крыніцы == {{Крыніцы}}{{Акругі Тэхаса}} [[Катэгорыя:Акругі Тэхаса]] lrznryat2rakqb4kzqik98otbkci8di 0 757007 5144187 5076685 2026-05-20T21:40:54Z Rotondus 11765 +[[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1988 года]]; +[[Катэгорыя:Фільмы-драмы, заснаваныя на рэальных падзеях]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5144187 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм}} '''«Магіла светлякоў»''' ({{lang-jp|火垂るの墓}})&nbsp;— японскі анімацыйны фільм рэжысёра [[Ісао Такахата]], выпушчаны ў [[1988]] годзе. Па матывах аднайменнага аўтабіяграфічнага рамана Акіюкі Носакі. Станам на студзень 2024 года фільм займаў 43 месца ў рэйтынгу [[250 самых рэйтынгавых фільмаў па версіі IMDb|250 найлепшых фільмаў IMDb]]. == Сюжэт == Апошнія дні [[Другая Сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]]. Амерыканская авіяцыя бамбуе японскія гарады. У вір штодзённага чалавечага кашмару трапляюць 14-гадовы Сэйта і яго малая сястра Сэцука. Перажыўшы страту блізкіх, яны засталіся зусім адны. Юны хлопчык раптоўна становіцца дарослым, сутыкнуўшыся з жорсткасцю свету. Ён усведамляе, што ад яго залежыць жыццё ягонай маленькай сястры. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.ghibli.jp/works/hotarunohaka/ Афіцыйны сайт] * {{IMDb title|id=0095327|title=Grave of the Fireflies}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Поўнаметражныя анімацыйныя фільмы]] [[Катэгорыя:Мультфільмы Японіі]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 1988 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Японіі]] [[Катэгорыя:Фільмы на японскай мове]] [[Катэгорыя:Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1988 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы, заснаваныя на рэальных падзеях]] 54b3we85muat9l5f2bgc3o57y3h7cuj 0 760528 5144139 4688881 2026-05-20T19:21:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144139 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Asclepias |rang = Від |latin = Asclepias incarnata |author = |syn = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = |commons = |itis = |ncbi = |eol = |grin = |ipni = |tpl = }} '''Asclepias incarnata''' — [[Шматгадовыя расліны|шматгадовая]] [[Трава|травяністая расліна]]; [[Біялагічны від|вид]] [[Род (біялогія)|роду]] {{bt-bellat|ватачник|Asclepias}} сямейства {{bt-bellat|кутровыя|Apocynaceae}}. == Апісанне == Травяністая расліна, дасягае ў вышыню 100—120 см. [[Кветка|Кветкі]] — дробныя, чырвоныя або ружова-пурпурныя, з прыемным [[водар]]ам, сабраны ў суквецці. [[Суквецце]] — парасон, дасягае ў [[дыяметр]]ы 6 см. == Галерэя == {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |[[Файл:Swamp Milkweed Asclepias incarnata Emerging Leaves 2000px.JPG|174x174пкс]]<br /><br /><br /><br />Лісце |[[Файл:Swamp Milkweed Asclepias incarnata Flowers Closeup 2800px.jpg|245x245пкс]]<br /><br /><br /><br />Суквецце |[[Файл:Ascelpias incarnata seed.jpg|174x174пкс]]<br /><br /><br /><br />Плады |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://flower.onego.ru/other/asclepia.html Ваточник мясо-красный] в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ASIN ''Ваточник мясо-красный'' на сайте USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090427114559/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ASIN |date=27 красавіка 2009 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя садовыя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны балот]] [[Катэгорыя:Расліны лугоў]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Кутровыя]] jc8f8j2fbf3w6t345po8n79ob5tmr4u 0 762026 5144022 5091446 2026-05-20T13:45:00Z Kanstas 126220 абнаўленне звестак, вычытка, удакладненне 5144022 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч | поўнае імя = Юзаф Зянковіч | арыгінальнае імя = Józef Zieńkowicz (Zienkowicz) | партрэт = [[Файл:Józef Zieńkowicz.PNG|200px]] | подпіс = Юзаф Зянковіч у мундзіры свайго партызанскага атраду | мянушка = | прыналежнасць = | гады службы = 1831 | званне = маёр (вышэйшае) | род войскаў = кавалерыя | камандаваў = партызанскі атрад, атрады рэгулярнай арміі | частка = | бітвы = [[Паўстанне 1830—1831 гадоў]]: вызваленне Ашмяны, іншыя | узнагароды = | сувязі = | у адстаўцы = | дата нараджэння = [[27 студзеня]][[1807]] | месца нараджэння = [[Вільня]] | месца смерці = [[Парыж]] | дата смерці = [[17 студзеня]] [[1833]] }} '''Юзаф Зянковіч''' ({{lang-pl|Józef Zieńkowicz (Zienkowicz)}}, [[27 кастрычніка]] [[1807]], [[Вільня]] — [[17 студзеня]], [[1833]], [[Парыж]]) - шляхціц, удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]<ref>[[Энцыклапедыя_гісторыі_Беларусі]]. Т. 6. Ч. 2. С. 391.</ref><ref>''Гарбачова Вольга''. Удзельнікі паўстання 1830–1831 гг. на Беларусі. – Мінск, 2006. – С. 155.</ref>. == Біяграфія == Сын Пятра і Фартунаты Кляманскай. Вучыўся ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Быў земскім уладальнікам з [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павет]]а<ref name="Клюкоўскі">За вольнасць і веру. Ігнацій Клюкоўскі і яго ўспаміны аб падзеях паўстання 1830—1831 гадоў: На польскай і беларускай мовах / Уклад., перакл., камент. В. В. Гарбачова. — Мінск: Лімарыус, 2007. ([https://web.archive.org/web/20101204021034/http://jivebelarus.net/history/memuares/for_freedom_and_faith.html фрагмент])</ref>. Быў адным з ініцыятараў і ўдзельнікам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанчага чыну]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] 4 красавіка 1831 года разам з [[Парфірый Важынскі|Парфірыям Важынскім]]<ref name="Клюкоўскі" /><ref>Powstanie powiatu oszmiańskiego. Z notatek Klukowskiego, (w:) Zbiór pamiętników o powstaniu Litwy w r. 1831 układany przez Felixa Wrotnowskiego, Paryż 1835 w Księgarni Polskiej, s. 231. ([http://books.google.pl/books?id=Uo0DAAAAYAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false лікавая версія]) {{ref-pl}}</ref>. Арганізаваў і кіраваў конным атрадам т.зв. "дэсператаў" (адчайных) ашмянскага апалчэння, які выставіў сваім коштам граф [[Кароль Дамінік Пшаздзецкі|Кароль Пшаздзецкі]]; атрад адзначаўся уніформай, на якой былі нашытыя белыя рэбры і чарапы<ref name="Клюкоўскі" /><ref>Powstanie powiatu oszmiańskiego. Z notatek Klukowskiego, (w:) Zbiór pamiętników o powstaniu Litwy w r. 1831 układany przez Felixa Wrotnowskiego, Paryż 1835 w Księgarni Polskiej, s. 235. ([http://books.google.pl/books?id=Uo0DAAAAYAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false лікавая версія]) {{ref-pl}}</ref>. Пасля ўваходу польскага экспедыцыйнага [[Дэзыдэры Хлапоўскі|Дэзыдэрыя Хлапоўскага]] корпусу ў Літву, прыяднаўся разам з падначаленымі да яго войскаў, дзейнічаў у складзе пазнанскай конніцы і перайшоў шлях да [[Варшава|Варшавы]]<ref name="Клюкоўскі" />. Ад'ютант генерала Серакоўскага. 9 жніўня 1831 года абраны дэпутатам Варшаўскага паўстанчага сойма ад Ашмянскага павета<ref name="Клюкоўскі" />. Эміграваў у Францыю. Адзін з заснавальнікаў Таварыства літоўскіх і рускіх зямель, член Літоўскага ваеннага камітэта. Пакінуў успаміны пра паўстанне на Ашмяншчыне. == Узнагароды == Быў узнагароджаны Залатым Крыжам ордэна [[Virtuti Militari]]<ref name="Клюкоўскі"/>. {{Зноскі}} {{DEFAULTSORT:Зянковіч Юзаф}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] 1n7zpxg4btog0jwnxm5wtoiutt2oiel 0 762240 5144029 4740140 2026-05-20T14:06:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144029 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Dzik''' — шматмэтавы [[бронеаўтамабіль]] [[Польшча|польскай]] вытворчасці. Вырабляецца заводам [[AMZ-Kutno|AMZ]] у горадзе [[Кутна]]. == Апісанне == Прызначаны як для патрулявання, так і для інтэрвенцыі, а таксама ў якасці [[бронетранспарцёр]]а для выкарыстання рознымі міратворчымі і паліцэйскімі сіламі. Яго браня забяспечвае абарону ад куль калібра 7,62 мм. Dzik аснашчаны турбадызельным рухавіком магутнасцю ў 146 к. с. == Варыянты == Dzik выпускаецца ў чатырох варыянтах на базе аднаго шасі: * Dzik-АТ (AT ''antiterrorystyczny'' — антытэрарыстычны) з 3 дзвярыма, умяшчальнасцю да 8 чалавек і 10 амбразурамі для стральбы.<ref>{{Cite web|url=http://www.amz.pl/pl/images/wojskowe/dzik_I_3.jpg|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927002942/http://www.amz.pl/pl/images/wojskowe/dzik_I_3.jpg|archive-date=2007-09-27|access-date=2007-02-03|url-status=dead}}</ref> * Dzik-2 з 5 дзвярыма, умяшчальнасцю да 8 чалавек, 8 амбразурамі і [[кулямёт]]най вежай на даху.<ref>{{Cite web|url=http://www.amz.pl/pl/images/wojskowe/dzik_II_3.jpg|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927002933/http://www.amz.pl/pl/images/wojskowe/dzik_II_3.jpg|archive-date=2007-09-27|access-date=2007-02-03|url-status=dead}}</ref> * Dzik-3 (таксама вядомы пад іракскім пазначэннем '''Ain Jaria 1''') з 4 дзвярыма, умяшчальнасцю да 11 салдат, 13 амбразурамі, кулямётнай вежай і двума падвойнымі [[Дымавая шашка|дымавымі гранатамётамі]].<ref>{{Cite web|url=http://www.amz.pl/pl/images/wojskowe/dzik_III_3.jpg|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927002944/http://www.amz.pl/pl/images/wojskowe/dzik_III_3.jpg|archive-date=2007-09-27|access-date=2007-02-03|url-status=dead}}</ref> * Dzik Cargo з 2 дзвярыма, 2 амбразурамі, ёмістасцю да 3 чалавек і грузавым адсекам.<ref>{{Cite web|url=http://www.amz.pl/pl/images/wojskowe/dzik_cargo_3.jpg|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927002938/http://www.amz.pl/pl/images/wojskowe/dzik_cargo_3.jpg|archive-date=2007-09-27|access-date=2007-02-03|url-status=dead}}</ref> Пакупнікі таксама могуць набыць бронемашыны ў санітарным і зенітным варыянтах.<ref name="corran">{{Cite web|url=http://www.corran.prv.pl/06mspo/amz_dzikmed_1.jpg|title=Image: amz_dzikmed_1.jpg, (800 × 600 px)|date=2006-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070125213039/http://www.corran.prv.pl/06mspo/amz_dzikmed_1.jpg|archive-date=2007-01-25|access-date=2015-09-05|url-status=dead}}</ref><ref name="corran2">{{Cite web|url=http://www.corran.prv.pl/06mspo/amz_dzikpoprad_1.jpg|title=Image: amz_dzikpoprad_1.jpg, (800 × 600 px)|date=2006-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070126030842/http://www.corran.prv.pl/06mspo/amz_dzikpoprad_1.jpg|archive-date=2007-01-26|access-date=2015-09-05|url-status=dead}}</ref> Некалькі аўтамабіляў Dzik-AT былі закупленыя польскім МУС і павінны замяніць састарэлыя [[БТР-60]] у якасці асноўнай антытэрарыстычнай машыны на службе. Dzik-2 выкарыстоўваліся польскай вайсковай паліцыяй, дзе былі вядомыя пад мянушкай ''Gucio''. Яны былі выведзеныя з эксплуатацыі ў 2014 годзе<ref>{{Cite web|url=http://www.special-ops.pl/artykul/id514,silo-zamiast-pilo|title=SILO zamiast PILO|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303085446/https://www.special-ops.pl/artykul/id514,silo-zamiast-pilo|archive-date=2021-03-03|access-date=2023-04-21|url-status=live}}</ref>. Dzik-3 быў спецыяльна распрацаваны для патрэб [[Сухапутныя войскі Ірана|іракскай арміі]], дзе ён выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага бронетранспарцёра. Станам на 2006 год, было замоўлена 600 бронемашын Dzik-3 з магчымасцю павелічэння замовы да 1000 і больш. == Аператары == [[Файл:AMZ_Dzik_operators.png|міні|300x300пкс| Карта аператараў AMZ Dzik. Аператары адзначаны сінім колерам]] * {{Сцягафікацыя|Ірак}} ** Сухопутныя войскі — Dzik-3 * {{Сцягафікацыя|Літва}} ** ARAS — Dzik-AT * {{Сцягафікацыя|Польшча}} ** SPAP — Dzik-AT * {{Сцягафікацыя|Украіна}} ** [[Сухапутныя войскі Украіны|Сухопутныя войскі]] — Dzik-2<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tech.wp.pl/dzik-2-w-ukrainie-wyprodukowali-go-polacy,6883419595910080a|title=DZIK-2 w Ukrainie. Wyprodukowali go Polacy|author=Karolina Modzelewska|website=WP Tech|date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707191034/https://tech.wp.pl/dzik-2-w-ukrainie-wyprodukowali-go-polacy,6883419595910080a|archive-date=2023-07-07|access-date=2023-10-06|url-status=live}}</ref>  == Заўвагі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120206110216/http://www.amz.pl/en%2C340%2C0_amz.html Dzik на сайце вытворцы (en)] * [http://www.defenselink.mil/news/Apr2006/20060411_4783.html Iraqis Take Lead in Tactical Ops With Up-Armored Vehicles (en)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060411231955/http://www.defenselink.mil/news/Apr2006/20060411_4783.html |date=11 красавіка 2006 }} * [https://web.archive.org/web/20090511145037/http://www.militarium.net/wojska_ladowe/dzik.php History of «Dziks» (pl)] {{ВС}} {{сучасныя колавыя БМП, БТР і БА}} [[Катэгорыя:Бронеаўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бранятэхніка Польшчы]] qysg9ds3k0mik9627rm2w9n8y3owuol 100 763680 5144090 5143557 2026-05-20T15:51:42Z NirvanaBot 40832 +8 новых 5144090 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Уладзімір Враньеш|2026-05-20T12:58:38Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2021/2022 ГК Машэка Магілёў|2026-05-20T09:50:17Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2021/2022 ГК БДУФК-СКА Мінск|2026-05-20T07:58:16Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2021/2022 ГК Гомель|2026-05-20T07:15:53Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2021/2022 ГК Кронан Гродна|2026-05-20T05:48:01Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2021/2022 ГК Мяшкоў Брэст|2026-05-19T20:36:04Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Данііл Вяргейчык|2026-05-19T18:06:24Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Ягор Аляксандравіч Дырда|2026-05-19T16:32:05Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Сезон 2022/2023 ГК Мяшкоў Брэст|2026-05-19T14:43:38Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Валянцін Куран|2026-05-17T05:38:23Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст|2026-05-16T07:21:24Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Максім Салікаў|2026-05-16T06:35:39Z|Паўлюк Шапецька}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 6vdbs5r998k2hshun2p4isqga8wx0bm 0 764308 5144327 4725371 2026-05-21T08:23:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144327 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Future Tactical Truck System, FTTS''' — праграма [[Узброеныя Сілы ЗША|ўзброеных сіл ЗША]] 2003 года па стварэнні для войск новых грузавікоў. Было прапанавана модульнае сямейства з двух транспартных сродкаў, якое павінна было замяніць [[HMMWV|шматмэтавы колавы аўтамабіль высокай мабільнасці AM (HMMWV (Humvee))]], сямейства сярэдніх тактычных транспартных сродкаў FMTV, тактычны грузавік Oshkosh M977 HEMTT, а таксама M35, M809 і M939<ref name="Beyonf Leaf Springs">{{Cite web|url=http://www.thefreelibrary.com/Beyond+leaf+springs%3A+it+doesn't+matter+if+they're+used+in+the+most...-a0108792058|title=Beyond Leaf Springs|author=Ian C Young|publisher=Armada|access-date=March 20, 2015}}</ref> . Да 2006 года праца над FTTS была спыненая. Распрацаваныя машыны не былі прыняты на ўзбраенне, але яны сталі выкарыстоўвацца для вызначэння патрабаванняў для будучых грузавікоў арміі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == *The Association of the United States Army (July 2006) "Army Tactical Wheeled Vehicle Strategy: Meeting Current and Future Needs" pdf (not available online at present) *http://proceedings.ndia.org/3570/workshops/FTTS/Halle.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240310133547/http://proceedings.ndia.org/3570/workshops/FTTS/Halle.pdf |date=10 сакавіка 2024 }} *[https://web.archive.org/web/20030823193625/http://www.dtic.mil/ndia/2003tactical/dail.pdf Article title] {{Сучасныя колавыя БМП, БТР і БА}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Ваенныя тэхналогіі]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі паводле алфавіта]] hco0153fu75ci91dxv3tyeycpeawbof 0 764617 5144454 5143933 2026-05-21T11:50:23Z MocnyDuham 99818 вікіфікацыя 5144454 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coordination_council_of_Belarusian_opposition_3.svg|міні|Размеркаванне мандатаў у Каардынацыйнай Радзе III-га склікання па выніках выбараў: {{legend|#ff0000|Спіс «Воля»: 6 мандатаў}} {{legend|#ffe30a|Спіс «[[Еўрапейскі выбар]]»: 8 мандатаў}} {{legend|#881313|Спіс «Наша справа»: 6 мандатаў}} {{legend|#0030ff|Спіс «Незалежныя беларусы»: 8 мандатаў}} {{legend|#28ff00|Спіс «Блок Пракоп’ева — Ягорава»: 13 мандатаў}} {{legend|#c35573|Спіс «[[Каманда Латушкі і Рух “За Свабоду”]]»: 28 мандатаў}} {{legend|#05dcf1|Спіс «Хопіць баяцца»: 3 мандаты}} {{legend|#8401ff|Спіс «[[Моладзевы наступ]]»: 8 мандатаў}} ]] '''Выбары ў [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйную раду Беларусі]] ІІІ склікання''' прайшлі 25—27 мая 2024 года. Першы склад Каардынацыйнай рады быў сфарміраваны ў жніўні 2020 года для пераадолення [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу]] ў краіне пасля сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]]. У кастрычніку 2022 года Каардынацыйная рада была рэфармаваная, у яе склад увайшлі 115 членаў. Трэці склад Каардынацыйнай рады было вырашана выбраць праз выбары<ref name=":0">{{Cite web|lang=by-By|url=https://storage.googleapis.com/council-elections-2024/index.html|title=Выбары ў Каардынацыйную раду|website=Выбары ў Каардынацыйную раду|access-date=2024-05-07}}</ref>. == Ход кампаніі == З 7 па 28 сакавіка 2024 года была сфарміраваная выбарчая камісія па правядзенні выбараў. У яе склад увайшлі [[Алена Прыходзька]] (старшыня), [[Андрэй Атаманчук]], [[Яраслаў Бекіш]], [[Дзмітрый Лазавік]], [[Альвіна Мінгазава]] і [[Алена Філатава]]<ref name=":0" />. З 1 красавіка па 15 красавіка былі сфарміраваныя спісы выбарчых суб’ектаў. 15 красавіка адбылася падача на рэгістрацыю ў выбарчую камісію, якая доўжылася да 22 красавіка<ref name=":0" />. Лідар спіса выбарчага суб’екта мусілі запоўніць Форму першаснай падачы заяўкі. Пасля спісы былі перададзены на верыфікацыю ў Выбарчую камісію. Прынятае рашэнне Выбарчай Камісіі паступілі на электронную пошту лідара спіса<ref name=":0" />. З 25 красавіка да 25 мая прайшла агітацыя<ref name=":0" />. 20 мая была апублікавана платформа Belarus ID<ref>{{Cite web|lang=by-By|url=https://storage.googleapis.com/council-elections-2024/index.html|title=Выбары ў Каардынацыйную раду|website=Выбары ў Каардынацыйную раду|access-date=2024-05-22}}</ref>, для бяспечнай верыфікацыі чалавека і галасавання анлайн. З прычын бяспекі для людзей унутры Беларусі будзе апублікавана вэб-версія<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343211|title=Апублікаваны мабільны дадатак для ўдзелу ў галасаванні ў Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2024-05-21|access-date=2024-05-22}}</ref>. 22 мая лідар выбарчнага спісу «Закон і правапарадак» [[Аляксандр Азараў]] праз бот [[План «Перамога»|плана «Перамога»]] разаслаў заклікі галасаваць на выбарах і падтрымаць ягоны спіс<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343291|title=Падпісаным на план «Перамога» прыйшло апавяшчэнне: галасуйце за Азарава. Што адбываецца і ў чым небяспека|website=Наша Ніва|date=2024-05-22|access-date=2024-05-24}}</ref>. Гэтыя дзеянні былі ўспрыняты як злоўжыванне, якое можа паставіць пад пагрозу людзей унутры Беларусі. [[Святлана Ціханоўская]] заявіла, што рассылка не была ўзгодненая ні з яе Офісам, ні з Аб’яднаным пераходным кабінетам, таму Азарава пазбавілі доступу да чат-боту плана «Перамога»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343330|title=Ціханоўская: Забралі ў Азарава доступ да чат-бота «Перамога»|website=Наша Ніва|date=2024-05-22|access-date=2024-05-24}}</ref>. 23 мая сітуацыю з рассылкай Азаравым паведамлення праз чат-бот разглядзела Выбарчая камісія па выбарах у Каардынацыйную раду. Сябры камісіі прынялі рашэнне зняць з выбараў увесь спіс «Закон і правапарадак», калі Аляксандра Азараў добраахвотна не адмовіцца балатавацца ў Каардынацыйную раду<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343450|title=Азарава прымушаюць зняцца з выбараў у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2024-05-23|access-date=2024-05-24}}</ref>. Раніцай наступнага дня спіс «Закон і правапарадак» адмовіўся прыняць ультыматум Выбарчай камісіі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343466|title=Азараў адмовіўся здымацца з выбарчай гонкі ў Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2024-05-24|access-date=2024-05-24}}</ref>. Следам на пасяджэнні камісіі было прынята рашэнне зняць з гонкі ўвесь спіс «Закон і правапарадак»<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343469|title=Блок Азарава знялі з выбараў у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2024-05-24|access-date=2024-05-24}}</ref>. Выбары ў Каардынацыйную раду пачаліся 25 мая і працягвалі 3 дні — да 23:59 27 мая. Галасаваць на выбарах у КР можна было толькі з наяўным пашпартам грамадзяніна Беларусі незалежна ад тэрміну дзеяння<ref name=":2" />. Усяго на выбарах прагаласавалі 6723 чалавекі<ref name=":3">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343694|title=Папярэднія вынікі галасавання ў Каардынацыйную раду: перамагае спіс Латушкі з 35%|website=Наша Ніва|date=2024-05-28|access-date=2024-05-27}}</ref>. Першапачаткова абяцалася, што першыя вынікі будуць аб’яўлены не пазней за 29 мая<ref name=":0" />, аднак, папярэднія вынікі былі абвешчаны адразу пасля галасавання<ref name=":3" />. 28 мая, на наступны дзень пасля галасавання, Выбарчая камісія паведаміла, што памылкова спісу «Наша справа» адзін мандат, які мусіў дастацца спісу «Моладзевы наступ»<ref name=":4">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/28-05-2024-pravilnyya-vyniki-vybarau-kr|title=Па выбарах у Каардынацыйную раду назвалі няправільныя вынікі. Вось правільныя|website=belsat.eu|access-date=2024-05-28}}</ref>. На падачу і разгляд скаргаў закладзены перыяд з 29 мая па 8 чэрвеня. Канчатковыя вынікі выбараў будуць агалошаны 8 чэрвеня 2024 года<ref name=":0" />. Першае пасяджэнне Каардынацыйнай рады ІІІ склікання адбылася 15 чэрвеня 2024 г<ref name=":0" />. == Вынікі выбараў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343694|title=Вынікі галасавання ў Каардынацыйную раду: перамагае спіс Латушкі з 35%|website=Наша Ніва|date=2024-05-28|access-date=2024-05-27}}</ref> == {| class="wikitable" |+ !Выбарчы спіс !Колькасць галасоў !Працэнт галасоў !Колькасць атрыманых месцаў у КР (папярэднія вынікі)<ref>{{Cite web|url=https://t.me/rada_vision/3880|title=Каардынацыйная рада|website=Telegram|access-date=2024-05-27}}</ref> |- |Салідарнасць |104 |1,55 % |''не пераадолеў мінімальны парог'' |- |Блок «Воля» |432 |6,43 % |6 |- |[[Еўрапейскі выбар]] |605 |9,00 % |8 |- |Наша справа |489 |7,27 % |6<ref name=":4" /> |- |Закон і правапарадак | colspan="3" | ''зняты з выбараў'' |- |Голас дыяспар Адзінства па-над межамі |184 |2,74 % |''не пераадолеў мінімальны парог'' |- |Незалежныя беларусы |616 |9,16 % |8 |- |Блок Пракоп’ева — Ягорава |1050 |15,62 % |13 |- |[[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»|Каманда Паўла Латушкі і рух «За Свабоду»]] |2358 |35,07 % |'''28''' |- |Хопіць Баяцца! |226 |3,36 % |3 |- |Краіна для жыцця |61 |0,91 % |''не пераадолеў мінімальны парог'' |- |[[Наступ (фракцыя)|Моладзевы наступ]] |598 |8,89 % |8<ref name=":4" /> |} == Пераслед удзельнікаў == 3 мая 2024 года [[КДБ Беларусі]] прызнаў «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]» кааліцыю «Каманда Латушкі» і Рух «За Свабоду», якая бярэ ўдзел у выбарах у Каардынацыйную раду<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/08-05-2024-u-belarusi-nekalki-novyh-ekstremistskih-farmavannyau|title=У Беларусі – некалькі новых «экстрэмісцкіх фармаванняў»|website=belsat.eu|access-date=2024-05-09}}</ref>. 10 мая «экстрэмісцкімі фарміраваннямі» прызнаныя спісы кандыдатаў «Закон і парадак», «Еўрапейскі выбар», «Моладзевы наступ» і «Воля», 16 мая — ўсе астатнія<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32950122.html|title=Усе кааліцыі, якія балятуюцца ў Каардынацыйную раду, улады прызналі «экстрэмісцкімі фармаваньнямі»|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2024-05-16|access-date=2024-05-22}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/news/2024/05/16/coalitions|title=Все коалиции, которые баллотируются в Координационный совет, признаны «экстремистскими формированиями»|website=Медиазона Беларусь|access-date=2024-05-22}}</ref>. 25 мая [[Следчы камітэт Беларусі]] паведаміў, што завёў крымінальныя справы супраць усіх 257 чалавек, якія балатуюцца ў Каардынацыйную раду, па артыкулах аб змове з мэтай захопу ўлады, закліках да дзеянняў супраць нацыянальнай бяспекі, стварэнні «экстрэмісцкага» фарміравання і садзейнічанні «экстрэмісцкай» дзейнасці (артыкулы 357, 361, 361-1 і 361-4 КК)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343233|title=СК завёў крымінальныя справы супраць 257 чалавек, якія балатуюцца ў Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2024-05-21|access-date=2024-05-21}}</ref>. == Выбарчыя спісы == === Незалежныя беларусы === {{калонкі|2|малы=так}} # [[Максім Шабуцкі]] # [[Уладзіслаў Салавей]] # [[Сяргей Бяспалаў]] # [[Наталля Галаўчук]] # [[Аляксандра Васько]] # [[Станіслаў Гушча]] # [[Аляксандр Камісараў]] # [[Аляксандр Наўковіч]] # [[Кацярына Клімовіч]] # [[Карына Пацёмкіна]] # [[Алена Радзькова]] # [[Мікалай Бойка]] # [[Юлія Грэбень]] # [[Андрэй Гаўрылюк]] # [[Уладзіслаў Рымашэўскі]] # [[Дзіяна Германовіч]] # [[Юрый Доўнар]] {{калонкі/канец}} === Закон і правапарадак === 23 мая спіс зняты з выбараў па рашэнні Выбарчай камісіі<ref name=":1" />. {{калонкі|2|малы=так}} # [[Аляксандр Аляксандравіч Азараў|Аляксандр Азараў]] # [[Аляксандр Ракіцкі]] # [[Іван Паўлоўскі]] # [[Юрый Каваленка]] # [[Алена Макар]] # [[Сяргей Макар]] # [[Станіслаў Аляксандравіч Лупаносаў|Станіслаў Лупаносаў]] # [[Андрэй Федараў]] # [[Ілля Данілаў]] # [[Паліна Лушчынская]] # [[Кацярына Макарава]] # [[Андрэй Манкевіч]] # [[Сяргей Пруднікаў]] # [[Алена Дзядзюля]] # [[Ягор Захараў]] # [[Крысціна Сяргееўна Ціманоўская|Крысціна Ціманоўская]] # [[Максім Васільеў]] # [[Філіп Дайнека]] # [[Дзмітрый Пяшэвіч]] # [[Ганна Федаронак]] {{калонкі/канец}} === Аб’яднанне палітычных партый «Народная Грамада» і Беларуская хрысціянская дэмакратыя «Салідарнасць» === {{калонкі|2|малы=так}} # [[Яўген Вільскі]] # [[Георгій Дзмітрук]] # [[Яўген Дудкін]] # [[Аліна Смірнова]] # [[Алена Янушкоўская]] # [[Андрэй Зуеў]] # [[Сяргей Верамеенка]] #: [[Павел Бялюцін|<s>Павел Бялюцін</s>]] (выключаны 1 мая)<ref name=":5">{{Cite web|url=https://t.me/rada_vision/3806|title=Каардынацыйная рада|website=Telegram|access-date=2024-05-07}}</ref> # [[Марына Кіявец]] # [[Вольга Тышкевіч]] # [[Зміцер Лупач]] # [[Ігар Валяеў]] # [[Віталь Марока]] # [[Алена Шабуня]] # [[Таццяна Хмялеўская]] # [[Віталь Мезенцаў]] # [[Анатоль Семянтовіч]] # [[Таццяна Малашчанка]] # [[Вікторыя Хатэнка]] # [[Святлана Вішнеўская]] # [[Жанна Семянтовіч]] {{калонкі/канец}} === Грамадскі рух «Краіна для жыцця» === {{калонкі|2|малы=так}} # [[Віталь Саўюк]] # [[Ева Сапрыгіна]] # [[Уладзімір Лаўранюк]] # [[Аляксандр Кавалёў]] # [[Ганна Івашкевіч]] # [[Аляксандр Салавей]] # [[Наталля Глазкова]] # [[Святлана Скакун]] # [[Валерый Панкратовіч]] # [[Сяргей Сасункевіч]] # [[Сяргей Жыбуртавіч]] # [[Васіль Скакун]] # [[Таццяна Жыбуртовіч]] # [[Анастасія Лейчанка]] # [[Арсень Салавей]] # [[Ірына Дудко]] # [[Кацярына Марэцкая]] {{калонкі/канец}} === [[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»|Каманда Паўла Латушкі і рух «За свабоду»]] === {{калонкі|2|малы=так}} # [[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]] # [[Юрый Іванавіч Губарэвіч|Юрый Губарэвіч]] # [[Уладзімір Аркадзьевіч Астапенка|Уладзімір Астапенка]] # [[Наталля Задзяркоўская]] # [[Анжаліка Мельнікава]] # [[Аляксей Анатольевіч Міхалевіч|Аляксей Міхалевіч]] # [[Юлія Камінская]] # [[Арцём Шапараў]] # [[Кацярына Эдуардаўна Каланчук-Ваданосава|Кацярына Каланчук-Ваданосава]] # [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]] # [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]] # [[Міхаіл Кірылюк]] # [[Рыта Гаціх]] # [[Ігар Аляксеевіч Сігаў|Ігар Сігаў]] # [[Ірына Халопіца]] # [[Алег Кулеша]] # [[Павел Батуеў]] # [[Алег Гарбуз]] # [[Аляксандра Ханевіч]] # [[Юлія Гурчонак]] # [[Надзея Крывашанава]] # [[Іна Дабратвор]] # [[Вольга Вялічка]] # [[Віталь Амяльковіч]] # [[Даша Кароль]] # [[Юрый Казакевіч]] # [[Яна Латушка]] # [[Надзея Сцепанцова]] # [[Яўгеній Малашук]] # [[Віталь Лакотка]] # [[Вольга Марозава]] # [[Мікалай Філонаў]] # [[Ян Гарадкоў]] # [[Аляксей Чаркас]] # [[Марыя Бабовіч]] # [[Яніна Яшчук]] # [[Алег Марозаў]] # [[Жанна Захаркевіч]] # [[Вольга Нікалайчык]] # [[Вадзім Бабін]] # [[Вольга Рытус]] # [[Вольга Скрашчук]] # [[Вольга Дубовік]] # [[Ала Цвірко]] # [[Алена Пуцыковіч]] # [[Валерый Сляпухін]] {{калонкі/канец}} === Блок Пракоп’ева — Ягорава === {{калонкі|2|малы=так}} # [[Вадзім Пракоп’еў]] # [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|Андрэй Ягораў]] # [[Аляксандр Кныровіч]] # [[Паліна Бродзік]] # [[Лізавета Кохман]] # [[Андрэй Кушняроў]] # [[Васіль Верамейчык]] # [[Таццяна Хоміч]] # [[Святлана Мацкевіч]] # [[Павел Патапаў]] # [[Марына Зялёная|Марына (Калініна) Зялёная]] # [[Ян Маркаў|Ян (Іван) Маркаў]] # [[Андрэй Жураўлеў]] # [[Аліна Харысава]] # [[Сяргей Стальмакоў]] # [[Міхаіл Мацкевіч]] # [[Сяргей Міхяёнак]] # [[Аляксандр Адамянц]] # [[Веста Свендсен|Веста (Янусік) Свендсен]] # [[Іна Зайцава]] # [[Віктар Мароз]] # [[Станіслаў Салавей]] # [[Марыя Маляўка]] # [[Вольга Паўлава]] # [[Сяргей Бародзіч]] # [[Андрэй Судзілоўскі]] # [[Дзяніс Баранаў]] # [[Галіна Каткоўская]] # [[Дзмітрый Наскавец]] # [[Вольга Сар’янен]] # [[Вольга Іосіфаўна Пашкевіч|Вольга Пашкевіч]] # [[Яраслаў Гамолка]] (уключаны 1 мая)<ref name=":5" /> # [[Андрэй Колас]] # [[Віталь Цімошчанка]] # [[Таццяна Сафонава]] {{калонкі/канец}} === [[Еўрапейскі выбар]] === {{калонкі|2|малы=так}} # [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандр Дабравольскі]] # [[Аліна Коўшык|Аліна Коўшык (Коўшык-Петшыкоўска)]] (уключана 1 мая)<ref name=":5" /> # [[Мікалай Халезін]] # [[Валерый Мацкевіч]] # [[Станіслава Гліннік]] # [[Аляксандра Мамаева]] # [[Уладзімір Шанцаў]] # [[Артур Фінькевіч]] # [[Павел Мар'еўскі]] # [[Марыя Яфімава]] # [[Веялета Бяліцкая]] # [[Віталь Гаўрук]] # [[Віталь Малчанаў]] # [[Юлія Сліўко]] # [[Уладзімір Аляксеевіч Кобец|Уладзімір Кобец]] # [[Наталля Юроўская]] # [[Ілля Міхневіч]] # [[Яўген Андрэйчык]] # [[Аляксандр Карнышоў]] # [[Вольга Ермалаева Франка]] # [[Інэса Варахава]] # [[Зміцер Маракоў]] # [[Станіслаў Алейнічэнка]] # [[Андрэй Тупаўскі]] # [[Галіна Ляшкевіч]] # [[Аксана Баранава]] # [[Віктар Болдзін]] # [[Ірына Варачкова]] # [[Юры Палевікоў]] # [[Алена Болдзіна]] # [[Андрэй Сініца]] # [[Яўген Шаўрук]] # [[Алена Тупаўская]] # [[Сяргей Баранаў]] # [[Алена Малькевіч]] {{калонкі/канец}} === Воля === {{калонкі|2|малы=так}} :: [[Вадзім Кабанчук|<s>Вадзім Кабанчук</s>]] (выключаны 1 мая)<ref name=":5" /> # [[Аляксандр Кабанаў]] # [[Генадзь Манько]] # [[Сяргей Пятрухін]] # [[Карына Маліноўская]] # [[Ігар Турцэвіч]] # [[Максім Дзенісевіч]] # [[Аляксандр Клачко]] # [[Сяргей Кедышка]] # [[Ірына Савашынская]] # [[Сяргей Шалыгін]] # [[Дзмітрый Баранаў]] # [[Віталь Пацехін]] # [[Інга Судзілоўская]] # [[Павел Казлоў]] # [[Пётр Маркелаў]] # [[Міхаіл Бандарэнка]] # [[Максім Капран]] # [[Святлана Шаціліна]] # [[Святлана Анцілеўская]] {{калонкі/канец}} === Аб’яднанне «Наша справа» === {{калонкі|2|малы=так}} # [[Роза Маратаўна Турарбекава|Роза Турарбекава]] # [[Анастасія Махамет]] # [[Віталь Анатольевіч Рымашэўскі|Віталь Рымашэўскі]] # [[Андрэй Лаўрухін]] # [[Аляксандр Паршанкоў]] # [[Павал Церашковіч]] # [[Лізавета Жучкова]] # [[Анастасія Копач]] # [[Уладзімір Далецкі]] # [[Канстанцін Акінчыц]] # [[Таццяна Шостак]] # [[Андрэй Жукавец (Лебядзінскі)]] # [[Віктар Скаскевіч]] # [[Яна Цыгалка]] {{калонкі/канец}} === [[Наступ (фракцыя)|Моладзевы наступ]] === {{калонкі|2|малы=так}} # [[Лізавета Пракопчык]] # [[Маргарыта Ворыхава]] # [[Алана Гебрэмарыям]] # [[Аляксандр Лапко]] # [[Яўген Караулаў]] # [[Уладзіслаў Антаненка]] # [[Аляксандр Дойніч]] # [[Аляксандр Аўтушка-Сікорскі]] # [[Іван Яўгенавіч Краўцоў|Іван Краўцоў]] # [[Марыя Каленік]] # [[Дар'я Зышчук]] # [[Аляксандра Лагуноўская]] # [[Яўген Салохін]] # [[Алена Воўкава]] # [[Яўгенія Валатоўская]] {{калонкі/канец}} === Голас дыяспар — адзінства па-над межамі === {{калонкі|2|малы=так}} # [[Надзея Нортан (Сычугова)]] # [[Раман Кісляк]] # [[Юлія Міцкевіч]] # [[Глеб Івашкевіч]] # [[Вольга Павук]] # [[Аляксандр Патрусаў]] # [[Вольга Бромэн]] # [[Аляксандр Бубен]] # [[Станіслава Цярэнцьева]] # [[Кацярына Максіменка]] # [[Юрый Шубскі]] # [[Маргарыта Свігла]] # [[Вольга Быцкевіч]] {{калонкі/канец}} === Хопіць баяцца === {{калонкі|2|малы=так}} # [[Таццяна Мартынава]] # [[Іван Лявіцкі]] # [[Вольга Карпушонак]] # [[Міхаіл Рубін]] # [[Ірына Лучыновіч]] # [[Аляксей Маліноўскі]] # [[Вольга Лешчанка]] # [[Сцяпан Сцепаненка]] # [[Лола Каломенцава]] # [[Яўген Анкудзінаў]] # [[Аляксандра Нізамава]] # [[Іван Падрэз]] # [[Алена Бачыла]] # [[Дзмітрый Бачыла]] {{калонкі/канец}} == Ацэнкі == Выданне «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» заявіла, што лабісты выбараў хацелі стварыць цэнтр, альтэрнатыўны [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлане Ціханоўскай]], а праз малую колькасць удзельнікаў атрымалі дыскрэдытацыю ўсёй апазіцыі як такой. Былі выказаны апасенні, што назіральнікі звонку могуць успрыняць такі вынік як праяву крайняй слабасці беларускай апазіцыі і дыяспары ў цэлым<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343615|title=Дарагая Каардынацыйная рада да абеду, або Што гэтыя выбары паказалі нават тупому|website=Наша Ніва|date=2024-05-27|access-date=2024-05-27}}</ref>. {{зноскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Каардынацыйная рада (Беларусь)]] [[Катэгорыя:2024 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Май 2024 года]] [[Катэгорыя:Выбары ў Беларусі]] pdj753se5xn76v0wzjm4keb52clwzgm 0 765242 5144341 4744377 2026-05-21T08:54:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144341 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = | image descr = | regnum = Жывёлы | parent = Gasteracantha | rang = Від | latin = Gasteracantha versicolor | author = | wikispecies = Gasteracantha versicolor }} '''Gasteracantha versicolor''' — від [[Аранеаморфныя павукі|аранеаморфных павукоў]] сямейства сямейства {{bt-bellat|павукі-кругапрады|Araneidae}}. Сустракаецца ў тропіках і субтропіках, дзе сустракаецца ў лясах. Мае шырокі арэал ад цэнтральнай, усходняй і паўднёвай [[Афрыка|Афрыкі]] да [[Мадагаскар]]а. == Апісанне == Самкі ад 8 да 10&nbsp;мм даўжынёй<ref name="leroy">{{cite book|last=Leroy|first=Astri & John|title=Spiders of Southern Africa|url=https://archive.org/details/spiderssoutherna00lero|url-access=limited|year=2003|publisher=Struik|location=Cape Town|isbn=9781868729449|page=[https://archive.org/details/spiderssoutherna00lero/page/n82 64]}}</ref>, з вялікім, глянцавым і ярка афарбаваным брушкам, як і іншыя прадстаўнікі іх роду<ref name="nl">{{cite web|url=http://www.biodiversityexplorer.org/arachnids/spiders/araneidae/gasteracanthus.htm|title=''Gasteracanthus'' (kite spiders)|first=Norman|last=Larsen|work=biodiversity explorer|publisher=iziko museums|access-date=20 December 2012|archive-date=1 ліпеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120701055809/http://www.biodiversityexplorer.org/arachnids/spiders/araneidae/gasteracanthus.htm|url-status=dead}}</ref>. Зацвярдзелае (склератызаванае) брушка выступае над галавагрудзьмі і мае шэсць перыферыйных шыпоў<ref name="nl"/> з бакавой парай ад сярэдняй да доўгай і злёгку выгнутай у гэтага віду. Самцы значна меншыя, менш маляўнічыя і пазбаўленыя калючых выступаў на жываце<ref name="leroy" />. == Павуцінне == [[Файл:Gasteracantha versicolor, Krantzkloof Natuurreservaat, c.jpg|міні|250px|Самка сядзіць у павуцінні галавой уніз]] Павуцінне мае шчыльна размешчаныя радыусы і адкрыты вузел, і можа быць размешчана ад узроўню зямлі да некалькіх метраў уверх. Вядома, што іх яд бяспечны для чалавека<ref name="leroy" />. == Падвіды == * ''G. v. avaratrae'' <small>Emerit, 1974</small> — [[Мадагаскар]] * ''G. v. formosa'' <small>Vinson, 1863</small> — [[Мадагаскар]] * ''G. v. versicolor'' <small>(Walckenaer, 1841)</small> <ref name="itis">{{Cite web|url=https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=856948|title=Gasteracantha versicolor TSN 856948|publisher=ITIS|access-date=28 November 2013}}</ref> — кантынентальная [[Афрыка]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Павукападобныя Афрыкі]] [[Катэгорыя:Павукі-кругапрады]] i07e1e3nijgashzkert2czc1croamzn 0 766901 5144234 4801865 2026-05-20T23:42:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144234 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Bravia Chaimite''' — [[бронетранспарцёр]], выраблены партугальскай кампаніяй [[Bravia (транспартныя сродкі)|Bravia]]. Створаны на базе амерыканскага [[Cadillac Commando|Cadillac Gage Commando]] з шэрагам паляпшэнняў і тэхнічных мадыфікацый<ref name="Jane">{{cite book|last=Christopher F. Foss|title=Jane's World Armoured Fighting Vehicles|year=1976|url=https://archive.org/details/janesworldarmour00foss_271|url-access=limited|edition=1976|pages=[https://archive.org/details/janesworldarmour00foss_271/page/n291 290]–293|publisher=Macdonald and Jane's Publishers Ltd|isbn=0-354-01022-0}}</ref>. У залежнасці ад мадыфікацыі бранявік умяшчаў ад 4 да 11 чалавек і быў узброены кулямётамі, мінамётамі і іншым. Выкарыстоўваліся [[Дызельны рухавік|дызельныя рухавікі]] ў 155&nbsp;к.с. (115&nbsp;кВт) пры 3300 абаротах у хвіліну з аўтаматычнай перадачай, здольнай развіваць хуткасць да 99&nbsp;км/г. Браня БТРа магла вытрымаць кулі калібрам [[7,62×51 мм НАТА|7,62 мм НАТА]]. == Гісторыя == Распрацаваны ў сярэдзіне 1960-х гадоў для партугальскай арміі. У сваім першапачатковым увасабленні Chaimite нагадваў мадыфікаваны амерыканскі бранявік [[Cadillac Commando|Cadillac Gage Commando]]<ref name="Jane"/>. У 1977 годзе на слуханнях у [[Палата Прадстаўнікоў ЗША|Палаце прадстаўнікоў Злучаных Штатаў]] стала вядома, што ліцэнзія партугальскай кампаніі не прадстаўлялася. У выніку двое былых супрацоўнікаў Cadillac Gage былі прыцягнуты да адказнасці за незаконную перадачу тэхнічнай інфармацыі<ref name="Hearing">{{cite report|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=United States-South Africa Relations: Arms Embargo Implementation: Hearings Before the Subcommittee on Africa of the Committee on International Relations, House of Representatives, Ninety-fifth Congress, First Session, July 14 and 20, 1977|date=July 1977|publisher=Government Printing Office|location=Washington D.C.|edition=First|url=https://catalog.hathitrust.org/Record/002943148|page=63|access-date=28 June 2017|quote=The assertion was made here last week that a Portuguese firm, Bravia, had produced V-150 personnel carriers under license...from Cadillac Gage of Detroit. This statement is false. The facts are that two former employees of Cadillac Gage stole technical data and conveyed it to the Portuguese firm. When this was discovered by the U.S. Government, the two former employees were prosecuted for illegally transferring the technology, and were convicted and sentenced.}}</ref>. Першы прататып Chaimite з’явіўся ў 1966 годзе і быў распрацаваны галоўным чынам для непасрэднай агнявой падтрымкі, будучы ўзброеным 90-мм гарматай. У канцы 60-х прататып быў адпраўлены ў [[Партугальская Гвінея|Партугальскую Гвінею]] для баявых выпрабаванняў, дзе ён паказаў сябе добра, але пазней знішчаны паўстанцамі [[Афрыканская партыя незалежнасці Гвінеі і Каба-Вердэ|Афрыканскай партыі за незалежнасць Гвінеі і Каба-Вердэ]] з дапамогай савецкага гранатамёта<ref name="Auto-Metralhadoras">{{cite journal|last=Coutinho |first=Pereira |url=http://biblioteca.exercito.pt/download.asp?file=multimedia/associa/imag/revista_cavalaria/3_29.pdf |date=May–August 2012 |title=Exército Português Auto-Metralhadoras |journal=Revista da Cavalaria |volume=3 |issue=27 |pages=6–10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220180543/http://biblioteca.exercito.pt/download.asp?file=multimedia%2Fassocia%2Fimag%2Frevista_cavalaria%2F3_29.pdf |archive-date=December 20, 2014 }}</ref>. Бронетранспарцёр выкарыстоўвася падчас [[Унутраны канфлікт на Філіпінах|канфлікту на Філіпінах]] (паліцыяй супраць ісламістаў)<ref>Monteiro, ''Berliet, Chaimite e UMM – Os Grandes Veículos Militares Nacionais'' (2018), pp. 36; 55.</ref>, [[Грамадзянская вайна ў Ліване|грамадзянскай вайны ў Ліване]] (сіламі ўнутранай бяспекі<ref>Monteiro, ''Berliet, Chaimite e UMM – Os Grandes Veículos Militares Nacionais'' (2018), p. 41.</ref>, хрысціянскімі апалчэннямі<ref>[http://milinme.wordpress.com/category/v-200-chaimite An ex-ISF V-200 Chaimite employed by the Guardians of the Cedars pictured at Houche el-Oumara during the Battle of Zahleh, April–June 1981.]</ref>, [[Арганізацыя вызвалення Палесціны|Арганізацыяй вызвалення Палесціны]]<ref>{{Cite web|lang=pt|url=http://www.ecsbdefesa.com.br/fts/Chaimite.pdf|title=Blindado Chaimite 4x4|website=ecsbdefesa|archive-url=https://web.archive.org/web/20120105091042/http://www.ecsbdefesa.com.br/fts/Chaimite.pdf|archive-date=2012-01-05|access-date=2010-06-30}}</ref>), каланіяльных войн у Анголе, Мазамбіку і Гвінеі-Бісау (партугальскай арміяй супраць партызан). Да моманту спынення вытворчасці было выраблена больш за 600 адзінак<ref name="Jane"/>. У перыяд з 2008<ref>Monteiro, ''Berliet, Chaimite e UMM – Os Grandes Veículos Militares Nacionais'' (2018), pp. 80-95.</ref> па 2016<ref>Monteiro, ''Berliet, Chaimite e UMM – Os Grandes Veículos Militares Nacionais'' (2018), pp. 152-156.</ref> Chaimite быў паступова зняты з узбраення партугальскай арміі і заменены аўстрыйскім [[Pandur II|Pandur II 8x8]]. == Варыянты == * '''V-200''': [[бронетранспарцёр]] * '''V-200 Armada 60''': спецыяльны варыянт для партугальскай марской пяхоты, узброены 60&nbsp;мм рэактыўнай устаноўкай * '''V-300''': варыянт агнявой падтрымкі, узброены гарматамі [[FN Minimi]], [[FN MAG]] або 20 мм. * '''V-400''': машына агнявой падтрымкі з 90-мм або 75-мм гарматай. * '''V-500''': машына сувязі і кіравання. * '''V-600''': 81 мм альбо 120 мм [[Марціра|мінамёт]]. * '''V-700''': з ракетнай устаноўкай Swingfire або HOT * '''V-800''': машына хуткай дапамогі * '''V-900''': браняваная эвакуацыйная машына * '''V-1000''': паліцэйская машына з [[Вадамёт|вадамётам]] == Аператары == У той ці іншы перыяд бронетраспарцёр знаходзіўся на ўзбраенні такіх краін, як [[Ліван]]<ref name="trade">{{Cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=Trade Registers|publisher=Armstrade.sipri.org|access-date=2013-06-20|archive-date=22 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422051706/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=dead}}</ref><ref>Monteiro, ''Berliet, Chaimite e UMM – Os Grandes Veículos Militares Nacionais'' (2018), pp. 41-43.</ref>, [[Лівія]]<ref name="trade" />, [[Перу]]<ref name="trade" />, [[Партугалія]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=pt-PT|url=https://www.operacional.pt/chaimite-v-200-parte-ii-conclusao/|title=CHAIMITE V-200 (Parte II - Conclusão) {{!}} Operacional|access-date=2020-12-31}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pt-PT|url=https://www.operacional.pt/chaimite-v-200-parte-i/|title=CHAIMITE V-200 (Parte I) {{!}} Operacional|access-date=2020-12-31|archive-date=17 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240617081407/https://www.operacional.pt/chaimite-v-200-parte-i/|url-status=dead}}</ref>, [[Філіпіны]]<ref name="trade"/><ref>https://web.archive.org/web/20120105091042/http://www.ecsbdefesa.com.br/fts/Chaimite.pdf</ref>, [[Іран]]<ref name=":0"/>, [[Малайзія]]<ref>Monteiro, ''Berliet, Chaimite e UMM – Os Grandes Veículos Militares Nacionais'' (2018), p. 36.</ref>, [[М’янма]]<ref name=":0" />, [[Венесуэла]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Christopher F. Foss, ''Jane's Tank and Combat Vehicle Recognition Guide'', HarperCollins Publishers, London 2002. {{ISBN|0-00-712759-6}}[[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]]&nbsp;[[:en:Special:BookSources/0-00-712759-6|0-00-712759-6]] * Pedro Manuel Monteiro, ''Berliet, Chaimite e UMM – Os Grandes Veículos Militares Nacionais'', Contra a Corrente, Lda., Lisboa 2018. {{ISBN|9789899901261}}[[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]]&nbsp;[[:en:Special:BookSources/9789899901261|9789899901261]] (in [[:en:Portuguese_language|Portuguese]]) == Спасылкі == *''[http://www.operacional.pt/chaimite-v-200-parte-i/ CHAIMITE V-200, by Miguel Silva Machado in "Operacional"] *[http://www.tanks-encyclopedia.com/coldwar/Portugal/Bravia-Chaimite.php Tank Encyclopedia-Bravia Chaimite] {{Сучасныя колавыя БМП, БТР і БА}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Бронеаўтамабілі паводле алфавіта]] if1gsuw358h9h851tfehtdg0o7jr00h 0 769606 5144235 5129493 2026-05-20T23:45:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144235 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Камп'ютарная гульня|распрацоўшчык=Supercell|выдавец=Supercell|дата выпуску=Свет: 12 снежня 2018|жанры=MOBA, Hero shooter|платформы=Android, iOS|рэжым=Мультыплэер|дата анонсу=Бэта: 14 чэрвеня 2017}} '''Brawl Stars''' — гэта шматкарыстальніцкая анлайн-баявая арэна і відэагульня-шутэр ад трэцяй асобы, распрацаваная і выдадзеная [[Фінляндыя|фінскай]] кампаніяй па вытворчасці відэагульняў [[Supercell]]. Гульня была выпушчана па ўсім свеце 12 снежня 2018 года на платформах [[iOS]] і [[Android]]. У гульні прадстаўлена мноства гульнявых рэжымаў, кожны з якіх мае сваю асаблівую мэта. Гульцы могуць выбіраць з мноства «Brawlers», гэта значыць персанажаў, якімі можна кіраваць з дапамогай экранных джойсцікаў падчас нутрагульнявага матчу. == Геймплэй == У Brawl Stars гульцы змагаюцца з іншымі гульцамі або супернікамі са [[штучным інтэлектам]] у некалькіх гульнявых рэжымах. Гульцы могуць выбіраць паміж рознымі байцамі, сярод якіх ёсць 5 рэдкасцяў (рэдкія, суперрэдкія, эпічныя, міфічныя, легендарныя), якія яны адкрылі на Starr Road, Brawl Pass, Trophy Road або набылі ў краме для выкарыстання ў бітвах.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dotesports.com/mobile/news/heres-everything-you-need-to-know-about-brawl-stars-new-brawl-pass|title=Here's everything you need to know about Brawl Stars' new Brawl Pass|first=Wasif|last=Ahmed|website=Dot Esports|date=2020-05-13|access-date=2024-11-07|archive-date=5 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005071214/https://dotesports.com/mobile/news/heres-everything-you-need-to-know-about-brawl-stars-new-brawl-pass|url-status=dead}}</ref> У снежні 2022 года боксы былі выдалены, а ўсе папярэднія спосабы іх атрымання былі заменены на крэдыты і хромакрэдыты (выдалены ў снежні 2023 года), якія выкарыстоўваюцца для разблакоўкі байцоў, якія зараз у асноўным размяшчаюцца на «Starr Road». Байцы дзеляцца на 5 катэгорый, кошт якіх у крэдытах залежыць ад іх рэдкасці. Падчас матчу, гульцы могуць выкарыстоўваць звычайную атаку свайго байца або супер-атаку, якая ўзмацняецца пры нанясенні страт суперніку, або, у некаторых выпадках, з дапамогай дадатковых сродкаў. Гульцы таксама могуць забяспечыць сваіх байцоў дапаўненнямі, вядомымі як гаджэты, Зорныя сілы, шасцярэнькі і гіперзарады; гаджэты і гіперзарады актывуюцца падчас матчу, у той час як зорныя сілы і шасцярэнькі з’яўляюцца пасіўнымі здольнасцямі. Акрамя таго, можна набыць скіны за каштоўныя камяні, блінгі і манеты або разблакаваць іх з дапамогай праходжання Brawl Pass або выпадковым чынам з дапамогай выпадзенняў зорнай рэдкасці Epic (або вышэй), якія зменяць знешні выгляд, анімацыю, эфекты і / або гукі, якія выдаюцца байцамі. === Рэжымы гульні === У Brawl Stars ёсць мноства розных рэжымаў гульні, з якіх гульцы могуць выбіраць, кожны з якіх мае на сваю мэту. Гульцы могуць запрашаць сяброў пагуляць з імі ў камандзе. '''Рэжымы сола / дуа / трыа''' * '''Сутыкненне Сола / Дуа / Трыа''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Showdown''): у сутыкненні дзесяць гульцоў змагаюцца паасобку ў стылі [[Каралеўскай бітвы]]. У гульні прысутнічае толькі адзін раунд, і адраджэнне прадугледжана толькі ў Дуа і Трыа. Скрынкі з кубікамі сілы раскіданыя па ўсёй карце. Знішчыўшы іх, вы атрымаеце кубікі сілы, якія павялічаць здароўе, страты і рэгенерацыю. У адзіночным сутыкненні выйграе апошні пакінуты ў жывых ўдзельнік. У дуэтным сутыкненні 10 удзельнікаў разбіваюцца на 5 дуэтаў, і каманда, якая засталася ў жывых апошняй, выйграе матч. У трыа-сутыкненні 12 чалавек разбіваюцца на 4 каманды. Калі член каманды выбывае, ён можа адрадзіцца праз пятнаццаць секунд, толькі калі іншы таварыш па камандзе застанецца жывы. Калі пакінуты таварыш па камандзе выбывае, то каманда прайграе матч. Збор кубіка сілы павялічвае агульную колькасць кубікаў сілы ў абодвух таварышаў па камандзе. * '''Дуэлі''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Duels''): Дуэлі-гэта гульнявы рэжым, у якім два гульцы змагаюцца да трох ачкоў. Кожны гулец збірае каманду з трох байцоў, якіх ён хоча выкарыстоўваць у матчы. Той, хто першым выйграе два раўнды, у канчатковым рахунку выйграе матч. '''3v3 Рэжымы''' * '''Захоп крышталяў''' ([[Англійская мова|англ]]. ''Gem Grab''): у гульні Захоп крышталяў дзве каманды па тры гульца ў кожнай імкнуцца сабраць як магчыма больш крышталяў. Як толькі каманда набірае больш за дзесяць крышталяў, пачынаецца зваротны адлік у 15 секунд. Калі на працягу 15 секунд каманда захавае колькасць крышталяў, якое перавышае дзесяць, яна атрымае перамогу. Аднак, калі колькасць крышталяў падае ніжэй за дзесяць, зваротны адлік спыніцца. Калі абедзве каманды адначасова перавышаюць дзесяць камянёў, таймер актывуецца для каманды з найбольшай колькасцю крышталяў. Крышталь з’яўляецца ў цэнтры карты кожныя 7 секунд. Гульцы могуць мець неабмежаваную колькасць крышталяў. Аднак параза прыводзіць да страты ўсіх крышталяў, якімі валодаюць ворагі і / або таварышы па камандзе.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.polygon.com/reviews/2018/12/19/18146759/brawl-stars-review-supercell-ios-android|title=Brawl Stars is a worthy, if simple, Clash Royale successor|first=Andrew|last=Hayward|website=Polygon|date=2018-12-19|access-date=2024-11-07}}</ref> * '''Зачыстка''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Wipeout''): у Зачыстцы каманда з 3 гульцоў спрабуе набраць 8 ачкоў, ачкі налічваюцца за знішчэнне гульцоў варожай каманды. Актывізуецца адраджэнне. Пры дасягненні мэты гульня заканчваецца, і каманда выйграе. Калі час скончыцца, то перамагае каманда, якая набрала больш ачкоў, або калі ў абедзвюх каманд аднолькавая колькасць ачкоў, гульня заканчваецца ўнічыю. * '''Баунці''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Bounty''): у гульні Баунці перад двума камандамі па тры чалавекі стаіць задача сабраць 15 зорак раней, чым гэта зробіць варожая каманда. Каманда, якая дасягнула мэты першай, выйграе гульню, калі таймер скончыцца, то выйграе каманда, у якой больш зорак, або, калі ў іх аднолькавая колькасць зорак, выйграе каманда з сіняй зоркай (тай-брэйк). У пачатку кожнага матчу ўсе ўдзельнікі бойкі атрымліваюць узнагароду ў дзве зоркі. За кожнае паражэнне ў адборачным турніры да іх узнагароды дадаецца новая зорка. Калі яны будуць забітыя, зоркі, якія ў іх былі, будуць пераведзены на лічыльнік варожай каманды, і яны аўтаматычна адродзяцца з узнагародай у дзве зоркі. У кожным матчы ў цэнтры карты прысутнічае сіняя зорка, якая выкарыстоўваецца ў якасці тай-брэйка, калі ў каманд аднолькавая колькасць зорак.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imore.com/brawl-stars|title=Brawl Stars: Everything you need to know!|first=Luke Filipowicz last|last=updated|website=iMore|date=2017-06-17|access-date=2024-11-07}}</ref> * '''Рабаванне''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Heist''): у ходзе рабавання дзве каманды па тры байца павінны знішчыць сейф суперніка, размешчаны побач з іх лагерам адраджэння. Каманда, якая зробіць гэта першай, выйграе матч. * '''Броўлбол''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Brawlball''): у Броўлболе дзве каманды па тры гульцы спрабуюць забіць галы, закідваючы мяч у вароты каманды праціўніка. Той, хто першым заб’е два мячы, выйграе матч. Мяч з’явіцца ў цэнтры карты. Як толькі баец забярэ мяч, ён не зможа выкарыстоўваць вашыя звычайныя атакі, супер ўдары або гаджэты. Кнопка shoot замест гэтага адправіць мяч у патрэбным кірунку, а выкарыстанне суперудару дазволіць нанесці больш магутны ўдар па мячы. Важна адзначыць, што калі гулец з мячом будзе адкінуты назад, пераможаны або аглушаны, ён выпусціць мяч на месцы. Калі таймер скончыцца, а абедзве каманды па-ранейшаму набяруць аднолькавую колькасць ачкоў, гульня пяройдзе ў рэжым раптоўнай смерці, у якім усе перашкоды і дэкарацыі будуць выдаленыя з карты. У гэтым выпадку каманда, якая набрала ачкі першай, выйграе матч. * '''Баскетброўл''' ([[Англійская мова|англ.]] ''BasketBrawl''): у баскет-бойцы дзве каманды па тры гульцы ў кожнай павінны набраць па 5 ачкоў у кола. Гульцы могуць набраць 2 ачкі (унутры кольца) або 3 ачкі (за межамі кольца). Калі набрана 5 ачкоў, Гульня сканчаецца. Па заканчэнні часу перамагае каманда, якая набрала найбольшую колькасць ачкоў, у адваротным выпадку ўсе перашкоды знішчаюцца і гульня пераходзіць у авертайм. Калі авертайм заканчваецца і абедзве каманды гуляюць унічыю, гульня заканчваецца ўнічыю. Калі каманда забівае ў авертайме, яна аўтаматычна выйграе. Звычайны стрэл наносіць удар на звычайнае адлегласць, а супер-стрэл-далей і хутчэй. Важна адзначыць, што калі гулец з мячом будзе адкінуты назад, пераможаны або аглушаны, ён кіне мяч на месцы. Як толькі задзіра падыме мяч, ён не зможа выкарыстоўваць звычайныя атакі, суперприемы, гаджэты або гиперзаряды. * '''Гарачая зона''' ([[Англійская мова|англ]]. ''Hot Zone''): у гарачай зоне дзве каманды па тры ўдзельнікі бойкі ў кожнай павінны захапіць усе гарачыя зоны. Удзельнікі бойкі могуць захапіць гарачыя зоны, стоячы ў радыусе дзеяння зон. Уверсе, у куце экрана, будзе адлюстроўвацца працэнт захопу, які паказвае агульны прагрэс кожнай каманды ў захопе зон. Толькі ўдзельнікі бойкі могуць захопліваць зоны. Любы элемент, які не з’яўляецца ўдзельнікам бойкі, не зможа захапіць зону. Калі ні адна з каманд не захопіць цалкам усе гарачыя зоны да канца таймера матчу, то выйграе каманда з найбольшым адсоткам захопу. * '''Накаўт''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Knockout''): у накаўце дзве каманды па тры байца ў кожнай спрабуюць знішчыць варожую каманду за 3-5 раўнда. Мэта-выйграць 3 раўнды, каб выйграць матч. Адраджэнне не ўключана. Як толькі ўдзельнік бойкі выбывае, ён не можа ўдзельнічаць у далейшым да пачатку наступнага раўнда. * '''Рангавы бой''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Ranked''): у рэжыме рангавы бой выбіраецца выпадковы рэжым гульні 3 на 3 і карта з магчымасцю атрымання мадыфікатара. Перамога ў гульні павялічвае колькасць ачкоў, а парогавае значэнне ачкоў павышае рэйтынг гульца. Калі гулец пераадольвае пэўныя парогавыя значэнні ачкоў, яму налічваюцца рэйтынгавыя ачкі. Яны могуць дарыць гульцу скіны, спрэі, значкі гульцоў або блінгі. Дадаткова існуюць рэжымы, якія з’яўляюцца па выхадных: * '''Бой з босам''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Boss Fight'') — у дадзеным рэжыме трэба знішчыць робата-боса, а таксама абараняцца ад яго мін’ёнаў. Складанасць павялічваецца з кожным пройдзеным узроўнем складанасці; * '''Рабарубка''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Robo Rumble'') — у дадзеным рэжыме неабходна абараняць сейф ад робатаў, якія з кожным узрастаннем хвалі становяцца мацней. Як і бой з босам, складанасць павялічваецца з кожнай перамогай; * '''Вялікая гульня''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Big Game'') — рэжым, у якім 5 гульцоў спрабуюць знішчыць іншага гульца, Мегабайца, які мае шмат ачкоў здароўя і велізарны ўрон. Калі за 2 хвіліны гульцы перамогуць Мегабайца, то перамога дастанецца ім, а калі Мегабаец пратрымаецца такі час — пераможа ён. Ёсць і асаблівыя падзеі: * '''Мегакапілка''' ([[Англійская мова|англ.]] ''MegaPig'') — у дадзенай падзеі могуць удзельнічаць толькі ўдзельнікі клубаў, падзея праводзіцца раз у месяц і доўжыцца 3 дня. За праходжанне падзеі даюцца нутрагульнявыя ўзнагароды такія як прызы Стар. * '''Чэмпіянат''' ([[Англійская мова|англ]]. C''hampionship'') — дадзенае падзея пачынаецца ў пачатку года, і даступна раз у месяц да сярэдзіны года, падзея складаецца з трох этапаў (выпрабаванне, кваліфікацыя і фінал). За праходжанне выпрабавання камандзе належыць выхад у кваліфікацыю, пасля праходу якой каманда можа паўдзельнічаць у фінале штомесячнага адбору. Праз паўгода пасля пачатку падзеі каманды, якія прайшлі ў фінал, могуць паўдзельнічаць у сусветным фінале чэмпіянату з грашовымі ўзнагароджаннямі. == Распрацоўка == [[Supercel]]l хацелі распрацаваць камандную гульню для мабільных прылад, падобную на [[League Of Legends]] і [[Overwatch]]. Па словах Фрэнка Кайенбурга, мэнэджара супольнасці гульні, распрацоўшчыкі «засяродзіліся на тым, каб захаваць вялікую прапрацаванасць гульні, прыбраўшы пры гэтым усё лішняе».<ref>{{Cite web|url=https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|website=www.redbull.com|access-date=2024-11-07}}</ref> Першы прататып гульні пад назвай Project Laser быў створаны ў 2016 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|website=www.gdcvault.com|access-date=2024-11-07}}</ref> У ім гулец кіраваў персанажам націскам на экран, а пры ўваходжанні ворага ў зону бачнасці персанаж атакаваў яго аўтаматычна. Тэстары скардзіліся на павольны геймплэй і слабы кантроль дзеянняў, таму ў гэтым жа годзе была распрацавана першая ітэрацыя пад назвай Laser 2, дзе персанаж ужо атакаваў паходы, а гульня была перакладзеная ў вертыкальны рэжым. Па словах Анці Сумала, прадстаўніка Supercell на Game Developers Conference ў сакавіку 2019 года ў [[Сан-Францыска]], гэта было зроблена для больш натуральнага ўтрымання мабільнага прылады. У сакавіку 2017 года была выпушчаная другая ітэрацыя пад назвай Slugfest, гульня перайшла ў стадыю UAT-тэставанні. Анці казаў, што «тэстары і мае калегі паведамлялі, што яны адчувалі сябе настолькі перагружаны працэсам бітвы [у гульні], як быццам ім трэба было рабіць па 250 дзеянняў у хвіліну», і таму неўзабаве была выпушчаная трэцяя ітэрацыя, якая дадала варыянт кіравання з віртуальным джойсцікам хады і стральбе па націску, але гэта не выправіла сітуацыю, паколькі ў канчатковым выніку джойсцік дрэйфаваў па ўсім экране. Нягледзячы на гэта, 14 чэрвеня 2017 года [[Supercell]] анансавала гульню ў прамым эфіры на [[YouTube]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidauthority.com/supercell-new-game-brawl-stars-779929/|title=Clash of Clans developer Supercell reveals new game, Brawl Stars|website=Android Authority|date=2017-06-14|access-date=2024-11-07}}</ref> На наступны дзень гульня атрымала мяккі запуск на [[iOS]] ў канадскім [[App Store]].<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://toucharcade.com/2017/06/15/brawl-stars-has-soft-launched-on-the-canadian-app-store-android-version-coming-soon/|title=‘Brawl Stars’ Has Soft Launched on the Canadian App Store, Android Version Coming Soon? – TouchArcade|date=2017-06-15|access-date=2024-11-07}}</ref> Падчас мяккага запуску [[Supercell]] заўважылі, што гульцы часцей выкарыстоўваюць віртуальны джойсцік замест націску для хады, таму 9 сакавіка 2018 года гульня была назад пераведзена ў гарызантальную арыентацыю, каб «зрабіць віртуальны джойсцік яшчэ зручней». Пасля неадназначнай рэакцыі ад гульцоў, Раян Лайтон, былы менеджэр супольнасці Brawl Stars, растлумачыў, што каманда «выбірала не паміж гарызантальным і вертыкальным рэжымам, а паміж гарызантальным рэжымам і спыненнем распрацоўкі гульні». 26 чэрвеня 2018 гульня была выпушчана на платформе [[Android]] у некаторых краінах. 12 снежня 2018 года адбыўся паўнавартасны рэліз гульні.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidcentral.com/brawl-stars|title=Supercell's long-awaited Brawl Stars will come to Android on December 12|first=Marc Lagace|last=published|website=Android Central|date=2018-11-16|access-date=2024-11-07}}</ref> 9 сакавіка 2022 года кампанія [[Supercell]] абвясціла аб выдаленні сваіх гульняў, уключаючы Brawl Stars, з крам [[App Store]] і [[Google Play]] у [[Расія|Расіі]] і [[Беларусь|Беларусі]] ў сувязі з [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварваннем Расіі ва Украіну]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5250413|title=Игру Brawl Stars удалят из App Store и Google Play в России и Белоруссии|website=Коммерсантъ|date=2022-03-09|access-date=2024-11-07}}</ref> 25 красавіка 2023 года кампанія [[Supercell]] заблакавала доступ да гульні Brawl Stars на тэрыторыі [[Расія|Расіі]] і [[Беларусь|Беларусі]] адразу пасля выхаду новага абнаўлення ў гульні.<ref>{{Cite web|url=https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|title=https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|author=Любавин Игорь|website=Championat}}</ref> 5 верасня 2024 была пачата калабарацыя з мульстэрыялам «[[Губка Боб Квадратныя Штаны]]», якая доўжылася да 2 кастрычніка 2024. Калабарацыя была пачата ў гонар 25-годдзя мультсерыяла.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://supercell.com/en/news/brawlstars-spongebob/|title=SpongeBob SquarePants shows up in Brawl Stars for a special takeover|website=Supercell|access-date=2024-11-07}}</ref> == Распрацоўка == Supercell хацелі распрацаваць камандную гульню для мабільных прылад, падобную на ''League of Legends'' і ''Overwatch''. Па словах Фрэнка Кайенбурга, мэнэджара супольнасці гульні, распрацоўшчыкі «засяродзіліся на тым, каб захаваць вялікую праработаннасць гульні, прыбраўшы пры гэтым усё лішняе»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|title=Learn how Supercell’s Brawl Stars came to life.|author=Hayward, Andrew.|website=Red Bull|date=2019-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170146/https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. Першы прататып гульні пад назвай ''Project Laser'' быў створаны ў 2016 годзе<ref name=":0"/>. У ім гулец кіраваў персанажам націскам на экран, а пры ўваходжанні ворага ў зону бачнасці персанаж атакаваў яго аўтаматычна. Тэстыравальнікі скардзіліся на павольны [[геймплэй]] і слабы кантроль дзеянняў, таму ў гэтым жа годзе была распрацавана першая ітэрацыя пад назвай ''Laser 2'', дзе персанаж ужо атакаваў змахваннем, а гульня была пераведзена ў вертыкальны рэжым. Па словах Анці Сумала, прадстаўніка Supercell на Game Developers Conference у сакавіку 2019 года ў [[Сан-Францыска]], гэта было зроблена для больш натуральнага ўтрымання мабільнага прылады<ref name=":0" />. В марте 2017 года была выпущена вторая итерация под названием ''Slugfest'', игра перешла в стадию UAT-тестирования<ref name=":0"/>. Антти говорил, что «тестировщики и мои коллеги сообщали, что они чувствовали себя настолько перегружены процессом сражения в игре, как будто им надо было делать по 250 действий в минуту»<ref name=":0" />, и поэтому вскоре была выпущена третья итерация, которая добавила вариант управления с виртуальным джойстиком ходьбы и стрельбе по нажатию, но это не исправило ситуацию, поскольку в конечном итоге джойстик дрейфовал по всему экрану. Supercell хацелі распрацаваць камандную гульню для мабільных прылад, падобную на ''League of Legends'' і ''Overwatch''. Па словах Фрэнка Кайенбурга, мэнэджара супольнасці гульні, распрацоўшчыкі «засяродзіліся на тым, каб захаваць вялікую праработаннасць гульні, прыбраўшы пры гэтым усё лішняе»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|title=Learn how Supercell’s Brawl Stars came to life.|author=Hayward, Andrew.|website=Red Bull|date=2019-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170146/https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. Першы прататып гульні пад назвай ''Project Laser'' быў створаны ў 2016 годзе<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|author=Antti Summala|website=[[GDC]]|date=2019-07-02|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. У ім гулец кіраваў персанажам націскам на экран, а пры ўваходжанні ворага ў зону бачнасці персанаж атакаваў яго аўтаматычна. Тэстыравальнікі скардзіліся на павольны [[геймплэй]] і слабы кантроль дзеянняў, таму ў гэтым жа годзе была распрацавана першая ітэрацыя пад назвай ''Laser 2'', дзе персанаж ужо атакаваў змахваннем, а гульня была пераведзена ў вертыкальны рэжым. Па словах Анці Сумала, прадстаўніка Supercell на Game Developers Conference у сакавіку 2019 года ў [[Сан-Францыска]], гэта было зроблена для больш натуральнага ўтрымання мабільнага прылады<ref name=":0" />. У сакавіку 2017 года была выпушчаная другая ітэрацыя пад назвай ''Slugfest'', гульня перайшла ў стадыю UAT-тэставання<ref name=":0"/>. Анці казаў, што «тэсціроўшчыкі і мае калегі паведамлялі, што яны адчувалі сябе настолькі перагружанымi працэсам бітвы ў гульне, як быццам ім трэба было рабіць па 250 дзеянняў у хвіліну»<ref name=":0" />, і таму неўзабаве была выпушчана трэцяя ітэрацыя, якая дадала варыянт кіравання з віртуальным джойсцікам хады і стральбе па націску, але гэта не выправіла сітуацыю, паколькі ў канчатковым выніку джойсцік дрэйфаваў па ўсім экране. Нягледзячы на гэта, 14 чэрвеня 2017 года Supercell анансавала гульню ў прамым эфіры на [[YouTube]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidauthority.com/supercell-new-game-brawl-stars-779929/|title=Clash of Clans developer Supercell reveals new game, Brawl Stars|first=John|last=Callaham|website=Android Authority|date=2017-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429141404/https://www.androidauthority.com/supercell-new-game-brawl-stars-779929/|archive-date=2021-04-29|access-date=2019-08-29|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень гульня атрымала мяккі запуск на [[iOS]] у канадскім [[App Store]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://toucharcade.com/2017/06/15/brawl-stars-has-soft-launched-on-the-canadian-app-store-android-version-coming-soon/|title='Brawl Stars' Has Soft Launched on the Canadian App Store, Android Version Coming Soon?|first=Rob|last=Funnell|website=TouchArcade|date=2017-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190605150853/https://toucharcade.com/2017/06/15/brawl-stars-has-soft-launched-on-the-canadian-app-store-android-version-coming-soon/|archive-date=2019-06-05|access-date=2019-08-29|url-status=live}}</ref>. Падчас мяккага запуску Supercell заўважылі, што гульцы часцей выкарыстоўваюць віртуальны джойсцік замест націску для хады, таму 9 сакавіка 2018 года гульня была назад пераведзена ў гарызантальную арыентацыю, каб «зрабіць віртуальны джойсцік яшчэ зручней»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newsweek.com/brawl-stars-update-landscape-controls-upgrade-system-new-mode-838786|title=Brawl Stars Upgrade system has changed again. Find out everything new in the latest update.|author=Cammy Harbison|website=Newsweek|date=2018-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170140/https://www.newsweek.com/brawl-stars-update-landscape-controls-upgrade-system-new-mode-838786|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. Пасля неадназначнай рэакцыі ад гульцоў, Раян Лайтон, былы менеджэр супольнасці ''Brawl Stars'', растлумачыў, што каманда «выбірала не паміж гарызантальным і вертыкальным рэжымам, а паміж гарызантальным рэжымам і спыненнем распрацоўкі гульні»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pocketgamer.biz/news/69624/brawl-stars-we-at-supercell-have-never-prepared-more-for-a-game-launch/|title=Brawl Stars: “We at Supercell have never prepared more for a game launch”|author=Craig Chapple|website=pocketgamer.biz|date=2018-12-11|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.pocketgamer.biz/news/69624/brawl-stars-we-at-supercell-have-never-prepared-more-for-a-game-launch/|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. 26 чэрвеня 2018 гульня была выпушчаная на платформе [[Android]] у некалькіх краінах. 12 снежня 2018 года адбыўся паўнавартасны рэліз гульні<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidcentral.com/brawl-stars|title=Supercell's long-awaited Brawl Stars will come to Android on December 12|first=Marc|last=Lagace|website=Android Central|date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603080553/https://www.androidcentral.com/brawl-stars|archive-date=2023-06-03|access-date=2024-01-09|url-status=live}}</ref>. 9 сакавіка 2022 года кампанія Supercell абвясціла аб выдаленне сваіх гульняў, уключаючы ''Brawl Stars'', з крамаў App Store і Google Play у Расіі і Беларусі ў сувязі з [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварваннем Расіі на Украіну]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.championat.com/cybersport/news-4632323-populyarnye-brawl-stars-i-clash-of-clans-uhodyat-iz-rossii-tak-eschyo-ne-delal-nikto.html|title=Популярные Brawl Stars и Clash of Clans отключат в России. Так ещё не делал никто|author=Анатолий Лукманов|website=[[Чемпионат (сайт)|Чемпионат]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309131623/https://www.championat.com/cybersport/news-4632323-populyarnye-brawl-stars-i-clash-of-clans-uhodyat-iz-rossii-tak-eschyo-ne-delal-nikto.html|archive-date=2022-03-09|access-date=2022-03-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5250413|title=Игру Brawl Stars удалят из App Store и Google Play в России и Белоруссии|website=[[Коммерсантъ]]|date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309155747/https://www.kommersant.ru/doc/5250413|archive-date=2022-03-09|access-date=2022-03-09|url-status=live}}</ref>. 25 красавіка 2023 года кампанія Supercell заблакавала доступ да гульні ''Brawl Stars'' на тэрыторыі Расіі і Беларусі адразу пасля выхаду новага абнаўлення ў гульне<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|title=Популярнейшую игру Brawl Stars полностью заблокировали в России|first=Игорь|last=Любавин|publisher=[[Чемпионат (сайт)|Championat.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425165113/https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|archive-date=2023-04-25|access-date=2023-04-25|url-status=live}}</ref>. 5 верасня 2024 года была пачата калабарацыя з мультсерыялам «[[Губка Боб Квадратныя Штаны]]» і доўжылася да 2 кастрычніка 2024 года. Калабарацыя была пачата ў гонар 25-годдзя мультсерыяла<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://supercell.com/en/news/brawlstars-spongebob/|title=SpongeBob SquarePants shows up in Brawl Stars for a special takeover|date=2024-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20241001012325/https://supercell.com/en/news/brawlstars-spongebob/|archive-date=2024-10-01|access-date=2024-09-26|url-status=live}}</ref>. У снежні была пачата калабарацыя з мультфільмам «[[Гісторыя цацак]]», ў гульню быў дададзены часовы баец Базз Лайтэр, а таксама скіны Вудзі Кольт, Бо Піп Бібі і Джэсі Джэсі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bleedingcool.com/games/brawl-stars-launches-brand-new-toy-story-crossover-event/|title=Brawl Stars Launches Brand-New Toy Story Crossover Event|first=Gavin|last=Sheehan|website=[[Bleeding Cool]]|date=2024-12-12|access-date=2024-12-19}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-07-21}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2018 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Гульні для iOS]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя стратэгічныя гульні]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Фінляндыі]] ejroi7d9ui35fg6kvusdyjm6lav3i8z 0 771030 5144450 5027397 2026-05-21T11:46:32Z MocnyDuham 99818 дададзена [[Катэгорыя:Члены фракцыі Наступ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5144450 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Маргарыта Паўлаўна Ворыхава''' (нар. {{ДН|6|6|2001}}) — беларуская грамадская і палітычная дзяячка. Сустаршыня Бюро Кансультатыўнай рады па моладзі [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]] з 2024 года. Прадстаўніца па моладзевай палітыцы [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] з 2024 года. Чаліца [[Каардынацыйная рада 3-га склікання|Каардынацыйнай рады 3-га склікання]]. == Біяграфія == Жыла ў [[Полацк]]у, пазней пераехала ў [[Мінск]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://hromadske.radio/ru/podcasts/pashpart-belarus-vne-belarusy/1019323|title=Даже наш министр образования — представитель КГБ — беларусская активистка Марго Ворихова|first=Палина|last=Бродик|website=[[Громадське радіо]]|date=2022-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805013627/https://hromadske.radio/ru/podcasts/pashpart-belarus-vne-belarusy/1019323|archive-date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|url-status=live}}</ref>. Два гады вучылася на [[Факультэт эканомікі і менеджменту БДЭУ|факультэце эканомікі і менеджменту]] [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. Вымушана з’ехаць з Беларусі ў 2021 годзе з прычыны [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|пагрому грамадскіх арганізацый]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/326069|title=«40% палітвязняў — моладзь да 25 гадоў». Дарадца Ціханоўскай пра дылему: з'язджаць ці заставацца|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230910150959/https://nashaniva.com/326069|archive-date=2023-09-10|access-date=2024-08-05|url-status=live}}</ref>. У 2022 годзе працавала праектнай менеджаркай у маркетынгавым агенцтве ў [[Тбілісі]]<ref name=":0" />. Год вучылася ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэце]] па кірунках міжнароднай эканоміцы і палітыцы. Пасля працавала ў IT-кампаніі<ref name=":1" />. == Грамадска-палітычная дзейнасць == Удзельнічала ў дзейнасці {{Не перакладзена|Еўрапейскі молдадзевы парламент|Еўрапейскага моладзевага парламенту|en|European Youth Parliament}} і [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночання беларускіх студэнтаў]]. Прэзідэнт Беларускай Нацыянальнай моладзевай рады «Рада». Прадстаўляла «Раду» ў кантактнай групе [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]] і ў Кансультатыўнай радзе [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]<ref name=":1"/><ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/323407|title=Ціханоўская зняла Азарава і зрабіла некалькі прызначэнняў|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230807080347/https://nashaniva.com/323407|archive-date=2023-08-07|access-date=2024-08-05|url-status=live}}</ref>. 29 красавіка 2024 года абраная сустаршынёй Бюро Кансультатыўнай рады па моладзі Савета Еўропы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://reform.news/margarita-vorihova-izbrana-sopredsedatelem-bjuro-konsultativnogo-soveta-po-molodezhi-v-sovete-evropy|title=Маргарита Ворихова избрана сопредседателем Бюро Консультативного совета по молодежи в Совете Европы|last=|website=[[Reform.news]]|date=2024-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805015130/https://reform.news/margarita-vorihova-izbrana-sopredsedatelem-bjuro-konsultativnogo-soveta-po-molodezhi-v-sovete-evropy|archive-date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|url-status=live}}</ref>. У 2023 годзе перайшла працаваць у [[Офіс Святланы Ціханоўскай]]<ref name=":1" />. 6 жніўня 2023 года стала дарадцай [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] па моладзевай палітыцы і студэнцтве<ref name=":2" />. Праз удзел у [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах у Каардынацыйную раду ў 2024 годзе]] яе выбарчы спіс «Моладзевы наступ» быў прызнаны [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]] [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фармаваннем]], а супраць яе была ўзбуджаная крымінальная справа<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belsat.eu/ru/news/10-05-2024-eshhe-chetyre-koalitsii-na-vybory-v-koordinatsionnyj-sovet-priznany-ekstremistami|title=Еще четыре коалиции на выборы в Координационный совет признаны «экстремистами»|first=Якуб|last=Хруст|website=[[Белсат]]|date=2024-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514073220/https://belsat.eu/ru/news/10-05-2024-eshhe-chetyre-koalitsii-na-vybory-v-koordinatsionnyj-sovet-priznany-ekstremistami|archive-date=2024-04-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belta.by/society/view/sk-vozbuzhdeny-ugolovnye-dela-v-otnoshenii-257-chlenov-ekstremistskih-formirovanij-635760-2024/|title=СК: возбуждены уголовные дела в отношении 257 членов экстремистских формирований|website=[[БелТА]]|date=2024-05-21|access-date=2024-08-06}}</ref>. Па выніках галасавання прайшла дэлегатам у [[Каардынацыйная рада 3-га склікання|Каардынацыйную раду 3-га склікання]] па спісе «Моладзевага наступу»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/68745.html|title=«Я не хотела выходить из колонии. Меня отрывали от шконки». Алана Гебремариам — о тюрьме, воле и о том, как освободить политзаключенных|website=[[Zerkalo.io]]|date=2024-05-22|access-date=2024-08-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/343695|title=Названыя 80 асобаў, якія будуць засядаць у новай Каардынацыйнай радзе|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529022522/https://nashaniva.com/343695|archive-date=2024-05-29|access-date=2024-08-05|url-status=live}}</ref>. 4 жніўня 2024 года на канферэнцыі «{{нп3|Новая Беларусь (канферэнцыя)|Новая Беларусь|ru|Новая Беларусь (конференция)}}» анансавана Святланай Ціханоўскай прадстаўніцай [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] па моладзевай палітыцы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/75002.html|title=«Працы сапраўды шмат, і кожнаму знойдзецца месца». Тихановская — об итогах конференции «Новая Беларусь» и планах на будущее|website=[[Zerkalo.io]]|date=2024-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240804185400/https://news.zerkalo.io/economics/75002.html|archive-date=2024-08-04|access-date=2024-08-05|url-status=live}}</ref>. == Узнагароды == 9 лістапада 2023 года ў [[Брусель|Бруселі]] атрымала прэмію «Маладая жанчына Еўропы 2023»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pozirk.online/ru/news/48377/|title=Советница Тихановской по молодежной политике Маргарита Ворихова удостоена премии "Молодая женщина Европы 2023"|website={{нп3|Позірк (сайт)|Позірк|en|Pozirk}}|date=2023-11-10|access-date=2024-08-05}}</ref>. == Сям’я == Маці – Інэса Ворыхава. У сувязі з палітычнай дзейнасцю дачкі арыштавана 30 лістапада 2023 года на 15 дзён<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaby.com/post/ya-ne-beglaya-ya-mat-kotoraya-lyubit-svoego-rebenka/197327/|title=«Я не беглая – я мать, которая любит своего ребенка»|website=[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]|date=2024-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126174147/https://gazetaby.com/post/ya-ne-beglaya-ya-mat-kotoraya-lyubit-svoego-rebenka/197327/|archive-date=2024-01-26|access-date=2024-08-05|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Ворыхава Маргарыта Паўлаўна}} [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычныя эмігранты]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДЭУ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 6 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Асобы Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены фракцыі Наступ]] 7tx5cjyxg3zw529jkiioloxaifg2s6y 5144455 5144450 2026-05-21T11:52:33Z MocnyDuham 99818 /* Грамадска-палітычная дзейнасць */ вікіфікацыя 5144455 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Маргарыта Паўлаўна Ворыхава''' (нар. {{ДН|6|6|2001}}) — беларуская грамадская і палітычная дзяячка. Сустаршыня Бюро Кансультатыўнай рады па моладзі [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]] з 2024 года. Прадстаўніца па моладзевай палітыцы [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] з 2024 года. Чаліца [[Каардынацыйная рада 3-га склікання|Каардынацыйнай рады 3-га склікання]]. == Біяграфія == Жыла ў [[Полацк]]у, пазней пераехала ў [[Мінск]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://hromadske.radio/ru/podcasts/pashpart-belarus-vne-belarusy/1019323|title=Даже наш министр образования — представитель КГБ — беларусская активистка Марго Ворихова|first=Палина|last=Бродик|website=[[Громадське радіо]]|date=2022-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805013627/https://hromadske.radio/ru/podcasts/pashpart-belarus-vne-belarusy/1019323|archive-date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|url-status=live}}</ref>. Два гады вучылася на [[Факультэт эканомікі і менеджменту БДЭУ|факультэце эканомікі і менеджменту]] [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. Вымушана з’ехаць з Беларусі ў 2021 годзе з прычыны [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|пагрому грамадскіх арганізацый]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/326069|title=«40% палітвязняў — моладзь да 25 гадоў». Дарадца Ціханоўскай пра дылему: з'язджаць ці заставацца|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230910150959/https://nashaniva.com/326069|archive-date=2023-09-10|access-date=2024-08-05|url-status=live}}</ref>. У 2022 годзе працавала праектнай менеджаркай у маркетынгавым агенцтве ў [[Тбілісі]]<ref name=":0" />. Год вучылася ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэце]] па кірунках міжнароднай эканоміцы і палітыцы. Пасля працавала ў IT-кампаніі<ref name=":1" />. == Грамадска-палітычная дзейнасць == Удзельнічала ў дзейнасці {{Не перакладзена|Еўрапейскі молдадзевы парламент|Еўрапейскага моладзевага парламенту|en|European Youth Parliament}} і [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночання беларускіх студэнтаў]]. Прэзідэнт Беларускай Нацыянальнай моладзевай рады «Рада». Прадстаўляла «Раду» ў кантактнай групе [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]] і ў Кансультатыўнай радзе [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]<ref name=":1"/><ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/323407|title=Ціханоўская зняла Азарава і зрабіла некалькі прызначэнняў|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230807080347/https://nashaniva.com/323407|archive-date=2023-08-07|access-date=2024-08-05|url-status=live}}</ref>. 29 красавіка 2024 года абраная сустаршынёй Бюро Кансультатыўнай рады па моладзі Савета Еўропы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://reform.news/margarita-vorihova-izbrana-sopredsedatelem-bjuro-konsultativnogo-soveta-po-molodezhi-v-sovete-evropy|title=Маргарита Ворихова избрана сопредседателем Бюро Консультативного совета по молодежи в Совете Европы|last=|website=[[Reform.news]]|date=2024-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805015130/https://reform.news/margarita-vorihova-izbrana-sopredsedatelem-bjuro-konsultativnogo-soveta-po-molodezhi-v-sovete-evropy|archive-date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|url-status=live}}</ref>. У 2023 годзе перайшла працаваць у [[Офіс Святланы Ціханоўскай]]<ref name=":1" />. 6 жніўня 2023 года стала дарадцай [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] па моладзевай палітыцы і студэнцтве<ref name=":2" />. Праз удзел у [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах у Каардынацыйную раду ў 2024 годзе]] яе выбарчы спіс «Моладзевы наступ» быў прызнаны [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]] [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фармаваннем]], а супраць яе была ўзбуджаная крымінальная справа<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belsat.eu/ru/news/10-05-2024-eshhe-chetyre-koalitsii-na-vybory-v-koordinatsionnyj-sovet-priznany-ekstremistami|title=Еще четыре коалиции на выборы в Координационный совет признаны «экстремистами»|first=Якуб|last=Хруст|website=[[Белсат]]|date=2024-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514073220/https://belsat.eu/ru/news/10-05-2024-eshhe-chetyre-koalitsii-na-vybory-v-koordinatsionnyj-sovet-priznany-ekstremistami|archive-date=2024-04-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belta.by/society/view/sk-vozbuzhdeny-ugolovnye-dela-v-otnoshenii-257-chlenov-ekstremistskih-formirovanij-635760-2024/|title=СК: возбуждены уголовные дела в отношении 257 членов экстремистских формирований|website=[[БелТА]]|date=2024-05-21|access-date=2024-08-06}}</ref>. Па выніках галасавання прайшла дэлегатам у [[Каардынацыйная рада 3-га склікання|Каардынацыйную раду 3-га склікання]] па спісе «[[Наступ (фракцыя)|Моладзевага наступу]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/68745.html|title=«Я не хотела выходить из колонии. Меня отрывали от шконки». Алана Гебремариам — о тюрьме, воле и о том, как освободить политзаключенных|website=[[Zerkalo.io]]|date=2024-05-22|access-date=2024-08-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/343695|title=Названыя 80 асобаў, якія будуць засядаць у новай Каардынацыйнай радзе|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529022522/https://nashaniva.com/343695|archive-date=2024-05-29|access-date=2024-08-05|url-status=live}}</ref>. 4 жніўня 2024 года на канферэнцыі «{{нп3|Новая Беларусь (канферэнцыя)|Новая Беларусь|ru|Новая Беларусь (конференция)}}» анансавана Святланай Ціханоўскай прадстаўніцай [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] па моладзевай палітыцы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/75002.html|title=«Працы сапраўды шмат, і кожнаму знойдзецца месца». Тихановская — об итогах конференции «Новая Беларусь» и планах на будущее|website=[[Zerkalo.io]]|date=2024-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240804185400/https://news.zerkalo.io/economics/75002.html|archive-date=2024-08-04|access-date=2024-08-05|url-status=live}}</ref>. == Узнагароды == 9 лістапада 2023 года ў [[Брусель|Бруселі]] атрымала прэмію «Маладая жанчына Еўропы 2023»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pozirk.online/ru/news/48377/|title=Советница Тихановской по молодежной политике Маргарита Ворихова удостоена премии "Молодая женщина Европы 2023"|website={{нп3|Позірк (сайт)|Позірк|en|Pozirk}}|date=2023-11-10|access-date=2024-08-05}}</ref>. == Сям’я == Маці – Інэса Ворыхава. У сувязі з палітычнай дзейнасцю дачкі арыштавана 30 лістапада 2023 года на 15 дзён<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaby.com/post/ya-ne-beglaya-ya-mat-kotoraya-lyubit-svoego-rebenka/197327/|title=«Я не беглая – я мать, которая любит своего ребенка»|website=[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]|date=2024-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126174147/https://gazetaby.com/post/ya-ne-beglaya-ya-mat-kotoraya-lyubit-svoego-rebenka/197327/|archive-date=2024-01-26|access-date=2024-08-05|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Ворыхава Маргарыта Паўлаўна}} [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычныя эмігранты]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДЭУ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 6 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Асобы Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены фракцыі Наступ]] d60y3hzoopli4ydojlc8iaivimzp2kp 0 776753 5144422 4870424 2026-05-21T11:04:35Z Feeleman 163471 афармленне 5144422 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Літгау}} {{Кінематаграфіст}} '''Джон Артур Літгау''' ({{lang-en|John Arthur Lithgow}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі {{акцёр|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|тэлебачання ЗША|тэатра ЗША|агучвання ЗША}}, пісьменнік і музыкант. Лаўрэат дзвюх прэмій «[[Залаты глобус]]», шасці прэмій «[[Эмі]]», трох [[прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША|прэмій Гільдыі кінаакцёраў]], дзвюх прэмій «[[Тоні]]», а таксама намінант на «[[Оскар]]», [[BAFTA]] і «[[Грэмі]]». Літгау атрымаў зорку на [[Галівудская алея славы|Галівудскай алеі славы]] ў [[2001]] годзе і быў уведзены ў Залу славы амерыканскага тэатра ў [[2005]] годзе<ref>{{cite web|url= https://projects.latimes.com/hollywood/star-walk/john-lithgow/|title= John Lithgow Hollywood Star|website= [[Los Angeles Times]]|accessdate=2024-07-21}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.upi.com/Entertainment_News/2005/09/30/Lithgow-Thompson-to-Theater-Hall-of-Fame/19661128107390/|title= Lithgow, Thompson to Theater Hall of Fame|website= UPI|accessdate=2024-07-21}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт}} * {{IMDb name|0001475}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую мужчынскую ролю ў камедыйным тэлесерыяле}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — міні-серыял, тэлесерыял ці тэлестужка}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму кінаакцёру другога плана}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю ў камедыйным серыяле}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю ў драматычным серыяле}} {{DEFAULTSORT:Літгау Джон}} iio8datq0nsqh0885f4fjc9m6vn6s8s 3 780918 5144290 5139604 2026-05-21T04:05:18Z MediaWiki message delivery 38732 /* Wikipedia translation of the week: 2026-21 */ новы падраздзел 5144290 wikitext text/x-wiki == Wikipedia translation of the week: 2025-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Nagorno-Karabakh clashes]]'''<br /> <small>''([[:it:Scontri del Nagorno Karabakh del 2010]])&#32;([[:tr:2010 Dağlık Karabağ çatışmaları]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''2010 Nahorno karabakh war''' were a series of exchanges of gunfire that took place on February 18 on the line of contact dividing Azerbaijani and the Karabakh Armenian military forces. Azerbaijan accused the Armenian forces of firing on the Azerbaijani positions near Tap Qaraqoyunlu, Qızıloba, Qapanlı, Yusifcanlı and Cavahirli villages, as well as in uplands of Agdam Rayon with small arms fire including snipers. As a result, three Azerbaijani soldiers were killed and one wounded. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 20 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28099770 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Jinnah's birthday]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Yorkstatue.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Jinnah's Birthday''', officially Quaid-e-Azam Day and sometimes known as Quaid Day, is a public holiday in Pakistan observed annually on 25 December to celebrate the birthday of the founder of Pakistan, Muhammad Ali Jinnah, known as Quaid-i-Azam ("Great Leader"). A major holiday, commemorations for Jinnah began during his lifetime in 1942, and have continued ever since. The event is primarily observed by the government and the citizens of the country where the national flag is hoisted at major architectural structures such as private and public buildings, particularly at the top of Quaid-e-Azam House in Karachi. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:30, 27 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28156501 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:French conquest of Corsica]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Bataille de Ponte Novu.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''French conquest of Corsica''' was a successful expedition by French forces of the Kingdom of France under Comte de Vaux, against Corsican forces under Pasquale Paoli of the Corsican Republic. The expedition was launched in May 1768, in the aftermath of the Seven Years' War. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:20, 3 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Assassination of Spencer Perceval]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:PercevalShooting.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 11 May 1812, at about 5:15 pm, Spencer Perceval, the prime minister of the United Kingdom of Great Britain and Ireland, was shot dead in the lobby of the House of Commons by John Bellingham, a Liverpool merchant with a grievance against the government. Bellingham was detained; four days after the murder, he was tried, convicted and sentenced to death. He was hanged at Newgate Prison on 18 May, one week after the assassination and one month before the start of the War of 1812. Perceval remains the sole British prime minister to have been assassinated. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 10 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Malagasy constitutional referendum]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A constitutional referendum was held in Madagascar on 17 November 2010, in which voters approved a proposal for the state's fourth Constitution. The Malagasy people were asked to answer "Yes" or "No" to the proposed new constitution, which was considered to help consolidate Andry Rajoelina's grip on power. At the time of the referendum, Rajoelina headed the governing Highest Transitional Authority (HAT), an interim junta established following the military-backed coup d'état against then President Marc Ravalomanana in March 2009. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 17 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28245290 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cooler Heads Coalition]]'''<br /> <small>''([[:de:Cooler Heads Coalition]])&#32;([[:fr:Cooler Heads Coalition]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Cooler Heads Coalition''' is a politically conservative "informal and ad-hoc group" in the United States, financed and operated by the Competitive Enterprise Institute. The group, which rejects the scientific consensus on climate change, made efforts to stop the government from addressing climate change. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 24 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28300238 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:pt:Transmissor de Ondas]]'''<br /> <small>''([[:en:Wave Transmitter]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Esq eletr transm ondas color.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Transmissor de Ondas''' é um equipamento precursor do rádio, desenvolvido por Roberto Landell de Moura na década de 1890, capaz de transmitir áudio via ondas eletromagnéticas, com sua primeira demonstração pública documentada tendo ocorrido no dia 16 de julho de 1899. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:49, 3 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Smoky (mascotte olimpica)]]'''<br /> <small>''([[:en:Smoky (Olympic mascot)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Smoky 1932 Olympic Village Mascot.webp|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Smoky''' (Los Angeles, 1931 o 1932 - Los Angeles, aprile 1934), occasionalmente scritto Smokey, è stato un cane che divenne la mascotte del villaggio olimpico estivo del 1932 e, successivamente, dell'evento generale. Pur non essendo oggi riconosciuto dal CIO, è stato, seppur non in modo ufficiale, la prima mascotte olimpica dei Giochi, oltre che a essere attualmente l'unica a essere stata un animale vero. Le successive edizioni non ebbero mascotte, dovendo aspettare i X Giochi olimpici invernali di Grenoble nel 1968 per ritrovarne una ufficialmente riconosciuta, lo sciatore stilizzato Schuss, allora non considerato ufficiale ma successivamente riconosciuto come tale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:50, 10 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Amazonas, o maior rio do mundo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Amazonas, o maior rio do mundo]])&#32;([[:es:Amazonas, o maior rio do mundo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frame A from Amazonas, o maior rio do mundo.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Amazonas, o maior rio do mundo''''' (lit. 'Amazon: The Greatest River in the World') is a 1922 Brazilian silent documentary film produced in 1918 by Silvino Santos. It is a black-and-white film that portrays life in the Amazon rainforest. Completed in 1920, it is considered one of the oldest cinematic records of the Amazon. It was presumed lost in 1931 and only rediscovered in 2023 at the Czech Film Archive. Silvino Santos produced the work over three years using sophisticated cinematic techniques, which led it to be deemed of "immense artistic value" by Le Monde. It has also been described as the "Holy Grail of Brazilian silent cinema" by The Guardian. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:57, 17 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28392163 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ali of the Eretnids]]'''<br /> <small>''([[:tr:Alaaddin Ali Bey]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Ala al-Din Ali''' (January 1353 – August 1380) was the third Sultan of the Eretnids ruling from 1366 until his death. He inherited the throne at a very early age and was removed from administrative matters. He was characterized as particularly keen on personal pleasures, which later discredited his authority. During his rule, emirs under the Eretnids enjoyed considerable autonomy, and the state continued to shrink as neighboring powers captured several towns. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:59, 24 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28433698 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chilembwe uprising]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Chilembwe supporters being led to be executed (cropped).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Chilembwe uprising''' was a rebellion against British colonial rule in Nyasaland (modern-day Malawi) which took place in January 1915. It was led by John Chilembwe, an American-educated Baptist minister. Based around his church in the village of Mbombwe in the south-east of the colony, the leaders of the revolt were mainly from an emerging black middle class. They were motivated by grievances against the British colonial system, which included forced labour, racial discrimination and new demands imposed on the African population following the outbreak of World War I. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:52, 31 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:1930 Bago earthquake]]'''<br /> <small>''([[:my:၁၉၃၀ ပဲခူးငလျင်]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Thiao Mueang Phama (1955, p. 165).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> An earthquake affected Myanmar on 5 May 1930 with a moment magnitude (Mw ) 7.4. The shock occurred 35 km (22 mi) beneath the surface with a maximum Rossi–Forel intensity of IX (Devastating tremor). The earthquake was the result of rupture along a 131 km (81 mi) segment of the Sagaing Fault—a major strike-slip fault that runs through the country. Extensive damage was reported in the southern part of the country, particularly in Bago and Yangon, where buildings collapsed and fires erupted. At least 550, and possibly up to 7,000 people were killed. A moderate tsunami struck the Burmese coast which caused minor damage to ships and a port. It was felt for over 570,000 km2 (220,000 sq mi) and as far as Shan State and Thailand. The mainshock was followed by many aftershocks; several were damaging. The December earthquake was similarly sized which also occurred along the Sagaing Fault. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:54, 7 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Museum of Zoology of the University of São Paulo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Museu de Zoologia da USP 02.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Museum of Zoology of the University of São Paulo''' (Portuguese: Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo, abbreviated MZUSP) is a public natural history museum located in the historic Ipiranga district of São Paulo, Brazil. The MZUSP is an educational and research institution that is part of the University of São Paulo. The museum began at the end of the 19th century as part of the Museu Paulista; in 1941, it moved into a dedicated building. In 1969 the museum became a part of the University of São Paulo, receiving its current name. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:27, 14 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fear of crime]]'''<br /> <small>''([[:ar:الخوف من الجريمة]])&#32;([[:it:Criminofobia]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fear of crime''' refers to the fear of being a victim of crime, which is not necessarily reflective of the actual probability of being such a victim. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 21 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28559524 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Heritage preservation in South Korea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Korean.Dance-03.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The heritage preservation system of South Korea is a multi-level program aiming to preserve and cultivate Korean cultural heritage. The program is administered by the Cultural Heritage Administration (CHA), and the legal framework is provided by the Cultural Heritage Protection Act of 1962, last updated in 2012. The program started in 1962 and has gradually been extended and upgraded since then. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 28 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lhamana]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:We-Wa, a Zuni berdache, weaving - NARA - 523796 (cropped).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lhamana''', in traditional Zuni culture, are biologically male people who take on the social and ceremonial roles usually performed by women in their culture, at least some of the time. They wear a mixture of women's and men's clothing and much of their work is in the areas usually occupied by Zuni women. Some contemporary lhamana participate in the pan-Indian two-spirit community. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:28, 5 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Gruppo del Sileno]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Parco3.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Sileno ed Egle con Mnasilo e Cromi''', meglio noto come Gruppo del Sileno, è un monumento in marmo di Carrara, realizzato da Jean-Baptiste Boudard nel 1765 per il Giardino Ducale di Parma; sostituito nel 1991 con una copia in polvere di marmo e resina, l'originale si trova provvisoriamente nel chiostro della Fontana del monastero di San Paolo, in attesa della definitiva collocazione prevista all'interno del palazzetto Eucherio Sanvitale nel parco Ducale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 12 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28709947 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lorrin A. Thurston]]'''<br /> <small>''([[:fi:Lorrin Thurston]])&#32;([[:ko:로린 A. 서스턴]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lorrinandrewsthurston1892.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lorrin Andrews Thurston''' (July 31, 1858 – May 11, 1931) was a Hawaiian citizen lawyer, politician, and businessman. Thurston played a prominent role in the revolution that overthrew the Hawaiian Kingdom to replace Queen Liliʻuokalani with the Republic of Hawaii, with discreet US support for which Congress much later apologized. He published the Pacific Commercial Advertiser (a forerunner of the present-day Honolulu Star-Advertiser), and owned other enterprises. From 1906 to 1916, he and his network lobbied with national politicians to create a national park to preserve the Hawaiian volcanoes. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 19 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28731710 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Lamiera bugnata]]'''<br /> <small>''([[:en:Tread plate]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Diamond Plate.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Una '''lamiera bugnata''' o mandorlata è una lamiera di metallo ottenuta dalla laminazione di una bramma attraverso rulli che, tramite punzonatura o goffratura, imprimono sulla lamina rilievi a forma di rombo o ellisse, detti bugne. Nel caso questi rilievi siano alternati singolarmente nei due assi, si parla di lamiera diamantata, mentre se le forme sono predisposte in maniera parallela per formare piccoli quadranti tra di loro tangenti, questo pattern viene identificato con il nome di mandorlato. We tend to ignore the fact that this type of plate is the only reason we don't slip when we walk on steel and wet or frozen surfaces. The Italian article it's short but quite complete, and has just the right amount of citations, unlike other poor languages' versions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 09:03, 26 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28751788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Angelo azzurro (cocktail)]]'''<br /> <small>''([[:es:Ángel azul (cóctel)]])&#32;([[:fr:Ange bleu (cocktail)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Angelo Azzurro Cocktail.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''angelo azzurro''' è un cocktail alcolico italiano. È considerato uno dei cocktail più popolari in Italia negli anni novanta, insieme al B-52 e all'Invisibile. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 08:39, 2 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fi:Kotiryssä]]'''<br /> <small>''([[:en:Kotiryssä]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''kotiryssä''' (jocular Finnish: one’s home Russky or home Russian) was a Soviet or Russian contact person of a Finnish politician, bureaucrat, businessman or other important person. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 9 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Future self]]'''<br /> <small>''([[:pl:Przyszła jaźń]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In the psychology of self, the '''future self''' concerns the processes and consequences associated with thinking about oneself in the future. People think about their future selves similarly to how they think about other people. The extent to which people feel psychologically connected (e.g., similarity, closeness) to their future self influences how well they treat their future self. When people feel connected to their future self, they are more likely to save for retirement, make healthy decisions, and avoid ethical transgressions. Interventions that increase feelings of connectedness with future selves can improve future-oriented decision making across these domains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 16 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-26 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pictorial map]]'''<br /> <small>''([[:fa:نقشه تصویری]])&#32;([[:ja:絵地図]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Blake Britain Spearhead of Attack.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pictorial maps''' (also known as illustrated maps, panoramic maps, perspective maps, bird's-eye view maps, and geopictorial maps) depict a given territory with a more artistic rather than technical style. It is a type of map in contrast to road map, atlas, or topographic map. The cartography can be a sophisticated 3-D perspective landscape or a simple map graphic enlivened with illustrations of buildings, people and animals. They can feature all sorts of varied topics like historical events, legendary figures or local agricultural products and cover anything from an entire continent to a college campus. Drawn by specialized artists and illustrators, pictorial maps are a rich, centuries-old tradition and a diverse art form that ranges from cartoon maps on restaurant placemats to treasured art prints in museums. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:18, 23 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-27 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Queen Elizabeth University Hospital]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:QEUH.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Queen Elizabeth University Hospital''' (QEUH) is a 1,677-bed acute hospital located in Govan, in the south-west of Glasgow, Scotland. The hospital is built on the site of the former Southern General Hospital and opened at the end of April 2015. The hospital comprises a 1,109-bed adult hospital, a 256-bed children's hospital and two major Emergency Departments; one for adults and one for children. There is also an Immediate Assessment Unit for local GPs and out-of-hours services, to send patients directly, without having to be processed through the Emergency Department. The retained buildings from the former Southern General Hospital include the Maternity Unit, the Institute of Neurological Sciences, the Langlands Unit for medicine of the elderly and the laboratory. The whole facility is operated by NHS Greater Glasgow and Clyde, and is one of the largest acute hospital campuses in Europe. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 30 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-28 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Non-constituency Member of Parliament]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''Non-constituency Member of Parliament''' (NCMP) is a member of an opposition political party in Singapore who, as stipulated in Article 39 of the Constitution and the Parliamentary Elections Act, is declared to have been elected a Member of Parliament (MP) without constituency representation, despite having lost in a general election, by virtue of having been one of the opposition candidates with the highest vote shares among the unelected. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:10, 7 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-29 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immunolabeling]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Immunolabeling process image.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Immunolabeling''' is a biochemical process that enables the detection and localization of an antigen to a particular site within a cell, tissue, or organ. Antigens are organic molecules, usually proteins, capable of binding to an antibody. These antigens can be visualized using a combination of antigen-specific antibody as well as a means of detection, called a tag, that is covalently linked to the antibody <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> ---[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 14 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28945528 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Vespa analis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Plumpy hornet on the ground - 1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Vespa analis''''', the yellow-vented hornet, is a species of common hornet found in Southeast Asia <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:28, 21 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28984647 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fernando de Noronha Marine National Park]]'''<br /> <small>''([[:pt:Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Baía dos Porcos - Fernando de Noronha (32811749914).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fernando de Noronha Marine National Park''' (Portuguese: Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha) is a national park in the state of Pernambuco, Brazil. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:40, 28 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29047614 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-32 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Xie Zhiliu]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Xie Zhiliu''' (Chinese: 谢稚柳; 1910–1997) was a leading traditional painter, calligrapher, and art connoisseur of modern China. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 4 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29077280 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-33 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lethocerus patruelis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lethocerus patruelis.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lethocerus patruelis''''' is a giant water bug in the family Belostomatidae. It is native to southeastern Europe, through Southwest Asia, to Pakistan, India and Burma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 11 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29085671 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-34 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ikiza]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:CIA map of Burundi and surrounding countries during 1972 killings.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Ikiza''' (variously translated from Kirundi as the Catastrophe, the Great Calamity, and the Scourge), or the Ubwicanyi (Killings), was a series of mass killings—often characterised as a genocide—which were committed in Burundi in 1972 by the Tutsi-dominated army and government, primarily against educated and elite Hutus who lived in the country. Conservative estimates place the death toll of the event between 100,000 and 150,000 killed, while some estimates of the death toll go as high as 300,000. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 18 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-35 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Corallite]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Recent azooxanthellate Scleractinia (Cnidaria, Anthozoa) - ZooKeys-227-001-g004.jpeg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''corallite''' is the skeletal cup, formed by an individual stony coral polyp, in which the polyp sits and into which it can retract. The cup is composed of aragonite, a crystalline form of calcium carbonate, and is secreted by the polyp. Corallites vary in size, but in most colonial corals they are less than 3 mm (0.12 in) in diameter. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 25 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-36 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Diksam Plateau]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Dixam plateau (6407168437).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Diksam Plateau''' or Dixam Plateau (Arabic: دكسم) is a limestone plateau in Socotra, Yemen. The Firmihin forest, located east of the Dirhur canyon within the plateau, has the highest concentration of Dragon's Blood Trees on the entire island. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:40, 1 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-37 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Ttongsul]]'''<br /> <small>''([[:ja:トンスル]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Ttongsul (imitation).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''ttongsul''' (똥술), o vino di feci, è una tradizionale preparazione medicinale coreana con gradazione alcolica al 9% a base di feci, solitamente umane e preferibilmente di bambino. Nato probabilmente traendo spunto dalla medicina tradizionale cinese, nelle credenze popolari il vino di feci avrebbe proprietà benefiche per molti tipi di malesseri: sarebbe un rimedio per dolori muscolari, ustioni, infiammazioni, epilessia e fratture ossee. Sebbene alcuni media occidentali abbiano in passato riportato che questa bevanda sia diffusa tra la popolazione coreana, al giorno d'oggi un numero molto limitato di persone ne fa uso, dopo aver subito un declino di popolarità nei secoli scorsi, tanto che la maggioranza dei giovani coreani non ne ha mai sentito parlare. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 8 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-38 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pak Kum-chol]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pak Kum-chol in 1961 (cropped).jpg|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pak Kum-chol''' was a North Korean politician. Having been a guerrilla during the anti-Japanese struggle, he became a high-ranking politician after the liberation of Korea. Pak aligned himself with his former guerrilla brothers in arms from the Kapsan Operation Committee to form a faction within the ruling Workers' Party of Korea (WPK) called the "Kapsan faction". This faction sought to replace Kim Il Sung with Pak. Kim retaliated by purging the faction in 1967 in what is known as the Kapsan faction incident. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 15 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29249252 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-39 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Federation of Central America (1921–1922)]]'''<br /> <small>''([[:es:Federación de Centro América (1921-1922)]])&#32;([[:ar:اتحاد أمريكا الوسطى (1921-1922)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Central America's Northern Triangle (orthographic projection).png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Federation of Central America''' (Spanish: Federación de Centro América)[1] was a short-lived federal republic that existed in Central America between 1921 and 1922. The federation consisted of the Central American nations of El Salvador, Guatemala, and Honduras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:45, 22 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29311347 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-40 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Palazzo delle Poste (Latina)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Postelittoria2.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Palazzo delle Poste''', fino al 1945 Ricevitoria Postelegrafonica di Littoria, è un edificio postale di Latina, situato in piazzale dei Bonificatori. Costruito nel 1932 in stile razionalista con influenze futuriste, riscontrabili nell'utilizzo di ampie superfici vetrate e di volumi verticali, oltre che per la presenza di l’utilizzo di materiali e scelte di design molto in voga all'epoca come, come i mattoni a vista, il travertino di Tivoli e l'Anticorodal (una lega di alluminio), ospita l'ufficio postale Latina Centro. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:58, 29 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-41 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Majed Abu Maraheel]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Majed Abu Maraheel''' was a Palestinian long-distance runner, football player, security officer, and athletics coach, who was the first Palestinian to compete at the Olympic Games. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:48, 6 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-42 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Abortion in Eritrea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In Eritrea, abortion is banned except on the grounds of pregnancy from rape or incest, pregnancy of a minor, or risk to physical or mental health. Legal abortions require medical or judicial approval. Prior to Eritrea's independence, it applied Ethiopia's abortion law of the 1950s, which banned abortion unless life-saving. After independence, the 1991 penal code adapted this law to lift punishments on abortions on the grounds of rape, incest, or risk to life or health, but legal abortions did not exist in effect. The penal codes of 2001 and 2015 required physicians to prove health grounds for abortion. Unsafe abortion is common and contributes to maternal mortality in Eritrea. Post-abortion care is unavailable in some regions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:06, 13 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-43 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Liberation of Auschwitz concentration camp]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Auschwitz Liberated January 1945.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 27 January 1945, Auschwitz—a Nazi concentration camp and extermination camp in occupied Poland where more than a million people were murdered as part of the Nazis' "Final Solution" to the Jewish question—was liberated by the Soviet Red Army during the Vistula–Oder Offensive. Although most of the prisoners had been forced onto a death march, about 7,000 had been left behind. The Soviet soldiers attempted to help the survivors and were shocked at the scale of Nazi crimes. The date is recognized as International Holocaust Remembrance Day. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 20 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29452019 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-44 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Black Diaries]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Black Diaries''' are diaries purported to have been written by the Irish revolutionary Roger Casement, which contained accounts of homosexual liaisons with young men. They cover the years 1903, 1910 and 1911 (two) and were handed in to Scotland Yard after his capture in April 1916. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:51, 27 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29487357 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-45 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Consolations (Liszt)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Franz Liszt - Consolation No. 3, Lento placido.ogg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Consolations''', S. 171a/172 (German: Tröstungen) are a set of six solo piano works by Franz Liszt. The compositions take the musical style of nocturnes with each having its own distinctive style. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 3 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29558323 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-46 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Marine coastal ecosystem]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Vegetation and fauna processes controlling benthic biogeochemical fluxes.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''marine coastal ecosystem''' is a marine ecosystem which occurs where the land meets the ocean. Worldwide there is about 620,000 kilometres (390,000 mi) of coastline. Coastal habitats extend to the margins of the continental shelves, occupying about 7 percent of the ocean surface area. Marine coastal ecosystems include many very different types of marine habitats, each with their own characteristics and species composition. They are characterized by high levels of biodiversity and productivity. For example, estuaries are areas where freshwater rivers meet the saltwater of the ocean, creating an environment that is home to a wide variety of species, including fish, shellfish, and birds. Salt marshes are coastal wetlands which thrive on low-energy shorelines in temperate and high-latitude areas, populated with salt-tolerant plants such as cordgrass and marsh elder that provide important nursery areas for many species of fish and shellfish. Mangrove forests survive in the intertidal zones of tropical or subtropical coasts, populated by salt-tolerant trees that protect habitat for many marine species, including crabs, shrimp, and fish. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:53, 10 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29584005 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-47 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Elephant communication]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Three elephant's curly kisses.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Elephants communicate''' via touching, visual displays, vocalisations, seismic vibrations, and semiochemicals. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 17 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-48 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Animal-made art]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Painting Queen 1024x768.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Animal-made art''' consists of works by non-human animals, that have been considered by humans to be artistic, including visual works, music, photography, and videography. Some of these are created naturally by animals, often as courtship displays, while others are created with human involvement. There have been debates about the copyright status of these works, with the United States Copyright Office stating in 2014 that works that lack human authorship cannot have their copyright registered at the US Copyright Office. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:13, 24 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-49 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Halachic state]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The term "'''halachic state'''" (Hebrew: מְדִינַת הֲלָכָה‎ Medīnat Hălāḵā) refers to a sovereign state that endorses Judaism in an official capacity and governs by Jewish religious law. It has been a subject of discussion among Orthodox Jews, particularly with regard to modern Israel, which, although a Jewish state, is not classified as a theocracy. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 11:01, 1 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-50 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:ru:Сто лошадей]]'''<br /> <small>''([[:en:One Hundred Horses]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:A_Hundred_Steeds.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''One Hundred Horses''''' (Chinese: 百駿圖) is a Qing dynasty silk and ink painting by Giuseppe Castiglione. It was painted in 1728 for the Yongzheng emperor. The painting depicts a hundred horses in a variety of poses and activities, combining Western realism with traditional Chinese composition and brushwork. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:29, 8 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-51 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:First Universal Races Congress]]'''<br /> <small>''([[:fr:Premier Congrès universel des races]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Universal Races Congress seated outside the entrance to the Imperial Institute, London, 1911.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''First Universal Races Congress''' met in 1911 for four days at the University of London as an early effort at anti-racism. Speakers from a number of countries discussed race relations and how to improve them. The congress, with 2,100 attendees, was organised by prominent humanists of that era. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:56, 15 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29779168 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-52 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pin Malakul]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pin Malakul, January 1922.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pin Malakul''' (24 October 1903 – 5 October 1995) was a Thai professor, educator and writer. His contributions to education in Thailand include the establishment of various institutions of higher education, the introduction of fixed class schedules, and the implementation of teacher-training programmes. In his career he served as Director-General of the Department of General Education, later becoming Permanent Secretary, and Minister, of Education. He was also a member of the executive board of UNESCO. His writings earned him the title of National Artist in 1987, and the 100th anniversary of his birth was celebrated by the UNESCO in 2003 as recognition of his contribution to the advancement of education in Thailand and Southeast Asia. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> -[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:25, 22 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-01 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:The Morning of the Magicians]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Le Matin des magiciens, couverture.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''The Morning of the Magicians: Introduction to Fantastic Realism''''' (French: Le Matin des magiciens: Introduction au réalisme fantastique) is a 1960 book by the journalists Louis Pauwels and Jacques Bergier. It covers topics like cryptohistory, ufology, occultism in Nazism, alchemy, spiritual philosophy. The second half of the book is entirely dedicated to the Nazi-Occult connections; the book is widely credited with the proliferation of numerous myths related to occultism in Nazism. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 29 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-02 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Somaliland War of Independence]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Somaliland, fighters of the Somali National Movement (SNM), 1980s.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Somaliland War of Independence''' was a rebellion waged by the Somali National Movement (SNM) against the ruling military junta in Somalia led by General Siad Barre lasting from its founding on 6 April 1981 and ended on 18 May 1991 when the SNM declared what was then northern Somalia independent as the Republic of Somaliland. The conflict served as the main theater of the larger Somali Rebellion that started in 1978. The conflict was in response to the harsh policies enacted by the Barre regime against the main clan family in Somaliland, the Isaaq, including a declaration of economic warfare on the clan-family. These harsh policies were put into effect shortly after the conclusion of the disastrous Ogaden War in 1978. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:00, 5 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29871911 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-03 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Pietro Lauro]]'''<br /> <small>''([[:en:Pietro Lauro]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Master I.A.V.F., Pietro Lauro, born 1508, Modenese Poet and Scholar (obverse), 1555, NGA 45072.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pietro Lauro''', conosciuto anche come Pietro Lauro Modonese o Pietro Lauro da Modona (Modena o dintorni, 1510 circa – Venezia, 1568 circa) è stato un traduttore, scrittore e divulgatore scientifico italiano. Nonostante non si conosca gran parte della sua biografia, fu uno dei poligrafi italiani più conosciuti del Cinquecento. La sua produzione raccoglie traduzioni dal latino, dal greco e dallo spagnolo e riguardano opere di autori classici, stranieri e protestanti. Lauro si dimostrò abile nel trattare testi con temi molto diversi, come la filosofia, l'architettura, la medicina, il giardinaggio, l'agronomia, le scienze biologiche, la storia, la teologia e l'astronomia. Si cimentò anche nella scrittura di un poema cavalleresco sullo stile di quelli spagnoli, il Polendo, sua magnum opus in questo senso. Aderente alla Riforma protestante, sebbene le sue trasposizioni siano state oggetto di critiche già degli autori a lui contemporanei, che le giudicarono troppo letterali, rozze e imparziali, a Lauro si deve il merito di aver ultimato la traduzione in lingua volgare di numerosi testi sia classici, sia scientifici, sia epistolari. I suoi lavori ebbero una notevole diffusione, non solo tra i letterati veneziani della sua epoca, ma in tutta Italia, tanto che alcune sue traduzioni vengono ancora oggi ristampate in nuove edizioni. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:45, 12 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29894468 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Volto di Palazzo Vecchio]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Piazza della signoria angolo via della ninna, palazzo vecchio, cantonata con testa scolpita 02.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''volto di Palazzo Vecchio''' (conosciuto anche come L'importuno o L'inopportuno) è un incisione su pietraforte attibuita a Michelangelo Buonarroti, scolpita in una delle pietre di Palazzo Vecchio a Firenze. Secondo le varie leggende, il profilo sarebbe stato realizzato come graffito dall'artista toscano, con soggetto un suo importunatore, un debitore, un condannato a morte o se stesso. Nel 2020, gli studiosi hanno ipotizzato possa invece trattarsi di un ritratto di Francesco Granacci, pittore amico di Michelangelo. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:14, 19 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Raffaello Kobayashi]]'''<br /> <small>''([[:en:Raffaello Kobayashi]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Raffaello Kobayashi''', nato Raffaele Sanzio (Bari, 14 gennaio 1917 – Yokohama, 1 aprile 2011), è stato un militare italiano naturalizzato giapponese. Sommergibilista durante la Seconda guerra mondiale, prestò servizio per tutte e tre le principali Potenze dell'Asse: Regno d'Italia, Germania nazista e Impero giapponese. Alla fine della guerra si nascose in Giappone per evitare di subire l'internamento in un campo di prigionia, divenendo poi cittadino nipponico e cambiando il proprio nome. Prese parte all'affondamento della HMS Calypso nel 1940, primo successo italiano in campo navale nel corso del conflitto mondiale. Con l'abbattimento di un bombardiere statunitense il 22 agosto 1945, otto giorni dopo il discorso di resa del Giappone alle potenze alleate della seconda guerra mondiale, a bordo del Comandante Cappellini, sarebbe stata l'ultima persona in assoluto a mettere fuori combattimento un velivolo degli Alleati nella stessa guerra. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 26 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Censorship in the Czech Republic]]'''<br /> <small>''([[:cs:Cenzura v Česku]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Censorship in the Czech Republic''' had been highly active until 17 November 1989 and the fall of Communism in the former Czechoslovakia. Czech Republic was ranked as the 13th most free country in the World Press Freedom Index in 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 2 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Jacquemart de Hesdin 002.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry''' is an illuminated book of hours commissioned by John, Duke of Berry between 1375 and 1385–90. It is known for its ornate miniature leaves and border decorations. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:59, 9 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lysmata grabhami]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lysmata grabhami1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lysmata grabhami''''' is a species of saltwater shrimp in the family Hippolytidae. It was first described by Gordon in 1935. It occurs in the tropical and subtropical Atlantic Ocean and is a cleaner shrimp, operating a cleaning station to which fish come to have parasites removed. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:45, 16 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Elefante di Cremona]]'''<br /> <small>''([[:de:Elefant von Cremona]])&#32;([[:eo:Elefanto de Cremona]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Matthew Paris Elephant from Parker MS 16 fol 151v.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''elefante di Cremona''' (Asia, prima del 1228 - Parma, gennaio 1248) fu un esemplare di elefante donato nel 1228 a Federico II di Svevia da parte del sultano ayyubide al-Malik al-Kamil durante gli incontri che porteranno alla Pace di Giaffa. Usato principalmente per le manifestazioni trionfali del sovrano, l'elefante è citato da numerosi cronachisti e testimoni dell'epoca ed è noto per aver trainato il Carroccio dopo la grande vittoria delle armate di Federico II nella battaglia di Cortenuova del 1237. Rimasto a lungo nell'immaginario popolare collettivo, l'animale venne ucciso durante alcuni scontri occorsi nelle settimane immediatamente precedenti alla battaglia di Parma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:43, 23 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Treaty of the Danish West Indies]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:The Virgin islands of the United States of America; historical and descriptive, commercial and industrial facts, figures, and resources (1918) (14596880870).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Treaty of the Danish West Indies''' (Danish: Vestindiens traktat), officially the Convention between the United States and Denmark for cession of the Danish West Indies (Danish: Konventionen mellem USA og Danmark), was a 1916 treaty transferring sovereignty of the Danish West Indies from Denmark to the United States in exchange for a sum of US$25,000,000 in gold ($722 million in 2024) and a declaration from the United States that it would "not object to the Danish Government extending their political and economic interests to the whole of Greenland". It is one of the most recent permanent expansions of United States territory. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 2 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Steens Mountain]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Steens Mountain near Andrews, Oregon.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Steens Mountain''' is a large fault-block mountain in the northwest United States, located in Harney County, Oregon. Stretching some fifty miles (80 km) north to south, on its east side it rises from the Alvord Desert at an elevation of about 4,200 feet (1,280 m) to 9,738 feet (2,968 m) at the summit. Steens Mountain is not part of a mountain range but is properly a single mountain, the largest of Oregon's fault-block mountains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:30, 9 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Casque (anatomy)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Great hornbill (Buceros bicornis) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''casque''' is an anatomical feature found in some species of birds, reptiles, and amphibians. In birds, it is an enlargement of the bones of the upper mandible or the skull, either on the front of the face, the top of the head, or both. The casque has been hypothesized to serve as a visual cue to a bird's sex, state of maturity, or social status; as reinforcement to the beak's structure; or as a resonance chamber, enhancing calls. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 16 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Etruscan sculpture]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frontone A del grande tempio di luni con concilio degli dei, 175-150 ac. ca. 01.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Etruscan sculpture''' was one of the most important artistic expressions of the Etruscan people, who inhabited the regions of Northern Italy and Central Italy between about the 9th century BC and the 1st century BC. Etruscan art was largely a derivation of Greek art, although developed with many characteristics of its own. Given the almost total lack of Etruscan written documents, a problem compounded by the paucity of information on their language—still largely undeciphered—it is in their art that the keys to the reconstruction of their history are to be found, although Greek and Roman chronicles are also of great help. Like its culture in general, Etruscan sculpture has many obscure aspects for scholars, being the subject of controversy and forcing them to propose their interpretations always tentatively, but the consensus is that it was part of the most important and original legacy of Italian art and even contributed significantly to the initial formation of the artistic traditions of ancient Rome. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:07, 23 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pulse (nightclub)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Orlando FL Pulse Nightclub01.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pulse''' was a gay bar, dance club, and nightclub in Orlando, Florida, founded in 2004 by Barbara Poma and Ron Legler. On June 12, 2016, the club was the scene of the second-deadliest mass shooting by a single gunman in U.S. history, and the second-deadliest terrorist attack on U.S. soil since the September 11 attacks. Forty-nine people were killed and 58 other people were injured. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:37, 30 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:27, 6 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:56, 13 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chromodoris willani]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:34, 20 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30430366 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Platypus venom]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Platypus spur.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 27 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30449041 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait. Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:16, 4 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30464799 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Macau National Security Law]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:53, 11 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30513945 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]])&#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 07:05, 21 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> jgbghj13h6807vhfl1iiqyfgtedz1rl 0 783295 5144289 4985702 2026-05-21T04:02:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144289 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''DeepSeek''' ({{Кітайская||深度求索|Shēndù Qiúsuǒ}}) — [[кітай]]ская кампанія, якая спецыялізуецца на [[Штучны інтэлект|распрацоўцы штучнага інтэлекту]], а таксама сямейства вялікіх моўных мадэляў. Кампанія базуецца ў [[Ханчжоу]], заснавана і падтрымліваецца кітайскім хедж-фондам High-Flyer. DeepSeek выпусціла свае мадэлі з адкрытым зыходным кодам. Версія DeepSeek-V3 лічыцца параўнальнай з іншымі моўнымі мадэлямі ў 2024 годзе, такімі як [[Qwen]] і [[ChatGPT]]. Выхад мадэлі DeepSeek-R1 у студзені 2025 года выклікаў кароткачасовае, але рэзкае зніжэнне курсаў [[Акцыя (фінансы)|акцый]] сусветных тэхналагічных кампаній і дыскусіі пра пераацэнку [[Інвестыцыя|інвестыцый]] у ШІ. == Гісторыя == У 2015 годзе тры інжынера з [[Чжэцзянскі ўніверсітэт|Чжэцзянскага ўніверсітэта]] заснавалі кампанію High-Flyer. Яна выкарыстала [[машыннае навучанне]] для гандлю акцыямі. У 2019 годзе створана кампанія High-Flyer AI, якая займалася даследаваннямі алгарытмаў штучнага інтэлекту<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.chinatalk.media/p/deepseek-from-hedge-fund-to-frontier|title=Deepseek: From Hedge Fund to Frontier Model Maker|author=Ottinger|first=Lily|website=ChinaTalk|date=2024-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228030725/https://www.chinatalk.media/p/deepseek-from-hedge-fund-to-frontier|archive-date=28 December 2024|access-date=28 December 2024|url-status=live}}</ref>. Да 2021 года ўсе стратэгіі High-Flyer выкарыстоўвалі ШІ, яе параўноўвалі з [[Renaissance Technologies]]. У красавіку 2023 года High-Flyer абвясціла пра новы праекце для даследавання агульнага штучнага інтэлекту. Ён не будзе выкарыстоўвацца для гандлю акцыямі і аддзеліцца ад фінансавага бізнесу High-Flyer<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.yicaiglobal.com/news/exclusive-chinese-quant-fund-high-flyer-will-not-use-agi-to-trade-stocks-managing-director-says|title=[Exclusive] Chinese Quant Hedge Fund High-Flyer Won't Use AGI to Trade Stocks, MD Says|author=Yu|first=Xu|website=Yicai Global|date=17 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231030712/https://www.yicaiglobal.com/news/exclusive-chinese-quant-fund-high-flyer-will-not-use-agi-to-trade-stocks-managing-director-says|archive-date=31 December 2023|access-date=28 December 2024|url-status=live}}</ref><ref name="scmp 1 January 2025">{{Cite web|lang=en|url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3293050/meet-deepseek-chinese-start-changing-how-ai-models-are-trained|title=Meet DeepSeek: the Chinese start-up that is changing how AI models are trained|author=Jiang|first=Ben|website=South China Morning Post|date=1 January 2025|last2=Perezi|first2=Bien}}</ref>. У маі 2023 года кампанія была запушчана пад назвай DeepSeek, яе ўзначаліў адзін з сузаснавальнікаў хедж-фонду High-Flyer Лян Вэньфэн<ref name=":0"/><ref name="scmp 1 January 2025" />. Распрацоўка DeepSeek фінансуецца High-Flyer<ref name="scmp 1 January 2025" />. Выпуск DeepSeek-V2 у маі 2024 года справакаваў [[Цэнавая вайна|цэнавую вайну]] мадэляў штучнага інтэлекту ў Кітаі, бо прапаноўвалася высокая прадукцыйнасць па нізкай цане. Яе ахрысцілі «[[Pinduoduo]] ШІ», а іншым буйным тэхналагічным гігантам, такім як [[ByteDance]], [[Tencent]], [[Baidu]] і [[Alibaba Group|Alibaba]], прыйшлося пачаць зніжаць цэны на свае мадэлі ШІ. Нягледзячы на нізкую цану DeepSeek, кампанія дала справаздачу пра прыбытак у параўнанні з канкурэнтамі, якія, па-відаць, неслі страты<ref name=":3">{{Cite web|lang=en|url=https://www.chinatalk.media/p/deepseek-ceo-interview-with-chinas|title=Deepseek: The Quiet Giant Leading China's AI Race|author=Schneider|first=Jordan|website=ChinaTalk|date=27 November 2024|access-date=28 December 2024}}</ref>. На канец 2024 года DeepSeek займаецца даследаваннямі і не заяўляе падрабязных планаў камерцыялізацыі<ref name=":3"/>. Кітайская газета ''[[South China Morning Post]]'' піша, што пры найманні новых супрацоўнікаў кампанія DeepSeek аддавала перавагу здольнасцям, а не вопыту, таму большасць распрацоўшчыкаў — гэта альбо нядаўнія выпускнікі, альбо распрацоўшчыкі на ранняй стадыі сваёй кар’еры ў сферы ШІ<ref name="scmp 1 January 2025"/>. Да 2025 года DeepSeek змагла стварыць ШІ з магчымасцямі як у вядучых тэхналагічных кампаній ЗША, але, як заяўлена, на менш магутных чыпах і за малую частку кошту. Супрацоўнікі DeepSeek пішуць, што навучалі мадэль V3 на чыпах [[Nvidia]] H800, а яны значна менш магутныя, чым новыя Nvidia Blackwell<ref name="in">{{Cite web|lang=en|url=https://indianexpress.com/article/technology/techook/liang-wenfeng-the-force-behind-the-chinese-ai-startup-deepseek-9803220/|title=Liang Wenfeng: The force behind Chinese AI startup DeepSeek that has made US tech giants nervous and put India on edge|website=The Indian Express|date=2025-01-28|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/chinese-ai-startup-deepseek-overtakes-chatgpt-apple-app-store-2025-01-28|title=DeepSeek hit by cyberattack as users flock to Chinese AI startup|date=2025-01-27|publisher=[[Reuters]]}}</ref>. Незалежныя назіральнікі адзначаюць, што DeepSeek і іншыя кітайскія кампаніі маюць перавагу, бо на кітайскім рынку доступ да [[ChatGPT]] і шэрагу іншых мадэляў заблакаваны [[Вялікі кітайскі фаервол|Вялікім кітайскім фаерволам]]. DeepSeek, верагодна, цэнзуруе выдачу. Пры гэтым не ўсе далікатныя для Кітая тэмы гэтаму схільныя<ref name=":4">{{Cite web|lang=en|url=https://www.science.org/content/article/chinese-firm-s-faster-cheaper-ai-language-model-makes-splash|title=Chinese firm’s faster, cheaper AI language model makes a splash|author=Dennis Normile|website=[[Science]]|date=2025-01-15|doi=10.1126/science.z18lyzw|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.securitylab.ru/news/555158.php|title=DeepSeek: новая языковая модель балансирует между прогрессом и цензурой|first=|last=|website=SecurityLab.ru|date=2024-12-28|access-date=}}</ref>. === Рэакцыя рынкаў 27 студзеня 2025 === Запуск новай мадэлі R1, як мяркуецца распрацаванай нашмат танней кошту канкурэнтаў, справакаваў рэзкае зніжэнне курсаў [[Акцыя (фінансы)|акцый]] сусветных тэхналагічных кампаній. Так, 27 студзеня 2025 года акцыі вытворцы абсталявання для вырабу чыпаў [[ASML|ASML Holding NV]] упалі больш чым на 8 %. [[Nasdaq-100|Nasdaq 100]] знізіўся на 3 %, страціўшы амаль 1 трыльён долараў. У Токіа акцыі ўпалі на 8,5 %. Акцыі [[Siemens Energy]], вытворцы энергетычнага абсталявання для ШІ-інфраструктуры, — на 20 %<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/zapusk-iicatbota-kitajskoj-deepseek-privel-k-panike-na-birzah-v-es-i-ssa/a-71430458|title=Запуск ИИ-чат-бота DeepSeek привел к панике на биржах в ЕС|date=2025-01-28|publisher=[[Deutsche Welle]]|access-date=2025-01-29}}</ref>. Упалі курсы акцый энергетычных кампаній, уключаючы на 21 % у [[Constellation Energy]], бо ў іх раней чакаўся прыбытак ад рэзкага росту попыту з-за ШІ<ref name="bl-27"/><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/technology/chinas-deepseek-sets-off-ai-market-rout-2025-01-27|title=China's DeepSeek sets off AI market rout|date=2025-01-27|publisher=Reuters}}</ref>. Па словах Вей-Сарна Лінга ([[Union Bancaire Privée]]), «DeepSeek паказвае, што можна распрацоўваць магутныя мадэлі ШІ, якія каштуюць танней»<ref name="bl-27"/>. Акцыі карпарацыі [[Nvidia]] ўпалі за дзень на 17 %, што прывяло да страты каля $600 млрд капіталізацыі. Такое падзенне стала найбуйнейшым за гісторыю амерыканскага фондавага рынку<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/investments/news/2025/01/27/1088533-aktsii-nvidia|title=Акции Nvidia теряют в цене более 11% из-за китайской DeepSeek|website=[[Ведомости]]|date=2025-01-27|access-date=2025-01-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.profinance.ru/news/2025/01/27/ceuk-kitaj-nanosit-sokrushitelnyj-udar-v-samoe-serdtse-korporativnoj-ameriki.html|title=Китай наносит сокрушительный удар в самое сердце корпоративной Америки|website=ProFinance.Ru|date=2025-01-27|access-date=2025-01-27}}</ref>. Многія эксперты прагназуюць скарачэнне закупак чыпаў Nvidia і рост недаверу інвестараў да вядучых тэхналагічных кампаній. Хоць некаторыя спадзяюцца, што даступнасць ШІ вырасце і пашырыцца іх выкарыстанне, што падтрымае попыт на чыпы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://servernews.ru/1117384|title=«Рынки ошибаются»: DeepSeek не угрожает NVIDIA и другим американским IT-гигантам|website=ServerNews|date=2025-01-28|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://fortune.com/2025/01/27/china-deepseek-nvidia-gpu-investor-panic-us-export-controls-rethink/|title=Why DeepSeek's R1 may not be the bad news for Nvidia and U.S. export controls that many assume|first=Jeremy|last=Kahn|website=Fortune|date=2025-01-28|access-date=}}</ref>. 500 самых багатых людзей свету страцілі ў агульнай складанасці $108 млрд з-за распродажаў у тэхналагічным сектары<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-01-27/world-s-richest-people-lose-108-billion-after-deepseek-selloff|title=World’s Richest People Lose $108 Billion After DeepSeek Selloff|website=www.bloomberg.com|date=2025-01-28}}</ref>. Агульная капіталізацыя [[Крыптавалюта|крыптавалют]], звязаных з [[Штучны інтэлект|ШІ]], скарацілася на 22 % за суткі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/crypto/news/679740e29a79476433a661aa|title=ИИ-криптовалюты резко подешевели. При чем здесь китайская нейросеть|website=[[РБК|РБК Крипто]]|date=2025-01-27|access-date=2025-01-27}}</ref>. Пры гэтым па стане на 27 студзеня мабільнае прыкладанне «DeepSeek — AI Assistant» займала першае месца ў [[App Store]] у ЗША, ААЭ, Паўднёвай Карэі, Японіі, Вялікабрытаніі і Кітаі, пацясніўшы [[ChatGPT]]<ref name="bl-27">{{Cite web|lang=en|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-01-27/nasdaq-futures-slump-as-china-s-deepseek-sparks-us-tech-concern|title=AI-Fueled Stock Rally Dealt $1 Trillion Blow by Chinese Upstart|website=www.bloomberg.com|date=2025-01-27|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2025/01/27/chat-bot-deepseek-obognal-chatgpt-i-vozglavil-rejting-prilozhenij-v-riade-stran.html|title=Чат-бот DeepSeek обогнал ChatGPT и возглавил рейтинг приложений в ряде стран|website=Российская газета|date=2025-01-27|access-date=}}</ref>. Прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] назваў DeepSeek «трывожным званком» для амерыканскіх технакампаній<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.marketscreener.com/news/latest/Trump-DeepSeek-s-AI-should-be-a-wakeup-call-to-US-industry-48884532/|title=Trump: DeepSeek's AI should be a wakeup call to US industry - 2025-01-27 {{!}} MarketScreener|last=MarketScreener|website=www.marketscreener.com|date=2025-01-28|access-date=2025-01-28}}</ref>. === Далейшыя наступствы === Узрушэнні на сусветных рынках праз DeepSeek цягнуліся кароткі час<ref name="tao">{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/four-ways-deepseek-could-change-everything-2025-02-12/|title=Four ways DeepSeek could change everything|author=Taosha Wang|website=Reuters|date=2025-02-12}}</ref>. Пры гэтым аналітыкі ''Huaxi Securities'' палічылі тое, што адбылося пераломным момантам, калі ў кітайскіх інвестараў вырасла цікавасць да мясцовых кампаній, якія працуюць з ШІ<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/markets/asia/deepseek-fever-fuels-patriotic-bets-chinese-ai-stocks-2025-02-06/|title=DeepSeek fever fuels patriotic bets on Chinese AI stocks|website=Reuters|date=2025-02-06}}</ref>. 12 лютага 2025 года ''[[Financial Times]]'' паведаміла, што на фоне поспеху DeepSeek ў Ганконгу індэкс кітайскіх тэхналагічных акцый вырас больш чым на 20 % за месяц<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/investicii/530687-tehnologiceskie-akcii-kitaa-peresli-v-fazu-byc-ego-rynka-posle-uspeha-deepseek|title=Технологические акции Китая перешли в фазу бычьего рынка после успеха DeepSeek|website=Forbes.ru|date=2025-02-12}}</ref>. Таоша Ван (Fidelity International) у лютым 2025 года піша, што кошт распрацоўкі вядучых мадэляў ШІ ўжо ўпаў прыкладна на 80 % за апошнія два гады, а DeepSeek, магчыма, паскорыць гэтую тэндэнцыю. На яе думку, «DeepSeek з’яўляецца напамінам, як хутка ўсё можа змяніцца і, хутчэй за ўсё, зменіцца ў эпоху ШІ»<ref name="tao"/>. == Рэлізы == 2 лістапада 2023 года DeepSeek прэзентавала сваю першую мадэль Deepseek Coder, якая была бясплатнай, у тым ліку для камерцыйнага выкарыстання<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.turingpost.com/p/deepseek|title=Inside DeepSeek Models|author=Se|first=Ksenia|website=Turing Post|date=28 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918104053/https://www.turingpost.com/p/deepseek|archive-date=18 September 2024|access-date=28 December 2024|url-status=live}}</ref>. Кампанія DeepSeek робіць мадэлі з так званым «адкрытай вагой» (open-weight), якія трохі адрозніваюцца ад цалкам адкрытага зыходнага кода: мадэль можа свабодна выкарыстоўвацца паўторна па ліцэнзіі MIT, можна вывучаць і развіваць алгарытм, але дадзеныя для навучання не пададзены<ref name="n">{{Артыкул|год=2025-01-23|мова=en|issn=1476-4687|doi=10.1038/d41586-025-00229-6}}</ref><ref>{{Артыкул|год=2023-10-23|мова=en}}</ref>. 29 лістапада 2023 года DeepSeek запусціла DeepSeek LLM (вялікую моўную мадэль) з 67 млрд параметраў. Яна была распрацавана, каб канкурыраваць з іншымі LLM таго часу, і па прадукцыйнасці набліжалася да [[GPT-4]]. У яе паўсталі праблемы з вылічальнай эфектыўнасцю і маштабаванасцю<ref name=":1"/>. Таксама была выпушчаная чат-версія мадэлі пад назвай DeepSeek Chat<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://venturebeat.com/ai/meet-deepseek-chat-chinas-latest-chatgpt-rival-with-a-67b-model/|title=Meet DeepSeek Chat, China's latest ChatGPT rival with a 67B model|author=Sharma|first=Shubham|website=VentureBeat|date=1 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223104241/https://venturebeat.com/ai/meet-deepseek-chat-chinas-latest-chatgpt-rival-with-a-67b-model/|archive-date=23 December 2024|access-date=28 December 2024|url-status=live}}</ref>. === V2 і V3 === У маі 2024 года выйшла DeepSeek-V2. ''[[Financial Times]]'' паведаміла, што яна была танней аналагаў, каштавала 2 юаня за кожны мільён выпушчаных токенаў. У рэйтынгу LLM лабараторыі Tiger Lab [[Уотэрлоўскі ўніверсітэт|універсітэта Уотэрлоа]] DeepSeek-V2 заняла сёмае месца. У снежні 2024 года запушчана DeepSeek-V3. Тэсты прадукцыйнасці паказалі, што версія пераўзышла Llama 3.1 і Qwen 2.5, а таксама адпавядала GPT-4o і Claude 3.5 Sonnet<ref name="scmp 1 January 2025"/><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3292507/chinese-start-deepseek-launches-ai-model-outperforms-meta-openai-products|title=Chinese start-up DeepSeek's new AI model outperforms Meta, OpenAI products|author=Jiang|first=Ben|website=South China Morning Post|date=27 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227191529/https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3292507/chinese-start-deepseek-launches-ai-model-outperforms-meta-openai-products|archive-date=27 December 2024|access-date=28 December 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://venturebeat.com/ai/deepseek-v3-ultra-large-open-source-ai-outperforms-llama-and-qwen-on-launch/|title=DeepSeek-V3, ultra-large open-source AI, outperforms Llama and Qwen on launch|author=Sharma|first=Shubham|website=VentureBeat|date=26 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227195503/https://venturebeat.com/ai/deepseek-v3-ultra-large-open-source-ai-outperforms-llama-and-qwen-on-launch/|archive-date=27 December 2024|access-date=28 December 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2024/12/26/deepseeks-new-ai-model-appears-to-be-one-of-the-best-open-challengers-yet/|title=DeepSeek's new AI model appears to be one of the best 'open' challengers yet|author=Wiggers|first=Kyle|website=TechCrunch|date=26 December 2024}}</ref>. На студзень 2025 года незалежныя праверкі працягваюцца<ref name=":4"/>. Выпадак DeepSeek паказаў, што санкцыі ЗША ў дачыненні да развіцця штучнага інтэлекту ў Кітаі, верагодна, не вельмі эфектыўныя<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.tomshardware.com/tech-industry/artificial-intelligence/chinese-ai-company-says-breakthroughs-enabled-creating-a-leading-edge-ai-model-with-11x-less-compute-deepseeks-optimizations-highlight-limits-of-us-sanctions|title=Chinese AI company's AI model breakthrough highlights limits of US sanctions|author=Shilov|first=Anton|website=Tom's Hardware|date=27 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228014832/https://www.tomshardware.com/tech-industry/artificial-intelligence/chinese-ai-company-says-breakthroughs-enabled-creating-a-leading-edge-ai-model-with-11x-less-compute-deepseeks-optimizations-highlight-limits-of-us-sanctions|archive-date=28 December 2024|access-date=28 December 2024|url-status=live}}</ref><ref name="scmp 1 January 2025" />. Амерыканскі аналітык Рэй Ванг выказаў здагадку, што праз адсутнасць у Кітая вольнага доступу да перадавых чыпаў ШІ, кітайскія навукоўцы ўкараняюць інавацыі пры абмежаваных рэсурсах<ref name=":4" />. Паводле звестак вытворцы, агульны кошт навучання мадэлі блізу 5,58 млн долараў ЗША, а само навучанне заняло блізу двух месяцаў<ref name="scmp 1 January 2025" />. DeepSeek-V3 мае 685 мільярдаў параметраў і мульціэкспертную архітэктуру (MoE) з 256 экспертамі, з якіх 8 актывуюцца для кожнага токена. Кожны токен актывуе 37 мільярдаў параметраў. {| class="wikitable" |+ !Этап !Выдаткі (тыс. GPU-гадзін) !Кошт (млн $) |- |папярэдняя падрыхтоўка |2664 |5,328 |- |пашырэнне кантэксту |119 |0,24 |- |тонкая налада |5 |0,01 |- |агульны |2788 |5,576 |} === R1 === У лістападзе 2024 года з’явілася DeepSeek-R1-Lite-Preview для вырашэння задач, якія патрабуюць лагічнага вываду, матэматычных разваг і вырашэння праблем у рэальным часе. DeepSeek сцвярджаў, што прадукцыйнасць пераўзышла OpenAI o1 у такіх тэстах, як AIME і MATH<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://venturebeat.com/ai/deepseeks-first-reasoning-model-r1-lite-preview-turns-heads-beating-openai-o1-performance/|title=DeepSeek's first reasoning model R1-Lite-Preview turns heads, beating OpenAI o1 performance|author=Franzen|first=Carl|website=VentureBeat|date=20 November 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241122010413/https://venturebeat.com/ai/deepseeks-first-reasoning-model-r1-lite-preview-turns-heads-beating-openai-o1-performance/|archive-date=22 November 2024|access-date=28 December 2024|url-status=live}}</ref>. Аднак ''[[The Wall Street Journal]]'' адзначыла, што пры выкарыстанні 15 задач з тэстаў AIME 2024 года OpenAI o1 знайшоў рашэнні хутчэй, чым DeepSeek R1-Lite-Preview<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.wsj.com/tech/ai/china-ai-advances-us-chips-7838fd20|title=Don't Look Now, but China's AI Is Catching Up Fast|author=Huang|first=Raffaele|website=The Wall Street Journal|date=24 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227183842/https://www.wsj.com/tech/ai/china-ai-advances-us-chips-7838fd20|archive-date=27 December 2024|access-date=28 December 2024|url-status=live}}</ref>. У студзені 2025 года выйшлі DeepSeek-R1 і DeepSeek-R1-Zero, заснаваныя на V3. Гэтыя мадэлі больш прасунутыя, чым раннія. Яны генеруюць адказы крок за крокам, аналагічна [[Мысленне|развазе чалавека]]. Па першых тэстах, пры выкананні пэўных задач па матэматыцы, хіміі і праграмаванні прадукцыйнасць R1 знаходзіцца на адным узроўні з o1<ref name="n"/><ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.businessinsider.de/wirtschaft/ki-aus-china-ueberholt-dieses-startup-jetzt-ploetzlich-openai/|title=KI aus China: Überholt dieses Startup jetzt OpenAI?|first=Hasan|last=Chowdhury|website=Business Insider|date=2025-01-25|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://venturebeat.com/ai/open-source-deepseek-r1-uses-pure-reinforcement-learning-to-match-openai-o1-at-95-less-cost/|title=Open-source DeepSeek-R1 uses pure reinforcement learning to match OpenAI o1 — at 95% less cost|first=Shubham|last=Sharma|website=VentureBeat|date=2025-01-20|access-date=}}</ref>. == Крытыка і цэнзура == [[Файл:CGDS.png|міні|Прыклад параўнання ChatGPT і DeepSeek пра статус Тайваня.]] [[Файл:DeepSeek_when_asked_about_Xi_Jinping_and_Narendra_Modi.png|міні|Адказы DeepSeek на пытанні пра [[Сі Цзіньпін]]а і [[Нарэндра Модзі|Нарэндру Модзі]].]] Назіраецца, што афіцыйная API-версія мадэлі R1 выкарыстоўвае механізмы цэнзуры для адчувальных тэм, асабліва тых, якія лічацца палітычна значнымі ў Кітаі. Напрыклад, мадэль адмаўляецца адказваць на пытанні пра падзеі на плошчы [[Пратэсты на плошчы Цяньаньмэнь (1989)|Цяньаньмэнь у 1989 годзе]]. Часам ШІ першапачаткова генеруе адказ, але неўзабаве выдаляе яго і замяняе паведамленнем: «Прабачце, гэта выходзіць за рамкі маіх магчымасцяў. Давайце пагаворым пра што-небудзь іншае»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.trendingtopics.eu/deepseek-this-is-what-live-censorship-looks-like-in-the-chinese-ai-chatbot/|title=DeepSeek: This is what live censorship looks like in the Chinese AI chatbot|first=Jakob|last=Steinschaden|website=Trending Topics|date=2025-01-27|access-date=2025-01-27}}</ref>. Інтэграваныя механізмы [[Цэнзура|цэнзуры]] і абмежаванні можна часткова абыйсці толькі ў адкрытай версіі мадэлі R1. Як толькі закранаюцца «асноўныя [[Сацыялізм|сацыялістычныя]] каштоўнасці», вызначаныя кітайскімі інтэрнэт-рэгулятарамі, або падымаюцца пытанні, звязаныя з [[Тайвань (востраў)|Тайваням]], дыскусіі спыняюцца. Журналіст Энтані Кімеры піша, што сістэма [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] патэнцыйна можа быць выкарыстана для ўплыву за мяжой: дэзынфармацыі, назірання і распрацоўкі кіберзброі для кітайскіх спецслужб. Або што прыкладанне можа перадаваць персанальныя даныя карыстальнікаў у Кітай<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.biometricupdate.com/202501/chinas-deepseek-ai-poses-formidable-cyber-data-privacy-threats|title=China’s DeepSeek AI poses formidable cyber, data privacy threats|website=Biometric Update|date=2025-01-26|access-date=2025-01-27}}</ref>. Газета ''[[The Indian Express]]'' адзначае, што распаўсюджаныя асцярогі з нагоды часу запуску DeepSeek-R1 як сігналу Кітая пра узровень развіцця яго ШІ. R1 з’явілася менавіта ў той момант, калі Дональд Трамп стаў прэзідэнтам ЗША<ref name="in"/>. Аналітыкі брокерскай кампаніі ''Bernstein'' мяркуюць, што агульныя выдаткі на навучанне V3 нашмат вышэй, чым заяўленыя $5,58 млн, і не лічаць мадэлі DeepSeek цудам. Таксама яны звяртаюць увагу на тое, што DeepSeek не раскрыла выдаткі на навучанне R1. Генеральны дырэктар кампаніі Scale AI Аляксандр Ван сказаў у інтэрв’ю, што нібыта DeepSeek мае 50 000 чыпаў Nvidia H100, але не прывёў доказаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/what-is-deepseek-why-is-it-disrupting-ai-sector-2025-01-27/|title=What is DeepSeek and why is it disrupting the AI sector?|date=2025-01-28|publisher=[[Reuters]]|access-date=2025-01-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2025/01/27/deepseek-punctures-tech-spending-plans-and-what-analysts-are-saying/|title=DeepSeek 'punctures' AI leaders' spending plans, and what analysts are saying|first=Manish|last=Singh|website=TechCrunch|date=2025-01-27|access-date=2025-01-29}}</ref>. [[OpenAI]] і [[Дэвід Сакс]], спецпрадстаўнік прэзідэнта ЗША па штучным інтэлекце, западозрылі, што DeepSeek выкарыстала мадэлі канкурэнта для навучання<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/business/1005277|title=DeepSeek заподозрили в использовании разработок OpenAI для обучения ИИ|website=Интерфакс|date=2025-01-29}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.deepseek.com}}{{Ref-en}}{{Ref-zh}} * [https://chat.deepseek.com/ chat.deepseek.com] — чат-бот от DeepSeek * [https://www.forbes.ru/tekhnologii/529650-nvidia-poterala-bolee-600-mlrd-kapitalizacii-na-fone-uspeha-kitajskogo-deepseek Nvidia потеряла более $600 млрд капитализации на фоне успеха китайского DeepSeek] * [https://habr.com/ru/articles/877090/ DeepSeek R1: модель с производительностью o1 от OpenAI]{{Недаступная спасылка}} * [https://huggingface.co/collections/Presidentlin/deepseek-papers-674c536aa6acddd9bc98c2ac Anthology of DeepSeek papers]{{Ref-en}} * [[arxiv:2501.12948|Рассуждающие модели первого поколения DeepSeek-R1-Zero и DeepSeek-R1]]{{Ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Апрацоўка натуральнай мовы]] [[Катэгорыя:Машыннае навучанне]] [[Катэгорыя:Вытворцы праграмнага забеспячэння]] [[Катэгорыя:Выкарыстанне штучнага інтэлекту]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] afyb63v5en578ykkv6u6125s5aa9nsw 0 787635 5144233 5038805 2026-05-20T23:41:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144233 wikitext text/x-wiki '''Brainrot''' (''мозгагніенне, галавамяк<ref>{{Cite web |title=Скачарэнне ад народнага фразеалагізма "Мякіна ў галаве" — Зайка А. Ф. Фразеалагічны слоўнік Косаўшчыны/Алесь Зайка. — Брэст: ААТ «Брэсцкая друкарня» 2014 — ISBN 978-985-524-168-4 — С. 22. |url=https://files.knihi.com/Knihi/phylology.by/Zajka.Fraziealahicny_slounik_Kosauscyny_2014.pdf |access-date=2025-05-07 |website=knihi}}</ref>, лічбавая дэгенерацыя''), літаральна перакладаецца як «гніенне мозгу» — апісвае інтэрнэт-кантэнт нізкай якасці або каштоўнасці, або меркаваныя негатыўныя псіхалагічныя і кагнітыўныя наступствы, выкліканыя ім.<ref name="Means">{{Cite news |last=Roy |first=Jessica |date=2024-06-13 |title=If You Know What 'Brainrot' Means, You Might Already Have It |url=https://www.nytimes.com/2024/06/13/style/brainrot-internet-addiction-social-media-tiktok.html |access-date=2024-08-26 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> Паняцця таксама ў шырэйшым сэнсе адносіцца да шкодных наступстваў, звязаных з празмерным выкарыстаннем лічбавых медыя агулам, асабліва [[відэакліп|відэакліпаў]]<ref>{{Cite web |title=Why teenagers are deliberately seeking brain rot on TikTok {{!}} Psyche Ideas |url=https://psyche.co/ideas/why-teenagers-are-deliberately-seeking-brain-rot-on-tiktok |access-date=2024-11-13 |website=Psyche |archive-date=11 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111151231/https://psyche.co/ideas/why-teenagers-are-deliberately-seeking-brain-rot-on-tiktok |url-status=dead }}</ref> і [[думскролінг]]у<ref>{{Cite news |last=Scanlan |first=Rebekah |date=December 29, 2024 |title='On the rise': Late-night ritual ruining lives |url=https://www.news.com.au/lifestyle/health/health-problems/warning-issued-over-brain-rot-the-2024-habit-thats-on-the-rise/news-story/e1205ce0ddd91c63749c8d2bba47a078 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250104153540/https://www.news.com.au/lifestyle/health/health-problems/warning-issued-over-brain-rot-the-2024-habit-thats-on-the-rise/news-story/e1205ce0ddd91c63749c8d2bba47a078 |archive-date=4 студзеня 2025 |access-date=2025-01-10 |work=news.com.au |url-status=live }}</ref>, якія могуць негатыўна адбіцца на псіхічным здароўі.<ref>{{Cite journal |last1=Yan |first1=Tingting |last2=Su |first2=Conghui |last3=Xue |first3=Weichen |last4=Hu |first4=Yuzheng |last5=Zhou |first5=Hui |date=2024-06-27 |title=Mobile phone short video use negatively impacts attention functions: an EEG study |journal=Frontiers in Human Neuroscience |volume=18 |issn=1662-5161 |pmid=38993329}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Xie |first1=Jin |last2=Xu |first2=Xinyu |last3=Zhang |first3=Yamei |last4=Tan |first4=Yuxin |last5=Wu |first5=Dazhou |last6=Shi |first6=Mingjian |last7=Huang |first7=Hai |date=2023-12-15 |title=The effect of short-form video addiction on undergraduates' academic procrastination: a moderated mediation model |journal=Frontiers in Psychology |volume=14 |issn=1664-1078 |pmid=38162977}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Linlin |first1=Wang |last2=Wanyu |first2=Huang |last3=Yuting |first3=Li |last4=Huimin |first4=Qiao |last5=Zhi |first5=Li |last6=Qinchen |first6=Jiang |last7=Tingting |first7=Wang |last8=Fan |first8=Wang |last9=Minghao |first9=Pan |last10=Wei |first10=Zhu |date=2023-11-16 |title=Research on the mechanism of short video information interaction behavior of college students with psychological disorders based on grounded theory |journal=BMC Public Health |volume=23 |issue=1 |page=2256 |issn=1471-2458 |pmid=37974096}}</ref> Напрыклад, прывесці да зніжэння [[Сіндром дэфіцыту ўвагі і гіперактыўнасці|канцэнтрацыі ўвагі]] або пагаршэння [[Cognitive skill|кагнітыўных]] навыкаў. Паняцце ўзнікла ў анлайн-культурах з [[Generation Z|пакаленнем Z]] і [[Generation Alpha|пакаленнем Альфа]] і з таго часу стала мэйнстрымам.<ref>{{cite web |last=Rufo |first=Yasmin |year=2024 |title=Losing your mind looking at memes? The dictionary has a word for that |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2n2r695nzo |website=[[BBC]] |publisher=}}</ref> == Крыніцы == {{Reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сеткавы жаргон]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-мемы]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-тэрміналогія]] 8d8v9if6dxur10hyh7wxldrbvsuypim 0 791670 5144033 5031294 2026-05-20T14:17:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144033 wikitext text/x-wiki {{значэнні|A Hard Day's Night}} {{Сінгл | Назва = A Hard Day’s Night | Вокладка = | Выканаўца = [[The Beatles]] | Альбом = [[A Hard Day's Night]] | Бок Б = «[[I Should Have Known Better]]» | Выпушчаны = 13 чэрвеня 1964 (ЗША);<br>10 ліпеня 1964 (Вялікабрытанія) | Фармат = [[Грамафонная пласцінка|7”]] | Запісаны = 16 красавіка 1964, студыя «[[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]]» | Жанр = [[Рок-музыка|рок]], [[джэнгл-поп]] | Кампазітар = [[Ленан — Мак-Картні]] | Працягласць = 2:32 | Лэйбл = [[Capitol Records]] {{USA}}<br>[[Parlophone]]/[[EMI]] {{GBR}} | Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] | Агляды = * [[Allmusic]] [http://www.allmusic.com/album/a-hard-days-night-original-motion-picture-soundtrack--mw0001948685 {{Rating|5|5}}] | Папярэдні = [[Can’t Buy Me Love]]/[[You Can’t Do That]] | Пап_год = 1964 | Год = 1964 | Наступны = [[I Feel Fine]]/[[She’s a Woman]] | Наст_год = 1964 | Яшчэ = }} '''«A Hard Day’s Night»''' ({{tr|Вечар цяжкага дня}}) — песня брытанскага рок-гурта [[The Beatles]], напісаная [[Джон Ленан|Джонам Ленанам]] пры ўдзеле [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]]. Песня стала галоўным [[саўндтрэк]]ам да першага [[Музычны фільм|музычнага фільма]] з удзелам гурта — «[[Вечар цяжкага дня (фільм)|Вечар цяжкага дня]]», які выйшаў на экраны ў [[1964]] годзе. «A Hard Day’s Night» была выпушчана ў фармаце [[сінгл]]а ([[Бок «А» і бок «Б»|«Б»-бок]] — «[[I Should Have Known Better]]») і заваявала прэмію «[[Грэмі]]» ў намінацыі «Лепшае вакальнае поп-выкананне дуэтам ці гуртом»<ref>[http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:kifpxql5ldae~T3 Пра песню] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090705134345/http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:kifpxql5ldae~T3 |date=5 ліпеня 2009 }} на сайце [[AllMusic]]{{ref-en}}</ref>. Займае 154-ю пазіцыю ў спісе [[500 найвялікшых песень усіх часоў паводле часопіса Rolling Stone|500 найвялікшых песень усіх часоў паводле часопіса ''Rolling Stone'']]<ref name="rs500s">{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/news/coverstory/500songs|title=500 найвялікшых песень усіх часоў паводле часопіса Rolling Stone|access-date=2007-03-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6642LDK3b?url=http://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407|archive-date=2012-03-10|url-status=dead}}</ref>. Песня «A Hard Day’s Night» гучыць у самым пачатку фільма, калі ўдзельнікі гурта граюць і спяваюць на фоне тытраў, якія адкрываюць карціну. Гэты нумар выкананы двойчы запісаным голасам Джона, у выніку чаго дасягаецца эфект дуэта. Гэтая жывая, свежая музычная тэма, аранжыраваная для аркестровага выканання, гучыць у розных месцах на працягу ўсяго фільма і з'яўляецца ўнёскам [[Музычны прадзюсар|прадзюсара]] The Beatles [[Джордж Генры Марцін|Джорджа Марціна]]<!-- www.beatles.ru/books/articles.asp?article_id=944-->. Гэтая песня блізкая большасці слухачоў: цяжкі працоўны дзень, з яго клопатамі, пустымі размовамі і цярплівым чаканнем вяртання да [[Эйфарыя|эйфарычнага]] адасаблення з любімымі<ref name=resume>[http://alex-gidra.livejournal.com/tag/beatles Beatles — «A Hard Day’s Night»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250123094006/https://alex-gidra.livejournal.com/tag/beatles |date=23 студзеня 2025 }} аналіз ад Berklee College of Music</ref>. Пазней Ленан будзе выкарыстоўваць больш [[Авангард|авангардныя]] сродкі для сваіх песень, а «A Hard Day’s Night» дэманструе яго ўменне акрэсліць паўсядзённасць і ўдала выразіць яе [[Фразеалагізм|ідыёмамі]] поп-песні<ref name=resume />. Песня была запісана 16 красавіка 1964 года і выпушчана на саўндтрэку да фільма «[[Вечар цяжкага дня (фільм)|Вечар цяжкага дня]]» ў [[Амерыка|Амерыцы]] ў канцы чэрвеня. Праз некалькі тыдняў яна была выпушчана сінглам у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref name=resume />. == Назва == Паводле музыкантаў, назву песні даў [[барабаншчык]] гурта [[Рынга Стар]]. Тады ў канцы асабліва напружанага здымачнага дня [[Рынга Стар|Рынга]] выпадкова абмовіўся фразай, якая неўзабаве стала як назвай для першага [[Вечар цяжкага дня (фільм)|музычнага фільма]] гурта, так і назвай яго загалоўнай песні. ''«It’s been a hard day’s night that was!»'' — абвясціў ён, на хвіліну прысеўшы на поручань раскладнога парусінавага крэсла, што стаяла за лініяй [[Аператар (прафесія)|аператараў]] і тэхнікаў здымачнай групы фільма<ref name="badman"/>. Стар упершыню распавёў пра гэты выпадак у інтэрв'ю з [[Дыджэй|дыджэем]] [[Дэйв Хул|Дэйвам Хулам]] у [[1964]] годзе: {{пачатак цытаты}} «Аднойчы, калі мы прапрацавалі ўвесь дзень і вечар, я думаў, што яшчэ дзень, і сказаў: „Цяжкі выдаўся дзень…“ — Выглянуў у акно, заўважыў, што там цёмна, і паправіўся: — Вечар пасля цяжкага дня ({{lang-en|'It’s been a hard day…}}) Так і з'явілася назва „Вечар цяжкага дня“<ref name="badman">{{Кніга| аўтар=Badman, Keith| загаловак=The Beatles Off the Record|старонкі=93}}.</ref>. {{канец цытаты}} У [[інтэрв'ю]] [[1980]] года для часопіса „[[Playboy]]“ [[Джон Ленан]] распавядаў: {{пачатак цытаты}} „Я ехаў дадому ў машыне, а [[Рычард Лестэр|Дык Лестэр]] прапанаваў у якасці назвы што-небудзь са сказанага [[Рынга Стар|Рынга]]. Я ўжо выкарыстоўваў гэтую ідэю ў кнізе ''“[[In His Own Write]]»'' — гэта быў экспромт Рынга, няправільна ўжытае слова, якое стварае той самы камічны эфект, своеасаблівы рынгаізм — сказанае не жартам, а проста так. [[Рычард Лестэр|Дык Лестэр]] сказаў: «На гэтай назве і спынімся», а наступнай раніцай я прывёз песню"<ref name="sheff174-5">Шэф (2000), с. 174—175.</ref>.{{oq||I was going home in the car and Dick Lester suggested the title, 'Hard Day's Night' from something Ringo had said. I had used it in In His Own Write [a book Lennon was writing then], but it was an off-the-cuff remark by Ringo. You know, one of those malapropisms. A Ringo-ism, where he said it not to be funny… just said it. So Dick Lester said, 'We are going to use that title.}} {{канец цытаты}} У інтэрв'ю [[1994]] года, якое ўвайшло ў серыю [[Дакументальны фільм|дакументальных фільмаў]] ''«[[Анталогія The Beatles]]»'' ({{lang-en|The Beatles Anthology}}) [[Пол Мак-Картні|Мак-Картні]] не пагадзіўся з успамінамі [[Джон Ленан|Ленана]], у асноўным заяўляючы, што самі ўдзельнікі гурта, а не Лестэр падтрымалі ідэю выкарыстання слоўнай памылкі Стара ў якасці назвы для фільма. У гэтым інтэрв'ю Мак-Картні заявіў: {{пачатак цытаты}} "Назву прыдумаў Рынга. Мы амаль скончылі здымкі ў фільме, і раптам з'явіўся гэты забаўны біт, пра які мы не ведалі раней. Ён з'явіўся, калі мы знаходзіліся ў студыях Твікенхэма на сесіі, успамінаючы пра нядаўні забаўны выпадак з чарговай абмоўкай Рынга. У Рынга часта былі падобныя незвычайныя абмоўкі, якія атрымліваліся ў яго зусім не так, як у іншых людзей. Яго былі заўсёды цудоўныя і вельмі лірычныя… яны мелі непаўторную чароўнасць нават пры тым, што ён разумеў іх няправільна. У той вечар, пасля канцэрта ён абмовіўся фразай: «Уф, выдаўся вечар цяжкага дня» ({{lang-en|'Phew, it’s been a hard day’s night}})<ref name="badman" /><ref name="miles">Майлз (1997), с. 164.</ref>.{{oq||The title was Ringo's. We'd almost finished making the film, and this fun bit arrived that we'd not known about before, which was naming the film. So we were sitting around at Twickenham studios having a little brain-storming session… and we said, 'Well, there was something Ringo said the other day.' Ringo would do these little malapropisms, he would say things slightly wrong, like people do, but his were always wonderful, very lyrical… they were sort of magic even though he was just getting it wrong. And he said after a concert, 'Phew, it's been a hard day's night}} {{канец цытаты}} У [[1996]] годзе ўзнікла новая версія гісторыі назвы песні. У паведамленні [[Associated Press]] [[Кінапрадзюсар|прадзюсар]] фільма «[[Вечар цяжкага дня (фільм)|Вечар цяжкага дня]]» [[Уолтэр Шэнсан]] заявіў, што пасля таго, як Ленан расказаў яму пра здольнасці [[Рынга Стар|Рынга Стара]] да забаўных слоўных памылак, уключна з «A Hard Day’s Night», Шэнсан адразу абвясціў, што менавіта гэтая фраза стане назвай фільма (першапачаткова кінастужка насіла назву «Бітламанія»)<ref name="harry287">Гары, ''Асноўная энцыклапедыя The Beatles'', с. 287.</ref>. == Гісторыя стварэння == Незалежна ад таго, хто даў песні арыгінальную назву, аўтарам кампазіцыі з'яўляецца [[Джон Ленан]], які напісаў яе з невялікай дапамогай [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] па просьбе [[Уолтэр Шэнсан|Уолтэра Шэнсана]], што прадзюсіраваў першы фільм [[The Beatles]]<ref name=resume />. [[United Artists]] змусілі Шэнсана настаяць на тым, каб гурт напісаў загалоўную песню для фільма. Ленан вырашыў, што справіцца з пастаўленай задачай<ref name=resume />. Паводле музыканта, ён напісаў яе за адну ноч, а музыку да песні напісаў ужо наступнай раніцай (чарнавы варыянт з тэкстам песні сёння захоўваецца ў [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай Бібліятэцы]]. Тэкст накіданы шарыкавай ручкай у канцы старой віншавальнай паштоўкі). У інтэрв'ю [[1980]] года для часопіса «[[Playboy]]» Ленан сказаў: <blockquote> «Паміж мной і [[Пол Мак-Картні|Полам]] ішло пэўнае суперніцтва за тое, каму дастанецца першы бок, чые песні будуць запісаны на хітовых [[сінгл]]ах. Калі вы звярнулі ўвагу, спачатку большасць [[сінгл]]аў — у фільмах і так далей — былі маімі. А потым, толькі калі я стаў капацца ў сабе і крыху замкнуўся, — а можа, ва ўсім вінаваты астролагі, — Пол часткова захапіў уладу ў гурце. Але ў ранні перыяд яўна дамінаваў я. Я пісаў амаль усе сінглы, акрамя „[[Love Me Do]]“. На кожным або мая песня, або мой голас, або і тое і другое. Пол спяваў на запісе „A Hard Day’s Night“ з адзінай прычыны: я не мог браць высокія [[Нота|ноты]] — ''„Калі я дома, здаецца, што ўсё ў парадку. Калі я дома…“'' Так мы часам рабілі: хтосьці з нас не мог узяць патрэбную ноту, але, калі для песні патрабавалася менавіта гэта, гармоніі дапісваў хтосьці іншы»<ref>[http://www.beatlesinterviews.org/dba03hard.html ''A Hard Day’s Night''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210225055439/http://www.beatlesinterviews.org/dba03hard.html |date=25 лютага 2021 }} на сайте ''beatlesinterviews.org''{{ref-en}}</ref>. </blockquote> У паведамленні [[Associated Press]] Шэнсан распавёў сваю версію стварэння праслаўленай кампазіцыі. {{пачатак цытаты}} У 8:30 раніцы «яны ([[Джон Ленан|Джон]] і [[Пол Мак-Картні|Пол]]) з [[гітара]]мі ў руках напявалі песню, тэкст да якой быў накіданы на ўпакоўцы ад пачкаў запалак. Яны напявалі гэтую мелодыю і наступнай ноччу і неўзабаве зрабілі запіс песні». Шэнсан таксама адзначыў, што «ў песні быў верны такт, а аранжыроўка была проста бліскучай. Гэтыя хлопцы былі [[Геній|геніямі]]»<ref name="campbell">{{cite web|first=Мэры|last=Кэмпбэл|url=http://www.southcoasttoday.com/daily/07-96/07-01-96/c02ae072.htm|title=Restored 'Hard Day's Night,' 'Help!' Фестываль AMC"|publisher=[[Associated Press]]|date=1996-07-01|archive-url=https://www.webcitation.org/66ekY4HYb?url=http://www.southcoasttoday.com/apps/pbcs.dll/section?category=ARCHIVE|archive-date=2012-04-03|url-status=dead}}</ref>. {{oq||«There were John and Paul with guitars at the ready and all the lyrics scribbled on matchbook covers. They played it and the next night recorded it».}} {{канец цытаты}} [[16 красавіка]] [[1964]] года «[[The Beatles]]» сабраліся ў студыі «[[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]]» і запісалі песню «A Hard Day’s Night». Музыкантам спатрэбілася менш за тры гадзіны для таго, каб запісаць яе для канчатковага выпуску. == Выпуск песні == У [[ЗША]] «A Hard Day’s Night» быў упершыню выпушчаны [[13 чэрвеня]] [[1964]] года ([[сінгл]] з альбома ''[[A Hard Day’s Night (альбом)|A Hard Day’s Night]]'') студыяй «[[United Artists]]». Альбом тады быў прададзены накладам звыш двух [[мільён]]аў копій<ref name="Uncle Joe Day">{{cite web|url=http://unclejoe.com/recGuide/BeatlesHard.html|title=Гід па запісах Дзядзька Джон|access-date=2008-03-09|archive-url=https://www.webcitation.org/66ekZ1hZz?url=http://unclejoe.com/recGuide/BeatlesHard.html|archive-date=2012-04-03|url-status=dead}}</ref>. «A Hard Day’s Night» стаў першым [[сінгл]]ам [[The Beatles]] у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у назве якога не былі выкарыстаны [[займеннік]]і. Ва ўсіх папярэдніх брытанскіх [[сінгл]]ах (''«[[Love Me Do]]», «[[Please Please Me (песня)|Please Please Me]]», «[[From Me to You]]», «[[She Loves You]]», «[[I Want to Hold Your Hand]]»'' і ''«[[Can't Buy Me Love]]»''), музыканты наўмысна выкарыстоўвалі ў назве кампазіцый займеннікі, каб любая песня выглядала «вельмі прамой і асабістай». Паводле Мак-Картні, гэта было выкарыстана для таго, каб «людзі маглі пазнаць гэта»<ref>[http://www.imdonahue.com/timeline.swf «A Hard Day’s Night»]{{Недаступная спасылка}} на сайце ''imdonahue.com''{{ref-ru}}</ref>. У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] выпуск «A Hard Day’s Night» адбыўся [[10 ліпеня]] [[1964]] года. Песня была выпушчана ў фармаце [[сінгл]]а з альбома ''[[A Hard Day's Night]]'' ([[Бок «А» і бок «Б»|«Б»-бок]] — ''«''Things We Said Today''»''). І альбом, і [[сінгл]] былі выпушчаны [[лэйбл]]ам «[[Parlophone|Parlophone Records]]». У краіне было прададзена 1, 5 мільёна копій запісу за два тыдні пасля афіцыйнага выпуску альбома. У музычных [[хіт-парад]]ах сінгл з'явіўся з [[18 ліпеня]] [[1964]] года, распачаўшы сваё трохтыднёвае лідарства. Дагэтуль лідарам брытанскага хіт-парада заставаўся [[сінгл]] гурта «[[Rolling Stones]]» ''«[[It’s All Over Now]]»'', які з'явіўся ў чарце [[25 ліпеня]] [[1964]] года. Сінгл заставаўся на вяршыні хіт-парада на працягу трох тыдняў і працягваў сваё ўпэўненае панаванне яшчэ дзевяць тыдняў<ref name="The Beatles Bible">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/a-hard-days-night/|title=Біблія The Beatles: A Hard Day's Night|access-date=2008-10-04|archive-url=https://www.webcitation.org/66ekZVSyO?url=http://www.beatlesbible.com/songs/a-hard-days-night/|archive-date=2012-04-03|url-status=dead}}</ref>. Амерыканскі [[сінгл]] пачаў сваё 13-[[Тыдзень|тыднёвае]] лідыраванне ў музычных [[хіт-парад]]ах, якое працягвалася пяць дзён пасля выпуску сінгла, і да [[1 жніўня]] ўвайшоў у «топ песень», дзе пратрымаўся два тыдні. Сінгл усталяваў новы рэкорд у гісторыі хіт-парада. «[[The Beatles]]» сталі першымі артыстамі, чый сінгл і альбом з аднайменнай назвай адначасова ўзначальвалі музычныя [[хіт-парад]]ы. Музыканты працягвалі заставацца лідарамі да [[1970]] года, да таго, як гурт [[Simon and Garfunkel]] не паўтарылі іх поспех сваім альбомам ''[[Bridge Over Troubled Water]]'' і [[Bridge over Troubled Water (песня)|сінглам з аднайменнай назвай]]<ref>[http://jazzamatazz.wordpress.com/2008/08/24/remembering-the-music-of-1964-with-videos-background/ Успамінаючы музыку 1964 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100505160206/http://jazzamatazz.wordpress.com/2008/08/24/remembering-the-music-of-1964-with-videos-background/ |date=5 мая 2010 }} на сайте ''jazzamatazz.wordpress.co''{{ref-ru}}</ref>. Пасля выступу «[[The Beatles]]» на ''«[[Шоў Эда Салівана]]»'' ў пачатку [[1964]] года некаторыя [[ЗША|амерыканскія]] [[крытык]]і перасталі ўспрымаць [[музыкант]]аў як гурт, які атрымаў прызванне дзякуючы аднаму агульнавядомаму [[сінгл]]у за ўсю іх кар'еру. ''A Hard Day’s Night'' толькі ўзмацняла панаванне «[[The Beatles]]» на сусветнай музычнай сцэне [[1964]] года. Музыканты працягнулі сваю паспяховую музычную кар'еру на працягу апошніх шасці гадоў аж да распаду гурта ў [[1970]] годзе<ref>[http://en.allexperts.com/e/a/a/a_hard_day%27s_night_(song).htm ''A Hard Day’s Night''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090602184800/http://en.allexperts.com/e/a/a/a_hard_day%27s_night_(song).htm |date=2 чэрвеня 2009 }} на сайте ''allexperts.com''{{ref-en}}</ref>. == Структура песні == === Форма песні === У лірыцы песні фігуруюць толькі два куплеты. Абедзве часткі А, першая і трэцяя, з аднолькавым тэкстам<ref name=resume />. Гэтае паўтарэнне вельмі важнае, бо толькі першы куплет утрымлівае загаловак песні. Фактычная форма — ААВА/ВА. Асноўны прыпеў паўтараецца адзін раз, але першы куплет, як і загаловак песні, паўтараецца цэлыя тры разы<ref name=resume />. === Гарманічныя абароты === «A Hard Day’s Night» пачынаецца з няўстойлівага, але цяпер знакамітага — G7sus4 [[акорд]]а з [[Рэ (нота)|рэ]] ў [[бас]]е<ref name=resume />. Гэты акорд бяруць тры [[Гітара|гітары]] і [[фартэпіяна]]. G7sus4 утрымлівае [[Тоніка|тоніку]] [[Соль (нота)|соль]], што дае некаторую стабільнасць<ref name=resume />. Аднак ён таксама ўтрымлівае дзве надзвычай няўстойлівыя ноты, [[До (нота)|до]], 4 ступень, і фа-бекар, паніжаная сёмая ступень<ref name=resume />. Гэтае спалучэнне ўстойлівых і няўстойлівых гукаў стварае патрэбны настрой песні пра цяжкі працоўны дзень<ref name=resume />. Аналіз уступнага акорда быў прадметам шматлікіх спрэчак. Лічылі, што гэта можа быць G7add9sus4 ці G7sus4 або G11sus4. Сапраўдны акорд Fadd9 быў пацверджаны Харысанам падчас анлайн-чата 15 лютага 2001 года. Тры [[акорд]]ы ў пачатку куплета (G, C, G) належаць да [[Танальнасць|танальнасці]] [[соль мажор]]. Але з увядзеннем акорда [[фа мажор]] у трэцім [[такт|такце]] мы бачым, што Ленан выбраў для песні соль [[Лад (музыка)|міксалідыйскі лад]]. З характэрнай [[блюз]]авай паніжанай сёмай ступенню, міксалідыйскі лад зніжае светлы настрой, які звычайна асацыюецца з [[мажор]]ным ладам<ref name=resume />. Панылае гучанне паніжанай сёмай ступені выдатна спалучаецца з лірыкай [[Джон Ленан|Ленана]] пра цяжкі працоўны дзень. Куплет стварае верное адчуванне манатоннасці штодзённай працы<ref name=resume />. Вяртанне ў танальнасць соль мажор адбываецца ў дзясятым такце з увядзеннем акорда D7, які ўтрымлівае [[Фа-дыез мажор|фа-дыез]]. Адзінае адрозненне паміж соль мажорам і соль міксалідыйскім у гэтай фа<ref name=resume />. Для ўстанаўлення [[мажор]]у патрэбна фа-дыез, тады як соль міксалідыйскі выкарыстоўвае фа-бекар<ref name=resume />. Ленан вяртаецца да [[блюз]]авай вастрыні ўвядзеннем [[акорд]]а C7 у адзінаццатым такце ў завяршальную кадэнцыю, прычым акорд утрымлівае і блюзавую [[Сі-бемоль мажор|сі-бемоль]] (паніжаная трэцяя для танальнасці соль і паніжаная сёмая ў [[акорд]]зе до мажор)<ref name=resume />. === Асноўны куплет === Васьмі[[Такт|тактавы]] прыпеў — прыклад [[кантраст]]у<ref name=resume />. Пачынаючыся з цямнейшага, [[мінор]]нага ладу, ён выглядае іранічнай аправай абсалютна пазітыўнай лірыкі<ref name=resume />. in G | iii | vi | iii | iii| I | vi | IV7 | V7 || Прыпеў заканчваецца адпаведным і шырокавядомым гарманічным абаротам I — vi — IV—V. Апошнія акорды D7 — G вяртаюць слухача да куплета<ref name=resume />. == Склад музыкантаў == * [[Джон Ленан]] — 6-струнная [[гітара]], [[Вакал|вядучы вакал]], [[Электрычная гітара|электрычная]] і акустычная [[рытм-гітара]] * [[Пол Мак-Картні]] — звышдубляваны вакал, [[бас-гітара]] * [[Джордж Харысан]] — 12-струнная гітара [[Rickenbacker]] * [[Рынга Стар]] — [[барабаны]], [[бонга]] * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — [[фартэпіяна]] == Цікавыя факты == [[Файл:Rickenbacker 360-12WB 12 String.jpg|thumb|200px|right| 12-струнны [[Rickenbacker]] [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]] ]] * Першы [[акорд]] гэтай песні на працягу 40 гадоў заставаўся загадкай — ніводны [[гітарыст]] свету не змог яго дакладна паўтарыць<ref name=analiz>[http://gorod.tomsk.ru/index-1227333441.php Первый аккорд песни «Вечер трудного дня» группы Битлз распознан с помощью преобразования Фурье] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306003017/http://gorod.tomsk.ru/index-1227333441.php |date=6 сакавіка 2016 }} на сайте gorod.tomsk.ru{{ref-ru}}</ref>. [[Матэматык]] Джэйсан Браўн з [[Універсітэт Дэлхаўс|Універсітета Дэлхаўса]] заняўся вывучэннем гэтага акорда. У якасці [[інструмент]]а ён вырашыў прымяніць добра вядомы матэматыкам [[Пераўтварэнне Фур'е|метад пераўтварэння Фур'е]], які дазваляе пабудаваць для гукавога сігналу, што паступае на ўваход, [[Спектраграма|спектраграму]] — набор частот [[Гук|гукавых хваль]], якія ўтвараюць [[сігнал]] на ўваходзе<ref name=analiz />. У выніку гэтага пераўтварэння ён прыйшоў да высновы, што ў акордзе маюцца [[Частата|частоты]], якія не належаць ані 12-струннаму «[[Rickenbacker]]» [[Джордж Харысан|Харысана]], ані 6-струннай [[Гітара|гітары]] [[Джон Ленан|Ленана]], ані [[Бас-гітара|бас-гітары]] [[Пол Мак-Картні|Мак-Картні]]<ref name=analiz />. Паводле вучонага, адсутны інструмент — гэта [[фартэпіяна]], на якім сыграў [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — [[Музычны прадзюсар|прадзюсар]] гурта [[The Beatles]]<ref name=autogenerated1>[http://gorod.tomsk.ru/index-1227333441.php Первый аккорд песни «Вечер трудного дня» группы Битлз распознан с помощью преобразования Фурье] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306003017/http://gorod.tomsk.ru/index-1227333441.php |date=6 сакавіка 2016 }} на сайте gorod.tomsk.ru/{{ref-ru}}</ref>. Менавіта яго акорд утрымлівае [[Фа (нота)|ноту Фа]] (F), якую немагчыма было б сыграць на [[Гітара|гітары]]<ref name=analiz />. * Многія [[астранаўт]]ы любілі прачынацца пад песню ''«A Hard Day’s Night»'', а таксама пад песні ''«[[Here Comes the Sun]]»'' і ''«[[Ticket to Ride (песня)|Ticket to Ride]]»''<ref>[http://www.univer.by/node/554/pesnja-quot-bitlz-quot-poletela-k-poljarnoj-zvezde Фрагмент из статьи «Песня „Битлз“ полетела к Полярной звезде»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090427064811/http://www.univer.by/node/554/pesnja-quot-bitlz-quot-poletela-k-poljarnoj-zvezde |date=27 красавіка 2009 }} на сайте ''univer.by''{{ref-ru}}</ref>. * Першы радок песні быў працытаваны на Месяцы [[21 красавіка]] [[1972]] года. Гэта зрабіў неўзабаве пасля пасадкі на Месяц [[Джон Уотс Янг|Джон Янг]], камандзір [[касмічны карабель|касмічнага карабля]] «[[Апалон-16]]» і дзявяты чалавек, які ступіў на Месяц. Праз непаладкі на арбіце пасадка аказалася на мяжы зрыву і адбылася на шэсць гадзін пазней, чым было запланавана. Пасля таго, як месячны модуль усё-такі паспяхова сеў у зададзеным раёне, [[Касмічны цэнтр імя Ліндана Джонсана|ЦКП у Х'юстане]] даў астранаўтам указанне класціся спаць і адкласці запланаваны выхад на паверхню да раніцы. Янг адказаў: «У вас таксама выдаўся вечар цяжкага дня» ({{lang-en|It's been a hard day's night for you, too}})<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/a16/a16.html|title=Post-Landing Activities|last=Jones|first=Eric M.|date=1996|work=Apollo 16 Lunar Surface Journal|publisher=NASA|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMFMYCY1?url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/a16/a16.html|archive-date=2013-02-11|url-status=dead}}</ref>. * У [[Ліверпуль|Ліверпулі]] адкрыты «Гатэль цяжкага дня», названы ў гонар знакамітага [[хіт]]а і аднайменнага альбома. Гатэль месціцца недалёка ад [[клуб]]а «Каверна», дзе пачыналася кар'ера «[[The Beatles]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Тоні Бэкан ''«Fuzz & Feedback: Класіка гітарнай музыкі шасцідзясятых»'' ([[2000]]), «Miller Freeman Books» ISBN 0-87930-612-2 * Кейт Бэдмэн ''«The Beatles не для друку»'' * Уолтэр Эвэрэт ''«The Beatles як музыканты: Кар'ера чалавека скрозь гумавую душу»'' ([[2001]]), Прэса [[Оксфард]]скага Універсітэта ISBN 0-19-514104-0 * Стэфэн Глін ''«Вечар цяжкага дня: Гід па брытанскім фільме»'' ([[2004]]), I. B. Tauris ISBN 1-85043-587-1 * Марк Льюісан ''«Гуказапісныя сесіі The Beatles»'' ([[1988]]), Harmony Books, [[Нью-Ёрк]] ISBN 0-517-57066-1 * {{кніга |аўтар = Іэн Макдональд |спасылка = https://books.google.com.ua/books?id=gjY5AQAAIAAJ&q=isbn:1844138283&dq=isbn:1844138283&hl=ru&sa=X&ei=pPimT9OUJMPPsgbCzPSLBQ&redir_esc=y |загаловак = Переворот в мозгах: записи The Beatles и шестидесятые |арыгінал = Revolution in the Head: The Beatles’ Records and the Sixties |выданне = 2nd ed |месца = London |allpages = 554 |выдавецтва = Pimlico |год = 2005 |isbn = 1-844-13828-3 }} * Бары Майлз ''«Пол Мак-Картні: Шмат гадоў таму»'' ([[1997]]), «Henry Holt & Company», Нью-Ёрк ISBN 0-8050-5249-6 * Домінік Пэдлэр ''«Сакрэты напісання песень Beatles»'' ([[2003]]), Omnibus Press ISBN 0-7119-8167-1 * Рыкі Руксбі ''«Майстар акорда: Як выбіраць і граць правільныя акорды на гітары»'' ([[2004]]), Backbeat Books ISBN 0-87930-766-8 * Дэвід Шэф ''«Усё, пра што мы кажам: Апошняе асноўнае інтэрв'ю з Джонам Ленанам і Ёка Она»'' ([[2000]]), Прэса Святога Марціна, [[Нью-Ёрк]] ISBN 0-312-25464-4 * Джон Вайз Джэксан ''«Мы ўсе хочам змяніць гэты свет: Жыццё Джона Ленана»'' ([[2005]]), Haus ISBN 1-904950-37-X == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=cQwwqajZXD8 «Hard Day’s Night» (1964) тытры мастацкага фільма], відэа на [[YouTube]] * [http://www.beatlesbible.com/songs/a-hard-days-night/ Біблія The Beatles: A Hard Day’s Night]{{ref-en}} [[Катэгорыя:The Beatles]] 5o1d16iitv9s88rdrn85dnavstz9vot 0 791775 5144167 5143844 2026-05-20T20:14:14Z DobryBrat 5701 дапаўненне, арфаграфія, удакладненне 5144167 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лук’янаў}} {{ДД}} '''Уладзімір Міхайлавіч Лук’янаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі гаспадарчы дзеяч і дэпутат. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 мая 1972 года ў [[Берлін]]е ([[ГДР]])<ref name=":0">{{Cite web|url=https://sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/lukjjanov-vladimir-630/|title=Лукьянов Владимир Михайлович — Члены Совета Республики — Официальный сайт Совета Республики|website=Совет Рэспублікі|access-date=2025-09-03}}</ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Інстытут дзяржаўнай службы Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. Працоўную дзейнасць пачаў у 2000 годзе намеснікам дырэктара вытворчага гандлёвага прыватнага унітарнага прадпрыемства «Візус Экспрэс». У 2004−2010 гадах працаваў дырэктарам ТАА «ОйлКомпані» і намеснікам дырэктара ТАА «АктыўКомпані»<ref name="kru">[https://krupki.by/index.php/novosti-oblasti/16433-zasluzhennaya-nagrada-za-trud-aleksandr-turchin-vruchil-pochetnuyu-gramotu-vladimiru-lukyanovu Заслуженная награда за труд. Александр Турчин вручил Почетную грамоту Владимиру Лукьянову]</ref>. З 2010 года працаваў намеснікам дырэктара<ref name="kru"/>, першым намеснікам дырэктара па птушкагадоўлі і камерцыйнай дзейнасці<ref name=":0"/>, з 2014 года — дырэктарам дзяржаўнага прадпрыемства «Племптушказавод „Беларускі“»<ref name="kru"/>. З 2016 года — генеральны дырэктар ААТ «Агракамбінат „Дзяржынскі“»<ref name="kru"/>. Быў членам [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га склікання]]<ref name=":0"/>. З’яўляўся намеснікам старшыні Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі па рэгіянальнай палітыцы і мясцовым самакіраванні<ref name="kru"/>. 29 студзеня 2026 года [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Лукашэнка]] публічна адкланіў просьбу [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] і прапанову [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] аб пераводзе Лук’янава на працу ва Урадзе з улікам таго, што ён добра спраўляецца са сваімі абавязкамі па месцы працы<ref>[https://president.gov.by/be/events/doklad-general-nogo-direktora-oao-agrokombinat-dzerzinskij-vladimira-luk-anova-1769696937 Даклад генеральнага дырэктара ААТ «Агракамбінат „Дзяржынскі“» Уладзіміра Лук’янава]</ref>. == Узнагароды == * Ганаровая грамата [[Міжпарламенцкая асамблея дзяржаў — удзельніц СНД|Міжпарламенцкай Асамблеі дзяржаў — удзельніц СНД]], * юбілейны медаль «[[МПА СНД. 30 гадоў]]», * юбілейны медаль «[[100 гадоў прафсаюзнаму руху Беларусі]]», * [[медаль «За працоўныя заслугі»]] (2018), * [[ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2022)<ref name="kru"/>, * [[Ордэн Працоўнай Славы (Беларусь)|ордэн Працоўнай Славы]] (2025)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32500389 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 4 лістапада 2025 года № 389 «Аб узнагароджанні»]</ref>. Мае [[Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|падзяку Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], падзяку і падзячны ліст старшыні [[Мінскі абласны выканаўчы камітэт|Мінскага аблвыканкама]], падзякі старшыні [[Дзяржынскі райвыканкам|Дзяржынскага райвыканкама]], падзяку Кіраўніка [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (2025)<ref>[https://fanipol.by/novosti/ofitsialno/blagodarnost-glavy-administratsii-prezidenta-obyavlena-generalnomu-direktoru-agrokombinata-dzerzhins/ Благодарность Главы Администрации Президента объявлена генеральному директору агрокомбината «Дзержинский» Владимиру Лукьянову]</ref>. Удастоены ганаровага звання «[[Чалавек года Міншчыны]] — 2018»<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лук’янаў Уладзімір Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання]] tnmu6bp185hr1i69nfrjhw95low258v 0 791807 5144449 5133595 2026-05-21T11:46:22Z MocnyDuham 99818 выдалена [[Катэгорыя:Члены Каардынацыйнай рады]]; дададзена [[Катэгорыя:Члены фракцыі Наступ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5144449 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пракопчык}} {{Палітык}} '''Лізавета Сяргеяўна Пракопчык''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская грамадская і палітычная дзеячка. З 2025 года віцэ-спікер Каардынацыйнай рады. Лідар фракцыі «Моладзевы наступ», актывістка студэнцкага руху. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Магілёў|Магілёве]], але праз год бацькі перавезлі сям’ю ў [[Пружаны]]. Жыла там да 17 гадоў, пасля чаго ў 2016 годзе паступіла на факультэт нямецкай мовы ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў|Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт]] і пераехала жыць у сталіцу<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/368618|title=«Нейкая Ліза, якой 20 гадоў, судзіцца з Лукашэнкам» — вялікая гутарка з новай віцэ-спікеркай КР Лізаветай Пракопчык|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-05-25|access-date=2025-09-03}}</ref><ref name=":0" />. У 2020 годзе была выключаная з вучобы за ўдзел у пратэстным руху<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/139237/|title=Лідар "Моладзевага наступу" Лізавета Пракопчык абраная другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады|website=Pozirk|date=2025-05-21|access-date=2025-09-03}}</ref>. 12 лістапада 2020 года, падчас прыходу сілавікоў на яе афіцыную кватэру, з’ехала з краіны праз [[Расія|Расію]] ва [[Украіна|Украіну]]. Ва Украіне працавала ў бары «Карма». У першы дзень [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага ўварвання Расіі]] 24 лютага 2022 года з’ехала з Украіны ў [[Польшча|Польшчу]]<ref name=":1" />. У 2025 годзе працавала даследчыцай і праектнай менеджаркай у даследчым інстытуце «[[Інстытут палітычных даследаванняў «Палітычная сфера»|Палітычная сфера]]»<ref name=":1" />. Летам гэтага года на фоне прафесійнага выпальвання і высокай нагрузкі перанесла {{iw|Нервовы зрыў|нервовы зрыў|ru|Нервное расстройство}}. Праходзіла курс лячэння {{iw|Трывожна-дэпрэсіўны разлад|трывожна-дэпрэсіўнага разладу|en|Mixed anxiety–depressive disorder}} з дапамогай псіхатэрапіі і медыкаментаў<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393822|title=У віцэ-спікеркі Каардынацыйнай рады Лізаветы Пракопчык сабралася $12 тысяч даўгоў|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-04-27|access-date=2026-04-29}}</ref>. У красавіку 2026 года публічна агучыла інфармацыю пра сваю цяжкую фінансавую сітуацыю і наяўнасць запазычанасці ў памеры каля 12 тысяч долараў. Паводле слоў Пракопчык, каля паловы гэтай сумы складаюць нявыплачаныя ёй грошы за працу ад дзвюх няўрадавых арганізацый, астатняя частка доўгу ўтварылася падчас перапынку ў працы праз стан здароўя і праз удзел у валанцёрскіх ініцыятывах<ref name=":2" />. == Грамадская і палітычная дзейнасць == У 2017 годзе паудзельнічала ў [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах «недармаедаў»]], з-за чаго была затрымана на 13 сутак арышту. Пасля вызвалення пазнаёмілася з Яўгенам Міхасюком і далучылася да [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночання беларускіх студэнтаў]]. У 2019 годзе падала ананімную скаргу на [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнку]]. У 2020 годзе, на фоне [[Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі|каранавіруса]], удзельнічала ў акцыі з раздачай [[Медыцынская маска|медыцынскіх масак]] «Ха-ха, я тут памру»<ref name=":1" />. 21 мая 2025 года была абраная другім віцэ-спікерам [[Каардынацыйная рада трэцяга склікання|Каардынацыйнай рады трэцяга склікання]]. За яе кандыдатуру прагаласаў 41 дэлегат (усяго ў галасаванні прынялі ўдзел 47 з 79 чальцоў)<ref name=":0" />. == Погляды == Прытрымліваецца [[Лібертарыянства|лібертарыянскіх]] і [[Анарха-капіталізм|анарха-капіталістычных]] поглядаў. Прыхільніца [[Свабодны рынак|свабоднага рынку]]<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Пракопчык Лізавета Сяргеяўна}} [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены фракцыі Наступ]] rb4qkdikfc81drzdsiqcfdjqk1p3gy9 5144453 5144449 2026-05-21T11:48:29Z MocnyDuham 99818 вікіфікацыя 5144453 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пракопчык}} {{Палітык}} '''Лізавета Сяргеяўна Пракопчык''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская грамадская і палітычная дзеячка. З 2025 года віцэ-спікер Каардынацыйнай рады. Лідар фракцыі «[[Наступ (фракцыя)|Моладзевы наступ]]», актывістка студэнцкага руху. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Магілёў|Магілёве]], але праз год бацькі перавезлі сям’ю ў [[Пружаны]]. Жыла там да 17 гадоў, пасля чаго ў 2016 годзе паступіла на факультэт нямецкай мовы ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў|Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт]] і пераехала жыць у сталіцу<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/368618|title=«Нейкая Ліза, якой 20 гадоў, судзіцца з Лукашэнкам» — вялікая гутарка з новай віцэ-спікеркай КР Лізаветай Пракопчык|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-05-25|access-date=2025-09-03}}</ref><ref name=":0" />. У 2020 годзе была выключаная з вучобы за ўдзел у пратэстным руху<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/139237/|title=Лідар "Моладзевага наступу" Лізавета Пракопчык абраная другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады|website=Pozirk|date=2025-05-21|access-date=2025-09-03}}</ref>. 12 лістапада 2020 года, падчас прыходу сілавікоў на яе афіцыную кватэру, з’ехала з краіны праз [[Расія|Расію]] ва [[Украіна|Украіну]]. Ва Украіне працавала ў бары «Карма». У першы дзень [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага ўварвання Расіі]] 24 лютага 2022 года з’ехала з Украіны ў [[Польшча|Польшчу]]<ref name=":1" />. У 2025 годзе працавала даследчыцай і праектнай менеджаркай у даследчым інстытуце «[[Інстытут палітычных даследаванняў «Палітычная сфера»|Палітычная сфера]]»<ref name=":1" />. Летам гэтага года на фоне прафесійнага выпальвання і высокай нагрузкі перанесла {{iw|Нервовы зрыў|нервовы зрыў|ru|Нервное расстройство}}. Праходзіла курс лячэння {{iw|Трывожна-дэпрэсіўны разлад|трывожна-дэпрэсіўнага разладу|en|Mixed anxiety–depressive disorder}} з дапамогай псіхатэрапіі і медыкаментаў<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393822|title=У віцэ-спікеркі Каардынацыйнай рады Лізаветы Пракопчык сабралася $12 тысяч даўгоў|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-04-27|access-date=2026-04-29}}</ref>. У красавіку 2026 года публічна агучыла інфармацыю пра сваю цяжкую фінансавую сітуацыю і наяўнасць запазычанасці ў памеры каля 12 тысяч долараў. Паводле слоў Пракопчык, каля паловы гэтай сумы складаюць нявыплачаныя ёй грошы за працу ад дзвюх няўрадавых арганізацый, астатняя частка доўгу ўтварылася падчас перапынку ў працы праз стан здароўя і праз удзел у валанцёрскіх ініцыятывах<ref name=":2" />. == Грамадская і палітычная дзейнасць == У 2017 годзе паудзельнічала ў [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах «недармаедаў»]], з-за чаго была затрымана на 13 сутак арышту. Пасля вызвалення пазнаёмілася з Яўгенам Міхасюком і далучылася да [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночання беларускіх студэнтаў]]. У 2019 годзе падала ананімную скаргу на [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнку]]. У 2020 годзе, на фоне [[Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі|каранавіруса]], удзельнічала ў акцыі з раздачай [[Медыцынская маска|медыцынскіх масак]] «Ха-ха, я тут памру»<ref name=":1" />. 21 мая 2025 года была абраная другім віцэ-спікерам [[Каардынацыйная рада трэцяга склікання|Каардынацыйнай рады трэцяга склікання]]. За яе кандыдатуру прагаласаў 41 дэлегат (усяго ў галасаванні прынялі ўдзел 47 з 79 чальцоў)<ref name=":0" />. == Погляды == Прытрымліваецца [[Лібертарыянства|лібертарыянскіх]] і [[Анарха-капіталізм|анарха-капіталістычных]] поглядаў. Прыхільніца [[Свабодны рынак|свабоднага рынку]]<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Пракопчык Лізавета Сяргеяўна}} [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены фракцыі Наступ]] ka3why7xr32jtc2kgi8sfre4dwdoicl 0 792912 5144320 5039122 2026-05-21T08:10:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144320 wikitext text/x-wiki '''''Fortune 500''''' — гэта штогадовы спіс, які складаецца часопісам ''[[Fortune (часопіс)|Fortune]]'' і ўключае 500 найбуйнейшых [[Акцыянернае таварыства|карпарацый]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] па [[Прыбытак|прыбытку]] за адпаведны фінансавы год.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://fortune.com/ranking/fortune500/|title=Fortune 500|website=Fortune|access-date=2024-06-05}}</ref> У спіс уваходзяць як [[Публічная кампанія|публічныя кампаніі]], так і прыватныя кампаніі, даходы якіх вядомыя грамадскасці.<ref>{{Cite web|url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500_archive/full/1955/|title=1955 Full list|website=Fortune|access-date=March 1, 2016|archive-date=7 красавіка 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060407210341/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500_archive/full/1955/|url-status=dead}}</ref> ''Fortune 500'' выкарыстоўваецца часцей, чым яго падмноства ''Fortune 100'' або надмноства [[Fortune 1000|''Fortune 1000'']]. <ref>{{Cite web|url=http://www.fool.com/investing/general/2015/06/03/fortune-100-everything-youve-ever-wanted-to-know-a.aspx|title=''Fortune'' 100: Everything You've Ever Wanted to Know About This Popular Annual Ranking|author=Williams|first=Sean|website=The Motley Fool|date=June 4, 2015|access-date=March 1, 2016}}</ref> Спіс ''Fortune 500'' быў створаны рэдактарам ''Fortune'' Эдгарам П. Смітам, першы спіс быў апублікаваны ў студзені 1955 года. На той момант ў дзесятку найбуйнейшых кампаній уваходзілі [[General Motors]], [[ExxonMobil|Jersey Standard]], US Steel, [[General Electric]], Esmark, [[Chrysler]], Armour, Gulf Oil, Mobil і DuPont.<ref>{{Cite web|url=http://fortune.com/2014/06/02/first-fortune-500|title=What happened to the first Fortune 500?|website=Fortune|access-date=March 24, 2017}}</ref> Спачатку ''Fortune 500'' абмяжоўваўся прамысловымі кампаніямі.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.bankrate.com/investing/what-are-fortune-500-companies/|title=What Are Fortune 500 Companies?|author=Semczuk|first=Nina|website=Bankrate|date=2024-03-13|access-date=2024-05-22}}</ref> У той жа час ''Fortune'' публікаваў спісы 50 найбуйнейшых камерцыйных банкаў, камунальных службаў, страхавых кампаній, кампаній рознічнага гандлю і транспартных кампаній. У 1994 годзе часопіс змяніў метадалогію і уключыў ў спіс кампаніі [[Сфера паслуг|сферы паслуг]]. Такім чынам у спіс увайшоў 291 новы ўдзельнік, у тым ліку тры з іх трапілі ў першую дзясятку. == Гл. таксама == * [[Fortune 1000]] * [[S&P 500]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://fortune.com/fortune500/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Рэйтынгі]] [[Катэгорыя:Кампаніі ЗША]] odgogpg6er19p72i91mgxul4b3nv682 0 794086 5144024 5143720 2026-05-20T13:57:35Z M.L.Bot 261 цароў ужо не было тады, была Руская імператарская армія 5144024 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Арыгінал імя = {{lang-uk|Василь Пантелевич}} }} '''Васіль Пантэлевіч''' ({{lang-uk|Василь Пантелевич}}, {{lang-ru|Василий Пантелевич}}; [[1889]], [[Кодань]] — [[28 сакавіка]] [[1944]], [[Брэст]]) — [[кампазітар]], [[юрыст]], у часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — другі кіраўнік брэсцкага ''Українського допомогового комітету''. == Біяграфія == Скончыў Холмскую духоўную семінарыю і юрыдычны факультэт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] мабілізаваны ў Рускую імператарскую армію. Яго жонка Марыя Мішчанка разам з аднагадовым сынам Лявонціем (Лёсікам) выехала з Коданя ў [[Бежанства|прымусовую эвакуацыю]] ў Расію, у дарозе захварэла і памерла. Пасля Першай сусветнай вайны Пантэлевіч вярнуўся з сынам у Брэст, працаваў юрыстам і рэгентам у [[Свята-Мікалаеўская царква (Брэст)|Свята-Мікалаеўскай (Брацкай) царкве]] Брэста, вёў курсы для рэгентаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.realbrest.by//novosti/istorija-bresta/staryi-brest-dom-pantelevicha-i-ego-obitateli.html|title=Старый Брест. Дом Пантелевича и его обитатели|website=www.realbrest.by|access-date=2025-10-26}}</ref>. <blockquote>«Дзівосна спявае хор, адзін з найлепшых хораў Польшчы, пад кіраваннем незабыўнага Васіля Дзмітрыевіча Пантэлевіча. Рэгент Пантэлевіч, што валодаў рэдкім па прыгажосці і сіле тэнарам, да сваёй трагічнай смерці заставаўся верным сынам Царквы. Строгі, патрабавальны, ён не трываў фальшу ў спевах і карыстаўся любоўю пеўчых. Не крыўдзілася на Пантэлевіча і шаноўная дама-пеўчая, жонка вельмі паважанага ў горадзе лекара, калі рэгент збіваў з яе носа пенснэ: яна пакорліва падымала і ўздзявала яго на свой нос», — успамінаў настаяцель брэсцкай Свята-Мікалаеўскай царквы Мітрафан Зноска<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://stnikolas.by/prikhod/istoriya.html|title=В особняке с 90-летней историей по Гоголя д. 33 в Бресте продаётся квартира|website=Виртуальный Брест|access-date=2025-10-26}}</ref>.</blockquote>Меў папулярнасць сярод украінскай і расійскай інтэлігенцыі. Быў сябрам управы ўкраінскага таварыства «Просвіта» ў Брэсце з моманту яе заснавання. У 1923 годзе абраны намеснікам кіраўніка таварыства і кіраўніком тэатральна-музычнай секцыі. Ставіў у Брэсце оперы «Галька» [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], «Наталка Палтаўка», «[[Яўген Анегін (опера)|Яўген Анегін]]». Паклаў на музыку верш Алексы Старажэнкі «Україна» і выконваў разам са сваім хорам. Выступы праходзілі ў брэсцкім [[Тэатр Сарвера|тэатры Сарвера]] і зале рускамоўнай прыватнай гімназіі. У 1925 годзе стаў сакратаром Камітэта пабудовы Народнага дома ў Брэсце пры таварыстве «Просвіта на Поліссі»<ref>{{Артыкул|аўтар=Місіюк, В. (V. Misiiuk)|загаловак=Просвіта на Поліссі (1932-1938 рр.)(Prosvita on Polissia (1923–1938))|год=2013|выданне=Наукові записки Національного університету “Острозька академія”: Історичні науки|том=Вип.21|старонкі=137-141}}</ref>. Быў сябрам бацькоўскай апякунскай рады прыватнай рускамоўнай гімназіі Брэста і нават ажаніўся у 1928 годзе з яе выпускніцай, а разам і сваёй харысткай Аленай Дарковіч (нар. 1905). Спяваў з ёй дуэтам (тэнар і сапрана)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://brestmemory.com/darkovich-vasilij-matveevich/|title=Даркович Василий Матвеевич — Брест моей памяти|access-date=2025-10-26}}</ref>. У 1934 годзе выступіў сузаснавальнікам Юрыдычнага таварыства ў Брэсце. З прыходам савецкай улады ў верасні 1939 года пераехаў у [[Бяла Падляска|Бялу Падляску]], кіраваў там царкоўным хорам. З канца 1942 года — кіраўнік Украінскага камітэту дапамогі ў Брэсце (пазней перайменаваны ва Украінскі камітэт). На гэтай пасадзе планаваў стварыць пастаянны гастрольны тэатр, моладзевую і жаночую секцыі. Працягваў быць рэгентам Свята-Мікалаеўскай царквы, кіраваў хорамі брэсцкіх Украінскага тэатра мініяцюр і Клуба ўкраінскай моладзі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://izi.travel/en/browse/1d321dbe-67f1-437f-80de-2b63fa563f95/be|title=Берасце: украінскія гісторыі. Вялікі тур|website=IZI Travel|access-date=2025-10-26}}</ref>. Быў арыштаваны [[гестапа]] ў 1944 годзе — ці то як закладнік, ці то па абвінавачванні ў змаганні супраць нацыстаў. Сваякам паведамілі, што ў турме Пантэлевіч павесіўся на дзязе. Пра пахаванне Пантэлевіча паведамілі ў газеце, сабралася шматлюдная працэсія. Пахаваны на [[Трышынскія могілкі|Трышынскіх могілках]] Брэста<ref>{{Cite web|url=https://city-walk.brest-belarus.org/cemet/cemetery-brest_3.html|title=Brest, Belarus, list of buried|website=city-walk.brest-belarus.org|access-date=2025-10-26}}</ref>. У Брэсце жыў ва ўласным доме па адрасе Касцюшкі, 15 (цяпер Гогаля, 33), гэта сядзіба 1932 года па праекце архітэктара [[Мікалай Іванавіч Катовіч|Мікалая Катовіча]] з’яўляецца выбітным узорам брэсцкага [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пантэлевіч Васіль}} [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] m99g6x34uak2abu6cvt2a7oxpue2l1k 5144027 5144024 2026-05-20T13:59:33Z M.L.Bot 261 афармленне 5144027 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Васіль Пантэлевіч''' ({{lang-uk|Василь Пантелевич}}, {{lang-ru|Василий Пантелевич}}; {{ВДП}}) — [[кампазітар]], [[юрыст]], у часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — другі кіраўнік брэсцкага ''Українського допомогового комітету''. == Біяграфія == Скончыў Холмскую духоўную семінарыю і юрыдычны факультэт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] мабілізаваны ў Рускую імператарскую армію. Яго жонка Марыя Мішчанка разам з аднагадовым сынам Лявонціем (Лёсікам) выехала з Коданя ў [[Бежанства|прымусовую эвакуацыю]] ў Расію, у дарозе захварэла і памерла. Пасля Першай сусветнай вайны Пантэлевіч вярнуўся з сынам у Брэст, працаваў юрыстам і рэгентам у [[Свята-Мікалаеўская царква (Брэст)|Свята-Мікалаеўскай (Брацкай) царкве]] Брэста, вёў курсы для рэгентаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.realbrest.by//novosti/istorija-bresta/staryi-brest-dom-pantelevicha-i-ego-obitateli.html|title=Старый Брест. Дом Пантелевича и его обитатели|website=www.realbrest.by|access-date=2025-10-26}}</ref>. <blockquote>«Дзівосна спявае хор, адзін з найлепшых хораў Польшчы, пад кіраваннем незабыўнага Васіля Дзмітрыевіча Пантэлевіча. Рэгент Пантэлевіч, што валодаў рэдкім па прыгажосці і сіле тэнарам, да сваёй трагічнай смерці заставаўся верным сынам Царквы. Строгі, патрабавальны, ён не трываў фальшу ў спевах і карыстаўся любоўю пеўчых. Не крыўдзілася на Пантэлевіча і шаноўная дама-пеўчая, жонка вельмі паважанага ў горадзе лекара, калі рэгент збіваў з яе носа пенснэ: яна пакорліва падымала і ўздзявала яго на свой нос», — успамінаў настаяцель брэсцкай Свята-Мікалаеўскай царквы Мітрафан Зноска<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://stnikolas.by/prikhod/istoriya.html|title=В особняке с 90-летней историей по Гоголя д. 33 в Бресте продаётся квартира|website=Виртуальный Брест|access-date=2025-10-26}}</ref>.</blockquote>Меў папулярнасць сярод украінскай і расійскай інтэлігенцыі. Быў сябрам управы ўкраінскага таварыства «Просвіта» ў Брэсце з моманту яе заснавання. У 1923 годзе абраны намеснікам кіраўніка таварыства і кіраўніком тэатральна-музычнай секцыі. Ставіў у Брэсце оперы «Галька» [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], «Наталка Палтаўка», «[[Яўген Анегін (опера)|Яўген Анегін]]». Паклаў на музыку верш Алексы Старажэнкі «Україна» і выконваў разам са сваім хорам. Выступы праходзілі ў брэсцкім [[Тэатр Сарвера|тэатры Сарвера]] і зале рускамоўнай прыватнай гімназіі. У 1925 годзе стаў сакратаром Камітэта пабудовы Народнага дома ў Брэсце пры таварыстве «Просвіта на Поліссі»<ref>{{Артыкул|аўтар=Місіюк, В. (V. Misiiuk)|загаловак=Просвіта на Поліссі (1932-1938 рр.)(Prosvita on Polissia (1923–1938))|год=2013|выданне=Наукові записки Національного університету “Острозька академія”: Історичні науки|том=Вип.21|старонкі=137-141}}</ref>. Быў сябрам бацькоўскай апякунскай рады прыватнай рускамоўнай гімназіі Брэста і нават ажаніўся у 1928 годзе з яе выпускніцай, а разам і сваёй харысткай Аленай Дарковіч (нар. 1905). Спяваў з ёй дуэтам (тэнар і сапрана)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://brestmemory.com/darkovich-vasilij-matveevich/|title=Даркович Василий Матвеевич — Брест моей памяти|access-date=2025-10-26}}</ref>. У 1934 годзе выступіў сузаснавальнікам Юрыдычнага таварыства ў Брэсце. З прыходам савецкай улады ў верасні 1939 года пераехаў у [[Бяла Падляска|Бялу Падляску]], кіраваў там царкоўным хорам. З канца 1942 года — кіраўнік Украінскага камітэту дапамогі ў Брэсце (пазней перайменаваны ва Украінскі камітэт). На гэтай пасадзе планаваў стварыць пастаянны гастрольны тэатр, моладзевую і жаночую секцыі. Працягваў быць рэгентам Свята-Мікалаеўскай царквы, кіраваў хорамі брэсцкіх Украінскага тэатра мініяцюр і Клуба ўкраінскай моладзі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://izi.travel/en/browse/1d321dbe-67f1-437f-80de-2b63fa563f95/be|title=Берасце: украінскія гісторыі. Вялікі тур|website=IZI Travel|access-date=2025-10-26}}</ref>. Быў арыштаваны [[гестапа]] ў 1944 годзе — ці то як закладнік, ці то па абвінавачванні ў змаганні супраць нацыстаў. Сваякам паведамілі, што ў турме Пантэлевіч павесіўся на дзязе. Пра пахаванне Пантэлевіча паведамілі ў газеце, сабралася шматлюдная працэсія. Пахаваны на [[Трышынскія могілкі|Трышынскіх могілках]] Брэста<ref>{{Cite web|url=https://city-walk.brest-belarus.org/cemet/cemetery-brest_3.html|title=Brest, Belarus, list of buried|website=city-walk.brest-belarus.org|access-date=2025-10-26}}</ref>. У Брэсце жыў ва ўласным доме па адрасе Касцюшкі, 15 (цяпер Гогаля, 33), гэта сядзіба 1932 года па праекце архітэктара [[Мікалай Іванавіч Катовіч|Мікалая Катовіча]] з’яўляецца выбітным узорам брэсцкага [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пантэлевіч Васіль}} [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] 6kmxfte2lvsbi9i26zz38u7q73egqiz 5144332 5144027 2026-05-21T08:29:42Z KHMELNYTSKYIA 59744 бачив в білоруськомовних текстах дане слово 5144332 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Васіль Пантэлевіч''' ({{lang-uk|Василь Пантелевич}}, {{lang-ru|Василий Пантелевич}}; {{ВДП}}) — [[кампазітар]], [[юрыст]], у часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — другі кіраўнік брэсцкага ''Українського допомогового комітету''. == Біяграфія == Скончыў Холмскую духоўную семінарыю і юрыдычны факультэт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] мабілізаваны ў Рускую імператарскую армію. Яго жонка Марыя Мішчанка разам з аднагадовым сынам Лявонціем (Лёсікам) выехала з Коданя ў [[Бежанства|прымусовую эвакуацыю]] ў Расію, у дарозе захварэла і памерла. Пасля Першай сусветнай вайны Пантэлевіч вярнуўся з сынам у Брэст, працаваў юрыстам і рэгентам у [[Свята-Мікалаеўская царква (Брэст)|Свята-Мікалаеўскай (Брацкай) царкве]] Брэста, вёў курсы для рэгентаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.realbrest.by//novosti/istorija-bresta/staryi-brest-dom-pantelevicha-i-ego-obitateli.html|title=Старый Брест. Дом Пантелевича и его обитатели|website=www.realbrest.by|access-date=2025-10-26}}</ref>. <blockquote>«Дзівосна спявае хор, адзін з найлепшых хораў Польшчы, пад кіраваннем незабыўнага Васіля Дзмітрыевіча Пантэлевіча. Рэгент Пантэлевіч, што валодаў рэдкім па прыгажосці і сіле тэнарам, да сваёй трагічнай смерці заставаўся верным сынам Царквы. Строгі, патрабавальны, ён не трываў фальшу ў спевах і карыстаўся любоўю пеўчых. Не крыўдзілася на Пантэлевіча і шаноўная дама-пеўчая, жонка вельмі паважанага ў горадзе лекара, калі рэгент збіваў з яе носа пенснэ: яна пакорліва падымала і ўздзявала яго на свой нос», — успамінаў настаяцель брэсцкай Свята-Мікалаеўскай царквы Мітрафан Зноска<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://stnikolas.by/prikhod/istoriya.html|title=В особняке с 90-летней историей по Гоголя д. 33 в Бресте продаётся квартира|website=Виртуальный Брест|access-date=2025-10-26}}</ref>.</blockquote>Меў папулярнасць сярод украінскай і расійскай інтэлігенцыі. Быў сябрам управы ўкраінскага таварыства «Просвіта» ў Брэсце з моманту яе заснавання. У 1923 годзе абраны намеснікам кіраўніка таварыства і кіраўніком тэатральна-музычнай секцыі. Ставіў у Брэсце оперы «Галька» [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], «Наталка Палтаўка», «[[Яўген Анегін (опера)|Яўген Анегін]]». Паклаў на музыку верш Алексы Старажэнкі «Україна» і выконваў разам са сваім хорам. Выступы праходзілі ў брэсцкім [[Тэатр Сарвера|тэатры Сарвера]] і зале рускамоўнай прыватнай гімназіі. У 1925 годзе стаў сакратаром Камітэта пабудовы Народнага дома ў Брэсце пры таварыстве «Просвіта на Поліссі»<ref>{{Артыкул|аўтар=Місіюк, В. (V. Misiiuk)|загаловак=Просвіта на Поліссі (1932-1938 рр.)(Prosvita on Polissia (1923–1938))|год=2013|выданне=Наукові записки Національного університету “Острозька академія”: Історичні науки|том=Вип.21|старонкі=137-141}}</ref>. Быў сябрам бацькоўскай апякунскай рады прыватнай рускамоўнай гімназіі Брэста і нават ажаніўся у 1928 годзе з яе выпускніцай, а заразам сваёй харысткай Аленай Дарковіч (нар. 1905). Спяваў з ёй дуэтам (тэнар і сапрана)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://brestmemory.com/darkovich-vasilij-matveevich/|title=Даркович Василий Матвеевич — Брест моей памяти|access-date=2025-10-26}}</ref>. У 1934 годзе выступіў сузаснавальнікам Юрыдычнага таварыства ў Брэсце. З прыходам савецкай улады ў верасні 1939 года пераехаў у [[Бяла Падляска|Бялу Падляску]], кіраваў там царкоўным хорам. З канца 1942 года — кіраўнік Украінскага камітэту дапамогі ў Брэсце (пазней перайменаваны ва Украінскі камітэт). На гэтай пасадзе планаваў стварыць пастаянны гастрольны тэатр, моладзевую і жаночую секцыі. Працягваў быць рэгентам Свята-Мікалаеўскай царквы, кіраваў хорамі брэсцкіх Украінскага тэатра мініяцюр і Клуба ўкраінскай моладзі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://izi.travel/en/browse/1d321dbe-67f1-437f-80de-2b63fa563f95/be|title=Берасце: украінскія гісторыі. Вялікі тур|website=IZI Travel|access-date=2025-10-26}}</ref>. Быў арыштаваны [[гестапа]] ў 1944 годзе — ці то як закладнік, ці то па абвінавачванні ў змаганні супраць нацыстаў. Сваякам паведамілі, што ў турме Пантэлевіч павесіўся на дзязе. Пра пахаванне Пантэлевіча паведамілі ў газеце, сабралася шматлюдная працэсія. Пахаваны на [[Трышынскія могілкі|Трышынскіх могілках]] Брэста<ref>{{Cite web|url=https://city-walk.brest-belarus.org/cemet/cemetery-brest_3.html|title=Brest, Belarus, list of buried|website=city-walk.brest-belarus.org|access-date=2025-10-26}}</ref>. У Брэсце жыў ва ўласным доме па адрасе Касцюшкі, 15 (цяпер Гогаля, 33), гэта сядзіба 1932 года па праекце архітэктара [[Мікалай Іванавіч Катовіч|Мікалая Катовіча]] з’яўляецца выбітным узорам брэсцкага [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пантэлевіч Васіль}} [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] 02wwwckqo8jdnl8ddzsj7nnfhx0ctbj 0 799739 5144306 5088440 2026-05-21T05:49:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144306 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Eisbrecher | Гады = 2003—цяпер }} '''Eisbrecher''' (з [[Нямецкая мова|ням]]. ледакол) — нямецкі [[Neue Deutsche Härte|NDH]]-гурт. Ён быў створаны ў 2003 годзе Аляксандрам Вессельскім і Ноэлам Піксам пасля іх зыходу з гурта [[Megaherz]]. Заснавальнікі апісвалі сваю музыку як "сучасны, электронны трып-рок".<ref name="laut.de">{{Cite web|lang=de|url=https://www.laut.de/Eisbrecher|title=Biography - Icebreaker|date=|publisher=[[laut.de]]|access-date=15 June 2024}}</ref> == Гісторыя == === Станаўленне і раннія гады (2003–2009) === Пасля сыходу з Megaherz у 2003 годзе з-за творчых рознагалоссяў, Вессельскі сабраўся з Ноэлем Піксам, які напісаў сінтэзатары, гітары і праграмаванне для альбомаў Megaherz ''«Kopfschuss»'' і ''«Himmelfahrt»''. У студзені 2004 года гурт выпусціў свой дэбютны альбом пад назвай ''Eisbrecher''. Першыя 5000 копій альбома ўключалі чысты кампакт-дыск з дазволам пакупнікам легальна капіяваць музыку на яго. Гэта было зроблена ў знак пратэсту супраць таго, што гурт лічыў «крыміналізацыяй» фанатаў. У кастрычніку 2006 года гурт выпусціў свой другі альбом ''Antikörper.'' Гэты альбом стаў дэбютным альбомам гурта ў нямецкім хіт-парадзе Media Control Charts, заняўшы 85-е месца. Затым у снежні 2006 года гурт адправіўся ў турнэ з гуртам U.D.O.. == Удзельнікі == <gallery perrow="5" caption="Eisbrecher, склад на Rockharz Open Air 2018"> Файл:Eisbrecher_Rockharz_2018_18.jpg|alt=Alexander "Alexx" Wesselsky| Аляксандр «Алекс» Вессельскі Файл:Eisbrecher_Rockharz_2018_11.jpg|alt=Jochen "Noel Pix" Seibert| Ёхен «Ноэль Пікс» Зайберт Файл:Eisbrecher_Rockharz_2018_07.jpg|alt=Jürgen Plangger| Юрген Плангер Файл:Eisbrecher_Rockharz_2018_13.jpg|alt=Achim Färber| Ахім Фэрбер Файл:Eisbrecher_Rockharz_2018_17.jpg|alt=Rupert Keplinger| Руперт Кеплінгер </gallery> === Дзеючыя ўдзельнікі === * Алекс Вессельскі — вакал (2003–цяперашні час) * Юрген Плангер — рытм-гітара, бэк-вакал (2007–цяперашні час) * Максіміліян Шаўэр — клавішныя, праграмаванне (жывыя выступы і сесійныя выступы: 2003–2007, толькі сесійныя выступы: 2008–цяперашні час) * Ахім Фербер — барабаны (2011—цяпер) * Руперт Кеплінгер — бас (2013—наш час) * Марк «Мікі» Рыхтэр — сола-гітара, бэк-вакал (2024–цяперашні час) === Былыя ўдзельнікі === * Ноэль Пікс — сола-гітара, клавішныя, праграмаванне, бэк-вакал, прадзюсаванне (2003–2024)<ref name="laut.de" /> '''Храналогія'''{{#tag:timeline| ImageSize = width:800 height:auto barincrement:18 PlotArea = left:110 bottom:100 top:0 right:10 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:01/01/2003 till:{{#time:m/d/Y}} TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Colors = id:vocals value:red legend:Lead_vocals id:lead value:teal legend:Lead_guitar id:rhythm value:brightgreen legend:Rhythm_guitar id:bass value:blue legend:Bass id:keys value:purple legend:Keyboards,_programming id:drums value:orange legend:Drums id:studio value:black legend:Studio_album id:bars value:gray(0.95) BackgroundColors = bars:bars Legend = orientation:vertical position:bottom columns:4 ScaleMajor = increment:1 start:2003 LineData = layer:back color:studio at:01/26/2004 at:10/20/2006 at:08/22/2008 at:04/16/2010 at:02/03/2012 at:01/23/2015 at:08/18/2017 at:01/15/2021 BarData = bar:Alexx text:"Alexx Wesselsky" bar:Noel text:"Noel Pix" bar:Micki text:"Marc Richter" bar:Felix text:"Felix Homeier" bar:Jurgen text:"Jürgen Plangger" bar:Michael text:"Michael Behnke" bar:Martin text:"Martin Motnik" bar:Olli text:"Olli Pohl" bar:Dominik text:"Dominik Palmer" bar:Rupert text:"Rupert Keplinger" bar:Max text:"Maximilian Schauer" bar:Rene text:"Rene Greil" bar:Seb text:"Sebastien Angrand" bar:Achim text:"Achim Färber" PlotData= width:11 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) bar:Alexx from:01/01/2003 till:end color:vocals bar:Noel from:01/01/2003 till:02/18/2024 color:lead bar:Noel from:01/01/2003 till:02/18/2024 color:keys width:3 bar:Micki from:02/18/2024 till:end color: lead bar:Felix from:01/01/2003 till:04/01/2007 color:rhythm width:3 bar:Jurgen from:04/01/2007 till:end color:rhythm bar: Michael from:01/01/2003 till:04/01/2007 color:bass width:3 bar:Martin from:04/01/2007 till:05/01/2008 color:bass width:3 bar:Olli from:05/01/2008 till:09/01/2010 color:bass width:3 bar:Dominik from:09/01/2010 till:03/21/2013 color:bass width:3 bar:Rupert from:03/21/2013 till:end color:bass bar:Olli from:07/01/2015 till:07/02/2015 color:bass width:3 bar:Max from:01/01/2003 till:end color:keys bar:Max from:01/01/2003 till:10/01/2008 color:keys width:3 bar:Max from:10/01/2008 till:end color:keys width:7 bar:Rene from:01/01/2003 till:06/01/2010 color:drums bar:Rene from:06/01/2010 till:07/01/2010 color:drums width:3 bar:Rene from:07/01/2010 till:02/26/2011 color:drums bar:Rene from:01/01/2003 till:06/01/2010 color:drums width:3 bar:Rene from:07/01/2010 till:02/26/2011 color:drums width:3 bar:Seb from:06/01/2010 till:07/01/2010 color:drums bar:Seb from:06/01/2010 till:07/01/2010 color:drums width:3 bar:Achim from:02/26/2011 till:end color:drums }} == Узнагароды і намінацыі == * 2018 – Rock national – альбом ''Sturmfahrt'' (намінаваны)<ref name=":0">{{Cite web|lang=de-DE|url=https://www.metal-hammer.de/eisbrecher-fuer-den-echo-nominiert-1036841/|title=Eisbrecher mit STURMFAHRT für den Echo 2018 nominiert|website=Metal Hammer|date=31 March 2018|access-date=10 October 2020}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=de|url=https://www.burnyourears.de/news/47938-eisbrecher-echo-nomination-fur-sturmfahrt.html|title=EISBRECHER: Echo-Nominierung für "Sturmfahrt" - BurnYourEars Webzine|author=Tim|website=burnyourears.de|access-date=10 October 2020|archive-date=11 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611151821/https://www.burnyourears.de/news/47938-eisbrecher-echo-nomination-fur-sturmfahrt.html|url-status=dead}}</ref> == Дыскаграфія == === Альбомы === * Eisbrecher (2004) * Antikörper (2006) * Sünde (2008) * Eiszeit (2010) * Die Hölle muss warten (2012) * Schock (2015) * Sturmfahrt (2017) * Liebe macht Monster (2021) * Kaltfront°! (2025) === DVD === * ''Schock Live (2015)'' === Іншыя альбомы === * 2011: ''Eiskalt'' (альбом-зборнік) * 2014: ''10 Jahre Kalt'' (спецыяльны рэліз у ЗША) * 2015: ''Schock Live'' (канцэртны альбом) * 2016: ''Volle Kraft voraus'' (міні-альбом) * 2018: ''Ewiges Eis – 15 Jahre Eisbrecher'' (альбом лепшых песен) * 2020: ''Schicksalsmelodien'' (альбом кавераў) * 2023: ''Es bleibt Kalt!'' ''– 2003-2023'' (альбом лепшых песен) == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [http://www.eis-brecher.com/ Афіцыйны сайт] * [http://www.metropolis-records.com/artist/eisbrecher/ Старонка Eisbrecher] на афіцыйным сайце Metropolis Records * [https://web.archive.org/web/20100715234742/http://www.afm-records.de/en/bands/bands-Eisbrecher.html Старонка Eisbrecher] на афіцыйным сайце AFM-Records GmbH * {{Allmusic new}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2003 годзе]] [[Катэгорыя:Рок-гурты Германіі]] [[Катэгорыя:Метал-гурты Германіі]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Metropolis Records]] r4ayd22jzpqs0uj8t03y0x11av8beln 0 803838 5144315 5111726 2026-05-21T08:01:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144315 wikitext text/x-wiki {{Картка:Аўтамабіль|назва=Ford Explorer EV|выява=Ford Explorer EV IMG 2131.jpg|подпіс=Ford Explorer EV|вытворца=Ford|месца вытворчасці=Германія: Кёльн (Cologne Body & Assembly)|выпуск=з чэрвеня 2024 года|клас=Кампактны красовер|тып кузава=Пяцідзверны красовер|колавая база=2,770|даўжыня=4,460|шырыня=1,870|вышыня=1,600|звязаныя=Ford Capri EV Volkswagen ID.5 Volkswagen ID.4 Skoda Enyaq Audi Q4 E-Tron}} '''Ford Explorer EV''' — гэта [[Электрамабіль|кампактны электрычны красовер]], які выпускаецца еўрапейскім падраздзяленнем [[Ford Motor Company|Ford]] з 2023 года.<ref>{{Cite web|url=https://www.autocar.co.uk/car-news/new-cars/new-ford-explorer-spearheads-firms-us-inspired-electric-reboot|title=New Ford Explorer spearheads firm's US-inspired electric reboot|website=Autocar|date=March 21, 2023}}</ref> Аўтамабіль вырабляецца на заводзе [[Cologne Body & Assembly]] ў Германіі і рэалізуецца толькі ў Еўропе; ён базіруецца на платформе [[Volkswagen Group MEB]] і выкарыстоўвае сілавую ўстаноўку ад кампаніі [[Volkswagen]]. Аўтамабіль атрымаў тую ж назву і натхненне для дызайну<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.autoexpress.co.uk/ford/357552/new-2023-ford-explorer-electric-suv-arrives-take-volkswagen-id4|title=New 2023 Ford Explorer electric SUV arrives to take on the Volkswagen ID.4|website=Auto Express|date=March 21, 2023|access-date=10 сакавіка 2026|archive-date=21 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230321130712/https://www.autoexpress.co.uk/ford/357552/new-2023-ford-explorer-electric-suv-arrives-take-volkswagen-id4|url-status=dead}}</ref>, што і аднайменны амерыканскі красовер. Такое рашэнне было прынята кампаніяй Ford "як даніна павагі нашай амерыканскай спадчыне".<ref>{{Cite web|url=https://www.carscoops.com/2023/03/ford-turns-vw-id-4-into-explorer-ev-for-europe/|title=Ford Turns VW ID.4 Into Explorer EV For Europe|first=Chris|last=Chilton|website=Carscoops|date=March 21, 2023}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.autonews.com/cars-concepts/ford-explorer-ev-beats-key-rivals-key-segment|title=Ford Explorer EV races into European segment poised for big gains|website=Automotive News|date=March 21, 2023|access-date=March 21, 2023}}</ref> == Гісторыя == Планавалася, што Explorer EV стане даступным для замовы з верасня 2023 года, а даставіць першыя аўтамабілі кліентам павінны былі да снежня таго ж года.<ref>{{Cite web|url=https://www.autobild.de/artikel/ford-explorer-marktstart-elektroauto-preis-motor-plattform-test-22486291.html|title=Ford Explorer: neues E-SUV mit MEB und Wow-Effekt im Innenraum|website=autobild.de|date=March 21, 2023}}</ref> У жніўні 2023 года Ford анансавала адкладванне выпуску Explorer EV да 2024 года ў сувязі з новымі рэгламентамі адносна акумулятарных батарэй.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.autocar.co.uk/car-news/new-cars/new-ford-explorer-launch-delayed-mid-2024|title=New Ford Explorer launch delayed to mid-2024|website=Autocar|access-date=2023-08-13}}</ref> Выпуск мадэлі пачаўся ў чэрвені 2024 года.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.autoevolution.com/news/ford-kicks-off-the-mass-market-production-of-its-all-electric-explorer-in-cologne-234911.html|title=Ford Kicks Off Mass-Market Production of Its All-Electric Explorer in Cologne|first=Aurel|last=Niculescu|website=autoevolution|date=2024-06-04|access-date=2024-06-07}}</ref> == Крыніцы == {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-12}} ew7y5t7yphqqv6rl7np78i8kop0bxj8 0 803978 5144189 5111762 2026-05-20T21:47:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144189 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Be Incorporated''' — [[карпарацыя]], створаная ў [[1990]] годзе ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]], [[ЗША]]. Стваральнік [[аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] [[BeOS]] і [[персанальны камп’ютар|персанальнага камп’ютара]] [[BeBox]]. Кампанія створана былым [[Выканаўчы дырэктар|выканаўчым дырэктарам]] [[Apple Computers]] [[Жан-Луі Гасэ|Жанам-Луі Гасэ]] з капіталам [[Сеймур Крэй|Сеймура Крэя]]<ref>{{Cite news|title=Apple Official Says He Will Leave|first=Andrew|last=Pollack|url=https://www.nytimes.com/1990/03/03/business/apple-official-says-he-will-leave.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=1990-03-03|accessdate=2023-09-28|lang=en-US|archive-date=2023-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928125622/https://www.nytimes.com/1990/03/03/business/apple-official-says-he-will-leave.html|url-status=live}}</ref>. Галоўнай мэтай стварэння кампаніі была распрацоўка сучаснай перадавой камп’ютарнай платформы, як [[Апаратнае забеспячэнне|апаратнай]], так і [[Праграмнае забеспячэнне|праграмнай]]. == Продаж Be Inc. == У [[2001]] годзе актывы кампаніі былі скуплены [[Palm, Inc.]] за 11 млн [[Долар ЗША|долараў]], пасля чаго была пачата працэдура ліквідацыі. У верасні [[2003]] года кампанія выйграла працэс супраць [[Microsoft]], абвінаваціўшы яе ў [[Недабрасумленная канкурэнцыя|несумленнай канкурэнцыі]], якая заключалася ў тым, што тая забараняла [[Персанальны камп’ютар|вытворцам персанальных камп’ютараў]] усталёўваць на свае вырабы [[Аперацыйная сістэма|аперацыйныя сістэмы]], адрозныя ад [[Windows]]. Microsoft выплаціла Be, Inc. 23,25 млн долараў. == Каманда Be Inc. у кампаніі Palm Inc. == {{абнавіць|дата=2018-01-18}} Былыя супрацоўнікі Be Inc. амаль у поўным складзе ўліліся ў калектыў [[Palm, Inc.]] [[Стыў Сакаман]], былы [[выканаўчы дырэктар]] Be Inc., — стаў кіраваць аддзелам [[Апаратнае забеспячэнне|апаратнага забеспячэння]] [[Palm, Inc.]] Ранейшы галоўны архітэктар [[BeOS]], Джорж Хофман, — стаў галоўным архітэктарам падраздзялення [[PalmSource, Inc.]] [[:wikidata:Q138638003|Сірыль Мерыён]], які кіраваў распрацоўкамі ядра ў BeOS, — стаў кіраваць распрацоўкамі ядра [[PalmOS]]. Аддзел праграмнага забеспячэння таксама ў руках былых супрацоўнікаў Be Inc. Так што Be Inc. у асобе сваіх супрацоўнікаў стала вельмі ўплывовай у [[Palm, Inc.]] За даволі смешныя, па мерках IT-рынку, грошы кампанія [[Palm, Inc.]] набыла сабе вельмі актыўную і перспектыўную каманду, якая можа калі не вывесці калісьці лідара [[Кішэнны персанальны камп’ютар|КПК-рынку]] на ранейшыя пазіцыі, то прынамсі ўмацаваць яго ўплыў<ref>Артыкул на сайце QuBe.ru: [http://qube.ru/news/formalnoe_zavershenie_slijanija_be_i_palm «Фармальнае завяршэнне зліцця Be і Palm»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100901234020/http://qube.ru/news/formalnoe_zavershenie_slijanija_be_i_palm |date=1 верасня 2010 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.beincorporated.com/ Сайт Be Incorporated]. * [https://web.archive.org/web/20031128123907/http://www.beincorporated.com/ Сайт Be.com] (архіў). * [https://web.archive.org/web/20080223210556/http://www.beatjapan.org/mirror/www.be.com/aboutbe/benewsletter/ Рассылка Be Newsletters] (архіў). {{BeOS}} [[Катэгорыя:BeOS]] [[Катэгорыя:Кампаніі, скасаваныя ў 2001 годзе]] fl1gk4wnqvsuex9kcnx9o5r1zjucamg 0 804169 5144184 5112877 2026-05-20T21:36:02Z ~2026-30475-88 168461 /* Спіс трэкаў */ 5144184 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Тып=студыйны альбом|Назва=Herzeleid|Працягласць=49:22|Наступны альбом=[[Sehnsucht]]|Наст_год=1997|Храналогія=студыйных альбомаў|Іншае={{Спіс сінглаў | Назва = Herzeleid | Тып = студыйны альбом | Сінгл 1 = Du riechst so gut | Сінгл 1 дата = 28 жніўня 1995 | Сінгл 2 = Seemann | Сінгл 2 дата = 8 студзеня 1996 | Сінгл 3 = Du riechst so gut '98 | Сінгл 3 дата = 25 мая 1998 | Сінгл 4 = Asche zu Asche | Сінгл 4 дата = 15 студзеня 2001 }}}}'''''Herzeleid''''' (з [[Нямецкая мова|ням]]. — "Сардэчны боль") — дэбютны студыйны альбом нямецкага гурта [[Rammstein]], выдадзены 25 верасня 1995 года на лэйбле Motor Music.<ref name="MHfeature">{{cite web|url=https://www.loudersound.com/features/rammstein-the-birth-of-a-legend|title=Rammstein: The birth of a legend|website=[[Metal Hammer]]|date=4 July 2019|publisher=[[Future plc]]|access-date=8 January 2021|last1=Everley|first1=Dave}}</ref> == Прадзюсаванне і запіс == Пасля падпісання кантракту з Motor Music гурту было даручана знайсці прадзюсара, пра што яны нават не ведалі, бо гэта было незвычайна ва Усходняй Германіі. Спачатку яны прапанавалі Боба Рока і Рыка Рубіна, але лэйбл папрасіў іх быць менш амбіцыйнымі. У рэшце рэшт гэтая роля была даручана Якабу Хелнеру, вядомаму сваёй працай з [[Clawfinger]].<ref name="MHfeature">{{Cite web|url=https://www.loudersound.com/features/rammstein-the-birth-of-a-legend|title=Rammstein: The birth of a legend|author=Everley|first=Dave|website=[[Metal Hammer]]|date=4 July 2019|publisher=[[Future plc]]|access-date=8 January 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEverley2019">Everley, Dave (4 July 2019). [https://www.loudersound.com/features/rammstein-the-birth-of-a-legend "Rammstein: The birth of a legend"]. ''[[Metal Hammer]]''. [[Future plc]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 January</span> 2021</span>.</cite></ref> Гітарыст Рыхард Круспе ўспамінае цяжкасці гурта падчас іх знаходжання ў [[Стакгольм|Стакгольме]] (Швецыя), дзе альбом запісваўся ў студыях Polar і BomKrash, уласнай студыі Хелнера. Паколькі не было мовы, на якой маглі б размаўляць і ўдзельнікі, і прадзюсар, гурт не мог належным чынам выказаць сваё незадавальненне тым, якое Хелнер надае ім гучанне. Праблему вырашыў галандскі інжынер Рональд Прэнт, які выступаў пасярэднікам паміж Rammstein і Хелнерам.<ref name="MHfeature">{{Cite web|url=https://www.loudersound.com/features/rammstein-the-birth-of-a-legend|title=Rammstein: The birth of a legend|author=Everley|first=Dave|website=[[Metal Hammer]]|date=4 July 2019|publisher=[[Future plc]]|access-date=8 January 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEverley2019">Everley, Dave (4 July 2019). [https://www.loudersound.com/features/rammstein-the-birth-of-a-legend "Rammstein: The birth of a legend"]. ''[[Metal Hammer]]''. [[Future plc]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 January</span> 2021</span>.</cite></ref> Ім спатрэбілася сем дзён, каб скончыць першую песню, з-за пастаяннага неўхвалення гуртом прапаноў Хелнера і Прэнта. У інтэрв'ю ''Metal Hammer'' у 2019 годзе Прэнт сказаў, што кожны раз, калі трэба было прыняць рашэнне, удзельнікі праводзілі тое, што ён называў «Нямецкай канферэнцыяй» — сустрэчы на адкрытым паветры, якія маглі доўжыцца ад дзесяці хвілін да дзвюх гадзін, пакуль усе шэсць удзельнікаў не дасягалі пагаднення.<ref name="MHfeature">{{Cite web|url=https://www.loudersound.com/features/rammstein-the-birth-of-a-legend|title=Rammstein: The birth of a legend|author=Everley|first=Dave|website=[[Metal Hammer]]|date=4 July 2019|publisher=[[Future plc]]|access-date=8 January 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEverley2019">Everley, Dave (4 July 2019). [https://www.loudersound.com/features/rammstein-the-birth-of-a-legend "Rammstein: The birth of a legend"]. ''[[Metal Hammer]]''. [[Future plc]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 January</span> 2021</span>.</cite></ref> Нягледзячы на нязначную няўдачу, Хелнер працягваў працаваць з Rammstein на працягу 14 гадоў, выпусціўшы з імі яшчэ пяць альбомаў, пакуль у 2009 годзе не выйшаў ''[[Liebe ist für alle da]].'' == Прыём і спадчына == {{Рэйтынгі|загаловак=|state=|rev1=[[AllMusic]]|rev1Score={{Rating|3|5}}<ref>{{cite web|last=Raggett|first=Ned|url=http://www.allmusic.com/album/herzeleid-mw0000050665|title=Herzeleid – Rammstein|website=allmusic.com|access-date=13 November 2021}}</ref>|rev2=''[[Rock Hard (magazine)|Rock Hard]]''|rev2Score=8.5/10<ref>{{cite magazine|last=Albrecht|first=Frank|url=https://www.rockhard.de/reviews/rammstein-herzeleid_191421.html|title=RAMMSTEIN – Herzeleid|language=de|magazine=[[Rock Hard (magazine)|Rock Hard]]|issue=<!--RH-->101|access-date=13 November 2021}}</ref>|rev3=''Sputnikmusic''|rev3Score={{Rating|4|5}}<ref>{{cite web|author=Simon K.|url=https://www.sputnikmusic.com/review/67571/Rammstein-Herzeleid/|title=Rammstein - Herzeleid|date=27 June 2015|website=sputnikmusic.com|access-date=13 November 2021}}</ref>}}У 2005 годзе альбом ''Herzeleid'' заняў 303-е месца ў спісе ''500 найвялікшых рок- і метал-альбомаў усіх часоў'' па версіі часопіса ''Rock Hard''.<ref>{{cite book|title=Best of Rock & Metal - Die 500 stärksten Scheiben aller Zeiten|language=de|publisher=[[Rock Hard (magazine)|Rock Hard]]|year=2005|isbn=3-89880-517-4|page=91}}</ref> == Спіс трэкаў == {{Tracklist|all_writing=Rammstein|title1=Wollt ihr das Bett in Flammen sehen<!--The punctuation mark ("?") has never been printed in the physical tracklist, but it can often be found on Internet sources-->|length1=5:17|title2=Der Meister|length2=4:08|title3=Weißes Fleisch|length3=3:35|title4=Asche zu Asche|length4=3:51|title5=Seemann|length5=4:48|title6=[[Du riechst so gut]] (мне хорошо рядом с тобой (Ж.Агузарова)|length6=4:49|title7=Das alte Leid|length7=5:44|title8=Heirate mich|length8=4:44|title9=Herzeleid|length9=3:41|title10=Laichzeit|length10=4:20|title11=Rammstein|length11=4:25|total_length=49:22}} == Персанал == Інфармацыя пра аўтараў, выканаўцаў і прадзюсараў узятая з вокладкі альбома.<ref>{{Cite AV media notes|title=Herzeleid|others=[[Rammstein]]|year=1995|url=https://img.discogs.com/tLZt6ZnsaKZRNw8tmKd2uyOil_0=/fit-in/600x600/filters:strip_icc():format(jpeg):mode_rgb():quality(90)/discogs-images/R-97215-1177874570.jpeg.jpg|type=liner notes|publisher=[[Motor Music]]|id=529160-2|access-date=9 November 2021}}</ref> '''Rammstein*''' * [[Ціль Ліндэман]] — вакал * Рыхард Круспе — гітара * Пол Ландэрс — гітара * Крысціян Лорэнц — клавішныя * Олівер Рыдэль — бас-гітара * Крыстаф Шнайдэр — барабаны {{Small|<nowiki>*</nowiki> Імёны ўдзельнікаў не пазначаліся, толькі назва гурта}} '''Вытворчасць''' * Якаб Хельнер, Карл-Майкл Херлёфсан - прадакшн * Ronald Prent - міксаванне ў Chateau du Pape * Эмануэль Фіялік, Олаў Брун - дадатковы прадакшн у "Seemann" '''Візуальнае афармленне''' * Ян «Пралер» Хофман (пазначаны як Praler) — фатаграфія, ідэя вокладкі * Дырк Рудольф — дызайн == Зноскі == {{Крыніцы}}{{Rammstein}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы Rammstein]] [[Катэгорыя:Дэбютныя альбомы]] [[Катэгорыя:Альбомы 1995 года]] [[Катэгорыя:Альбомы на нямецкай мове]] 2z0mdos7y9s9qvhxzkc170d38au8vla 0 804275 5144231 5130282 2026-05-20T23:24:28Z IshaBarnes 124956 вычытана 5144231 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Маржан Сатрапі''' ({{lang-fr|Marjane Satrapi}}, {{lang-fa|مرجانه ساتراپی}}; {{ДН|22|11|1969}}, {{МН|Рэшт}}) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. Сярод яе найбольш вядомых твораў — графічны раман ''«Персеполіс»'' і яго экранізацыя, графічныя раманы ''«Курыца са слівамі»'', ''«Жанчына, жыццё, свабода»''<ref>{{Cite web|url=https://www.thebookseller.com/rights/seven-stories-snaps-up-woman-life-freedom-edited-by-satrapi|title=Seven Stories snaps up Woman, Life, Freedom edited by Satrapi|author=Baley|first=Sian|website=The Bookseller|date=October 12, 2023|access-date=August 27, 2024}}</ref> і [[біяграфічны фільм]] пра [[Марыя Складоўская-Кюры|Марыю Кюры]] ''«Радыёактыўны»''. == Біяграфія == Сатрапі нарадзілася ў Іране, вырасла ў іранскай сям’і вышэйшага сярэдняга класа і вучылася ў франкамоўным ліцэі. Абое яе бацькоў падтрымлівалі пратэсты супраць манархіі [[Махамед Рэза Пехлеві|апошняга шаха]]. Прадзед Сатрапі па матчынай лініі, Насер аль-Дзін Шах Каджар, быў шахам Ірана з 1848 па 1896 год.<ref name="Hattenstone">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2008/mar/29/biography|title=Simon Hattenstone interviews Marjane Satrapi, whose best-selling comic book Persepolis is now an award-winning film!|author=Hattenstone|first=Simon|website=[[The Guardian]]|date=29 March 2008|access-date=8 December 2018}}</ref> Калі ў 1979 годзе адбылася [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|Іранская рэвалюцыя]], яе бацькі негатыўна ўспрынялі прыход да ўлады ісламскіх фундаменталістаў. У юнацтве Сатрапі сутыкнулася з жорсткасцю новага рэжыма. Многія з яе родных і сяброў падвяргаліся пераследу, арыштам і забойствам. Бацькі Сатрапі арганізавалі вучобу за мяжой, каб абараніць яе. У 1983 годзе Сатрапі прыехала ў [[Вена|Вену]] і паступіла ў Французскі ліцэй. Пасля навучання ў ліцэі яна вярнулася ў Іран, вывучала візуальныя камунікацыі ў Ісламскім універсітэце Азад у Тэгеране, там жа атрымала ступень магістра. У 1990 годзе Сатрапі выйшла замуж за ветэрана [[Ірана-іракская вайна|ірана-іракскай вайны]], у 1992 годзе развялася. Пасля гэтага пераехала ў [[Страсбур]]г для навучання ў Вышэйшай школе мастацтваў Рэйна. Бацькі параілі ёй застацца ў Еўропе назаўсёды. У 1997 годзе Сатрапі пераехала ў Парыж, ажанілася з грамадзянінам Швецыі Маціясам Рыпай. Сатрапі стала сусветна вядомай пасля выхаду ў 2000—2003 гадах некалькіх частак яе аўтабіяграфічнага [[Комікс|графічнага рамана]] ''«Персеполіс»'', якія апісваюць яе дзяцінства ў Іране і юнацтва ў Еўропе. Яе наступныя графічныя раманы ''«Вышыўкі»'' і ''«Курыца са слівамі»'' таксама былі добра ўспрынятыя. ''«Персеполіс»'' быў адаптаваны ў аднайменны анімацыйны фільм. Фільм дэбютаваў на [[Канскі кінафестываль 2007|Канскім кінафестывалі 2007 года]] і падзяліў спецыяльны прыз журы з фільмам Карласа Рэйгадаса «''Ціхае святло''». <ref name="festival-cannes.com">{{Cite web|url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/4434938/year/2007.html|title=Festival de Cannes: Persepolis|website=festival-cannes.com|access-date=20 December 2009}}</ref> Франкамоўны фільм, створаны Сатрапі разам з рэжысёрам Вінсентам Паронна, агучвалі [[К’яра Мастраяні]], [[Катрын Дэнёў]], Даніэль Дарыё і Сімон Абкарыян. Англійскую версію фільма агучвалі [[Джына Роўлендс]], [[Шон Пен]] і [[Ігі Поп]], яна была намінавана на прэмію «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм|Лепшы анімацыйны фільм]]» на [[Оскар (кінапрэмія, 2008)|80-й цырымоніі ўручэння прэміі «Оскар»]] у студзені 2008 года. Сатрапі стала першай жанчынай, намінаванай на гэтую ўзнагароду. Іранскі ўрад асудзіў фільм і дамогся яго зняцця з Бангкокскага міжнароднага кінафестывалю.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=16126274|title=Highly Acclaimed 'Persepolis' Denounced by Iran|author=Masters|first=Kim|website=NPR.org|date=8 November 2007|access-date=13 March 2019}}</ref> Нягледзячы на гэта, ''«Персеполіс»'' быў вельмі паспяховым фільмам як у крытыкаў, так і ў гледачоў, маючы больш за мільён праглядаў толькі ў Францыі. На [[Сезар (прэмія, 2008)|прэміі «Сезар» у 2008 годзе]] фільм атрымаў узнагароду за лепшы дэбютны фільм. Сатрапі і Паронна працягнулі супрацоўніцтва экранізацыяй рамана ''«Курыца са слівамі»'', якая выйшла ў канцы 2011 года.<ref>{{Cite web|lang=fr|url=http://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=136634.html|title=Poulet aux prunes|website=[[AlloCiné]]|publisher=Tiger Global|access-date=6 September 2011}}</ref> У 2014 годзе Сатрапі зняла камедыйны фільм жахаў ''«Галасы»'', у якім зняліся [[Раян Рэйнальдс]], Ганна Кендрык і Джэма Артэртан.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.dreadcentral.com/news/85301/new-stills-hear-voices/|title=New Stills Hear The Voices - Dread Central|website=Dread Central|date=13 January 2015|access-date=10 February 2016}}</ref> У 2019 годзе Сатрапі зняла біяграфічны фільм пра двухразовую лаўрэатку [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] [[Марыя Складоўская-Кюры|Марыю Кюры]] пад назвай ''«Радыёактыўны»''.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://variety.com/2018/film/global/amazon-marjane-astrapi-radioactive-marie-curie-biopic-1202704419/|title=Amazon Boards Marjane Satrapi's Marie Curie Biopic 'Radioactive' (EXCLUSIVE)|author=Keslassy|first=Elsa|website=Variety|date=19 February 2018|access-date=13 March 2019}}</ref> === Палітычны актывізм === Пасля выбараў у Іране ў чэрвені 2009 года Сатрапі і іранскі рэжысёр Мохсен Махмальбаф выступілі ў Еўрапейскім парламенце, каб прадставіць дакумент, нібыта атрыманы ад члена іранскай выбарчай камісіі, у якім сцвярджалася, што кансерватыўны дзеючы прэзідэнт [[Махмуд Ахмадзінежад]] атрымаў толькі 12 % галасоў, а апазіцыйны кандыдат Мір Хасейн Мусаві насамрэч перамог на выбарах. У 2022 годзе Сатрапі падтрымала [[Пратэсты ў Іране (2022)|пратэсты пасля смерці Махсы Аміні]]. Яна стварыла графічную анталогію ''«Жанчына, жыццё, свабода»'', якая дакументавала пратэст і яго культурны кантэкст для заходняй аўдыторыі. У студзені 2025 года Сатрапі адмовілася ад найвышэйшай афіцыйнай узнагароды Францыі — [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]], спасылаючыся на крывадушнасць Францыі ў адносінах да Ірана.<ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2025/01/14/l-artiste-marjane-satrapi-refuse-la-legion-d-honneur-en-raison-de-l-attitude-hypocrite-de-la-france-vis-a-vis-de-l-iran_6496518_823448.html#:~:text=Culture-,L%27artiste%20Marjane%20Satrapi%20refuse%20la%20L%C3%A9gion%20d%27honneur%20en,dans%20l%27attribution%20de%20visas|title=L'Artiste Marjane Satrapi refuse la Légion d'honneur en raison de l'« attitude hypocrite de la France vis-à-vis de l'Iran »|website=[[Le Monde]]|date=14 January 2025}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі]] hndz6fv0zbq1iqj5l9wo774z7unzyg6 0 804533 5144019 5115707 2026-05-20T13:33:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144019 wikitext text/x-wiki {{фарматаванне}} [[Файл:Odznaka 86pp.jpg|міні|Знак 86-га пяхотнага палка.]] [[Файл:Bitwa ciechanowiec 1920.png|міні]] [[Файл:Bitwa radzymin b 1920.png|міні]] [[Файл:86pstrz.png|міні]] [[Файл:Ofensywa lit biał.png|міні]] [[Файл:Bitwa berezyna g 1920.png|міні]] [[Файл:Bitwa lepel 1920.png|міні]] [[Файл:Bitwa czernica 1920.png|міні]] [[Файл:Bitwa lida lipiec 1920.png|міні]] [[Файл:Bitwa mosty 1920.png|міні]] [[Файл:Bitwa bransk 1920.png|міні]] [[Файл:1935_Mołodeczno_-_przywitanie_ppłk._Juliana_Czubryta_ze_sztandarem.jpg|міні|Падпалкоўнік Юліян Чубрыт (на каленях перад палкавым штандарам) займае пасаду намесніка камандзіра 86-га пяхотнага палка (Маладзечна — 1935).]] [[Файл:Mołodeczno,_uroczystość_w_86_pp_-_trzeci_z_prawej_siedzi_ppłk._Julian_Czubryt,_piąty_z_prawej_siedzi_płk_Józef_Wiatr.jpg|міні|Цырымонія ў 86-м пяхотным палку (Маладзечна) — трэці справа сядзіць '''падпалкоўнік''' '''Юліян Чубрыт''', пяты справа сядзіць палкоўнік Юзэф Вятр .]] '''86-ы пяхотны полк''' — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|фармаванне]] [[Войска Сярэдняй Літвы|войска Сярэдняй Літвы і Войска Польскага]] ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польскай Рэспубліцы]] 1918—1939 г. Полк быў сфарміраваны 17 снежня 1918 г. як Мінскі полк стральцоў (пяхоты). {{Sfn|Prugar-Ketling (red.)|1992|loc=metryka}} Пачаткова полк набіраўся з беларусаў (католікаў і праваслаўных) і польскай (паланізаванай) шляхты. Падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай]] вайны ваяваў у складзе [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . У лютым 1919 года ўдзельнічаў ва ўзяцці [[Слонім]]а і [[Баранавічы|Баранавіч]] . Падчас [[Варшаўская бітва (1920)|бітвы пад Варшавай]] вызначыўся падчас штурмаў [[Радзымін]]а, захапіўшы горад. Затым, 22-29 верасня, падчас [[Бітва на Нёмане|бітвы на Нёмане,]] у складзе манеўранай групы ўдзельнічаў у пераходзе праз заходнюю Беларусь і Літву ў тыл савецкіх войскаў у напрамку Ліды{{Sfn|Kutrzeba|1926}}, дзе разам з Віленскім стралковым палком спрабаваў спыніць наступ 20 палкоў з 3-й арміі Чырвонай арміі {{Sfn|Waligóra|1928b}} . 8-15 кастрычніка 1920 г. удзельнічаў у [[Бунт Жалігоўскага|«паўстанні» генерала]] [[Бунт Жалігоўскага|Люцыяна Жалігоўскага]] . У міжваенны перыяд полк дыслакаваўся ў Хеленаве пад Маладзечнам і Новай Вілейцы ў складзе 19-й пяхотнай дывізіі. 1 кастрычніка 1921 года ён быў перайменаваны ў 86-ы пяхотны полк {{Sfn|Mieczkowski|1929}}. У гэты час польскія ўлады пачалі фармаваць склад палка з этнічных палякаў дасылаючы прызыўнікоў на Беларусь на тэрміновую вайсковую службу. == Арганізацыйнае фарміраванне і змены == У снежні 1918 года галоўнакамандуючы [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] зацвердзіў арганізацыйны праект [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларускай дывізіі]]. Дывізія павінна была складацца з трох брыгад, кожная з якіх мела па два стралковыя палкі. 3-я Літоўска-беларуская брыгада павінна была ўключаць Віленскі і Мінскі палкі стральцоў. Мінскі стралковы полк афіцыйна створаны загадам камандзіра палка палкоўніка Фабіяна Кабардо 17 снежня 1918 года. На працягу наступных двух месяцаў былі створаны штаб палка, конная разведвальная частка, 1-ы батальён, які складаўся з чатырох стралковых рот і адной кулямётнай роты, і частка 2-га батальёна. Салдаты набіраліся ў асноўным з былых палякаў — удзельнікаў [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Мінскай самаабароны]] {{Sfn|Markert|2004}} . Вясной былі сфарміраваны тэхнічная рота, а таксама 6-я, 7-я і 8-я стралковыя роты{{Sfn|Markert|2004}}. У маі 1919 года ў склад палка быў афіцыйна ўключаны штурмавы батальён DL-B. У ліпені ён стаў яго 3-м батальёнам{{Sfn|Odziemkowski|2010}} . Улетку Літоўска-беларуская дывізія была рэарганізаваная. У выніку падзелу Мінскі полк увайшоў у склад 1-й брыгады [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-беларускай дывізіі]]{{Sfn|Markert|2004}} . У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў [[Мінск]]у {{Sfn|Odziemkowski|2010}} У верасні 1921 года Мінскі стралковы полк [[Войска Сярэдняй Літвы|войска сярэдняй Літвы]] быў перайменаваны ў 86-ы пяхотны полк Польскага войска. == Полк у баях за межы адроджанай Польскай дзяржавы == === Баі за паўночна-ўсходнія памежныя тэрыторыі === 5 студзеня 1919 года бальшавікі [[Бітва за Вільню (1918—1919)|захапілі Вільню]] . 11 лютага першыя, яшчэ не цалкам падрыхтаваныя, часткі Літоўска-Беларускай дывізіі былі перавезены па чыгунцы ў [[Ваўкавыск]] . Іх задачай было стрымаць бальшавіцкія войскі і не дапусціць іх занятку тэрыторый, пакінутых нямецкімі войскамі Обер-Ост {{Sfn|Markert|2003}}. Ужо сфарміраваны 1-ы батальён Мінскага стралковага палка рушыў абараняць лінію Залевянкі паміж хутарам Жэма і Падблоцем. Ён заставаўся на гэтых пазіцыях да канца месяца, вёўшы інтэнсіўную разведку ў напрамку [[Слонім]]а {{Sfn|Markert|2004}} . У першыя дні сакавіка польскае войска пачало [[Наступ|наступальныя аперацыі]] ў напрамку Слоніма. 1-ы батальён Мінскага стралковага палка пры падтрымцы ўзвода 8-га палка палявой артылерыі і ўзвода [[10-ы літоўскі ўланскі полк|10-га палка ўланаў]] змагаўся з 3-й брыгадай {{Refn|Sztab III Brygady Dywizji Zachodniej rozmieścił się w Baranowiczach, a w jej skład w skład wchodziły: „smoleński” pułk, liczący 900 ludzi w Baranowiczach, „grodzieński” pułk, którego batalion znajdował się w Tartaku a reszta w Baranowiczach i „warszawski” pułk, liczący 500 ludzi, obsadzający Słonim. Ponadto brygada posiadała „mazowiecki” pułk huzarów czerwonych, którego szwadron znajdował się w Słonimie i pluton w Tartaku{{odn|Waligóra|1928a|s=84}}.}} бальшавіцкай Заходняй стралковай дывізіяй {{Sfn|Markert|2003}} . Дзякуючы смеламу штурму і флангаваму манеўру яны прарвалі бальшавіцкія абарончыя пазіцыі каля Слоніма і, пераследуючы ворага, захапілі горад {{Sfn|Markert|2004}}. Тут да палка далучыліся 5-я стралковая рота і 2-я кулямётная рота. 8-9 сакавіка яны вялі абарончыя баі, калі горад атакавалі бальшавіцкія падраздзяленні. Плацдарм і пераправы праз [[Шчара|раку Шчара]] некалькі разоў пераходзілі з рук у рукі. У рэшце рэшт польска-беларускія стральцы адбілі напад ворага і прымусілі яго адысці ў напрамку [[Баранавічы|Баранавічаў]] {{Sfn|Markert|2004}} . Вясной полк атрымаў далейшае падмацаванне. Жаўнеры, падчас часовага перапынка у баях, прайшлі індывідуальнае шкаленне і навучанне па групавым злажванні{{Sfn|Markert|2004}} . У сярэдзіне красавіка мінскі полк у складзе польскага войска пачаў наступ на Вільню . Першачарговай задачай павінна была быць выканана 1-й пяхотнай дывізіяй легіёнаў і кавалерыйскай групай Уладзіслава Беліны-Пражмоўскага . Літоўска-беларуская дывізія, размешчаная на [[Шчара|рацэ Шчара]], павінна была правесці падтрымліваючую атаку. Мінскі стралковы полк, які дзейнічаў у складзе групы палкоўніка Аляксандра Барушчака, павінен быў атакаваць [[Навагрудак]] і [[Баранавічы]] . 15-16 красавіка ён вёў цяжкія баі ў раёне [[Новая Мыш|Новай Мышы]], а затым удзельнічаў у наступе на Баранавічы. 19 красавіка Баранавічы былі захопленыя, і польскія часткі, пераследуючы разбітага ворага, прасуўнушыся да ліній «старых нямецкіх акопаў» і перайшлі да абароны. Абарончая дзейнасць ажыццяўлялася шляхам арганізацыі серыі рэйдаў . Найбольш зацятымі былі баі пад [[Юшкавічы (Свіслацкі раён)|Юшкевічамі]], [[Вялікая Лысіца|Вялікай Лысіцай]] і [[Студзёнкі (Нясвіжскі раён)|Студзёнкай]]. У маі 1919 года штурмавы батальён DL-B быў афіцыйна ўключаны ў склад палка. Ён стаў яго 3-м батальёнам {{Sfn|Markert|2004}} . У першыя дні ліпеня 1919 г. камандуючы Літоўска-Беларускім фронтам генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] распачаў наступальныя аперацыі, накіраваныя на [[Аперацыя Мінск|захоп Мінска]] і замацаванне фронту на рэках [[Бярэзіна (прыток Нёмана)|Бярэзіна]] і [[Дзвіна]]{{Sfn|Mieczkowski|1929}} . Асноўную задачу выконвала 2-я пяхотная дывізія легіёнаў, а ДЛ-Б павінна была ажыццявіць падтрымліваючую атаку. Мінскі полк стральцоў, наступаючы на Слуцк, змагаўся, сярод іншых, на [[Уша (прыток Нёмана)|рацэ]] [[Уша (прыток Віліі)|Уша]] і ў раёне [[Нясвіж]]а, а затым перайшоў да абароны на [[Пціч (рака)|рацэ Птыча]] {{Sfn|Markert|2004}} . У гэты час была завершана рэарганізацыя [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]]. Мінскі полк разам з Віленскім стралковым палком сфармаваў 1-ю [[1-я Літоўска-Беларуская брыгада|Літоўска-Беларускую брыгаду]] палкоўніка Баляслава Фрэя, якая ўвайшла ў склад новаўтворанай [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] генерала Юзэфа Ласоцкага {{Sfn|Markert|2004}} . У кастрычніку 1919 года полк павінен быў быць выведзены з фронту і пераведзены ў рэзерв. Аднак наступленне Чырвонай Арміі вымусіла камандаванне змяніць свае планы. Полк перамясціўся ў раён [[Лепель|Лепеля]] і там інтэнсіўна падтрымліваў абарону 8-й пяхотнай дывізіі . 24 кастрычніка 3-ці батальён узяў на сябе абарону пастаянна атакаванага плацдарма ў [[Беразіно|Верхняй Бярэзіне]] . 5 лістапада 1-я ДЛ-Б перайшла ў наступ. Мінскі полк атакаваў ворага і, прарваўшы яго абарону, пачаў пераслед. Яго 2-гі батальён паспяхова баяўся пад Лепелем{{Sfn|Markert|2004}} <ref>{{Кніга|загаловак=Баўтовіч Міхась. Забытая вайна ў азёрным краі (Баявыя дзеянні жнівень - лістапад 1919 г.) // Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых і міждысцыплінарных даследаванняў: зборнік навуковых артыкулаў ІІІ міжнароднай навуковай канферэнцыі (Полацк, 14-15 красавіка 2016 г.). - Наваполацк: ПДУ, 2016. - Ч.2. - С. 131-141.}}</ref>. Праз некалькі дзён бальшавіцкая 52-я стралковая дывізія [[Контратака|перайшла ў контратаку]]. У выніку жорсткіх баёў вораг быў адбіты. Абодва бакі перайшлі ў абарону і фронт стабілізаваўся. Арганізоўваліся толькі вылазкі для прасоўвання за пярэдні край абароны. Паралельна полк папаўняў свой асабісты склад, харчовае і тэхнікчнае забеспячэнне. Вясной 1920 года ў ім налічвалася 52 [[афіцэр]]ы і 1940 унтэр-афіцэраў і шэраговых {{Sfn|Markert|2004}} . === Полк падчас адступлення вясны 1920 === На беларускім тэатры ваенных дзеянняў фронт праходзіў уздоўж [[Дзвіна|Дзвіны]] і Бярэзіны. У адпаведнасці з загадам Вярхоўнага Галоўнакамандавання ад 1 красавіка структуры Польскай арміі былі рэарганізаваны. Літоўска-Беларускі фронт быў ліквідаваны, і на яго аснове былі створаны тры арміі, непасрэдна падпарадкаваныя [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскаму]]. 1-я армія генерала Стэфана Маеўскага была разгорнута ад Дзвіны да [[Барысаў|Барысава]], [[4-я армія (Войска Польскае)|4-я армія]] генерала [[Станіслаў Шаптыцкі|Станіслава Шэптыцкага]] — уздоўж Бярэзіны, а [[7-я армія (ІІ РП)|7-я армія]] генерала Густава Зыгадловіча прыкрывала ад поўначы, ад саюзнай саветам, на той момант, [[Літва|Літвы]] . Чырвоную армію [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]] на гэтым стратэгічным накірунку ўзначальваў [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]] {{Sfn|Cisek, Paduszek, Rawski|2010}} . 14 мая 1920 года пачалося бальшавіцкае наступленне. 15-я армія генерала [[Аўгуст Корк|Аўгуста Карэка]] пачала наступальныя аперацыі супраць 1-й польскай арміі і яе [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-беларускай дывізіі,]] якая ваявала ў раёне Лепеля. Колькасная перавага праціўніка прывяла да страты [[Лепель|Лепеля]] . Польскія [[Контратака|контратакі]] былі няўдалымі. Адступаючы Мінскі полк стральцоў арганізаваў засады на чарговых лініях затрымкі. Ён таксама ўдзельнічаў у наступальным развароце 1-й Рэзервовай арміі, што прывяло да разгрому сіл генерала [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]]. Пасля аперацыі разам з усёй 1-й Літоўска-беларускай дывізіяй ён перайшоў у армейскі рэзерв і сканцэнтраваўся каля [[Тумілавічы|Тумілавічаў]] . Наступныя баі пачаліся ноччу з 23 на 24 чэрвеня 1920 г.. Савецкая 21-я стралковая дывізія атакавала 2-ю Літоўска-беларускую брыгаду, дыслакаваную каля ракі [[Чарніца (прыток Цны)|Чарніца]]. Ім на дапамогу прыйшлі Мінскі і Віленскі стралковыя палкі . Пасля двух дзён крывавых баёў вораг спыніў наступ і [[Адступленне|адышоў]] на ўсход {{Sfn|Markert|2004}} . 4 ліпеня 1920 войскі [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]] пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]] пачалі наступ на рэках [[Авута|Аўта]] і [[Бярэзіна (прыток Нёмана)|Бярэзіна]] . Тры бальшавіцкія дывізіі атакавалі 1-ю Літоўска-Беларускую дывізію. Колькасная перавага дазволіла ім прарваць польскую абарону. Пачалося агульнае адступленне. Абарончыя лініі былі прарваныя і абыдзены з флангаў. Войскі адышлі за [[Нёман|раку Нёман]] . Мінскі полк, пры падтрымцы 1-га батальёна Віленскага палка, 2-га і 3-га конных стралковых палкоў і бронецягніка «Ліс-Куля», спрабаваў закрыць праломы, зробленыя ворагам, але адыход польскіх флангавых частак прывёў да таго, што фронт абваліўся і ўся Літоўска-Беларуская дывізія была адрэзаная ад асноўных сілаў. 3-ці батальён Мінскага палка адыграў значную ролю ў разблакаванні шляху адступлення. Смелая атака каля Росі дазволіла дывізіі адысці за [[Буг|раку Буг]], а затым на [[Варшава|Варшаву]] . Падобным жа чынам, каля [[Браньск|Бранска]] дзеянні батальёна капітана Нядзвецкага дазволілі ўжо акружанай дывізіі вырвацца і адысці далей на захад праз Нужэц. 12 жніўня ўвесь полк змагаўся ў ізаляцыі каля [[Тлушч (Валамінскі павет)|Тлушча]], тым самым даўшы іншым падраздзяленням дывізіі магчымасць арганізаваць абарону па ўскрайках Варшавы {{Sfn|Markert|2004}} . === Баі палка на подступах да Варшавы летам 1920 === У першай палове жніўня польскія войскі рыхтавалася да рашучага сутыкнення з Чырвонай Арміяй. 1-я армія генерала Францішка Лацініка ўзяла на сябе абарону Варшаўскага плацдарма. 12 жніўня [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]] стаяла ў рэзерве каля Турава і Надажына{{Sfn|Waligóra|1928b}}. Аднак з-за прарыву 46-га пяхотнага палка пад [[Радзымін]]ам яна была адпраўлена на загражоны ўчастак у ноч з 13 на 14 жніўня{{Sfn|Markert|2003}}. 14 жніўня баі з савецкімі 21-й і 27-й стралковымі дывізіямі вяліся з пераменным поспехам. У той дзень Мінскі стралковы полк заставаўся ў рэзерве. Ён уступіў у бой толькі на наступны дзень. Першая атака была няўдалай. У наступнай атацы 1-ы і 2-і батальёны (без 5-й і 6-й рот) разам з Віленскім палком пяхоты захапілі горад і абаранілі яго ад контратаку ворага. Контратакі Чырвонай Арміі аказаліся эфектыўнымі, і абаронцы пачалі ў беспарадку адступаць. Тады камандзір дывізіі ўвёў у бой свой апошні рэзерв — 3-і батальён Мінскага стралковага палка з 5-й і 6-й ротамі 2-га батальёна. Атака, распачатая ў пралом паміж бальшавіцкімі атрадамі, ашаламіла ворага і заламала іх наступ {{Sfn|Markert|2004}}. На наступны дзень дывізія Літоўска-беларускай Брыгады аднавіла страчаныя пазіцыі і перайшла да стратэгічнай абароны {{Sfn|Markert|2004}}. 20 жніўня, пасля атакі з боку ракі Вепш, полк быў перакінуты чыгункай у раён Семятычаў, а затым пасунуты ў раён Бельска. Там ён заняў абарончыя пазіцыі і разам з іншымі падраздзяленнямі дывізіі прыкрываў фланг 2-й польскай арміі. Пасля паслаблення пагрозы на фронце полк прыняў удзел у заключным этапе пераследу разбітай Чырвонай арміі{{Sfn|Markert|2004}} . === Дзеянні палка падчас бітвы на Нёмане === [[Файл:Bitwa krwawybor 1920.png|міні]] [[Файл:B n Niemnem.png|міні]] [[Файл:19_DP_w_1938.jpg|злева|міні]] Перамогі палка на рэках [[Вісла]], Вкра і [[Вепш]], а таксама аперацыі па пераследзе вывелі 2-ю і 4-ю арміі да мяжы з [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіяй.]] У гэты момант Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага вырашыла змяніць кірунак наступлення абедзвюх аператыўных груп з паўночнага на ўсходні. 27 жніўня пачалася перагрупоўка. 2-я армія генерала [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдварда Рыдз-Сміглы]] атрымала загад заняць пазіцыі каля [[Беласток]]а. яна адказвала за раён на поўнач ад [[Гайнаўка|Гайнаўкі]]. [[4-я армія (Войска Польскае)|4-я армія]] генерала Леанарда Скерскага атрымала загад перасунуцца з [[Ломжа|Ломжы]] ў раён [[Брэст]]а і ўзяць на сябе адказнасць за ўчастак фронту ад Гайнаўкі да [[Уладава|Владавы]]. 29 жніўня была разгорнутая інтэнсіўная падрыхтоўка да наступальнай аперацыі супраць войскаў [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]]{{Sfn|Modrawski|2009}}. План [[Ваенная аперацыя|аперацыі]] прадугледжваў канцэнтрацыю асноўных намаганняў на левым флангу 2-й арміі і наступ за Нёман у напрамку [[Ліда|Ліды]]. 4-я армія павінна была пачаць падтрымліваючую атаку з Палесся ў напрамку [[Баранавічы|Баранавічаў]]{{Sfn|Modrawski|2009}} .{{Асноўны артыкул|Сярэдняя Літва}}1-я Літоўска-Беларуская дывізія разам з 1-й пяхотнай дывізіяй Легіёнаў, 2-й кавалерыйскай брыгадай і 4-й кавалерыйскай брыгадай сфармавала Паўночную ўдарную групу, задачай якой было абысці ворага з флангаў. Пасля таго, як 1-я пяхотная дывізія Легіёнаў адбіла напады літоўскіх войскаў каля [[Сэйны|Сейнаў]], дывізія Легіёнаў спачатку сканцэнтравалася каля [[Друскенікі|Друскенікаў]], а затым працягнула свой марш у напрамку [[Васілішкі|Васілішак]] {{Sfn|Markert|2003}} . Тут Мінскі полк разам з Віленскім палком заблакаваў адступленне бальшавікоў да Ліды. Аднак ён не вытрымаў паўторных атак адчайнага ворага і адышоў у «Крывавы бор». У бітве, якая вялася ў густых лясах і з частымі рукапашнымі баямі, полк панёс вялікія страты і быў расцярушаны. Яго задачу ўзяў на сябе Віленскі полк стральцоў, які, прапусціўшы адступаючых чырвонаармейцаў, зноў перакрыў дарогу на Ліду. Увечары з Гродна прыбылі асноўныя сілы адступаючай 3-й арміі [[Уладзімір Саламонавіч Лазарэвіч|Уладзіміра Лазарэвіча]]. Рэарганізаваны Мінскі полк рушыў на дапамогу адціснутым з пазіцый Віленскім стральцам. У выніку драматычнага начнога бою ў лесе адступаючага ворага не ўдалося спыніць, але яму былі нанесены значныя страты і адступленне запаволілася, што, у сваю чаргу, дазволіла 1-й пяхотнай дывізіі легіёнаў зноў замкнуць акружэнне{{Sfn|Markert|2004}} . Полк завяршыў свае дзеянні ў польска-савецкай вайне на лініі Краснае — Рыконты {{Sfn|Prugar-Ketling (red.)|1992|loc=metryka}} . === У Сярэдняй Літве === {{Асноўны артыкул|Бунт Жалігоўскага}}Бліжэй да канца [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], калі польскія войскі пачалі [[Бітва на Нёмане|контрнаступленне з боку ракі Нёман]], землі, раней страчаныя [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй,]] паступова вярталіся пад польскі кантроль. Мясцовае насельніцтва Віленшчыны і Заходняй Беларусі шляхта лічыла сябе або палякамі або «старалітвінамі» і адмаўлялася прызнаваць над сабой уладу «новалітоўскай» балтамоўнай Літвы. Літоўскія нацыяналісты лічылі Вільню сваёй гістарычнай сталіцай, але літоўскамоўных літоўцаў у горадзе і ваколіцах было менш 10 %. Паколькі і Літва і Польшча былі падтрыманыя і мілітарна забяспечаліся краінамі Антанты, любыя ваенныя дзеянні, накіраваныя на ўзяцце кантролю над Вільняй, былі немагчымыя з-за міжнародных абавязацельстваў польскага ўрада, у тым ліку дагавора ў Спа, а таксама ціску з боку [[Вялікабрытанія|брытанскага]] Міністэрства замежных спраў. У гэты момант маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] сам ураджэнец Віленшчыны, пачаў разглядаць магчымасць правядзення «неафіцыйнай» ваеннай акцыі. 20 верасня Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага выклікала генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] на кватэру Галоўнакамандавання, якая тады знаходзілася ў [[Беласток]]у . Л. Жалігоўскі і яго ад’ютант, лейтэнант Станіслаў Лепкоўскі, з’явіліся толькі 30 верасня{{Sfn|Łach|2014}}. Падчас размовы паміж двума вайскоўцамі маршалак Польскай дзяржавы адкрыта заявіў, што ў інтарэсах Польшчы справакаваць паўстанне мясцовага насельніцтва ў Вільні, што дало б заходняй дыпламатыі зразумець, што ў горадзе жывуць палякі, якія не могуць і не хочуць прызнаваць літоўскую ўладу, не кажучы ўжо пра бальшавіцкую.{{Асноўны артыкул|Kawalerowie Virtuti Militari 1914–1921}}Марш падраздзяленняў генерала Люцыяна Жалігоўскага на Вільню пачаўся а 6-й раніцы 8 кастрычніка 1920 г. Палком камандаваў маёр Юзэф Шчэрніч, які замяніў падпалкоўніка Адамовіча, які быў у адпачынку{{Sfn|Waligóra|1930}}. Храбтом «польска-старалітоўска-беларускіх» войскаў была [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]]. Слабы супраціў 4-га Літоўскага пяхотнага палка быў зламаны ўжо на наступны дзень, і горад быў апанаваны{{Sfn|Markert|2004}}. «Паўстанцкія» падраздзяленні былі рэарганізаваны ў [[Войска Сярэдняй Літвы|1-ы корпус войска Сярэдняй Літвы]] . Мінскі полк стральцоў быў перайменаваны ў 2-гі Мінскі пяхотны полк і ўвайшоў у склад 1-й Віленскай пяхотнай брыгады. Да перамір’я ён адбіваў атакі літоўцаў і праводзіў невялікія рэйды супраць пярэдняга краю іх абароны. Пазней у палку былі ўведзены ратацыйныя змены: адзін батальён заставаўся «на лініі», адзін складаў рэзерв камандзіра палка, а трэці адпачываў у Вільні{{Sfn|Markert|2004}} . Пасля ўключэння [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] ў склад Польшчы полк зноў увайшоў у склад Войска Польскага {{Sfn|Markert|2004}} . 1 кастрычніка 1921 г. ён атрымаў нумар '''86''' і ўвайшоў у склад 19-й пяхотнай дывізіі{{Refn|19 Dywizja Piechoty powstała w wyniku przemianowania 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej.}} === Баланс баявой актыўнасці === У баях за незалежнасць Польшчы ў складзе Мінскага стралковага палка загінула 12 афіцэраў і 316 шэраговых. 63 афіцэры і шэраговыя былі ўзнагароджаныя Срэбным крыжам [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]], 107 — Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы і 152 — [[Крыж Храбрых|Крыжам Харобрых]]. Полк захапіў больш за 1000 палонных, а таксама, сярод іншага, 11 гармат і каля 100 цяжкіх кулямётаў{{Sfn|Markert|2004}}. {| class="wikitable" ! colspan="3" |[[Файл:Order_Virtuti_Militari_Krzyż_Srebrny.svg|злева|39x39пкс]] Жаўнеры палка, узнагароджаныя Срэбраным крыжам Ваеннага ордэна Virtuti Militari за вайну 1918—1920 гг. {{Sfn|Mieczkowski|1929}} {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 2 z 18 lutego 1922, s. 109}} {{Refn|Gwiazdką przy nazwisku zaznaczono nadanie [[Krzyż Zasługi Wojsk Litwy Środkowej|Krzyża Zasługi Wojsk Litwy Środkowej]]{{odn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 12 z 3 marca 1926, s. 70-76}}.}} |- | Палкавы сцяг | Падпалкоўнік Браніслаў Адамовіч* | Сяржант Станіслаў Бартковяк |- | Старшы сяржант Уладзіслаў Барташ | Сяржант Францішак Бёнк | паручнік Эдвін Белаўскі |- | паручнік Ігнацы Біруля-Бялыніцкі | ст. сярж. Валенты Ціхоцкі | Капітан Антоні Дубінскі № 4145 |- | шэраговы Станіслаў Дунай No1955 | Сяржант Леон Дык | Сяржант Браніслаў Дылеўскі |- | шэраговы Людвік Фігеланд | падпаручнік Эдвард Фрэліх | Капрал Юзаф Глінкоўскі |- | Сяржант Гжэгаж Говораў | паручнік Рышард Хепнер | Сяржант Зыгмунт Гулевіч № 1940 {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 77 z 11 sierpnia 1924, s. 442}} |- | Сяржант Валенці Яніцкі | ст. сярж. Антоні Енджэеўскі | Сяржант Ян Камінскі |- | Радавы Ян Карасевіч | Капрал Пётр Карбоўскі | Капрал Вінцэнты Казімірчак* |- | Лейтэнант Антоні Календа | Падпаручнік Багуслаў Каморніцкі No4911 | Падпаручнік Войцех Корсак No4096 |- | Сяржант Эдвард Ласота | Сяржант Стэфан Ласота | Старшы сяржант Баляслаў Леперт |- | Сяржант Антоні Лазарэвіч | Сяржант Юліян Лобейшо | Сяржант Юзэф Майк |- | Паручнік Уладзіслаў Малахоўскі | шараговы Караль Мазур | Падпаручнік Юзэф Масакоўскі |- | Сяржант Чэслаў Мроз | Капітан Казімір Нядзведзкі * | шэраговы Баляслаў Непакойчыцкі |- | шэраговы Францішак Навацкі | падхаружы Бальтазар Навакоўскі | ст. сярж. Зыгмунт Навіцкі |- | Старшы шараговы Мікалай Акалотавіч | старшы шэраговы Пётр Осухоўскі | пар. Аляксандр Пстроцкі {{Refn|Aleksander Pstrocki ur. 1 sierpnia 1894 do Wojska Polskiego został przyjęty pod nazwiskiem „Aleksander Pietrocki”. 27 kwietnia 1923, na podstawie aktu urodzenia, ogłoszono sprostowanie nazwiska z „Pietrocki” na nazwisko rodowe „Pstrocki”{{odn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 24 z 27 kwietnia 1923, s. 276}}.}} № 4910 {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 25 z 5 sierpnia 1922, s. 600, awiza}} |- | Лейтэнант Генрык Патрыцы | падпаручнік Караль Працэвіч | Сяржант Юзэф Прозаровіч |- | Маёр Вінцэнты Руткевіч No4197 | Капрал Уладзіслаў Саўда | Паручнік Юльян Сялевіч No4144 |- | Падпаручнік Антоні Сьлівінскі № 4142 | Сяржант Марцін Сукал | Капрал Вінцэнці Стахоўскі |- | шэраговы Францішак Стэмпень | Сяржант Шымон Шэлаг | Старшы шараговы Станіслаў Шэршэнь |- | шэраговы Ксаверый Шыманец | Сяржант Эўгеніюш Трумпус | Маёр Юзэф Шчэрніх No2303 |- | падпаручнік Юзэф Вераксо № 4046 | падхаружы Ян Ваўковіцкі | Сяржант Юзэф Завада |- | ст.шэраг. Ян Хіла | | |} == Полк у мірны час == [[Файл:Poświęcenie_bursy_dla_uczniów_szkół_zawodowych_w_Mołodecznie_NAC_1-N-2806.jpg|міні|Цырымонія асвячэння інтэрната для студэнтаў прафесійна-тэхнічнага вучылішча ў [[Маладзечна|Маладзечне,]] створанага дзякуючы намаганням 86-га пяхотнага палка]] З 9 сакавіка 1921 года полк дыслакаваўся ў Віленскім гарнізоне, а з верасня 1922 года — у гарнізоне [[Гарнізон у Гелянове|Маладзечна]], 3-ці батальён у [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Красным над Ушай]] {{Sfn|Satora|1990}} і рэзервовы батальён у Новай Вілейцы . Ён уваходзіў у склад 19-й пяхотнай дывізіі {{Sfn|Satora|1990}} {{Sfn|Almanach Oficerski|1923}}. ; Казармы У 1922 годзе полк афіцыйна перааформіўся ў склад польскай арміі, перагрупаваўся і пераехаў з Вільні ў Геленава пад Маладзечнам. Яго 3-ці батальён быў размешчаны ў [[Краснае над Ушай|Красным над Ушай]]. Значная аддаленасць гарнізона ад буйных гарадскіх цэнтраў стварала істотную перашкоду для культурнага жыцця жаўнераў і афіцэрства. У міжваеннай Польшчы, жаўнераў палка, згодна з афіцыйнай палітыкай, у асноўным паходзілі з цэнтральнай Польшчы, але мясцовае насельніцтва складалася пераважна з беларусаў{{Sfn|Markert|2004}} . Да тагож выдаткі на транспартыроўку палякаў на ўсход у 1930-я сталі прычынай таго, што і мясцовае беларускае насельніцтва масава прысутнічала ў шэрагах палка пры захаванні польскага афіцэрсага корпусу. У 1924 годзе на хутары Геленаў каля Маладэчна пачалося будаўніцтва новых [[Казарма|казармаў]] для падраздзялення. Падчас будаўніцтва казармаў у Геленаве брат генерала Дамб-Бернацкага быў абвінавачаны ў фінансавых махінацыях. 22 чэрвеня 1930 года ў прысутнасці прэзідэнта Польшчы [[Ігнацы Масціцкі|Ігнацыя Масціцкага]] была адкрыта Мінская брама. Гэта была робячая ўражанне канструкцыя ў форме трыумфальнай аркі, увянчанай скульптурай Нікі. Вянчала браму мемарыяльная дошка з надпісам «''Героям, якія загінулі, абараняючы Мінскую зямлю»'' {{Sfn|Markert|2004}} . Згодна з распараджэннем Міністэрства ваенных спраў Дэпартаменту пяхоты Польшчы ад 1930 года аб увядзенні пяхотнай арганізацыі мірнага часу (PS 10-50), у Польскім войску былі ўведзеныя 3 тыпы пяхотных палкоў. 86-ы пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотны полк III тыпу са станам, набліжаным да баявога. Ён быў прызначаны для прыкрыцця асноўных сілаў падчас вайны. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабовы склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 унтэр-афіцэраў і жаўнераў{{Sfn|Jagiełło|2007}} . У міжваеннай Польшчы полк першынстваваў у спаборніцтвах па стральбе і лыжным спорте. Афіцэры арганізавалі Афіцэрскі спартыўны клуб Меліся секцыі па веславанні і плаванні, а таксама там быў тэнісны клуб. У палку таксама размяшчаўся «Салдацка-Народны ўніверсітэт». Істотнай перашкодай, дзеля ідэалагічнай працы, як лічылі афіцэры, была адсутнасць у пакоя адпачынку і кінатэатра ў частцы. На гэта збіраль грошы і ў выніку — рэалізавалі жаданне{{Sfn|Markert|2004}}. [[Файл:1_Zloty_86._Regiment_of_Infantry_in_Maladzechna.jpg|міні|1 злоты 86-га пяхотнага палка]] ; Кааператыў палка З-за рэгулярных фінансавых цяжкасцяў у міжваеннай Польшчы, узнікалі праблемы з фінансаваннем культурнага жыцця і банальнага ўмення пісаць сярод жаўнераў, што было асабліва важна па прычыне масавай непісменнасці сялян і дзеля дзяржаўнай палітыкі на ўскраінах — вучылі па-польску. Афіцэры і шэраговы склад «добраахвотна» ўносілі сродкі на набыццё абсталявання часткі і адукацыю шэрагоўцаў. Дзесяць працэнтаў іх заробкаў вылучалася на адукацыйныя мэты. «Кааператыў» фінансаваў Дом жаўнера з сабраных уласных сродкаў. У выніку — быў набыты кінатэатр і патрэбнае абсталяванне. У 1926 г. 20 % прыбытку было пералічана кіраўніцтву палка, 30 % — на субсідаванне аркестра, 45 % — на дзейнасць кааператыву і 5 працэнтаў — на развіццё бібліятэкі{{Sfn|Markert|2004}} ; '''Рэлігійныя, дзяржаўныя і ваенныя святы''' Пасля вайны з бальшавінамі полк у асноўным складалі каталікі, таму падчас святаў палкавы аркестр разам з ганаровай вартай палкавога штандару ўзмацнялі атмасферу набажэнстваў, якія праходзілі ў касцёле [[Маладзечна|Маладзечна.]] Жаўнеры ўдзельнічалі ў рэлігійных працэсіях. Асаблівай падзеяй было свята палкавае. Спачатку яно адзначалася 17 снежня — у гадавіну заснавання палка. Па рашэнні афіцэраў яно было перанесена на 15 жніўня — у гадавіну бітвы пад Радзымінам{{Sfn|Markert|2004}}. Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|абарончай вайны Польшчы 1939 года]] полк уваходзіў ў склад 19-й пяхотнай дывізіі, якая ваявала ў складзе арміі «Прусы» {{Sfn|Satora|1990}} і ваявалі у Польшчы, а таксама часткі яго удзельнічала так сама ў абароне Гродна ад чырвонай арміі. === Мабілізацыя === У міжваеннай Польшчы жаўнераў — беларусаў і ўкраінцаў набраных па ўсеагульнай вайсковай павіннасці кіравалі звычайна служыць на тэрыторыю этнічнай Польшчы, а палякаў на Беларусь і Украіну. Агулам ў 1939 г. у польскае войска прызвалі 75 000 беларусаў . Калі ўзнікла вострая патрэба ў мабілізацыі дэмабілізаваныя жаўнеры ўжо прайшоўшыя тэрміновую службу былі выкліканыя ў свае старыя вайсковыя адзінкі, разам з тым сялян з бліжэйшых весак выклікалі на на мабілізацыйныя пункты ў бліжэйшыя да іх месца жыхарства часткі<ref>{{Cite web|lang=рус.|url=https://www.polskieradio.pl/397/8260/artykul/2808619,%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B-%D0%B2-%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D0%B5-1939-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D0%B8-%D0%B1%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8|title=Историк: Белорусы в сентябре 1939 года отличились во время обороны Варшавы и Брестской крепости|author=Ю. Грибовский}}</ref>. Таму значная частка адмабілізаваных беларускіх сялян (якія рэдка рабілі кар’еру у польскім афіцэрскім корпусе) патрапіла ваяваць шэраговымі на тэрыторыю Польшчы. У другой палове жніўня 1939 года Мінскі полк знаходзіўся на планавых летніх вучэннях. Увечары 22 жніўня камандзір 19-й пяхотнай дывізіі генерал Юзэф Квацішэўскі загадаў войскам, якія праходзілі шкаленне на [[Ваенны палігон|палігоне]], вярнуцца ў [[Гарнізон|свае гарнізоны]] і працягнуць трэніроўкі ў ваколіцах сваіх родных кашар. Аднак 23 жніўня была абвешчана мабілізацыя падраздзяленняў, пазначаных зялёным і чырвоным колерамі, па трывозе. 86 полк павінны быў дасягнуцб гатоўнасці за 36 гадзін. Мабілізацыя асабістага складу і тэхнікі праходзіла па плане і эфектыўна. Гэтаму спрыяў, сярод іншага, ранні прызыў [[Служба ў рэзерве|рэзервістаў]], якія прыбылі на летнія вучэнні. Па меры дасягнення гатоўнасці падраздзяленні перамясціліся ў лясы каля Геленова, дзе правялі вучэнні па каардынацыі. Марш да месцаў правядзення вучэнняў таксама выявіў недахопы. Некаторыя табаровыя вазы патрабавалі рамонту, шматлікія салдаты скардзіліся на нязручны абутак{{Sfn|Markert|2004}}. 26 жніўня камандзір палка, падпалкоўнік Валенты Пешэк, далажыў камандзіру 19-й пяхотнай дывізіі аб гатоўнасці падраздзялення да дзеянняў. 27 жніўня адбылася палявая імша, а на наступны дзень падраздзяленні па адным рушылі да [[Маладзечна (станцыя)|чыгуначнай станцыі Маладзечна]]{{Sfn|Markert|2004}} . Падарожжа праходзіла па маршруце Маладзечна — [[Ліда]] — [[Ваўкавыск]] — [[Варшава]] — [[Ловіч]]. Раніцай 29 жніўня ў раён канцэнтрацыі прыбыў I/86-ы пяхотны полк. Апоўдні ўзвод пяхотнай артылерыі і супрацьтанкавая рота пачалі разгрузку на станцыі Яцковіцы, а каля 15:00 II батальён высадзіўся ў Ловічы. Камандаванне палка і рэшта падраздзяленняў прыбыла на наступны дзень. Пасля разгрузкі падраздзяленні былі накіраваны на поўдзень ад Ловіча. Там яны былі размешчаныя ў лясах і навакольных вёсках {{Sfn|Markert|2004}} . === Баявыя аперацыі 1939 г. === 1 верасня галоўнакамандуючы загадаў паўночнай групоўцы арміі «Прусы» сканцэнтравацца ў раёне [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркаў-Трыбунальскі]] — [[Тамашаў Мазавецкі|Тамашоў-Мазавецкі]] . Гэта запатрабавала ад палка фарсіраванага маршу да новага раёна канцэнтрацыі. У той жа дзень ён рушыў на [[Скернявіцы|Скерневіцы]], а затым на Любохню . 4 верасня дасягнуў раёну паміж [[Вольбуж]]ам і Пётркувам-Трыбунальскім. Аднак марш у некалькі дзясяткаў кіламетраў з поўным рыштункам знясіліў пяхотнікаў. Жаўнеры масава пакутывалі ад сцертых у кроў ног і [[Дызентэрыя|дызентэрыі]] {{Sfn|Markert|2004}} . ==== Бітва каля Пётркава-Трыбунальскага ==== 4 верасня камандзір арміі «Прусы» генерал Стэфан Дамб-Бернацкі загадаў арганізаваць абарону за некалькі кіламетраў на поўдзень ад Пётркава-Трыбунальскага. Пратэсты камандзіра 19-й пяхотнай дывізіі, які хацеў, абаперці абарону альбо на гарадской забудове, альбо перамясціць лінію на поўдзень да ракі Прудка, прымусілі камандзіра арміі асабіста вызначаць на месцы разгортванне асобных батальёнаў. 86 пяхотны полк (без 1-га батальёна), 146 пяхотны полк, з 19-й дывізійнай супрацьтанкавай ротай і 19-м палком лёгкай артылерыі атрымаў загад стварыць 8-кіламетровую абарончую лінію на лініі Буйны — Вітаў, а яго 1-ы батальён павінен быў увайсці ў склад групы падпалкоўніка Густава Навасельскага, якая павінна была пачаць атаку на фланг праціўніка з лесу Любень-Ленчна {{Sfn|Markert|2004}} {{Sfn|Komorowski (red.)|2009}}. Нягледзячы на выкарыстанне пасіўнай супрацьпаветранай абароны і маскіроўкі, варожая авіяцыя выявіла падраздзяленні 19-й пяхотнай дывізіі, якія збіраліся вакол Пётркава. У выніку авіяцыйнай бамбардзіроўкі полк панёс першыя страты. Увечары нямецкі [[танк]] заспеў знянацку польскі патруль на ўскрайку горада. Палякі страцілі аднаго чалавека забітым і аднаго параненым {{Sfn|Markert|2004}} . Раніцай 5 верасня генерал Юзэф Квацішэўскі загадаў перасунуць пярэдні край абароны бліжэй да Пётркава {{Sfn|Wróblewski|1986}} . Манеўр прадугледжваў пакіданне часткова падрыхтаваных [[Акоп|акопаў]] і агнявых пазіцый . Камандуючы арміяй не зацвердзіў гэты рух, але часу на вяртанне ўжо не было. У выніку часткі палка размясціліся наступным чынам. На левым флангу, у раёне Вітува, 1/146-ы пяхотны полк маёра Валерыяна Тумановіча {{Sfn|Komorowski (red.)|2009}} абараняў дарогу [[Сулееў|Сулеюв]] — Пётрыкаў Трыбунальскі; У цэнтры, уздоўж дарогі на Розпшу, абараняўся II/86-ы пяхотны полк, а III/86-ы пяхотны полк заняў пазіцыю на правым флангу. 19-я артылерыйскі швадрон зладзіў свае агнявыя пазіцыі ў цэнтры баявой групы. Батальёны абараняліся ў адзін эшалон. Рэзервы арганізаваны не былі {{Sfn|Markert|2004}}. На світанні артылерыя 1-й нямецкай танкавай дывізіі адкрыла агонь па польскіх пазіцыях каля Пётркава-Трыбунальскага {{Sfn|Wróblewski|1986}}. У бой уступілі і нямеццкія самалёты — штурмавікі, атакуючы кожную выяўленую мэту. З’явіліся першыя забітыя, параненыя і кантужаныя. Пад інтэнсіўным абстрэлам і бамбёжкай у шматлікіх ваяроў назіраліся сімптомы нервовага зрыву{{Sfn|Markert|2004}} . Каля 10:00 танкі і пяхота нямецкай дывізіі{{Sfn|Porwit|1983}} пачалі [[Атака|атаку]], сфарміраваўшы дзве баявыя групы: справа баявая група «Нэтвіг» (1/1 супрацьтанкавая, 1-я самаходная артылерыйская ўстаноўка, 1/73-ці пяхотны батальён) атакавала праз Лонгінаўку, а злева група «Кірхнера» (II/1 супрацьтанкавая рота, 1-ы , 11/73, 11/93 пяхотныя батальёны) атакавала праз Буйны на Пётркаў. Група «Кірхнера» залягла перад паўднёва-заходняй ускраінай горада пад моцным агнём пяхоты, супрацьтанкавых гармат і артылерыі. Група «Нэтвіг» таксама паведаміла камандаванню пра моцную польскую абарону на паўднёвай ускраіне Пётркава. Мінныя палі перашкодзілі далейшаму наступу. Такім чынам Пётркаў нябыў захоплены з марша, але немцы ўбачылі магчымасць абыйсці польскую абарону на флангах{{Sfn|Komorowski (red.)|2009}} . Яшчэ адзін запланаваны нямецкі наступ быў сарваны флангавай атакай польскіх танкавых рот з 2-га батальёна лёгкіх танкаў і 11-га стралковага батальёна арміі «Лодзь» {{Sfn|Markert|2004}} . У другой палове дня нямецкія танкі аднавілі наступ. Галоўная атака была накіравана на абарону III/86-га пяхотнага палка, прычым нацысты перадыслакавалі частку сваіх сіл у незаняты прамежак паміж 19-й пяхотнай дывізіяй і аператыўнай групай «Пётркаў» {{Sfn|Wróblewski|1986}} . Абыдзены з фланга 3-ці батальён не вытрымаў ціску, а яго ўзводы першай лініі былі фактычна у поўным складзе раздушаны танкамі. Пасля 16:00 нямецкія часткі групы «Нэтвіг» увайшлі ў Пётркаў, пагражаючы II/19-му палку і тылу палка. 85-ы пяхотны полк таксама адступіў у беспарадку. Да 17:00 польская абарона ў Пётркаве была цалкам прарвана, а часткі, якія раней змагаліся на перадавой, былі акружаны{{Sfn|Markert|2004}}. У гэтай сітуацыі камандзір палка, палкоўнік Валенты Пешэк, загадаў адыходзіць{{Sfn|Wróblewski|1986}}. Салдаты невялікімі групамі спрабавалі прасачыцца праз прастрэльваемы ворагам горад і палі да лесу, а потым у напрамку Кола, дзе павінны былі сабрацца і рэарганізаць рассеяныя аддзелы{{Sfn|Markert|2004}} .У выніку перавагі нямецкай авіяцыі і танкаў пад Пётркавам 86-ы пяхотны полк страціў больш за 300 чалавек забітымі і каля 600 параненымі і палоннымі . Загінула шмат афіцэраў, у тым ліку камандзір 2-га батальёна маёр Францішак Мараўскі; камандзір 6-й роты лейтэнант Яўгені Урбанскі; камандзір 9-й роты лейтэнант Рамуальд Влодзька; і камандзір 2-й роты цяжкіх кулямётаў капітан Антон Кузян. Была страчана большая частка цяжкай тэхнікі, супрацьтанкавых гармат і цяжкіх кулямётаў{{Sfn|Markert|2004}} . ==== Пасля бітвы ==== Увечары 5 верасня салдаты разбітага 86-га пяхотнага палка збіраліся ў раёне на поўнач і ўсход ад Пётркава-Трыбунальскага. Стыхійна фармаваліся імправізаваныя падраздзяленні. За 13-й пяхотнай дывізіяй, у Любочніцкай пушчы, было сфарміравана падраздзяленне, якое складалася з рэшткаў 85-га і 86-га пяхотных палкоў, II/19-га, 19-й медыцынскай роты і 19-й інжынернай роты. Камандаванне ўзяў на сябе начальнік штаба 19-й пяхотнай дывізіі падпалкоўнік Тадэвуш Рудніцкі. Падраздзяленне накіравалася на Спалу. У Інаўлодзі да яго далучыліся групы салдат з 13-й і 29-й пяхотных дывізій . 8 верасня гэта злучэнне было разбіта атакай нямецкіх матарызаваных падраздзяленняў пры падтрымцы артылерыі і [[Авіяцыя|авіяцыі]] . З-за панікі у шэрагах падраздзяленні адыходзячых цалкам рассеяліся, ператварыўшыся ў некіруемыя групы салдат. Яшчэ адна група тых, хто выжыў, з 2-га і 3-га батальёнаў і іншых падраздзяленняў, якая налічвала каля 10 афіцэраў і 200 салдат, далучылася да палкавога камандавання ў Коле. Тых што удалося вярнуць пад кантроль арганізавалі зводны батальён. Ён меў дзве супрацьтанкавыя гарматы і некалькі цяжкіх кулямётаў {{Sfn|Komorowski (red.)|2009}}. 6 верасня батальён пераправіўся праз раку Піліцу каля Зажэнціна і 7 верасня дасягнуў Бжустава, а затым рушыў у наваколле [[Джэвіца|Джэвіцы]] . Там падпалкоўнік Пешэк асабіста спрабаваў знайсці свае іншыя падраздзяленні. Аднак быў адрэзаны і ў выніку дасягнуў Любліншчыны . Камандаванне падраздзяленнем затым прыняў камандзір 3-га батальёна падпалкоўнік Браніслаў Паплатэк . У ноч з 8 на 9 верасня зводны батальён 86-га пяхотнага палка быў падпарадкаваны групе камандзіра 19-й пяхотнай дывізіі палкоўніка Тадэвуша Пелчынскага . На наступную ноч падраздзяленні прасунуліся да лесу Пшысуха, дзе сфармавалася адносна моцная вайсковая групоўка. Аднак канцэнтрацыя польскіх сілаў была выяўлена ворагам і 12 верасня нямецкая артылерыя пачала сістэматычны абстрэл лесу. Пад яе прыкрыццём ударыла нямецкая матарызаваная пяхота {{Sfn|Markert|2004}}. З-за перавагі праціўніка і поўнага распылення 81-га пяхотнага палка камандзір групы вырашыў пакінуць цяжкую тэхніку і прарвацца невялікімі групамі пад покрывам цемры. Гэты план быў паспяхова рэалізаваны, і падраздзяленні згрупаваліся ў раёне Накельна. Адтуль яны рушылі ў раён Ліп’е ў Старахавіцкай пушчы. Пасля некалькіх дзён пастоя палкоўнік Пелчынскі распусціў групу, і толькі невялікая колькасць салдат пераправілася за Віслу {{Sfn|Markert|2004}} . === Баі 1-га батальёна 86-га пяхотнага палка === 4 верасня 1-ы батальён 86-га пяхотнага палка пад камандаваннем маёра Чэслава Скіміны ўвайшоў у склад групы падпалкоўніка Навасельскага. Яны не ўдзельнічалі у бітве пад Пётркавам-Трыбунальскім. 5 верасня, згодна з загадам камандуючага арміяй, група рушыла ў бок Кола, але, даведаўшыся пра нямецкую акупацыю горада, павярнула на поўдзень. Яна пераправілася праз раку Піліцу, рушыла ў бок вёскі Блогі, потым Антонінава. Там камандаванне падраздзяленнямі групы прыняў камандзір 85-га пяхотнага палка палкоўнік Ян Крук-Смігла {{Refn|Wyznaczony dowódca grupy ppłk Nowosielski nie przybył w rejon koncentracji i na własną rękę przeprawił się przez Wisłę.}} . У той час група складала наймацнейшую згуртаваную баявую групоўку ўсёй паўночнай групоўкі арміі «Прусы», якая налічвала каля 7000 салдат, узброеных 14 75-мм гарматамі і каля дзясятка супрацьтанкавых гармат {{Sfn|Markert|2004}} . Камандзір групы вырашыў застацца ў вялікім лясным масіве ў тыле ворага. Некалькідзённы прыпынак дазволіў групе кансалідавацца і забяспечыць салдатам адпачынак. Была арганізаваная выпечка хлеба, а кухні пачалі рэгулярна падаваць ежу. Баявыя аперацыі былі зведзены да мінімуму. Зона падрыхтоўкі прыкрывалася 77-м з поўдня, а II/85-м і I/86-м пяхотнымі палкамі з поўначы. 10 верасня на дарозе Апочна-Інаўлодзь адзін з патрулёў 77-га пяхотнага палка абстраляў нямецкі легкавы аўтамабіль, забіўшы генерала СС Вільгельма фон Рэтыга {{Sfn|Markert|2004}} . Гэта падзея прывяла да рашэння адвесці групу на ўсход. Адступаючыя былі падзеленыя на дзве маршавыя калоны: паўночную пад камандаваннем палкоўніка Крука-Сьмігля, якая складалася з I/86-га пяхотнага палка, II/85-га пяхотнага палка і Віленскай кавалерыйскай брыгады, і паўднёвую, пад камандаваннем падпалкоўніка Канстанціна Гансёрка, якая складалася з 77-га пяхотнага палка і IV/19-га пяхотнага палка {{Sfn|Markert|2004}} . 11 верасня абедзве групы пачалі свой марш і да 13 верасня дасягнулі раёна Ставішына. Выведка пацвердзіла прысутнасць нямецкай авіяцыі на палявых аэрадромах і інтэнсіўны рух матарызаванай аддзелаў праціўніка на дарозе Радом-Бялобжэгі-Груец. Камандзір групы вырашыў атакаваць аэрадромы. I/86-ы пяхотны полк павінен быў атакаваць узлётна-пасадачную паласу ў Сухай Шляхецкай. Раніцай 14 верасня немцы апярэдзілі дзеянні палякаў і атакавалі групу ў раёне мястэчка Сускі Млынок. I/86-ы пяхотны полк перайшоў у абарону каля Ставішына. Пасля уступнай выведкі боем немцы акружылі паўночную групу і цэлы дзень праводзілі знішчэнне польскай групоўкі. Нямецкая авіяцыя скідала запальныя бомбы на лес, наносячы абаронцам вялікія страты{{Sfn|Markert|2004}} . Пастаянны ціск праціўніка і бесперспектыўнасць лакалізаванай абароны прымусілі палкоўніка Крука-Сміглу прарывацца з акружэння. На змярканні абодва батальёны паўночнай групы атакавалі немцаў. Спачатку атака была няўдалай, але пасля атакі I/77-га пяхотнага палка маёра Уладзіслава Улодыгі частка салдат паўночнай калоны пранікла ў будынкі і, знішчыўшы гранатамі пазіцыі цяжкіх кулямётаў і два браняваныя аўтамабілі, выбілі ворага з мястэчка. Групы салдат, якія пранікалі праз сціснуты кулак акружэння, пачалі збірацца ў раёне Каменя. Нямецкая артылерыя адкрыла інтэнсіўны агонь, рассеяўшы буйнейшыя падраздзяленні. Большасць салдат 1-га батальёна была захоплена нацыстамі ў палон, так і не дасягнуўшы лініі ракі Вісла {{Sfn|Markert|2004}} . Частку жаўнераў удалося сабраць і адрадзіць 86 пяхотны полк але далейшыя дзеянні у тл. удзел у бітве пад Тамашовым Любельскім і баях групе «Дубна» на тэрыторыі Польшчы былі таксама няўдалымі. да канца верасня яны скончыліся разгромам, рассеяннем і ўцекамі жаўнераў па дамах. рэшта === Аддзел збору лішкаў 86 пяхотнага палка === ==== У абаронуе Гродна ==== Выконываючы загад брыгаднага генерала Вацлава Пшэздзецкага 20 верасня прыблізна а 7-й гадзіне раніцы 3-ці батальён (86 пп) разам з ротай Дзяржаўнай паліцыі адправіўся чыгункай у Гродна ўслед за 1-м і 2-м батальёнамі (77 і 85 пп). Батальён прыбыў на чыгуначную станцыю Капліца каля [[Гродна]] і ў складзе імправізаванага палка OZ 19-га дывізіі пяхоты заняў узгоркі на ўсход ад Гродна. 3-ці батальён заняў пазіцыі ў цэнтры фарміравання палка на поўнач ад Скідзельскай дарогі, на ўскрайку лесу Сакрэт. Адначасова з палка быў выдзелены рэзерв, які складаўся з 7-й стралковай роты і паліцэйскай роты. 21 верасня падпалкоўнік Блумскі загадаў змяніць угрупаванні палка і перасунуць яго бліжэй да горада Гродна. 1-ы батальён нахіліў сваё крыло на захад у паўднёвым сектары, а 3-я рота цяжкіх кулямётаў заняла так званае абарончае фармаванне ткзв. «вожык», забяспечваючы прыкрыццё фланга 3-га батальёна. Падчас манеўру савецкі 119-ы стралковы полк пачаў атаку. Полк OZ 19-й пяхотнай дывізіі быў вымушаны адступіць. Пры падтрымцы палкавога рэзерву і батальёна KАП «Араны» польскія войскі пачалі контратаку, увайшоўшы ў пралом у савецкім фармаванні і выйшаўшы на яго тылы. Удар вымусіў 119-ы стралковы полк адступіць, але прыбыццё свежых савецкіх падраздзяленняў выратавала яго ад разгрому. Савецкія падраздзяленні перагрупаваўшыся пры падтрымцы танкаў правялі дзве пяхотныя атакі на пазіцыі палка. З-за недахопу супрацьтанкавай зброі, танкі прарваліся, але савецкая пяхота была адкінута. У другой палове дня з-за заканчэння боепрыпасаў па загаду генерала Пшэздзецкага полк пачаў адступленне ў напрамку Станіславава. Адступленне батальёна і іншых падраздзяленняў палка прыкрывала, сярод іншых, 3-я рота цяжкіх кулямётаў лейтэнанта запасу Рафала Рыжэўскага . 3-я рота цяжкіх кулямётаў была акружана савецкімі танкамі ў лесе Сакрэт і атрымала загад здацца. Нягледзячы на вялікія страты ў 54 салдаты і 2 цяжкія кулямёты, ёй удалося прарвацца, і яе рэшткі дасягнулі Гожы, дзе збіраўся полк. 22 верасня 3-ці батальён разам з палком OZ 19-й пяхотнай дывізіі прайшоў абмінаючы [[Сапоцкін|Сапоцькін]] да мясцовасці Кодзе на літоўскай мяжы. 23 верасня камандзір палка, падпалкоўнік Ізідор Блумскі, выступіў з прамовай і распусціў полк. Большасць жаўнераў перасекла літоўскую мяжу і была інтэрнаваная. Астатнія разышліся, вярнуўшыся дадому {{Sfn|Markert|2004}} . ; Камандны склад 3-га (86-га пяхотнага палка) батальёна пасля 17 верасня 1939 г. {{Sfn|Markert|2004}} * Камандзір батальёна — капітан Аляксандр Габіняк * Ад’ютант батальёна — 2-і паручнік Францішак Куцько * афіцэр па харчаванні — другі лейтэнант Антоні Гаўк * камандзір 7-й стралковай роты — капітан Альфрэд Кучук-Пілецкі * Камандзір 8-й стралковай роты — капітан Тадэвуш Дурнят ** Камандзір 1-га ўзвода — другі лейтэнант Лонгін Більструб ** камандзір 2-га ўзвода — другі лейтэнант Станіслаў Асоўскі ** камандзір 3-га ўзвода — 2-гі лейтэнант Гельперн Гірш * камандзір 9-й стралковай роты — другі лейтэнант Мечыслаў Гулін * Камандзір 3-й роты цяжкіх кулямётаў — лейтэнант запасу Рафал Рыжэўскі {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="3" |Персанал і кіраўніцтва ў верасні 1939{{Sfn|Bieliński|2017}} |- !ПАСАДА !<small>Ранг, Імя прозвішча</small> !<small>ДАЛЕЙШЫ ЛЁС</small> |- ! colspan="3" |<small>Dowództwo</small> |- |кіраўнік палка |падпалкоўнік Валенты Пешак |польскія узброенныя сілы |- |I ад’ютант |капітан Багдан Галёнскі | |- |II ад’ютант |капітан . Платон Мікалай Васількоўскі | |- |інфармацыйны афіцэр |пар. Уладзімір Зайкін | |- |афіцэр па сувязі |кпт. Марыян Юзэф Гма’оўскі | |- |кварцірмістр |kpt. Петр Антоні Зарэмба | |- |афіцэр-эканаміст |NN | |- |афіцэр па харчаванні |NN | |- |галоўны лекар |падпаручнік лекар Ян Арцімовіч | |- |капелан |ксендз капелан Людвік Брыдацкі | |- |кіраўнік гаспадарчага узвода |падпаручнік рэзерву Станіслаў Навіцкі | |- ! colspan="3" |<small>I батальен</small> |- |кіраўнік батальёну |маер Чэслаў Ян Скіміна | |- |ад’ютант батальену |NN | |- |кіарўнік роты сувязі | | |- |кіраўнік 1 роты стральцоў |пар. Тадэўш Вацлаў Напяркоўскі | |- |кіраўнік 2 роты стральцоў |пар. Стэфан станіслаў Турэк | |- |кіраўнік 3 роты стральцоў |пар. рэз. Казімір Байдовіч | |- |кіраўнік 1 роты цяжкіх кулямётаў |пар. Яўгені Олех | |- ! colspan="3" |<small>II батальен</small> |- |кіраўнік батальёну |маер Францішак Міхал Мараўскі | |- |ад’ютант батальену |NN | |- |кіарўнік роты сувязі | | |- |кіраўнік 4 роты стральцоў |кпт. Эрык Батке | |- |кіраўнік 5 роты стральцоў |ппар. рэз. Ежы Савіч | |- |кіраўнік 6 роты стральцоў |пар. Эўгеніюш Урбаньскі | |- |кіраўнік 2 роты цяжкіх кулямётаў |кпт. Антоні Петр Кузян | |- ! colspan="3" |<small>III batalion</small> |- |кіраўнік батальёну |пплк | |- |ад’ютант батальену |NN | |- |кіарўнік роты сувязі | | |- |кіраўнік 7 роты стральцоў |кпт. Віктар Мячыслаў Календа | |- |кіраўнік 8 роты стральцоў |пар. Здзіслаў Кавальскі | |- |кіраўнік 9 роты стральцоў |пар. Рамуальд Валадзько | |- |кіраўнік 3 роты цяжкіх кулямётаў |пар. Казімір Антоні Младзенец | |- ! colspan="3" |<small>Спецыяльныя пададдзелы</small> |- |кіраўнік супрацьтанкавай роты |пар. Францішак Эдвард Гудз | |- |кіраўнік роты артылерыі пяхоты |кпт. Войцэх Уладыслаў Касцецкі | |- |кіраўнік роты сувязі |NN | |- |кірашнік роты выведкі |падпар. Людвіг Багдан Зволянскі | |- |кіраўнік піянерскай роты |ппар.рэз. Мельхіер Янішэўкі | |- |кіраўнік роты пгаз. |NN | |- ! colspan="3" |<small>Inni</small> |- |кіраўнік узводу цяжкіх куляметаў |ппар. пях. рэз. Віктар Барэйка |нямецкая няволя |} == Палкавыя сімвалы == [[Файл:Szkatuła_za_służbę_w_86_pp.jpg|міні|Палкавы значок на памятнай скрынцы, падоранай афіцэрскім корпусам падпалкоўніку Юліяну Чубрыту.]] ; Штандар ад жыхароў Мінска Нестатутны штандар быў прафінансаваны жыхарамі Мінска. Ён быў перададзены палку 18 сакавіка 1921 года ў Вільні дэлегатам польскага ўрада [[Уладзіслаў Рачкевіч|Уладзіславам Рачкевічам]] {{Sfn|Satora|1990}} . ; Апісанне штандара На чырвоным баку палотнішча намаляваныя два шчыты. На адным — Белы Арол, на другім — Пагоня. На белым баку палотнішча, у цэнтры, — герб Мінска з надпісам «Sigillum Civitatis Minscensis Anno 1569». На верхнім краі палотнішча надпіс па польску: «Горад Мінск 6-му Мінскаму палку стральцоў»; на ніжнім краі — такі ж надпіс на беларускай мове{{Refn|.Numeracja „6-ty” uzasadniona jest tym, że początkowo Pułk w składzie Dywizji Litewsko-Białoruskiej używał tego numeru{{odn|Prugar-Ketling (red.)|1992|loc=metryka}}.}} . Да дрэўка сцяга прымацаваны памятныя значкі палкоў-пабрацімаў дывізіі {{Sfn|Prugar-Ketling (red.)|1992|loc=metryka}} . Сцяг палка ў цяперашні час знаходзіцца ў калекцыі Музея генерала Сікорскага ў Лондане {{Sfn|Satora|1990}} ; Штандар ад жыхароў сталіцы Варшавы У жніўні 1920 года полк атрымаў другі сцяг ад грамадзян Варшавы за свае заслугі ў абароне горада. Сярэбранага арла для харугві ахвяраваў Вінцэнт Вабінскі. Штандар быў уручаны 30 сакавіка 1921 года біскупам Уладзіславам Бандурскім . Дзеля святкавання буйейшых урачыстасцяў полк выкарыстоўваў абодва штандары разам. Пазней другі сцяг быў перададзены ў Музей войска ў Варшаве {{Sfn|Mieczkowski|1929}} . ; Памятны значок 18 мая 1929 года міністр ваенных спраў маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] зацвердзіў палажэнне аб памятным знаку 86-га пяхотнага палка . Знак мае форму крыжа з больш доўгім ніжнім плячом, пакрытым белай эмаллю. У цэнтры скрыжавання плячоў намаляваны срэбны арол з шырока распраўленымі крыламі, які трымае герб Мінскай зямлі, пакрыты чорна-белай эмаллю. Плечы крыжа аплятаюцца сярэбраным лаўровым вянком. Унізе даўжэшага пляча высечана дата стварэння палка — «17 снежня 1918 г.» {{Sfn|Sawicki, Wielechowski|2007}} . === Камандзіры палкоў і намеснікі камандзіраў === === Жаўнеры і афіцэры 86-га пяхотнага палка сталі таксама ахвярамі Катынскага расстрэлу === {{Асноўны артыкул|Ахвяры Катынкага злачынства - спіс забітых у Катыні і Казельску|Ахвяры Катынскага злачынства– забітыя ў Харкаве|Ахвяры Катынскага растрэлу – спіс забітых у Калініе|Ахвяры Катынскага злачынства – забітыя з Украінскага Катынскага Спісу|Ахвяры Катынскага злачынства – забітыя з Беларускага Катынскага Спісу}}''У выніку палону дамоваў паміж сталінскім СССР з нацысцкай Германіяй і Літвой, частка жаўнераў дабраахвотна вярнуліся, або былі інтэрнаваныя у СССР. У 1939—1941 г. шмат хто з іх сталі ахвярамі [[Дэпартацыі ў СССР|дэпартацый]], [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскіх рэпрэсій]] і «[[Катынскі расстрэл|Катынскага растрэлу]]''<ref>{{Кніга|спасылка=http://memo.ru/uploads/files/killed_in_katyn.pdf|загаловак=Убиты в Катыни. Книга памяти польских военнопленных - узников Козельского лагеря НКВД, расстрелянных по решению Политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года (PDF). Мемориал. 2015. ISBN 978-5-78700-123-5.|archive-date=3 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503164213/http://memo.ru/uploads/files/killed_in_katyn.pdf}}</ref>''» Біяграфіі ахвяр Катынскага расстрэлу можна знайсці, сярод іншага, у базах дадзеных, прадастаўленых польскімі Міністэрствам культуры і нацыянальнай спадчыны <ref>{{Cite web|url=https://katyn.miejscapamieci.gov.pl/page/strona-glowna/lista.php|title=Katyń – miejsca pamięci}}</ref> і [[Катынскі музей|Катынскім музеем]]'' {{Refn|Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; ''Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939''{{odn|Rocznik oficerski|1939}}.}} {{Refn|Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; [http://www.cprdip.pl/wydawnictwo,publikacje_naukowe,111,nieodnalezione_ofiary_katynia_-_maciej_wyrwa.html ''Nieodnalezione ofiary Katynia?: lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940'']{{odn|Wyrwa|2015}}.}} . == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite web|ref=Dz. Pers. MSWojsk.|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * {{кніга|ref = Bieliński|аўтар = Piotr Bieliński|частка = |загаловак = Wielka księga piechoty polskiej 1918—1939. 19 Dywizja Piechoty|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Edipresse Polska SA|год = 2017|том = 19|pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-7945-611-6|тыраж = }} * {{кніга|ref = Bieliński|аўтар = Piotr Bieliński|частка = |загаловак = Wielka księga piechoty polskiej 1918—1939. Kombinowana Dywizja Piechoty generała Wołkowickiego|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Edipresse Polska SA|год = 2019|том = 44|pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-8164-224-8|тыраж = }} * {{кніга|ref = Cisek, Paduszek, Rawski|аўтар = Janusz Cisek, Konrad Paduszek, Tadeusz Rawski|частка = |загаловак = Wojna polsko-sowiecka 1919—1921|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej|год = 2010|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Almanach Oficerski|аўтар = Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr|частка = |загаловак = Almanach oficerski na rok 1923/24 zeszyt 2, dział III|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy|год = 1923|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Jagiełło|аўтар = Zdzisław Jagiełło|частка = |загаловак = Piechota Wojska Polskiego 1918—1939|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Bellona|год = 2007|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-11-10206-4|тыраж = }} * {{кніга|ref = Komorowski (red.)|аўтар = |частка = |загаловак = Boje polskie 1939—1945; przewodnik encyklopedyczny|арыгінал = |спасылка = |адказны = Krzysztof Komorowski (red.)|выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Bellona Spółka Akcyjna|год = 2009|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-7399-353-2|тыраж = }} * {{кніга|ref = Kutrzeba|аўтар = Tadeusz Kutrzeba|частка = |загаловак = Bitwa nad Niemnem (wrzesień-październik 1920 roku)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = Napoleon V (reprint)|месца = Warszawa|выдавецтва = Wojskowy Instytut Wydawniczy|год = 1926|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-7889-669-2|тыраж = }} * {{кніга|ref = Łach|аўтар = Wiesław B. Łach|частка = |загаловак = «Bunt Żeligowskiego». Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920—1922|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Wydawnictwo Bellona|год = 2014|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-11-13198-9|тыраж = }} * {{кніга|ref = Markert|аўтар = Wojciech Markert|частка = |загаловак = 86 pułk piechoty|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Pruszków|выдавецтва = Oficyna Wydawnicza «Ajaks»|год = 2004|том = Zeszyt 97|pages = |allpages = |серыя = Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej|isbn = 83-88773-77-1|тыраж = }} * {{кніга|ref = Markert|аўтар = Wojciech Markert|частка = |загаловак = 85 Wileński pułk strzelców|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Pruszków|выдавецтва = Oficyna Wydawnicza «Ajaks»|год = 2003|том = Zeszyt 88|pages = |allpages = |серыя = Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej|isbn = 83-88773-53-4|тыраж = }} * {{кніга|ref = Mieczkowski|аўтар = Stanisław Mieczkowski|частка = |загаловак = Zarys historji wojennej 86-go mińskiego pułku piechoty|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Wojskowe Biuro Historyczne|год = 1929|том = |pages = |allpages = |серыя = Zarys historii wojennej pułków polskich 1918—1920|isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Modrawski|аўтар = Hubert Modrawski|частка = |загаловак = Polskie lotnictwo wojskowe. Narodziny i walka|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Wrocław|выдавецтва = Wydawnictwo Dolnośląskie|год = 2009|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-245-8844-2|тыраж = }} * {{кніга|ref = Odziemkowski|аўтар = Janusz Odziemkowski|частка = |загаловак = Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919—1920|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Oficyna Wydawnicza «Adam»|год = 2010|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-7072-650-8|тыраж = }} * {{кніга|ref =Prugar-Ketling (red.)|аўтар = |частка = |загаловак = Księga chwały piechoty|арыгінал = |спасылка = |адказны = Bronisław Prugar-Ketling (red.)|выданне = Reprint: Wydawnictwo Bellona |месца = Warszawa|выдавецтва = Departament Piechoty MSWojsk. 1937—1939|год =1992|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Porwit|аўтар = Marian Porwit|частка = |загаловак = Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939 roku. T. 1 Plany i bitwy graniczne|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Spółdzielnia Wydawnicza «Czytelnik»|год = 1983|том = 1|pages = |allpages = |серыя = |isbn = 83-07-00645-7|тыраж = }} * {{кніга|ref = Rocznik oficerski|аўтар = Ryszard Rybka, Kamil Stepan|частка = |загаловак = Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Kraków|выдавецтва = Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Biblioteka Jagiellońska, 2006|год = 1939|том = 29|pages = |allpages = |серыя = |isbn = 83-7188-899-6|тыраж = }} * {{кніга|ref = Rybka, Stepan|аўтар = Ryszard Rybka, Kamil Stepan|частка = |загаловак = Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny «W» i jego ewolucja|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Oficyna Wydawnicza «Adiutor»|год = 2010|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-86100-83-5|тыраж = }} * {{кніга|ref = Satora|аўтар = Kazimierz Satora|частка = |загаловак = Opowieści wrześniowych sztandarów|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Instytut Wydawniczy Pax|год = 1990|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 83-211-1104-1|тыраж = }} * {{кніга|ref = Sawicki, Wielechowski|аўтар = Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski|частка = |загаловак = Odznaki Wojska Polskiego 1918—1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918—1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Pantera Books|год = 2007|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-204-3299-2|тыраж = }} * {{кніга|ref = Wróblewski|аўтар = Jan Wróblewski|частка = |загаловак = Armia «Prusy» 1939|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej|год = 1986|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 83-11-07212-4|тыраж = }} * {{кніга|ref = Waligóra|аўтар = Bolesław Waligóra|частка = |загаловак = Dzieje 85-go pułku Strzelców Wileńskich|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy|год = 1928a|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Waligóra|аўтар = Bolesław Waligóra|частка = |загаловак = Zarys historii wojennej 85-go pułku Strzelców Wileńskich|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Zakłady Graficzne «Polska Zjednoczona»|год = 1928b|том = |pages = |allpages = |серыя = Zarys historii wojennej pułków polskich 1918—1920|isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Wyrwa|аўтар = Maciej Wyrwa|частка = |загаловак = Nieodnalezione ofiary Katynia?. Lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia|год = 2015|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-64486-31-9|тыраж = }} * {{кніга|ref = Maksimiec|аўтар = Stanisław Maksimiec|частка = |загаловак = Front Północny. Organizacja i walki we wrześniu 1939 roku|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Oświęcim|выдавецтва = Wydawnictwo Napoleon V|год = 2021|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-8178-582-2|тыраж = }} * {{артыкул|ref = Waligóra|аўтар = Bolesław Waligóra|загаловак = Zajęcie Wilna przez gen. Żeligowskiego|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Bellona|тып = |месца = Warszawa|выдавецтва = |год = 1930|выпуск = |том = XXXVI|нумар = |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Войска Сярэдняй Літвы]] [[Катэгорыя:Войска Польскай Рэспублікі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Варшаўская бітва]] [[Катэгорыя:Польска - савецкая вайна]] [[Катэгорыя:Вайна 1939]] [[Катэгорыя:Польска-літоўская вайна]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] d9yyuomyvu9r6xmyiwhb1w9r4w1jmic 0 804683 5144015 5116451 2026-05-20T13:12:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144015 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Польска-літоўская вайна}}<gallery widths="140" heights="160" perrow="5"> Файл:Ofensywa_lit_biał.png|link=Plik:Ofensywa_lit_biał.png Файл:Bitwa_berezyna_g_1920.png|link=Plik:Bitwa_berezyna_g_1920.png Файл:Bitwa_lepel_1920.png|link=Plik:Bitwa_lepel_1920.png Файл:Bitwa_czernica_1920.png|link=Plik:Bitwa_czernica_1920.png Файл:Ofensywa_4lipca1920.png|link=Plik:Ofensywa_4lipca1920.png Файл:Bitwa_lida_lipiec_1920.png|link=Plik:Bitwa_lida_lipiec_1920.png Файл:Bitwa_mosty_1920.png|link=Plik:Bitwa_mosty_1920.png Файл:Bitwa_bransk_1920.png|link=Plik:Bitwa_bransk_1920.png Файл:Bitwa_ciechanowiec_1920.png|link=Plik:Bitwa_ciechanowiec_1920.png Файл:Bitwa_malkinia_1920.png|link=Plik:Bitwa_malkinia_1920.png Файл:Bitwa_radzymin_a_1920.png|link=Plik:Bitwa_radzymin_a_1920.png Файл:Bitwa_radzymin_b_1920.png|link=Plik:Bitwa_radzymin_b_1920.png Файл:Bitwa_o_granice_1920.png|link=Plik:Bitwa_o_granice_1920.png </gallery> [[Файл:Odznaka 80pp.jpg|міні|'''знак 80 Наваградскага пяхотнага палка''']] [[Файл:80pstrz.png|справа|250x250пкс]] '''80 Наваградскі полк''' '''стралкоў, Навагрудскі стралковы полк''' (80 пп) , пол. '''80 pułk Strzelców Nowogródzkich'''— пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] войска Срэдняй Літвы і Другой Польскай Рэспублікі. == Фарміраванне і змены ў арганізацыі == 10 ліпеня 1919 года тагачасны камандуючы Літоўска-Беларускім фронтам генерал-лейтэнант [[Станіслаў Шаптыцкі]] выдаў загад № 200/I аб фарміраванні Навагародскага (Навагрудскага) стралковага палка і батальёна яго ўзмацнення. Абедзве часткі былі арганізаваны ў [[Ліда|Лідзе]] на базе батальёна падмацаванняў [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі,]] афіцыйна дыслакаванай у [[Ваўкавыск|Ваўкавыску]]. Камандзірам палка і камандзірам 1-га батальёна быў прызначаны падпалкоўнік [[Антоні Астанковіч]], які раней камандаваў батальёнам падмацавання ў Ваўкавыску. Падпалкоўнік Астанковіч атрымаў гэты загад 11 ліпеня 1919 г. У той жа дзень батальён узмацнення быў перавезены чыгункай з [[Ваўкавыск|Ваўкавыска]] ў [[Ліда|Ліду]] . 26 ліпеня 1919 г. полк быў перавезены чыгункай у [[Баранавічы]], дзе ўвайшоў у склад групы генерала [[Стэфан Макрэцкі|Стэфана Макрэцкага]]. Падпаручнік Антоні Малышка і 14 інструктараў засталіся ў [[Ліда|Лідзе]] з задачай арганізаваць батальён падмацавання Навагрудскага стралковага палка. Затым батальён быў перакінуты ў [[Нясвіж]], а пазней у [[Слонім]]. 2 жніўня 1919 года камандаванне палком прыняў палкоўнік Станіслаў Юзаф Кавальскі. Падпалкоўнік Астанковіч заставаўся камандзірам 1-га батальёна да 21 жніўня, калі быў пераведзены на пасаду этапнага камандзіра Баранавіцкага павета. Новым камандзірам 1-га батальёна стаў капітан Леон Гейбовіч{{Sfn|Jędrzejczyk|1930}}. У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў [[Нясвіж|Нясвіжы]] {{Sfn|Odziemkowski|2010}} .{{Асноўны артыкул|палкавыя святы ў Міжваеннай Польшчы}} == Полк у баях за межы адроджанай Польскай дзяржавы == {{Асноўны артыкул|Польская абарончая вайна (1939)}}25 верасня 1919 года каля вёскі [[Філіпавічы (Жабінкаўскі раён)|Філіпавічы]] полк прыняў баявое хрышчэнне. Таму нябесным заступнікам палка быў прызнаны Ладыслаў з Гельнёва, літургічнае ўшанаванне якога ў Каталіцкім касцёле адзначаецца 25 верасня. 18 снежня 1919 года полк прыбыў у [[Бабруйск]], дзе на наступны дзень камандуючы фронтам генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] ўручыў камандзіру палка штандар, які быў падарункам ад Саюза крэсавых жанчын «Пагоня» з Вільні. З-за свайго этнічнага складу, дзеля узмацнення польскага войска на далёкім іншаэтнічным тэатры дзеянняў полк быў скіраваны на Полаччыну. 25 снежня 1919 г. ў мястэчку [[Кублічы]] полк далучыўся да 2 Літоўска-Беларускай брыгады пад камандаваннем палкоўніка Чэслава Манчынскага . 7 студзеня 1920 г. падчас паспяховага рэйду на [[Чарсцвяды|Чарсвяты]] загінуў першы салдат палка, шараговы Сафран Ілуковіч. 2 красавіка 1920 года камандаванне палком прыняў маёр [[Вінцэнт Руткевіч (вайсковы)|Вінцэнт Руткевіч]], прызначаны пераводам з [[86 "Мінскі" пяхотны полк|Мінскага стралковага палка]]. Палкоўнік Кавальскі быў перададзены ў распараджэнне штаба Вярхоўнага Камандавання . У другой палове красавіка 1920 года да палка далучыўся 2 батальён капітана Тарасевіча, сфармаваны як рэзервовы батальён у [[Нясвіж|Нясвіжы]] і ваколіцах. 21 мая 1920 г. камандаванне палком прыняў падпалкоўнік [[Казімір Рыбіцкі|Казімір Рыбіцкі,]] былы камандзір [[Гродзенскага стралковага палка]] і часова выконваючы абавязкі камандзіра [[1-й Літоўска-Беларускай брыгады]]. Зіму 1919–1920 гадоў часткі палка правялі на фронце ад [[Полацк|Полацка]] да [[Лепель|Лепеля]] на поўнач ад лінніі Бярэзіны на паласе абароны 1 і 4 польскіх армій. З пачаткам наступу Чырвонай арміі пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|М. Тухачэўскага]] на Захад пачаліся праблемы. 14 мая полк на ратацыі паміж першай і другой лініяй патрапіў пад масіраваны наступ 15 арміі чырвоных, быў разбіты ў [[Бітва пад Гарадцом (частка бітвы на Бярэзіне 1920)|бітве пад Гарадцом (частка бітвы на Бярэзіне 1920)]]. Адначасовы і хуткі ўдар чырвоных ад Полацка на Докшыцы, ад Ушачаў на Глыбокае і Докшыцы і ад Лепеля да Бягомля і Бярэзіно, негледзячы на спробу контракі, прывялі страты полком пярэдніх ліній абароны і гібелі чвэрці складу. Адступленне на наступную лінію абароны спапчатку было панічным, але сітуацыю ўдалося апанаваць. Па прычынк вялікіх баявых стратаў у чэрвені 1920 года полк трохі змяніў этнічны склад. З Польшчы падышлі падмацаванні з рэзервовага батальёна 4-га пяхотнага палка легіёнаў у [[Кельцы|Кельцах]] і рэзервовага батальёна 17-га пяхотнага палка ў [[Жэшаў|Жэшаве]]. Падмацаванне з Кельцаў было ўлучана ў склад 1 і 2 батальёнаў, а 3 батальён быў сфарміраваны з маршавага батальёна з Жэшава пад часовым камандаваннем лейтэнанта Караля Манцэвіча, а пазней капітана Дубінскага. Акрамя таго, з усяго палка атабралі рамеснікаў (цесляроў, кавалёў і г.д.) і арганізавалі тэхнічную роту. 20 чэрвеня 1920 года, абараняючы ўчастак ракі Чарніца, полк вытрымаў атаку пераўзыходзячых сіл [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] . 5 ліпеня 1920 года ў Зарэцку 3 батальён быў акружаны бальшавіцкай кавалерыяй і «''амаль упень выцяты''». Тыя, хто выжыў, былі ўлучаны ў склад 1-га і 2-га батальёнаў. Капітан Дубінскі быў паранены на полі бою, як і камандзір 2 батальёна капітан Тарасевіч. Новым камандзірам 2 батальёна стаў маёр [[Уладзіслаў Азевіч]]. 17 ліпеня 1920 г. былі забітыя камандзір 1 батальёна капітан Леон Гейбовіч і камандзір 4 роты лейтэнант Францішак Мельніцкі. Камандаванне 1 батальёнам прыняў лейтэнант Раман Бялкоўскі. У канцы ліпеня 1920 г. ў склад палка ўвайшоў маршавы батальён са Слоніма пад камандаваннем капітана Юзафа Кастко ў якасці 3-га батальёна. 31 ліпеня падпалкоўнік Рыбіцкі прыняў камандаванне 2-й Літоўска-Беларускай брыгадай . Камандзірам палка стаў маёр Азевіч. Пад націскам чырвоных, полк адступіў разам з польскім войскам пад Варшаву. Доказам прынятых у палку "рыцарскіх" маральных ідэалаў можа служыць прыклад Рамана Бялкоўскага. 3 жніўня 1920 года ў Малкіні гэты паручнік скончыў жыццё самагубствам. Ен быў паранены ў нагу 1 жніўня, абараняючы [[Браньск|Бранскі]] плацдарм. Паводле дадзеных следства матывам для самагубства стала абвінавачванне «''нейкай асобы, што з такой ранай ён усё яшчэ можа змагацца''». Камандаванне 1-м батальёнам прыняў лейтэнант Аляксандр Вальчак. Пасля заканчэння [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітвы]] полк атрымаў сцяг з надпісам «Абаронцам Варшавы» . 17 жніўня 1920 г. камандаванне палком прыняў падпалкоўнік Баляслаў Васькевіч. Да сярэдзіны верасня 1920 года 2 батальёнам камандаваў палкоўнік Станіслаў Юзаф Кавальскі. У ноч з 8 на 9 верасня 1920 года ў баях у вёсцы [[Крушыняны]] бальшавікі захапілі ў палон параненага камандзіра 1 батальёна лейтэнанта Вальчака. Перад [[Бітва на Нёмане|бітвай на Нёмане]] была праведзена замена на пасадах камандзіраў батальёнаў. Першы батальён прыняў маёр Уладзіслаў Азевіч, другі — капітан Яўгеніюш Забаўскі, а трэці — капітан Ежы Дамброўскі з Гродзенскага стралковага палка.<gallery widths="140" heights="160" perrow="5"> Файл:Warszawa_obrona_1939.png|link=Plik:Warszawa_obrona_1939.png </gallery>Паколькі полк фармальна і рэальна складаўся ў большасці з беларусаў (католікаў і праваслаўных) і палякаў - ураджэнцаў Віленшчыны, Наваградчыны і Полаччыны (кантраляваўся праз пастаўленых загадамі камандавання этнічных польскіх афіцэраў і падмацаванні) 8 кастрычніка 1920 г. полк прыняў удзел "[[Бунт Жалігоўскага|бунце]]" і паходзе генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] на [[Вільня|Вільню]]. Ен быў абвешчаны часткай [[войска Сярэдняй Літвы]]. Пачалася [[польска-літоўская вайна]]. 1 лістапада 1920 года падчас рэйду на вёску [[Вяйцюны|Віцюны]] быў забіты камандзір 1 роты, падпаручнік Генрык Кавецкі. 24 кастрычніка камандзір палка ўзнагародзіў яго [[Virtuti Militari|Сярэбраным крыжам ордэна Virtuti Militari]] . 17 лістапада капітан Левандоўскі прыняў камандаванне 1 батальёнам. 30 лістапада, пасля ўступлення ў сілу перамір'я з Літвой, полк знаходзіўся на баявой лініі Скетэры-Кеймінцы-Вершулішкі - Верцюны, адбіваючы пастаянныя атакі літоўцаў на свае пазіцыі. 20 снежня полк быў заменены і праз тры дні ўвайшоў у Вільню . === Кавалеры Ордэна Віртуці Мілітары === <gallery widths="220" heights="160" perrow="5"> Файл:20_DP_bobola.jpg|link=Plik:20_DP_bobola.jpg|alt=Tablica w kościele garnizonowym w Londynie| Мемарыяльная дошка ў Гарнізоннай царкве ў [[Лондан|Лондане]] Файл:Nowogrodek_fc10.jpg|link=Plik:Nowogrodek_fc10.jpg|alt=Tablica w kościele Przemienienia Pańskiego w Nowogródku| Мемарыяльная дошка ў касцёле Перамянення Гасподняга ў [[Навагрудак|Навагрудку]] Файл:Aleja_obrońców_warszawy_ząbki.jpg|link=Plik:Aleja_obrońców_warszawy_ząbki.jpg|alt=Aleja grobów żołnierzy 80pp poległych w obronie Warszawy w 1939 na cmentarzu w Ząbkach.| Алея магіл салдат 80-га пяхотнага палка, якія загінулі пры абароне Варшавы ў 1939 годзе, на могілках у варшаўскіх [[Зомбкі|Зомбках]]. </gallery> {| class="wikitable" ! colspan="3" |[[Файл:Order_Virtuti_Militari_Krzyż_Srebrny.svg|злева|40x40пкс]] Жаўнеры палка, узнагароджаныя Крыжам Ваеннага ордэна Virtuti Militari<nowiki><br id="mwtg"></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki> за вайну 1918–1920 гадоў |- | colspan="3" |<center> Залаты крыж</center> |- | | Падпалкоўнік Казімеж Яраслаў Рыбіцкі | |- | colspan="3" |<center> Сярэбраны крыж:</center> |- | шэраговы Юзаф (Іосіф) Арасім, | Капрал Эдвард Бальцэржак, | старэйшы шэраговы Вінцэнт Барачэўскі, |- | нябожчык капітан Леон Гейбовіч, | Сяржант Эрык Коларж, | нябожчык падпаручнік Генрык Кавецкі, |- | Капрал Казімір Казіёр, | Капрал Вінцэнты Казімерчак, | паручнік Станіслаў Перковіч , |- | Уладзіслаў Пражмоўскі | падпалкоўнік Казімеж Яраслаў Рыбіцкі , | падпаручнік Антоні Руткоўскі, |- | Сяржант Стэфан Радзевіч, | Капрал Юзаф Макарэвіч, | Старшы шэраговы Юліян Міхальчык, |- | нябожчык падпаручнік Станіслаў Обрзуд, | Капрал Юзаф Саламон, | шэраговы Юзэф Спыхай нр. 4158, |- | паручнік Юзэф Угрыновіч, | старэйшы шэраговы Ян Вайнароўскі. | |} Акрамя таго, [[Крыж Храбрых|Крыжам Харобрых]] былі ўзнагароджаны 31 афіцэр і 88 шэраговых, у тым ліку 27 двойчы, 8 тройчы і адзін чатыры разы. Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы былі ўзнагароджаны 18 афіцэраў і 28 шэраговых<ref>{{Кніга|загаловак=Jędrzejczyk, с. 56-58}}</ref> . === Мапы баёў палка === <references group="uwaga" responsive="1"></references> == Полк у мірны час == [[Файл:Żołnierze_80_pp_na_Zamku_Królewskim_w_Warszawie_NAC_1-W-1305.jpg|міні|240x240пкс|Салдаты 80-га пяхотнага палка ў Каралеўскім замку ў Варшаве; май 1935 года.]] [[Файл:WF_i_PW_w_Prużanie_cykliści_płk_Romuald_Kohutnicki_NAC_1-W-2466-4.jpg|міні|240x240пкс|Узвод равэрыстаў са школьных адзелаў дзяржаўнай гімназіі ў [[Пружаны|Пружанах]] — рапарт прымае палкоўнік Рамуальд Кагутніцкі, камандзір 80-га пяхотнага палка.]] Полк стала знаходзіўся ў Вільні да красавіка 1922 г. У кастрычніку 1921 года полк быў перайменаваны ў «80-ы Навагрудскі полк стральцоў» і ўлучаны ў склад 20-й пяхотнай дывізіі. Час ад часу полк пад камандаваннем маёра [[Mieczysław Kaleński-Jaśkiewicz|Мечыслава Каленскага-Яшкевіча]] пакідаў Вільню і займаў заставы і пазіцыі дзеля аховы польска-літоўскай дэмаркацыйнай лініі паміж [[Рудзішкі (горад)|Рудзішкамі]] і Рыконтамі. 12 красавіка 1922 года полк прыбыў у [[Слонім]] . Ён быў размешчаны ў раёне корпусу № IX. Казармы і гаспадарчая база палка ў Міжваеннай Польшчы знаходзіліся ў Слоніме<ref>{{Кніга|загаловак=Jędrzejczyk,1930, с.55}}</ref>. 19 мая 1927 г. міністр ваенных спраў, маршалак Польшчы [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі,]] зацвердзіў 11 ліпеня як дату палкавога свята. Полк адзначыў сваё свята ў гадавіну атрымання загаду № 200/I падпалкоўнікам Антоніем Астанкевічам, камандуючым Літоўска-Беларускім фронтам. Згодна з загадам Міністэрства ваенных спраў да Дэпартамента пяхоты з 1930 года аб увядзенні пяхотнай арганізацыі мірнага часу 80 пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотны полк III тыпу са станам, набліжаным да ваеннага. У ваенны час ён быў прызначаны для аперацый прыкрыцця і актыўнай абароны. Штогод полк прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 падафіцэраў і жаўнераў<ref>{{Кніга|загаловак=Jagiełło, 2007, с.63-65}}</ref>. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="2" |Асабісты склад iарганізацыйная структура на сакавік 1939 |- !Пасада !Званне, імя і прозвішча |- ! colspan="2" |<small>кіраўніцтва, гаспадарчыя і спецыяльныя пададзелы</small> |- |камандзір палка |палк. [[Станіслаў Феадорчык|Станіслаў Фядорчык]] |- |I намеснік камандзіра |падпалк. Мячыслаў Караль Гумкоўскі |- |ад'ютант |кап. Францішак Дорос |- |старшы лекар |маер.др. Філіп Гловіньскі |- |малодшы лекар |падпар. лек. Леон Караль Монэ (Monné) |- |II намеснік камандзіра (квартэрмістр) |маер Ян Шопа |- |афіцэр па мабілізацыі |кап. адм. (пях.) Рамуальд Буба |- |намеснік афіцэра мабілізацыі |кап. Баляслаў Мазуркевіч |- |афіцэр адміністратыўна- матэрыяльны |кап. Рудольф Тадэўш Вэбер |- |афіцэр па гаспадарцы |кап. інт. Міхал Нівіньскі |- |афіцэр па харчаванні |вакасія |- |афіцэр табароў |кап. таб. Радаслаў Шышла |- |капельмістр |падп. рэз. пдсц. Раман Міхальскі |- ! colspan="2" |<small>I батальен</small> |- |камандзір батальену |маёр Браніслаў Шліхтенгер |- |камандзір 1 роты |капт. Караль Вінцэнты Вітруба |- |камандзір узводу |пар. Тадэўш Грот- Вінклер |- |камандзір узводу |ппар. Ян Канты Рэрутка |- |камандзір 2 роты |в.а. пар. Станіслаў Малкевіч |- |камандзір узводу |падп. Рэйнхальд Роберт Гоэрык |- |камандзір 3 роты |пар. Станіслаў Вясялоўскі |- |камандзір узводу |пар Юзаф Улан |- |камандзір 1 роты кулямётаў |кап. Чэслаў Крушэўскі |- |камандзір узводу |пар. Ян Зыгмунт Фішэр |- |камандзір узводу |ппар. Антоні Падулка |- ! colspan="2" |<small>II батальён</small> |- |камандзір батальёну |маёр Людвік Станіслаў Енджэйчык |- |камадзір 4 роты |пар. Станіслаў Слюсарчык |- |камандзір узводу |падп. Ян Дэмбэк |- |камадзір 5 роты |пар. Леон Краеўскі |- |камандзір узводу |ппар. Францішак Манн |- |камадзір 6 роты |кап. Уладзіслаў Сташэўскі |- |камандзір узводу |пар. Казімеж Залуцкі |- |камадзір 2 роты кулямётаў |пар. Анжэй Гурдак |- |камандзір узводу |падп. Яўгені Пініньскі |- ! colspan="2" |<small>III батальен</small> |- |камандзір батальёну |маер Арнольд Яскоўскі |- |камадзір 7 роты |кап. Януш Дамброўскі |- |камандзір узводу |ппар. Збігнеў Генрык Гжыбоўскі |- |камандзір узводу |падп. Вацлаў Бухт |- |камадзір 8 роты |капт. Аляксандр Цесліцкі |- |камандзір узводу |пар. Казімеж Аўгуст Ажэхоўскі |- |камандзір узводу |ппар. Станіслаў Марыян Сорыс |- |камадзір 9 роты |капт. Зянон Віктар Саўка |- |камандзір узводу |прар. Францішак Гарасон |- |камандзір 3 роты кулямётаў |капт. Караль Ян Бабрай |- |камандзір узводу |пар. Тэадор Дамброўскі |- |камандзір узводу |падпар. Мячыслаў Смал |- | rowspan="5" |на курсе |маер Тадэўш Лело |- |пар. адм (пях.) Эдмунд Фурманскі |- |пар. Юзэф Бэндэр |- |падп. Зыгмунт Томаш Збуцкі |- |падп. Жыгмунт Караль Шыманскі |- ! colspan="2" |<small>80 акруга вайсковага прыстасавання „Навагрудак”</small> |- |камендант акругі ПВ |капітан пяхоты Эміль Збось |- |камендант ПВ "Навагрудак" (PW Nowogródek) |капітан пяхоты Юліян Пярэвіч |} == 80-ы пяхотны полк у абароне Польшчы ў верасні 1939 == === Мабілізацыя === 80-ы пяхотны полк быў мабілізаваны паводле мабілізацыйнага плана «W», які дзейнічаў з 30 красавіка 1938 года. Польская міжваенная дзяржава пачаткова імкнулася ставіць афіцэрамі палякаў і скіроўваць беларусаў (асабліва праваслаўных) дзеля паланізацыі на абавязковую службу ў этнічную Польшчу, аднак грошай на іх транспартыроўку і ўтрыманне дзяржаве бракавала і таму хлапцоў масай бралі служыць блізка да месца іх нараджэння. Паводле тэрытарыяльнага прынцыпу набору з прылеглых да гарнізонаў дыслакацыі палка беларускіх весак і мястэчак прыбыла пераважная маса яго жаўнераў на працягу гісторыі - мясцовых беларусаў-шэрагоўцаў<ref>{{Cite web|lang=рус.|url=https://www.polskieradio.pl/397/8260/artykul/2808619,%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B-%D0%B2-%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D0%B5-1939-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D0%B8-%D0%B1%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8|title=Историк: Белорусы в сентябре 1939 года отличились во время обороны Варшавы и Брестской крепости|author=Виктор Корбут}}</ref>. Мабілізацыйныя табліцы 80-га пяхотнага палка з перыяду яго мабілізацыі не пацярпелі ад наступных змяненняў і паправак. Мабілізацыя па трывозе 80-га пяхотнага палка пачалася 23 сакавіка 1939 года ў [[Слонім|Слонімскім]] гарнізоне. Полк і ўсе яго дапаможныя часткі патрапілі ў "Чырвоную групу". * * Мабілізацыя праходзіла спраўна, а яўка рэзервістаў была ўзорнай. Цяжэй было з наборам коней і павозак бо хоць ён адбываўся адпаведна плана, аднак якасць коней і павозак была нізкай.Пасля ўліку іх колькасці і збору матэрыялаў была праведзена масавая [[Альберцін Слонім|мабілізацыя]] ў бліжэйшых вёсках. Сярод беларусаў увогуле аказалася вельмі мала ўхілянтаў і дэзертыраў<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QX6oJoU0LIs|title=Кава з гісторыкам. Беларусы ў Польскім Войску (1918 - 1945 гг.)|author=Юры Грыбоўскі:}}</ref>. У ноч з 24 на 25 сакавіка 1939 года 1-ы батальён пераехаў з казармаў у вёску [[Альберцін Слонімскі павет|Альберцін]]. Там ён дасягнуў маршавай гатоўнасці раніцай 26 сакавіка і прынёс прысягу ў 9:00. Ужо 11:30 І/80 пп прыбыў на чыгуначную станцыю ў [[Слонім|Слоніме]] і адправіўся па чыгунцы. 16:00. Другі батальён завяршыў мабілізацыю ў вёсцы [[Талькаўшчына]] . 26 сакавіка трэці батальён 80 пп. пераехаў у вёску [[Пятралевічы 1|Петралевічы,]] адкуль рушыў услед за іншымі да чыгуначнай станцыі але, з-за недахопу рухомага складу, некалькі гадзін чакаў транспарту. Нарэшце, увечары 27 сакавіка яго пагрузілі на па вагонах і адправілі са Слоніма ў ноч з 27 на 28 сакавіка 1939 г. Чыгуначныя транспарты з 80 пп праходзілі па маршруце праз [[Баранавічы]] - [[Брэст]] - [[Бяроза (горад)|Бяроза Картуская]] - [[Лукаў (Люблінскае ваяводства)|Лукаў]] - [[Седльцы|Седльцэ]] - [[Варшава]] - Модлін - [[Насельск]] . 1-ы батальён прыбыў у Насельск 27 сакавіка, адкуль на світанні 28 сакавіка пехам рушыў у Каложомб, што за 10 км на захад ад [[Новэ Мяста (горад)|Новага Места]] . 2-гі батальён высадзіўся ў Насельску і заняў паблізкія вёскі Баленцін і Ідзіковіцы. 3-ці батальён прыбыў у Насельск раніцай 29 сакавіка, адкуль пехам рушыў у вёску Кролева таксама каля Новага Места. Камандаванне палка размяшчалася ў маёнтку Калазомб, а палкавыя падраздзяленні — у Кухарах Жыдоўскіх . З вясны 1939 года праводзіліся мерапрыемствы па злажванні, каардынацыі падраздзяленняў, павышэнні падрыхтоўкі рэзервістаў да ўзроўню актыўнай службы і стварэнне абарончых рубяжоў. Вясной 1939 г. вайны не пачалося, але пачалася стратэгічная падрыхтоўка да яе. На стрэльбішчах 13-га пяхотнага палка ў [[Пултуск|Пултуску]] праводзіліся баявыя вучэнні, маршы і баявыя стральбы. У ноч з 7 на 8 ліпеня 80 пп рушыў у раён [[Млава|Млавы]]. Былі размешчаныя наступныя вёскі: Славагура Старая і Новая Вёска Малая (1 батальён), Млаўка (2 батальён), Туржа Малая (3 батальён), а таксама горад Млава, штаб палка і палкавыя падраздзяленні. 13 ліпеня полк часткова перагрупаваўся: 2-гі батальён заняў вёскі Унішкі-Завадскія і Кулакова, а 3-ці батальён — вёску Краева і хутар Зімноха. У гэтым жа раёне 80-ы пп у ліпені і жніўні праводзіў работы па ўмацаванні прызначаных дзеля вучэбнай абароны участкаў. Полк удзельнічаў у будаўніцтве драўляна-зямляных і бятонных сховішчаў, бункераў, супрацьтанкавых перашкод, [[Акоп|акопаў]], пазіцый для буйнакаліберных кулямётаў, а таксама ў расчыстцы палеў ад леса і хмызнякоў дзеля спрытнейшай арганізацыі агнявой падтрымкі. За гэты час была праведзена частковая змена асабістага складу. Аднак, цяжкая фізічная праца, якую жаўнеры рабілі па 12 гадзін у дзень на ўмцаванні пазіцый, перашкаджала правядзенню вайсковага шкалення. Слабая матэрыяльная база польскага войска прывяла да таго што казармах 80 пп стварыўся "залішні асабісты склад", які складаўся з прафесійных кадраў і рэзервістаў, а таксама маладых людзей, прызваных у сакавіку 1939 года. Пазней гэты залішні асабісты склад быў сфарміраваны ў аддзел збору лішкаў 80-га пяхотнага палка. Падчас надзвычайнай мабілізацыі, абвешчанай 24 жніўня 1939, у казармах 80-га пп ў складзе "Чырвонай групы" былі мабілізаваныя: камандаванне і удзельнікі асісэнцкіх групаў, а так сама зянітна-куляметная рота. * Падчас жнівеньскай агульнай мабілізацыі ў другім эшалоне пачалася мабілізацыя Рэзервовай базы 20-й пяхотнай дывізіі ў казармах 80-га пяхотнага палка ў Слоніме. У адпаведнасці з новым планам, мабілізацыя маршавага батальёна 80-га пп і маршавага складу асобнай [[Кулямёт|роты кулямётуў]] № 92 была перададзена ў [[Тарнаў]]. 29 жніўня 80 полк быў прыведзены ў баявую гатоўнасць і заняў пазіцыі ў падрыхтаваных умацаваннях на "лініі Млавы". 30 жніўня 7-я стралковая рота і ўзвод коннай выведкі пачалі патруляванне памежнай паласы Двуколы-Бялуцкая пушча. 80-ы пяхотны полк, разам з 20-й пяхотнай дывізіяй арміі «Модлін» забяспечваў цэнтральны ўчастак абароны польскай арміі на ўчастку Туржа-Рудна. Сфера адказнасці - абарончы пояс на пазіцыі «Млава», ляжаў ад вёскі Пякелко (уключна) да вёскі Славагора Стара (уключна). I батальён 80-га пяхотнага палка заняў цяжкадаступныя балотны участак «Блота Немыя», якія аддзялялі пазіцыю «Млава» ад пазіцыі «Жэгноў». Дзеля забеспячэння бяспекі гэтай тэрыторыі былі замініраваны 8 існуючых пераправаў і выкапаны супрацьтанкавы роў даўжынёй 500 метраў. Балотную паласу «Балота Немыя» шырынёй 6 км ахоўвалі ад захаду два ўзводы I/80 пп, рота інжынераў з 20-га інжынернага батальёна, а з усходу — дывізійная рота равэрыстаў. ==== Бітва на пазіцыі «Млава» ==== 2 верасня з 5:00 раніцы нямецкая артылерыя пачала сістэматычны і бесперапынны агонь па пазіцыях 80 пяхотнага палка, які сціхаў толькі падчас атак нямецкіх бамбардзіроўшчыкаў. А 10:00 раніцы пачалася нямецкая атака на пазіцыі III/80 пп. Яна дасягнула адлегласці і залягла ў 250 метраў ад польскіх пазіцый. 9 стралковая рота пры падтрымцы ўзвода цяжкіх кулямётаў з 3-й роты цк адбіла нямецкую атаку агнём. Пасля наступлення цемры вораг разведаў пазіцыі III батальена баямі, праверыўшы эфектыўнасць артылерыйскага агню. Гэтая разведка была адбітая. Пазіцыі II/80 пяхотнага палка з раніцы інтэнсіўна бамбілі нямецкія самалёты, што прывяло да асабліва вялікіх страт ў 4 і 6 стралковых ротах. На працягу дня некалькі разоў нямецкая пяхота атакавала пазіцыі ІІ батальёна. Падчас адной з атак нямецкая пяхота падступіла на адлегласць 300 метраў да пазіцый 6-й стралковай роты, але была адбітая артылерыйскім і пяхотным агнём. Каля 14:00 быў адбіты новы напад нямецкай пяхоты і танкаў на пазіцыі II/80 пяхотнага палка. Нямецкія часткі адышлі ў бок вёсак Унішкі-Завадскія і Куклін, пакінуўшы нерухомымі пяць нямецкіх танкаў на прадполлі. У сектары адказнасці І/80 пяхотнага палка нямецкія часткі правялі інтэнсіўную выведку раёна «Балота Нямыя», шукаючы магчымасці абыйсці пазіцыі 80 пп з фланга і стварыць пралом. Уначы камандзір 80 пп атрымаў у рэзерв 5 стралковую роту [[78-ы полк пяхоты|78-га пяхотнага палка]] . 5/78 пп узмацніла абарону 5/80 пп каля вёскі Калакова. З раніцы нямецкая артылерыя абстраляла роту 1 батальёна, пасля чаго нямецкія атакі распачаліся з боку вёскі Віндыкі. Нямецкую пяхоту падтрымлівалі каля 30 танкаў. Нямецкая атака была адбітая кулямётным і супрацьтанкавым агнём трох рот 80 пп і роты 78 пп, а таксама супрацьтанкавымі ўзводамі 80 пп. Акрамя таго, значную падтрымку абаронцам аказала 1 дывізія 20 пяхотнага палка. Нямецкая атака была адбітая, сем нацысцкіх танкаў падбітыя. Агонь нямецкай артылерыі па пазіцыях 80 пп працягваўся да канца дня. Пазіцыі 80 пп атакавалі 2 і 44 палкі 11 нямецкай пяхотнай дывізіі пры падтрымцы танкаў нямецкай танкавай дывізіі «Кемпф» . 3 верасня, ад світання, нямецкая артылерыя інтэнсіўна абстрэльвала абарончыя пазіцыі 80 пп, прычым агонь нямецкіх гармат і мінаметаў сістэматычна ўзмацняўся. З поўдня пачаліся магутныя налёты нямецкай авіяцы. Каля12:00 і 14:00 каля 30 нямецкіх бамбардзіроўшчыкаў адначасова атакавалі польскія пазіцыі. А 9:00 разведвальная рота 80-пп была перададзена ў распараджэнне камандзіра 3 батальёна 79 пяхотнага палка, а затым 1/79 пяхотны полк заняў абарону на вышыні 175. А 14:00 2 стралковая рота была нечакана абстраляна нямецкай пяхотай з напрамку Кіткі - Дэмбск . Каля 17:00 нямецкая пяхота аднавіла наступ на абарончыя пазіцыі 80 пп. Асабліва моцна праціўнік атакаваў пазіцыю III/80 пп і яго крыло - 9 стралковую роту — з раёна Пякелка-[[Dźwięrznia|Дзвежня]], дзе яны сустрэліся з абаронай 1 батальёна 78 пяхотнага палка. Познім вечарам нямецкая пяхота ўварвалася на пазіцыі 8 стралковай роты, аднак далейшае прасоўванне немцаў было спынена на другім эшалоне абароны 8 роты. Адпаведна з загадамі камандзіра палка арганізаванай контратакі у кірунку перадавой лініі тут не адбылося. Прарыў немцаў адбыўся таксама і на ўчастку абароны 6 стралковай роты каля Жулінека. Неадкладная контратака дазволіла вярнуць страчаныя пазіцыі, але камандзір роты, капітан Уладзіслаў Сташэўскі, быў цяжка паранены падчас контратакі. Камандаванне 6 ротай прыняў лейтэнант запасу Раман Керсноўскі. Дзве нямецкія атакі на пазіцыі I/80 пяхотнага палка былі распачатыя: з раёна Унішкі-Завадскіх, дзе яны сустрэліся з II/80 пяхотным палком у раёне Колакава, і з раёна Віндыкі ў напрамку Славагуры Старой. Падчас жорсткіх баёў на змярканні нямецкая пяхота ўварвалася на польскія пазіцыі каля Колакава, разграміўшы 3 ўзвод 3 стралковай роты. Пад моцным ціскам немцаў 3 і 5 пп былі вымушаныя адступіць у бліжэйшы лес з вялікімі стратамі. Камандзір 3 роты, лейтэнант Станіслаў Весялоўскі, быў цяжка паранены. Рэшткамі абедзвюх рот кіраваў камандзір 5 пяхотнага палка, лейтэнант [[Баляслаў Туміловіч]], пад яго камандаваннем уначы адбылася контратака, дзякуючы якой вораг быў выбітыя з захопленых акопаў і польскае войска аднавіла раней страчаныя абарончыя пазіцыі. Падчас нямецкага наступлення на Славагуру Старую абарона 2 пяхотнай роты была так сама прарваная. Контратака рэзервовага ўзвода 2 роты і ўзвода стралковай роты 1 асобнага кулямётнага батальёна пад кіраўніцтвам маёра Шліхтынгера ўвянчалася вяртаннем страчаных пазіцый а 21:00. 2-гі батальён [[78 пяхотны полк|78 пяхотнага палка]] (без дзвюх рот) быў перагрупаваны ў раёне «Блота Немыя» з боку Славагоры Старой, падпарадкаваны камандзіру 80 пяхотнага палка палкоўніку [[Станіслаў Фядорчык|Станіславу Фядорчыку]], з задачай контратакі нямецкай пяхоты на стыку 80-га і 79-га пяхотных палкоў. Аднак, атака не адбылася з-за змены меракавання галоўнакамандавання і загада камандзіра палка. Камандаванне арміі «Модлін» прыняло рашэнне вывесці 20 пп з раёна Млавы на другую лінію абароны - пазіцыю затрымкі Апіногура-Шульмеж-Пшасныш. Камандзір 80-пп атрымаў загад аб адступленні ў ноч з 3 на 4 верасня, каля 1:00-2:00 ночы. 80-ы пяхотны полк павінен быў адысці да Вышын Касцельных у асноўнай калоне дывізіі пад камандаваннем камандзіра дывізійнай пяхоты палкоўніка Францішка Дудзінскага. ==== Адступленне да лініі Віслы і Нарвы ==== Загады аб адступленні паступова даходзілі да асобных падраздзяленняў 80-га пяхотнага палка. 4 верасня а 5-й гадзіне раніцы камандзір I/80 пп атрымаў загад аб адступленні. А 7-й гадзіне раніцы яго роты пачалі пакідаць свае абарончыя пазіцыі. Карыстаючыся з сітуацыі - немцы ўдырылі. Падчас сыходу 1 стралковая рота была атакавана нямецкімі падраздзяленнямі. У кароткім, але жорсткім баі камандзір, лейтэнант Станіслаў Малькевіч, разам з пяццю падафіцэрамі і шматлікімі шараговымі загінулі, а страты склалі 50% ад колькасці роты. Нягледзячы на страты, лінія абароны была ўтрымана, вораг спынены і 1 рота адышла без перашкод. Раніцай у раёне Новая Весь-Шыдлаўка нямецкае падраздзяленне прарвала абарону І Мазурскага батальёна нацыянальнай абароны (Дзялдоўскага). 1/80 пяхотны полк, які маршыраваў па дарозе Млава-Варшава пры эфектыўнай падтрымцы ІІ/20 пп, контратакаваў, адкінуўшы ворага і забяспечыўшы далейшае прасоўванне калоны. Рэшткі 3/80 пп разам з 5/78 пп пад камандаваннем лейтэнанта Баляслава Туміловіча самастойна адышлі са сваіх абарончых пазіцый. У склад калоны пад камандаваннем маёра Шліхтынгера ўваходзілі наступныя батальёны: 1/80 пп без 3 роты, 1/79 пп і 3/78 пп. Ціск праціўніка на калону з усходу і бесперапынныя бамбардзіроўкі цэлы дзень, перашкодзілі ім заняць абарончую пазіцыю ў Апінагурскіх лясах. Група маёра Шліхтынгера прайшла праз Стшэгова і [[Гліноецк|Гліноец]] да ракі Вісла. У раёне Гліноецка існавалі два масты праз раку Вкра і дамба ў балотах. З 10:00 да 17:00 нямецкая авіяцыя інтэнсіўна бамбілі масты і дамбу. Ваколіцы былі ўсыпаныя разбітай тэхнікай, тушамі жывёл, целамі забітых і параненых. Дзякуючы высокай дысцыпліне групе ўдалося прарвацца праз раён Гліноецка і не панесла значных страт падчас паветраных нападаў. Асобныя жаўнеры, групы і ўзводы аддзяліліся, але працягвалі ісці па слядах групоўкі ў напрамку [[Рацёнж|Рацёнжа]]. II/80 пп пачаў адыход са сваіх абарончых пазіцый у 7:00 раніцы пад моцным агнём нямецкай артылерыі. Адступленне батальёна прыкрывала 4 стралковая рота. 9 стралковая рота адышла разам з II/80 пп. Падчас баёў прыкрыцця 4 рота панесла значныя страты і страціла сувязь з II/80 пп. Батальён маёра Енджэйчыка перайшоў раён Гліноецка на поўнач 4/5 верасня. 4 рота самастойна прайшла праз Шрэнск — [[Рацёнж]] да [[Плоцк|Плоцка]]. III/80 пп, без 9 стралковай роты, пакінуў лінію абароны без перашкод, а 8 стралковая рота забяспечвала яму ар'ергард. Дасягнуўшы Апіногурскіх лясоў, 3 батальён быў атакаваны кулямётным агнём ворага. Затым ён адступіў да Стшэгава, дзе, выкарыстоўваючы падручныя сродкі, пераправіўся праз раку Вкра і рушыў да Плоньска. Заставы і залогі бункераў, якія засталіся добраахвотна або не былі папярэджанныя аб адступленні, змагаліся да апошняга патрона, гінучы ў баі ад гранат, мін або агню вагнямётаў. Разам са сваімі людзьмі ў палон быў узяты цяжка паранены падпаручнік рэзерва Станіслаў Вярнігора з 2-й стралковай роты, а запасны лейтэнант Уладзіслаў Рудаміна з 2-й роты цяжкіх кулямётаў быў забіты ў бункеры. 5 верасня на світанні група маёра Шліхтынгера дасягнула Рацёнжа, дзе, усталяваўшы сувязь са штабам [[Навагрудская брыгада кавалерыі|Навагрудскай кавалерыйскай брыгады]], маёр Шліхтынгер атрымаў загад ад брыгаднага генерала [[Уладзіслаў Андэрс|Уладзіслава Андэрса]] ісці на [[Плоцк]] . Раніцай да групы далучыўся II/80 пп без 4-й роты, але з 9-й ротай. Калона працягнула марш на Плоцк, дасягнула Бельска а 18:00 і перайшла мост у Плоцку а 23:00. 4-я рота далучылася да калоны свайго батальёна ў Плоцку. Увечары III/80 пп без 9-й роты дасягнуў [[Плоньск|Плоньска]] . На світанні 6 верасня 1939 група маёра Шліхтынгера рушыла да Брохава, дзе канцэнтравалася 20-я пяхотная дывізія. Рана раніцай 80 пяхотны полк дасягнуў [[Гомбін|Гёмбіна]]. Там ім быў загаданы прыпынак і адпачынак. На змярканні 80 пп працягнуў свой марш да Брохава. Апоўдні 6 верасня рэшткі 3/80 пяхотнага палка разам з 5/78 пяхотным палком прыбылі ў Плоньск. У ноч з 6 на 7 верасня III/80 пп разам з ротамі 3/80 пп і 5/78 пп аднавілі свой марш з Плоньска ў Модлін. 7 верасня, перад світаннем, 80 пяхотны полк, без III батальёна, спыніўся ў вёсцы на захад ад Брохова, за некалькі кіламетраў ад ракі Бзуры. Аднавіўшы марш пасля абеду, яны перайшлі мост праз раку Бзуру каля Брохова. Увечары 80 пяхотны полк спыніўся на адпачынак у раёне Фамулак Крулеўскіх. Позняй вечарам полк аднавіў марш праз [[Кампіноская пушча|Кампінаскую пушчу]] ў напрамку Казуня . А 8:00 раніцы III/80 пяхотны полк пад камандаваннем маёра Арнольда Яскоўскага дасягнуў Модліна і па загаду брыгаднага генерала Юліуша Зулаўфа адышоў на Дэмбскі плацдарм, заняўшы абарону ў гэтым сектары. У той дзень камандзір дывізіі палкоўнік Вільгельм Лішка-Лавіч па загаду камандуючага аператыўнай групы генерала Зулаўфа павінен быў сабраць сілы ў раёне Яблонна — [[Легіянова]] з мэтай рэарганізацыі дывізіі. 8 верасня, пасля начнога маршу, 80 пп дасягнуў ускраіны Модліна, дзе спыніўся ў вёсках на ўскраіне Кампіноскай пушчы. З падраздзяленняў 20 пяхотнай дывізіі, якія прыбылі ў Модлін з боку Плоньска, была сфарміравана групоўка пад камандаваннем камандзіра 79 пяхотнага палка падпалкоўніка Канстанціна Забароўскага, якая складалася з аб'яднанага батальёна (з рот 78 і 79 пп) і III/80 пп. Група заняла абарону ў раёне Дэмбэ, маючы задачу абараняць лінію ракі [[Нараў]] у напрамку Яблонне. У ноч з 8 на 9 верасня 80 пяхотны полк, без III/80-га пяхотнага палка, перайшоў мост праз [[Вісла|Віслу]] ў [[Новы Двур Мазавецкі|Новым Двары]]. 9 верасня 80 пяхотны полк у лясах [[Легіянова]] каля Хашчоўкі аднаўляў свае баявыя магчымасці, арганізоўваў свае падраздзяленні і прымаў падмацаванне ад тых, хто выжыў. ==== Баі на рэках Буг і Нараў ==== 10 верасня камандаванне 20-й пяхотнай дывізіі атрымала загад заняць рэкі [[Буг]] і [[Нараў]] ад Зегжэ да вусця ракі Жондзу . Мэтай было не дапусціць нямецкіх войскаў да пераправы праз прызначаны ўчастак ракі. У другой палове дня 80-я пяхотная дывізія рушыла ў лес на ўсход ад Непарэнта . А 19:00 палкоўнік Станіслаў Федарчык атрымаў загад рушыцца ў лес на ўсход ад маёнтка Зегжэ, дзе павінен быў заняць зыходныя пазіцыі для наступу. Пасля начнога маршу 11 верасня, на світанні, 80 пяхотны полк без 3-га батальёна дасягнуў лесу маёнтка Зегжэ. Камандзір палка размясціў 1/80 пяхотны полк і 9/80 пяхотны полк каля егерскай хаткі Кемпіст. 2/80 пяхотны полк быў размешчаны ў форце Беніямінаў. Разведка праводзілася ў напрамку вёсак Сівек і Рыня. На берагах рэк Буг і Нараў нямецкіх падраздзяленняў не было выяўлена; рота франтавой лініі абаранялася ў Рыні. А 8:30 раніцы нямецкае падраздзяленне пераправілася праз раку Буг і аднавіла марш у напрамку Воліцы. У адпаведнасці з загадам камандзіра 20 пяхотнага палка, 80 пяхотны полк быў прызначаны ў першы эшалон атакі. А 11:30 раніцы абодва батальёны аднавілі наступ у напрамку Рыні. II/80 пяхотны полк атакаваў нямецкую частку, знянацку заспеўшы яе і прымусіўшы адступіць за раку Жондзу. І/80-ы пяхотны полк адкінуў нямецкія часткі за Жондзу. Але інтэнсіўны агонь нямецкай артылерыі прымусіў абодва батальёны адысці ад ракі Жондзы. І/80-пп адступіў у раён Борэк, а 2/80 пп адступіў глыбей у лес маёнтка Зегжэ. Рота 9/80 пп, прыкрываючы правае крыло палка, адышла пад флангавым кулямётным агнём у лес. Абодва батальёны 80 пяхотнага палка абаранялі паўночную і паўночна-заходнюю ўскраіны лесу маёнтка Зегжэ. 9/80 пп спачатку фармаваў рэзерв палка ў форце Беніямінаў, затым правёў разведку правага крыла дывізіі ў вёсцы Мокрэ каля Радзыміна. Пасля таго, як ён пераканаўся ў адсутнасці нямецкіх падраздзяленняў на флангу 20 пяхотнага палка, 9/80 пп вярнуўся ў форт Беніямінаў. Падпаручнік рэзерва Тадэвуш Штраус загінуў падчас баёў пад Жондзой. 11 верасня, пасля роспуску групы падпалкоўніка Забароўскага, III/80 пп без 9/80-пп увечары дасягнуў Яблоны, дзе апынуўся ў рэзерве 20-й пяхотнай дывізіі. Раніцай 12 верасня штаб дывізіі вырашыў адкінуць нямецкія часткі за рэкі Буг і Нараў. А 7:00 палкоўнік Дудзінскі правёў брыфінг, падчас якога выклаў наступальныя задачы на 12 верасня. Згодна з ім, 80-ы пяхотны полк павінен быў узначаліць наступ у напрамку вёскі Сівец-Воліца. 1-ы батальён узначаліў атаку на правым флангу палка, 2-гі батальён — на левым, а злева — на яго суседзе — 1-ы батальён 78-га пяхотнага палка. Нямецкія часткі былі адкінуты за раку Жондзу. Абодва батальёны 80 пяхотнага палка былі падвергнуты шквальнаму агню нямецкай артылерыі, што пасля наступлення цемры прывяло да памяшання паміж сабой рот абодвух батальёнаў. Абодва батальёны, часткова распыленыя, адступілі ў бок Зегжынскіх лясоў на свае зыходныя пазіцыі. Сярод палеглых ку баі быў падпар. Вацлаў Абрэмбоўскі. У ноч з 12 на 13 верасня падраздзяленні 80 пяхотнага палка ўпарадкаваліся і занялі абарончыя пазіцыі за 200-300 метраў ад паўночна-ўсходняга краю Зегжынскага лесу. Раніцай 13 верасня 20 пяхотная дывізія павінна была аднавіць наступ, каб выціснуць нямецкія часткі за рэкі Нараў і Буг. У атаку былі прызначаны 78 і 79 пяхотныя палкі, а 80 пяхотны полк (без 3 батальёна), заставаўся на сваіх пазіцыях у якасці рэзерву 20 пяхотнай дывізіі. З світання і да 9:00-10:00 пазіцыі палка абстрэльвала нямецкая артылерыя. Атакі нямецкай пяхоты на пазіцыі 80-й пяхотнай дывізіі адбіваліся кулямётным і мінамётным агнём. Пасля 10:00 79-я пяхотная дывізія прасунулася праз пазіцыі 80-й пяхотнай дывізіі пры падтрымцы 1 стралковай роты 80 пяхотнай дывізіі. З 11 па 13 верасня 80 пяхотная дывізія вяла баі на лініі рэк Буг і Нараў каля Рыні і Зегжэ супраць частак нямецкай 217 пяхотнай дывізіі. Пасля 20:00 80 пяхотны полк, згодна з загадам камандзіра 20 пяхотнай дывізіі, атрымаў загад аб маршы на Варшаву. У другой палове дня 13 верасня III/80 пяхотны полк, без 9/80 пяхотнага палка, па загаду камандзіра 20-й пяхотнай дывізіі рушыў у Велішэў. Там была сфарміравана група пад камандаваннем маёра Арнольда Яскоўскага, якая складалася з III/80 пяхотнага палка, 20 інжынернага батальёна, 1 Варшаўскага батальёна Абароны Нарадовай і імправізаванага батальёна Цэнтральнай баявой групы маёра Пікульскага. Задачай групы было нанесці ўдар па падраздзяленнях нямецкай 32 пяхотнай дывізіі ў раёне Двор-Панятаў, якія прарвалі абарону батальёна 32-га пяхотнага палка і пагражалі тылу 20-й пяхотнай дывізіі. Атака пачалася паміж 18:00 і 19:00. Спачатку атака была паспяховай, нямецкія часткі адышлі з маёнтка Панятаў, але ў выніку нямецкага артылерыйскага абстрэлу засталіся ў полі. А 23:00 III/80 пяхотны полк без 9-й роты разам з 20-й пяхотнай брыгадай выйшаў з маёнтка Панятаў у Яблонне, прыкрываючы адыход 20-й пяхотнай дывізіі да Варшавы, а затым 14 верасня а 4:00 у якасці ар'ергарда адыйшоў да Варшавы. А 23:00 80-ы пяхотны полк выйшаў з лесу маёнтка Зегжэ па дарозе на Непарэнт і ў калоне з II/80-м пяхотным полкам на чале адступіў у Варшаву.<gallery widths="140" heights="160" perrow="5"> Файл:Warszawa_obrona_1939.png|link=Plik:Warszawa_obrona_1939.png </gallery> ==== Баі палка ў абароне Варшавы ==== 20 пяхотная дывізія дасягнула Варшавы 14 верасня пасля начнога маршу. Частка сіл дывізіі дашла да Варшавы па маршруце Яблона-Генрыкаў-Пельцавізна, большая частка — па маршруце Непарэнт-Бялаленка-Аляксандраў-Новае Бродна. Камандзір 20 пяхотнай дывізіі, згодна з загадам камандуючага абаронай Варшавы, заняў «Паўночны» падсектар сектара «Варшава-Усход» на варшаўскім раёне Прага. 20 пяхотная дывізія заняла падсектар ад ракі Вісла — Пельцавізна — могілкі Бродна — фальварак Бродна — хутар Зацішэ — фальварак Эльснераў — фальварак Дотшыма — чыгуначная лінія да Рэмбертова. А 8:00 раніцы III/80 пяхотная дывізія без 9 роты дасягнула Прагі разам з 20-й пяхотнай брыгадай. 80 пяхотны полк утрымліваў сектар «Эльснераў» ад фальварка Зацішэ (уключна) да чыгуначнай лініі на Рэмбертаў. Абарончыя парадкі палка была наступныя: I/80 пяхотны полк — па абодва бакі фальварка Дотшыма. II/80 пяхотны полк — справа ад I/80- пяхотнага палка да чыгуначнай лініі на Рэмбертаў у раёне Утрата. III/80 пяхотны полк знаходзіўся ў рэзерве ў Таргоўку на вуліцы Радзімінскай. Штаб палка знаходзіўся ў будынку на вуліцы Радзімінскай. Да світання 15 верасня батальёны занялі прызначаныя ім абарончыя пазіцыі. З моманту заняцця абарончых пазіцый і да апошняга дня абароны пазіцыі 80 пяхотнага палка знаходзіліся пад пастаянным агнём нямецкай артылерыі. У ноч з 15 на 16 верасня асобныя падраздзяленні 2 батальёна здзейснілі разведвальныя вылазкі ў напрамку Козяй Гуркі, фальварка Антанінаў і Кавенчына, выявіўшы там нямецкія часткі. 16 верасня 1939 года II/80 пяхотны полк быў заменены падраздзяленнямі 5 пяхотнай дывізіі пад камандаваннем брыгаднага генерала Юліуша Зулаўфа. II батальён заняў абарончыя пазіцыі на левым фланзе I/80 пяхотнага палка, ад стыку з 1 батальёнам да фальварка Эльснераў, у тым ліку з 4 і 5 стралковай ротамі ў першым эшалоне і 6-ю стралковую роту ў другім эшалоне. Адначасова, ад фальварка Зацішэ да фальв. Эльснераў, лінію размясціў 3-і батальён 41-га пп., прызначаны да 80 пп. 17 верасня маёр Людвік Енджэйчак быў паранены, і капітан Караль Бабрай, былы камандзір 92 асобнай кулямётнай роты, прыняў камандаванне II/80 пяхотнага палка. У той дзень ён быў перакінуты на першую лінію абароны ў раёне Утрата насупраць Козяй Гуркі, дзе змяніў аб'яднаны батальён АН. 18 верасня а 15:40 у сектар 80 пп нямецкая пяхотная рота атакавала палкавы форпост у Зацішшу, і нямецкая атака была спынена. А 21:30 нямецкі пяхотны батальён павёў атаку на пазіцыі 80 пяхотнага палка з раёна Старага Бродна, і нямецкая атака была адбітая. 19 верасня I/80 пп адбіў нямецкую атаку на Фольварк Дотшыма з боку чыгуначнай лініі на Валамін. У ноч з 19 на 20 верасня ў раёне кантролю 80-пп нямецкая пяхота захапіла Фольварк-Заціша, а польская контратака была спынена а 2-й гадзіне ночы. 20 верасня III/80-пп быў зняты са сваіх пазіцый у раёне Утрата і а 18:00 прыйшоў на змену I/80-пп ў раёне фольварка Дотшыма. З 21:00 нямецкая пяхота пачала атаку на пазіцыі 80-пп ў раёне Старае Бродна, а 23:00 нямецкая атака была адбітая. 21 верасня пазіцыі палка трапілі пад агонь нямецкай артылерыі. Паводле данясення камандуючага сектарам «Варшава-Усход» у Празе, брыгаднага генерала Юліуша Зулаўфа, па стане на 22 верасня ў складзе 80-га пяхотнага палка было 67 афіцэраў, 2513 радавых і 586 коней. У той дзень пазіцыі III/80 пп ў раёне Фольварка Дотшыма падвергліся моцнай бамбардзірцы нямецкай авіяцыі. 22 і 23 верасня пазіцыі палка падвергліся моцнаму артылерыйскаму абстрэлу. 24 і 25 верасня пазіцыі 80-гпп і ўсёй дывізіі падвергліся інтэнсіўнай бамбардзірцы нямецкай авіяцыі. 25 верасня па адной роце з II і III батальёнаў было даручана нанесці удары на нямецкія пазіцыі: II батальён — на Зомбкі, а III батальён — на фальварак Антонінаў. Абедзве атакі былі спынены агнём нямецкай пяхоты. 26 верасня а 13-й гадзіне нямецкая атака з раёна фальварка Антонінаў, распачатая супраць пазіцый III/80-пп у раёне Дотшымы, была спынена і адбіта. Сутычкі працягваліся да 14.00 27 верасня, калі паміж абложанымі і аблягаючымі ўступіла ў сілу перамір'е. 28 верасня, пп капітуляцыі Варшавы, 80 пяхотны полк сабраўся ў раёне закватэравання № 3. 29 верасня, пасля капітуляцыі ў паўночнай частцы Пражскага заапарка, палонныя з 80 пп адправіліся праз масты і раен Воля калона "Б" рушыла ў перасыльны лагер у [[Жырардаў|Жырардове]]. ==== Узнагароджаныя ў 1939 годзе ==== 29 верасня 1939 года камандуючы «Варшаўскай» арміяй генерал-маёр Юліуш Ромель ''«у знак прызнання іх заслуг і адвагі»'' ўзнагародзіў ніжэйзгаданых жаўнераў наступнымі ўзнагародамі: * Палкоўнік пяхоты [[Станіслаў Феадорчык|Станіслаў Фядорчык]] — Крыж Харобрых ў чацвёрты раз, * Маёр пяхоты Браніслаў Шліхтынгер — Крыж Харобрых ў чацвёрты раз, * капітан пяхоты. [[Adam Domaradzki|Адам Дамарадзкі]] – Virtuti Militari 5 класа, * маёр пяхоты Людвік Станіслаў Енджэйчык – Virtuti Militari 5 класа, * Капітан Караль Бабрай — Крыж Харобрых ў другі раз, * Маёр пяхоты Арнольд Яскоўскі — Крыж Харобрых ў трэці раз, * Капітан Зянон Саўка — Крыж Харобрых ў другі раз. Акрамя таго, ён перадаў у распараджэння камандзіра палка дзесяць крыжоў «Virtuti Militari» 5-й ступені. === Падраздзяленне па зборы надлішкаў 80 пяхотнага палка і маршавы батальён 80 пп === ==== Маршавы батальён 80 пп ==== Паколькі частка месцілася на Беларусі, абсалютная большасць прызваных па мабілізацыі былі беларусамі. Тагачасная польская дзяржава лічыла іх недабраназейнымі паводле этнічнай прыналежнасці. З-за адсутнасці дастатковай колькасці запасных шэраговых польскай нацыянальнасці ў мабілізацыйным раёне палка мабілізацыя маршавага батальёна 80 пп была даручана Тарнаўскаму рэзервоваму кадраваму аддзелу пяхоты. У рамках першай хвалі агульнай мабілізацыі маршавы батальён 80-пп пад кодавай назвай «Явар» быў мабілізаваны ў Тарнове на чацвёрты дзень яе правядзення. Пасля мабілізацыі 80-пп, па загаду камандуючага арміяй «Карпаты», ен быў уключаны ў склад 24-й пяхотнай дывізіі, якая арганізоўвала абарону лініі ракі Дунаец. Камандзір дывізіі вылучыў маршавы батальён 80-пп ў якасці ўзмацнення для 38-га пяхотнага палка. Жаўнеры падзялілі далейшы лёс гэтага палка. ==== Аддзел збору лішкаў 80 пп. ==== Пасля мабілізацыі 80-га пяхотнага палка і яго ад'езду ў паўночную Мазовію ў сакавіку 1939 года ў казармах засталіся лішнія рэзервісты пасля мабілізацыі, частка прафесійных кадраў палка і кантынгент прызыўнікоў, выкліканых на вайсковую службу ў сакавіку. Камандаванне астатнімі салдатамі 80-пп ў Слонімскім гарнізоне ўзяў на сябе першы намеснік камандзіра 80-га пяхотнага палка ў мірны час, падпалкоўнік Мечыслаў Гумкоўскі. Камандзір рэшткі разам са сваімі кадрамі адказваў за падрыхтоўку кантынгенту шэраговых і лішніх рэзервістаў, якія заставаліся ў гарнізоне. Ён таксама замяняў рэзервістаў, накіраваных у полк і «у полі», шукаў і папаўняў адсутнае абсталяванне і матэрыялы. Як камандзір усяіх рэштак 80-га пяхотнага палка ў Слоніме, ён кіраваў жнівеньскай надзвычайнай мабілізацыяй сфарміраваных падраздзяленняў і агульнай мабілізацыяй. Падпалкоўнік Гумкоўскі займаў пасаду намесніка камандзіра Рэзервовага цэнтра 20-й пяхотнай дывізіі, які быў сфарміраваны з 2 верасня. У Цэнтры з рэзервістаў 80-га пяхотнага палка былі сфарміраваны дзве стралковыя роты, два ўзводы цяжкіх кулямётаў і мінамётны ўзвод . Астатняя частка асобнага пяхотнага батальёна пад камандаваннем маёра Міхала Бартулы была сфарміравана з лішніх рэзервістаў 79-га пяхотнага палка. Гэты батальён адправіўся 10 верасня па чыгунцы, але даехаў толькі да раёна [[Брэст|Брэста,]] затым пехатой прайшоў да [[Кобрын|Кобрыня]] і ўвайшоў у склад дывізіі «Кобрынь». Акрамя таго, з малодшых жаўнераў і палкавых кадраў пад камандаваннем капітана Адама Ярасінскага быў сфарміраваны пяхотны батальён. Пяхотныя батальёны, арганізаваныя ў Цэнтры даукамплектацыі ОЗ 20 ДП у цэлым мелі добрае абсталяванне і ўзбраенне, падобнае да лінейных пяхотных батальёнаў. Пасля таго, як Цэнтр 20-га пяхотнага палка быў пераўтвораны ў гропоўку «Драгічын Палескі», салдаты 80 пп склалі яго значную частку. Затым яны ўвайшлі ў склад 50 пяхотнай дывізіі «Бяроза» ([[:pl:50_Dywizja_Piechoty_(II_RP)|„Brzoza”]]) і складалі большасць салдат яе 179 пяхотнага палка. Полк стаў галоўнай ударнай сілай дывізіі, бо як батальёны 80 пяхотнага палка, так і 79 пяхотнага палка складаліся з маладых салдат і рэзервістаў, былі добра падрыхтаваныя, мелі высокі маральны дух. Яны падзялялі лёс 50 пяхотнай дывізіі, у тым ліку ўдзельнічалі ў бітве пад [[Коцк|Коцкам]] у складзе [[Самастойная аперацыйная група„Палессе"”|Асобнай аператыўнай групы «Палессе»]] . == Палкавыя сімвалы == ; Штандар 16 чэрвеня 1923 года Прэзідэнт Рэспублікі Польшча зацвердзіў узор левага боку палотнішча штандара 80 пяхотнага палка . У вераснёўскай кампаніі, падчас моцнага нямецкага авіяналёту каля Гліноецка, штандарт прыняў капітан Юліян Ота. Ён спакаваў палотнішча разам з арлом і памятнымі цвікамі ў сумку для працівагаза і насіў яе з сабой да канца баёў за Варшаву. Перад тым, як немцы ўвайшлі ў польскую сталіцу, ён разам з капітанам Францішкам Дорасам і капітанам Чэславам Крашэўскім вырашыў схаваць штандарт ва уласнасці свайго цесця (Храстоўскага) на вуліцы Янінаўка ў Варшаве. Капітан Ота адкапаў сцяг у 1950 годзе. Паколькі палатно цалкам згніла і рассыпалася пры дакрананні, ён спаліў рэшткі. У 1959 годзе ён перадаў арла і цвікі музею ў [[Млава|Млаве]]. ; Памятны значок 9 красавіка 1921 г. міністр ваенных спраў зацвердзіў значок Навагродскага стралковага палка. 13 снежня 1921 г. генерал-лейтэнант Казімеж Сасноўскі дазволіў насіць толькі памятныя значкі, зацверджаныя міністрам ваенных спраў або галоўнакамандуючым. Сярод гэтых значкоў быў памятны значок Навагродскага стралковага палка. Знак, вядомы як «Крыж 80 палка», мае памеры 39 х 39 мм і форму мальтыйскага крыжа . Ён пакрыты празрыстай чырвонай эмаллю і апраўлены белай эмаллю. У цэнтры крыжа размешчаны сярэбраны арол на чырвонай эмалі, апраўлены сярэбранай аблямоўкай. Знак для афіцэраў і шэраговых мае ідэнтычны дызайн, але для шэраговых з меркаванняў кошту ён мог вырабляцца з больш таннага матэрыялу. Выканаўца: Адам Нагайскі - Варшава {{Sfn|Sawicki|Wielechowski|2007}} . == Навагародскія стралкі == [[Файл:Stanisław_Sobieszczak_płk_kawaler_VM.jpg|міні|213x213пкс|Станіслаў Сабешчак]] [[Файл:V_rekonstrukcja_Bitwy_o_Mławę,_miasto_0824.jpg|міні|240x240пкс|Станіслаў Слясіцкі, апошні ўдзельнік бітвы пад Млавай, які выжыў. Ён быў камандзірам 3 ўзвода 8 роты 80 Навагрудскага стралковага пяхотнага палка.]] ; Камандзіры палка * Падпалкоўнік Антоні Астанковіч (11 ліпеня — 2 жніўня 1919 г.) Падпалкоўнік Станіслаў Юзэф Кавальскі (3.8.1919 — 2.4.1920) Маёр [[Вінцэнты Руткевіч]] (2 красавіка — 21 мая 1920 г.) Падпалкоўнік [[Казімеж Яраслаў Рыбіцкі]] (22.05 — 31.07.1920 → камандзір 2-й літоўска-беларускай брыгады) Маёр Уладзіслаў Азевіч (1 - 16 жніўня 1920 г.) Падпалкоўнік Баляслаў Вашкевіч (17 жніўня — 14 лістапада 1920 → камандзір Гродзенскага стралковага палка) Падпалкоўнік Уладзіслаў Азевіч (з 15.11.1920) Падпалкоўнік Канстанты Асьвянцінскі (1923 - 18 студзеня 1925 → камандзір 41-га пяхотнага палка[1]) Палкоўнік пяхоты Станіслаў Сабешчак (18 студзеня 1925[1] - 31 ліпеня 1927 → інспектар пяхоты КОП[1]) Падпалкоўнік / палкоўнік пяхоты [[Рамуальд Кагутніцкі]] (22 ліпеня 1927[1] - 16 кастрычніка 1935 → камандзір брыгады КОП «Навагрудак») Падпалкоўнік / палкоўнік пяхоты [[Станіслаў Федарчык|Станіслаў Федорчык]] (лістапад 1935 - верасень 1939) ; Намеснікі камандзіраў палкоў {{Refn|13 czerwca 1922 roku Minister Spraw Wojskowych zniósł dotychczasowe stanowisko referenta wyszkolenia pułku piechoty i ustanowił etatowe stanowisko zastępcy dowódcy pułku zaszeregowanego do stopnia podpułkownika, wyznaczanego przez Ministra Spraw Wojskowych. Zakres działania zastępcy dowódcy określał dowódca pułku, przed którym był on całkowicie odpowiedzialny<ref>Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 24 z 13 czerwca 1922 roku, poz. 357.</ref>. W 1938 roku zmieniona została nazwa stanowiska na „I zastępca dowódcy”. W organizacji wojennej pułku nie było stanowiska zastępcy dowódcy.}} * Падпалкоўнік пяхоты Аляксандр Паўрозніцкі (ліпень 1922 - 1923) * Падпалкоўнік памежнай аховы Мікалай Фройнд-Красіцкі (кастрычнік 1924 г. — чэрвень 1925 г.) * Падпалкоўнік памежнай аховы Тадэвуш Альф-Тарчынскі (люты 1926 г. — 31 кастрычніка 1927 г. → намеснік дырэктара па навуцы ў Ваеннай акадэміі ваенных спраў). * Падпалкоўнік пяхоты доктар Уладзіслаў Кульма (31 кастрычніка 1927 г. — студзень 1931 г. → камандзір 25-га пяхотнага палка) * Падпалкоўнік пяхоты Станіслаў Федарчык (студзень 1931 – лістапад 1935 → камандзір 80-га пяхотнага палка) : 2-гія намеснікі * Маёр пяхоты Ян Сломка (да 1939 {{Sfn|Jaskowski|1941}} ) * Маёр пяхоты Ян Шопа (1939) === Салдаты 80-га пяхотнага палка — ахвяры Катынскага расправы === {| class="wikitable" !Прозвішча і імя ! ступень ! занятак ! працоўнае месца перад мабілізацыяй ! забіты |- | Віктар Лебецкі | падпаручнік запасу | настаўнік | | Катынь |- | Бухт Вацлаў |падпаручнік | прафесійны салдат | камандзір узвода 7/80-га пяхотнага палка | Катынь |- | Антоні Яшкевіч | падпаручнік запасу | настаўнік | школа ў Пясках | Катынь |- | Едрасік Тадэвуш | падпаручнік запасу | настаўнік | школа ў Цецюлаве | Катынь |- | Мар'янскі Стэфан | паручнік запасу | трэйдар | | Катынь |- | Зыгмунт Мера | падпаручнік запасу | інжынер-сельскагаспадар | | Катынь |- | Перэус Казімір | падпаручнік запасу | трэйдар | | Катынь |- | Раманская Сыльвестр | падпаручнік запасу | настаўнік | | Катынь |- | Слешынскі Тадэвуш | падпаручнік запасу | настаўнік | дырэктар школы ў Біскупіцах | Катынь |- | Генрык Вішнеўскі | харужы запасу | настаўнік | школа ў Слонімскім павеце | Катынь |- | Баярунец Лонгін | падпаручнік запасу | юрыст, магістр | Брэсцкі гарадскі суд | Харкаў |- | Аляксандр Баравік | падпаручнік запасу | чыгуначны тэхнік | | Харкаў |- | Пярэвіч Юліян | капітан | афіцэр пастаяннай службы | ? | Харкаў |- | Пільх Міхал | падпаручнік запасу | юрыст | ПКО | Харкаў |} == Ушанаванне памяці == У [[Млава|Млаве]] ёсць вуліца, названая ў гонар салдат 80-га пяхотнага палка == Каментарыі == == Зноскі == == Бібліяграфія == Грыбоўскі Ю. Беларусы ў польскім войску (1919-1947 гг.), Камунікат, 2023. * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1934. * Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1934. * Mieczysław Cieplewicz (red.): Obrona Warszawy w 1939 r. Wybór dokumentów wojskowych. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1968. * Jerzy Ciesielski, Zuzanna Gajowniczek, Grażyna Przytulska, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki, Robert Szczerkowski, Wanda Szumińska: Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Jędrzej Tucholski (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003. ISBN 83-916663-5-2. * Przemysław Dymek: 80 Pułk Piechoty. Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 145. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2023. ISBN 978-83-66508-20-0. * Przemysław Dymek: 24. Dywizja Piechoty 1921–1939. Tom I Meritum. Poznań: Wydawnictwo PIU Geopertius, 2020. ISBN 978-83-951987-6-2. * Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24. T. 2. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. * Ludwik Głowacki: Obrona Warszawy i Modlina na tle kampanii wrześniowej 1939. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej wydanie V, 1985. ISBN 83-11-07109-8. * Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4. * {{Cite web|url=http://polishinstitute.com/B/BI21d.pdf|title=Zrekonstruowana obsada 80 pp oraz 80-go Pułku II rzutu|first=Arnold|last=Jaskowski|website=[[Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie|IPMS]]|date=1941-06-16|access-date=23 сакавіка 2026|archive-date=24 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324172646/http://polishinstitute.com/B/BI21d.pdf|url-status=dead}} * Ludwik Jędrzejczyk: Zarys historji wojennej 80-go Pułku Strzelców Nowogródzkich. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1930, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Ryszard Juszkiewicz: Bitwa pod Mławą 1939. T. 33. Warszawa: Książka i Wiedza, 1979, seria: Prace Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych. * Ihar Melnikau: 20 Dywizja Piechoty. Wielka Księga Piechoty Polskiej 1918-1939. T. 20. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2017. ISBN 978-83-7945-612-3. * Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919-1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adam”, 2010. ISBN 978-83-7072-650-8. * Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937–1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992. * Juliusz Rómmel: Za honor i ojczyznę. Wspomnienia dowódcy armii „Łódź” i „Warszawa”. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo „Iskry”, 1958. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny „W” i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon Sp. z o.o., 2021. ISBN 978-83-66687-09-7. * Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-211-1104-1. * Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2. * Andrzej Wesołowski (red.): SGO Polesie. Dokumenty Relacje Opracowania tom 7 Dywizja „Brzoza” Piechota. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2023. ISBN 978-83-66687-34-9. * Włodzimierz Wierzbicki (red.), Bronisław Skarżyński (red.), Jan Waszczuk (red.): Korpus Poleski (jednodniówka). Brześć nad Bugiem: Okręg Korpusu Nr IX, 1928. * Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9. * https://www.youtube.com/watch?v=QX6oJoU0LIs {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-24}} [[Катэгорыя:Войска Сярэдняй Літвы]] [[Катэгорыя:Беларусы у польскім войску]] [[Катэгорыя:Войска Польскай Рэспублікі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Войска Міжваеннай Польшчы]] [[Катэгорыя:Навагрудак]] [[Катэгорыя:Навагрудскае ваяводства міжваеннай Польшчы]] [[Катэгорыя:Афіцэры Польскай Рэспублікі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 72nk74r9251fsogvzuo0ftjhgexft2m 0 804904 5144246 5117739 2026-05-21T01:05:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144246 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pompe funebre for Katarzyna Opalińska.jpg|міні|''Castrum doloris'' каралевы Польшчы [[Кацярына Апалінская|Кацярыны Апалінскай]] у [[Касцёл Нотр-Дам-дэ-Бон-Секюр (Нансі)|касцёле Нотр-Дам-дэ-Бон-Секюр]] у [[Нансі]].]] '''Castrum doloris''' (з лацінскай «замак смутку», «лагер болю») — агульная назва розных [[архітэктура|архітэктурных]], [[жывапіс|жывапісных]], а таксама паэтычных і музычных кампазіцый, якія ствараліся для ўслаўлення памерлых выбітных асоб у [[хрысціянства|хрысціянскім свеце]]<ref name="Braun">{{cite web|author=Edmund W. Braun|url=https://www.rdklabor.de/wiki/Castrum_doloris |title=Castrum doloris |publisher=Reallexikon zur Deutschen Kunstgeschichte |date=1952 |lang=de |accessdate=28 сакавіка 2026}}</ref>. Гэта дэкаратыўна-ўрачыстая форма [[катафалк]]а або грабніцы, падрыхтаваная для правядзення пахавальных і жалобных цырымоній. Узводзілася ў еўрапейскім мастацтве пачынаючы з эпохі [[Адраджэнне|Адраджэння]] і дасягнула найвышэйшага росквіту ў перыяд [[барока]] ў розных краінах, звычайна ў рымска-каталіцкіх храмах або [[сакрысція|сакрыстыях]] [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. Часам такія кампазіцыі ствараліся сімвалічна, нават праз шмат гадоў пасля смерці асобы<ref>Por. ''Słownik wyrazów obcych PWN''. Warszawa: PWN, 1991, s. 133.</ref>. == Гісторыя == Звычай упрыгожвання прасторы для жалобных цырымоній быў вядомы яшчэ ў [[Рымская імперыя|Рыме]] ў VII стагоддзі{{sfn|Sztuka świata|2013|с=108}}. Тэрмін ''castrum doloris'' сустракаецца з XV стагоддзя, у прыватнасці ў цырыманіяльным дзённіку [[Ёган Буркард|Ёгана Буркарда]] «Liber notarum». У «Caeremoniale Episcoporum» тэрмін выкарыстоўваецца для абазначэння літургічнай часткі пахавання без выразнага вызначэння<ref>{{cite web|author=Benjamin Favrin|url= |title=Praxis sollemnium functionum episcoporum ac praclatorum episcopis interiorum iuxta ritum Romanum. Editio altera |publisher=Regensburg: Pustet |date=1926 |lang=la |accessdate=28 сакавіка 2026}}</ref>. У XVI і XVII стагоддзях, калі слова «катафалк» было размоўным, гэты тэрмін стаў своеасаблівым [[эўфемізм]]ам, а ў XVIII стагоддзі пачаў выцясняць папярэдні. Традыцыя вытанчанага пахавання бярэ пачатак ад ранняга хрысціянства і літургічнай практыкі, усталяванай [[Карл Вялікі|Карлам Вялікім]], згодна з якой хрысціяне пасля святкавання страсцей і смерці Хрыста застаюцца ля сімвалічнай грабніцы і падчас малітоўнага чування ўзгадваюць ягоныя дзеянні. Гэтая традыцыя знайшла адлюстраванне ў гісторыі выяўленчага мастацтва, напрыклад, у [[мініяцюра]]х [[Турына-Міланскі часаслоў|Турынска-Міланскага часаслова]] і іншых творах мастацтва. Адным з папярэднікаў такога збудавання лічыцца велізарны пахавальны комплекс, пабудаваны ў [[Брусель|Бруселі]] ў 1558 годзе для пахавання імператара [[Карл V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Карла V]]. Ён меў форму ваеннага карабля, акружанага марскімі пачварамі і алегорыямі дабрадзейнасцей. Пасля таго, як у 1564 годзе папа [[Сікст V]] даручыў сябрам [[Мікеланджэла Баанароці|Мікеланджэла]] пабудаваць у фларэнтыйскай базіліцы [[Базіліка Сан-Ларэнца (Фларэнцыя)|Сан-Ларэнца]] майстэрску ўпрыгожаны катафалк, які адпавядаў характару больш позніх ''castra doloris'', арыстакраты па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]] пачалі пераймаць гэты прыклад. «Пахавальныя замкі» можна было сустрэць пры свецкіх і царкоўных княжацкіх дварах, а таксама ў кафедральных саборах і манастырах. Імператарскі двор лідзіраваў як па часе ўзнікнення, так і па пышнасці канструкцый. Будаўніцтву звычайна папярэднічала размяшчэнне цела на смяротным ложы або ў катафалку. Цырымоніі адбываліся ў капліцы, касцёле, замку або палацы памерлага і суправаджаліся жальбавымі прамовамі, музыкай і светлавымі эфектамі{{sfn|Kubalska-Sulkiewicz|2007|с=59}}. Хоць апагеем мастацтва ''castrum doloris'' стала эпоха барока, традыцыя працягвалася і ў XIX стагоддзі, калі падобныя збудаванні ўзводзіліся для расійскіх імператараў, кайзера [[Вільгельм I (імператар Германіі)|Вільгельма I]] і прэзідэнта [[Францыя|Францыі]] [[Садзі Карно|Садзі Карно]]. == Характарыстыка == Цэнтрам кампазіцыі часцей за ўсё з'яўляўся катафалк з целам няжбожчыка, аднак гэта не было абавязковай умовай, бо часта для аднаго і таго ж чалавека ''castrum doloris'' узводзілі ў некалькіх касцёлах адначасова, таму збудаванні мелі часовы характар. Іх галоўнай мэтай было стварэнне абароненай прасторы вакол труны, дзе людзі маглі развітацца з памерлым, справіцца з горам і выказаць павагу яго велічы<ref>{{cite web|author=|url= |title=Totenbettbilder in Pforzheim, Inv. Baden IX, 6, Abb. 150—155, sowie das fälschlich Castrum doloris genannte Totenbettbild des Eberhard von Rappolstein |publisher=Elsaß-Lothr. Jb. 11 |date=1932 |lang=de |accessdate=28 сакавіка 2026}}</ref>. У XVII і XVIII стагоддзях такія збудаванні набылі выключна складанае архітэктурна-сцэнаграфічнае аздабленне з багатай сімвалічна-алегарычнай праграмай (напрыклад, падрыхтаваныя для [[Ян III Сабескі|Яна III Сабескага]]). Звычайна гэта былі шмат'ярусныя драўляныя канструкцыі, з [[тэмп'ета]], [[балдахін]]амі, фрагментамі фартыфікацый, [[піраміда|пірамідамі]], [[абеліск]]амі, фігурамі святых, персаніфікацыямі, элементамі геральдыкі і іншай сімволікай{{sfn|Koutny-Jones|2015}}. Іх упрыгожвалі [[трунны партрэт|труннымі партрэтамі]] і сцэнамі з жыцця памерлага. Усю канструкцыю асвятлялі сотнямі свечак{{sfn|Sztuka świata|2013|с=108}}, з-за чаго ў [[Італія|Італіі]] ўзнікла назва ''capella ardente''. Мастацтвазнаўцы адзначаюць, што гэтыя жалобныя дэкарацыі часта супярэчылі рэальным абставінам жыцця кіраўнікоў, ствараючы ідэалізаваны вобраз дабрадзейнага прынца. == Значэнне ў Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай == У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] ''castrum doloris'' быў неад'емнай часткай параўрачыстай архітэктуры, якая ўзводзілася для ўшанавання манархаў і знаці{{sfn|Brill|2015}}. У Рэчы Паспалітай ля падножжа такіх збудаванняў ладзіўся асаблівы пахавальны спектакль — [[theatrum funebris|''theatrum funebris'']], падрыхтоўка да якога магла доўжыцца год і больш<ref>{{cite web|url=https://wielkopolskaciekawie.pl/a-to-ciekawe/castrum-doloris-czyli-barokowe-obrzedy-pogrzebowe/ |title=Castrum doloris або барочныя пахавальныя абрады |publisher=wielkopolskaciekawie.pl |date= |lang=pl |accessdate=29 снежня 2019}}</ref>. Польскі мастацтвазнаўца [[Юльюш Анджэй Храсціцкі]] адносіць ''castrum doloris'' да ліку найбольш значных аб'ектаў параўрачыстай архітэктуры XVI—XVIII стагоддзяў побач з трыумфальнымі аркамі і балявальнымі павільёнамі{{sfn|Klajumienė|2006|с=26-27}}. У мастацтве Вялікага Княства Літоўскага такія праекты аказалі велізарны ўплыў на развіццё ілюзіяністычнага жывапісу і стварэнне маляваных алтарных рэтабуляў. Гэтыя часовыя збудаванні, створаныя з недатрывалых матэрыялаў (дрэва, гліна, гіпс, палатно), часта імітавалі складаныя архітэктурныя і скульптурныя формы. У Вялікім Княстве Літоўскім аднымі з першых ''castrum doloris'' пачалі выкарыстоўваць для караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] ў 1570-х гадах. Сярод яскравых прыкладаў XVIII стагоддзя вылучаюцца пахавальныя дэкарацыі, створаныя вядомым архітэктарам і мастаком, езуітам [[Павел Гіжыцкі|Паўлам Гіжыцкім]]. У 1745 годзе ў касцёле босых кармелітаў у [[Вішнявец (Цярнопальская вобласць)|Вішнявецы]] ён падрыхтаваў уражлівы дэкор для пахавання вялікага гетмана літоўскага [[Міхал Сервацы Вішнявецкі|Міхала Сервацыя Вішнявецкага]]. Паводле захаваных апісанняў, для гэтай цырымоніі, акрамя дзесяці старых алтароў, было створана дваццаць сем новых «прагальных» алтароў, шчодра аздобленых ілюзорным жывапісам і тканінамі{{sfn|Klajumienė|2006|с=75}}. У 1751 годзе П.&nbsp;Гіжыцкі таксама стварыў дэкарацыі для пахавання маршалка вялікага літоўскага [[Павел Караль Сангушка|Паўла Караля Сангушкі]] ў капуцынскім касцёле ў [[Люблін]]е{{sfn|Klajumienė|2006|с=78}}. Ілюзорныя формы ''castrum doloris'' былі настолькі папулярнымі, што часта капіяваліся майстрамі пры стварэнні стацыянарных драўляных і мураваных алтароў у парафіяльных і кляштарных касцёлах па ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Верагодна, адзіны захаваны ў [[Польшча|Польшчы]] ''castrum doloris'' знаходзіцца ў [[Касцёл Святога Андрэя і Найсвяцейшай Панны Марыі Успамогі Хрысціянаў (Лютам)|касцёле Святога Андрэя Апостала і Найсвяцейшай Панны Марыі Успамогі Хрысціянаў]] у вёсцы [[Лютам (Польшча)|Лютам]], размешчанай у [[Велікапольшча|Велікапольшчы]]<ref>{{cite web|author=Adam Suwart |url=https://www.przewodnik-katolicki.pl/Archiwum/2010/Przewodnik-Katolicki-44-2010/Historia/Lutomski-skarb |title=Лутамскі скарб |publisher=Przewodnik Katolicki |date=21 снежня 2016 |lang=pl |accessdate=11 мая 2020}}</ref>. Аб'ект быў пабудаваны для пахавання калішскага кашталяна [[Ян Корзбак Ланцкі|Яна Корзбака Ланцкага]]<ref>{{cite web|url=http://www.jozef-poznan.pl/component/phocagallery/31-20150524-lutom/detail/1721-dsc-1706-jpg?detail=7&buttons=1 |title=Любушскае |publisher=jozef-poznan.pl |date= |lang=pl |accessdate=11 мая 2020}}</ref><ref>{{cite web |url=http://herbarzpojezierza.pl/dwory-i-palace/gmina-sierakow/kosciol-p-w-sw-andrzeja-apostola-i-najswietszej-maryi-panny-wspomozenia-wiernych/ |title=Касцёл Св. Андрэя Апостала і Найсвяцейшай Панны Марыі Успамогі Хрысціянаў |publisher=herbarzpojezierza.pl |date= |lang=pl |accessdate=11 мая 2020 |archive-date=19 жніўня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819131145/http://herbarzpojezierza.pl/dwory-i-palace/gmina-sierakow/kosciol-p-w-sw-andrzeja-apostola-i-najswietszej-maryi-panny-wspomozenia-wiernych/ |url-status=dead }}</ref>. == Галерэя == <gallery class="center" widths="160px" heights="180px"> Treter Castrum doloris of Sigismund Augustus.jpg|''Castrum doloris'' караля польскага і вялікага князя літоўскага Жыгімонта II Аўгуста. 1572. Рым. Афорт Willem.zwijger.grablege.delft.jpg|[[Дзірк ван Дэлен]]. Пахавальнае збудаванне Вільгельма I Аранскага ў Нівэ-Керк у Дэлфце. 1584. Палатно, алей Arolsen Klebeband 16 003.jpg|Катафалк кайзера Леапольда I у Рэгенсбургу. Каля 1705. Афорт Arolsen Klebeband 16 017.jpg|Катафалк курфюрста Іагана Георга II Саксонскага ў Фрайбергскім саборы. 1680. Афорт Ulrika Eleonora Castrum Doloris.jpg|''Castrum doloris'' Ульрыкі Элеаноры Дацкай. 1693. Архітэктар Нікадэмус Тэсін Малодшы Begravningsdekorationen i Riddarholmskyrkan 1792.jpg|''Castrum doloris'' караля Швецыі Густава III. 1792 Rostovchev Vid zala 002.jpg|А.&nbsp;І.&nbsp;Растоўцаў, С.&nbsp;М.&nbsp;Каровін. Выгляд пахавальнай залы Пятра I. 1725. Афорт, разец Kolpakov Castrum doloris of Stanislaus Augustus.jpg|''Castrum doloris'' караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага ў Мармуровым палацы ў Санкт-Пецярбургу. 1798. Архітэктар Вінчэнца Брэна. Афорт </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= Kubalska-Sulkiewicz K., Bielska-Łach M., Manteuffel-Szarota A. |загаловак= Słownik terminologiczny sztuk pięknych |месца= Warszawa |выдавецтва= Wydawnictwo Naukowe PWN |год= 2007 |старонак= 59 |isbn= 978-83-01-12365-9 |ref=Kubalska-Sulkiewicz}} * {{кніга |аўтар= |загаловак= Sztuka świata. Słownik terminów A–K. tom 17 |месца= Warszawa |выдавецтва= Wydawnictwo „Arkady” |год= 2013 |старонак= 108 |isbn= 978-83-213-4726-4 |ref=Sztuka świata}} * {{кніга |аўтар= Koutny-Jones A. |загаловак= Visual Cultures of Death in Central Europe: Contemplation and Commemoration in Early Modern Poland-Lithuania |месца= |выдавецтва= Brill Publishers |год= 2015 |старонак= |isbn= 978-90-04-30525-0 |ref=Koutny-Jones}} * {{кніга |аўтар= |загаловак= Encyclopedia of Early Modern History Online |месца= |выдавецтва= Brill Publishers |год= 2015 |старонак= |isbn= |ref=Brill}} * {{кніга |аўтар= Klajumienė D. |загаловак= Tapyti altoriai XVIII a. – XIX a. I p.: nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai |месца= Vilnius |выдавецтва= Vilniaus dailės akademijos leidykla |год= 2006 |старонак= 272 |isbn= 9955-624-56-6 |ref=Klajumienė}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Castrum doloris}} [[Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі]] [[Катэгорыя:Мастацтва барока]] [[Катэгорыя:Лацінскія словы і выразы]] ezuvjxbwsr0f1p2sws6y52184wcm3bh 0 805046 5144349 5124383 2026-05-21T09:14:59Z JerzyKundrat 174 /* Вядомыя асобы */ 5144349 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Барванішкі | арыгінальная назва = Barvoniškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Barvoniškės, kryžius.JPG | подпіс = Крыж у Барванішках | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 34 | lat_sec = 48 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 44 | lon_sec = 31 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Кавальчуцкая | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Barwaniszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 78 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Category:Barvoniškės | сайт = | мова сайта = }} '''Барва́нішкі''', таксама '''Барво́нішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Barvoniškės}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Кавальчуцкая сянюнія|Кавальчуцкай сянюніі]]. Размешчана за 3 км ад мястэчка [[Шумск (Літва)|Шумск]] і за 7 км на поўдзень ад [[Кавальчукі|Кавальчукоў]]. Побач з вёскай праходзіць аўтамабільная дарога {{Таблічка-lt|RK|5235}}. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], уваходзіла ў [[Шумская воласць|Шумскую воласць]]<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XII|76|Szumsk (1), pow. wileński}}</ref>. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Барванішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года вёска ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яна знаходзілася ў складзе [[Шумск (гміна)|гміны Шумск]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref name="spis31">{{Cytuj książkę |tytuł = Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. |tom= I. Województwo wileńskie |url = https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content |wydawca = Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |miejsce = Warszawa |rok = 1938}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Барванішкі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя была пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Барванішкі ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Барванішак паказвае на яго паступовае зніжэнне на працягу XX і пачатку XXI стагоддзяў. {{dem|kolon=9|till=400|inc=100|incmin=50 |1905|299|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография|старонкі=72|старонак=341}}</ref> |1931|306|r1931=<ref name="spis31"/> |1959|224|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|1|188||Barvoniškės}}</ref> |1970|208|r1970=<ref>{{1959-70sur}}</ref> |1979|157|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|100|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|92|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|84|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|78|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска размешчана ў арэале бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія гістарычна сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Польскі славіст [[Мірослаў Янковяк]], які праводзіў дыялекталагічныя даследаванні ў гэтым рэгіёне ў 2008—2025 гадах, зафіксаваў у Барванішках выкарыстанне беларускай гаворкі (якую мясцовыя жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]). Аднак ён адзначае, што гэтая мова паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а ў другой чарзе — [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння беларуская гаворка сустракаецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У прыватнасці, у 2009 годзе даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай гаворкі ад ураджэнкі вёскі 1933 года нараджэння, якія дэманструюць характэрныя лексіка-фанетычныя асаблівасці мясцовага маўлення (у тым ліку [[аканне]], няпоўнае [[яканне]], цвёрдае «р», пераход «л» у «[[ў]]» і іншыя рысы){{sfn|Jankowiak|2025|с=264}}. == Вядомыя асобы == * [[Ганна Какаловіч]] ({{lang-pl|Anna Kokołowicz}}; 1892—1943) — каталіцкая манахіня. Яна разам з дзесяццю іншымі манахінямі-[[назарэтанкі|назарэтанкамі]] была расстраляна нацыстамі 1 жніўня 1943 года каля [[Навагрудак|Навагрудка]] (вядомыя як [[Навагрудскія мучаніцы]]). У 2000 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] абвясціў навагрудскіх манахінь блаславёнымі. == Галерэя == <gallery> Barvoniškės, kelias.JPG|Аўтадарога Р5235 побач з вёскай Barvoniškės, kryžius.JPG|Крыж у вёсцы </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]]|загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie|выданне=[[Acta Albaruthenica]]|тып=часопіс|год=2025|том=25|старонкі=76–95|doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4|ref=Jankowiak}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{radzima2|barwaniszki}} {{Кавальчуцкая сянюнія}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Кавальчуцкая сянюнія]] fn2ppismyvefexudtij7y1m7vw70vgu 0 805364 5144014 5121350 2026-05-20T13:10:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144014 wikitext text/x-wiki '''VIII кавалерыйская брыгада''' (VIII BJ) — буйная фармацыя кавалерыі Польскага войска Другой Польскай Рэспублікі. [[Брыгада (войска)|Брыгада]] была сфарміравана ў корпусным акрузе № III у маі 1921 года на базе 6 кавалерыйскай брыгады ваеннага часу. Камандаванне знаходзілася ў Беластоку. == Камандзіры брыгады == * Палкоўнік Канстанцін Плісоўскі — з мая 1921 г. па жнівень 1921 г. * Палкоўнік [[Стэфан Стрэменскі]] – са жніўня 1921 г. па 1 чэрвеня 1924 г. == Арганізацыйная структура брыгады у 1923 г. == * камандаванне 8-й кавалерыйскай брыгады ў [[Беласток|Беластоку]] * 5-ы полк заслаўскіх уланаў у Астраленцы * [[10-ы літоўскі ўланскі полк]] — да 22 верасня 1922 г. у [[Параф’янава (Параф’янаўскі сельсавет)|Параф'янове]] (Сярэдняя Літва), а пазней у Беластоку * 11 уланскі полк Легіёна ў Цеханаве * 8-я конная артылерыйская дывізія ў Беластоку == Бібліяграфія == * Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24 zeszyt 2, dział III. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. * "Księga jazdy polskiej", pod protektoratem marsz. Edwarda Śmigłego–Rydza. Warszawa 1936. Reprint, Bellona Warszawa 1993 * MirosławM. Giętkowski MirosławM., Artyleria konna Wojska Polskiego 1918-1939, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2001, ISBN 83-7174-823-X, OCLC 69505837 . * Henryk Wielecki: Wojsko Polskie 1921–1939. Warszawa: Wydawnictwo Crear, 1992. ISBN 8390034507. * [http://www.dws.org.pl/viewtopic.php?t=118155 Dowódcy dywizji i brygad jazdy/kawalerii...] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121107172622/http://www.dws.org.pl/viewtopic.php?t=118155 |date=7 лістапада 2012 }} {{няма катэгорый|date=2026-04-05}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-05}} s05pf8kibiw20dsqme63gj8t3ns47bg 0 805509 5144266 5122971 2026-05-21T02:34:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5144266 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. 2022.jpg|міні|Першым помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гг. італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]]]] '''Архітэкту́ра баро́ка ў Белару́сі''' — мастацкі і [[архітэктурны стыль]], які дамінаваў у манументальным, [[Культавая архітэктура|культавым]] і свецкім дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] (у межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) з канца XVI і да канца XVIII&nbsp;стагоддзя. З'яўляючыся лагічным працягам агульнаеўрапейскіх працэсаў, [[барока]] на беларускіх землях не было простым механічным запазычаннем заходнееўрапейскіх узораў. Увабраўшы ў сябе элементы [[Беларуская готыка|мясцовай готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]], а таксама глыбокія традыцыі візантыйска-рускай сістэмы [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], гэты стыль набыў яскравыя нацыянальныя і рэгіянальныя рысы{{sfn|Лазука|2001|с=50-51}}{{sfn|Габрусь|2001|с=68-69}}. Своеасаблівы сінтэз заходняй (каталіцкай) і ўсходняй ([[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]]) архітэктурных традыцый, які выявіўся ў прасторавых кампазіцыях, [[Тэктоніка|тэктоніцы]] і дэкоры, атрымаў у мастацтвазнаўстве назву '''беларускае барока'''. Тэрмін упершыню быў уведзены ў навуковы зварот у канцы 1920-х гадоў гісторыкам архітэктуры [[М. Шчакаціхін|М.&nbsp;Шчакаціхіным]]<ref name="shchak">{{кніга |аўтар=[[М. Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] |загаловак=Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. Т. 1. |месца=Мн. |выдавецтва=Інбелкульт |год=1928}}</ref>{{sfn|Габрусь|2001|с=7}}. З'яўленне барока ў Беларусі было непасрэдна звязана з грамадска-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй]] (1569), пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя ў ВКЛ|контррэфармацыі]] і прыходам [[Ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Першым манументальным помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] (1587—1593), пабудаваны італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]] па фундацыі князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]]{{sfn|Габрусь|2001|с=68}}{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. Нягледзячы на тое, што першапачаткова барока выступала як стыль каталіцкай (найперш езуіцкай) архітэктуры, у спецыфічных умовах поліканфесійнага грамадства Вялікага Княства Літоўскага яно хутка пераадолела рэлігійныя рамкі. Барочная эстэтыка паступова была ўспрынята і перапрацавана [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай]], [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкай]] і нават [[Кальвінізм|пратэстанцкай (кальвінісцкай)]] цэрквамі, стаўшы ўніверсальным стылем эпохі{{sfn|Лазука|2001|с=50}}{{sfn|Габрусь|2001|с=69}}. Эвалюцыя беларускага барока прайшла некалькі этапаў: ад суровых, манументальных форм ранняга і [[Сармацкае барока|«сармацкага» барока]] (XVII&nbsp;ст.) да вытанчанага, надзвычай пластычнага і дынамічнага [[Віленскае барока|віленскага барока]] (сярэдзіна і другая палова XVIII&nbsp;ст.){{sfn|Габрусь|2001|с=68}}. Дасягненні беларускіх майстроў і самабытнасць сфарміраванай імі архітэктурнай школы аказалі значны ўплыў на развіццё манументальнага дойлідства, [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і [[Іканапіс|іканапісу]] ў суседніх краінах, у прыватнасці, стаўшы адным з фактараў станаўлення [[барока ў Расіі]] і [[Барока ва Украіне|на Украіне]]{{sfn|Шматаў|2001|с=11, 27—28}}. == Гістарычныя перадумовы і вытокі == З’яўленне і пашырэнне барока ў беларускай архітэктуры было цесна звязана са значнымі сацыяльна-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: заключэннем [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) і пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], якую праводзіў у першую чаргу [[Таварыства Ісуса|ордэн езуітаў]]. У манументальнае дойлідства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] быў прыўнесены новы архітэктурна-мастацкі стыль, выразныя сродкі якога вызначаліся павышанай экспрэсіяй і былі пакліканы ўмацаваць пазіцыі каталіцкай царквы{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Цэнтрам станаўлення гэтага стылю стала [[Італія]] (у прыватнасці, [[Рым]]), адкуль ён пачаў сваё шэсце па Еўропе{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. [[Файл:Chiesa gesu facade.jpg|міні|злева|Галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е, які паслужыў для нясвіжскага касцёла Божага Цела]] Беларусь стала адной з першых краін, якая прычынілася да развіцця барока. Першым помнікам гэтага стылю на тэрыторыі Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гадах. Яго з’яўленне звязана з дзейнасцю нясвіжскага князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]], які пасля паломніцтва ў Святую Зямлю і наведвання Італіі запрасіў італьянскага архітэктара-езуіта [[Джавані Марыя Бернардоні|Яна Марыю Бернардоні]]{{sfn|Шматаў|2001|с=14—15}}. Прататыпам для нясвіжскага касцёла паслужыў галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е. Аднак ужо ў гэтым раннім беларускім помніку праявіліся мясцовыя адметнасці: спрошчаная трактоўка [[Архітэктурны ордар|ордара]] на галоўным фасадзе, больш дэталёвая апрацоўка бакавых фасадаў, наяўнасць гранёных капэл па баках нефаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Істотнай падзеяй, звязанай з пачаткам эпохі барока і будаўніцтвам у Нясвіжы, стала таксама ўвядзенне ў беларускае дойлідства прафесійнага праектнага чарцяжа{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Аднак рэзкага і поўнага адмаўлення ад папярэдніх традыцый пад уздзеяннем заходняга барочнага ўзору не адбылося. Новы стыль з’явіўся тым зернем, якое дало парасткі толькі дзякуючы спецыфічным мясцовым умовам. [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]] 1596 года надзвычай абвастрыла рэлігійна-палітычную барацьбу ў краіне. Саперніцтва паміж католікамі, праваслаўнымі і ўніятамі ў сферы культавага будаўніцтва вымушала ўсе канфесіі звяртацца да найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока, адначасова сінтэзуючы іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі мінулага. Менавіта ў выніку гэтых складаных сацыяльна-культурных працэсаў на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў сфарміравалася самабытная архітэктурна-мастацкая сістэма беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68—69}}. Візантыйская першааснова праваслаўнай царквы не знікла, а засталася адным «са складаемых» у фарміраванні новага стылю, што абумовіла ўнікальнасць беларускай архітэктуры ў параўнанні з суседнімі польскай ці рускай школамі{{sfn|Шматаў|2001|с=7}}. == Эвалюцыя і стылявыя кірункі == Развіццё стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі прайшло тры асноўныя перыяды: ранняе барока (канец XVI&nbsp;— першая палова XVII&nbsp;стагоддзя), сталае або [[Сармацкае барока|«сармацкае» барока]] (другая палова XVII&nbsp;— 1730-я гады) і позняе або [[віленскае барока]] (1730-я&nbsp;— 1780-я гады){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. === Ранняе барока === [[Файл:Ružany Holy Trinity Church 2023-06-24 5352.jpg|міні|злева|Касцёл Святой Тройцы ў Ружанах]] У першай палове XVII&nbsp;стагоддзя ў беларускай архітэктуры яшчэ працягвалі ўзводзіць храмы з аднанефавай і аднавежавай структурай, што была больш характэрнай для папярэдняга гістарычнага этапу. Да такіх пабудоў адносяцца [[Троіцкі касцёл (Ружаны)|касцёл дамініканцаў у Ружанах]] (1617) і [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Слонім)|касцёл бернардзінцаў у Слоніме]] (1639). Адначасова пашыраўся і новы тып культавай пабудовы&nbsp;— трохнефавая [[Базіліка|базіліка]] з бязвежавым галоўным фасадам, які быў шчодра насычаны ордарнымі элементамі. Такія рысы ўласцівы [[Касцёл Святога Фамы Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёлу дамініканцаў у Менску]] (пабудаваны пасля 1615 года) і [[Касцёл бернардзінцаў (Гродна)|касцёлу бернардзінцаў у Гародні]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Вызначальным момантам у выпрацоўцы характэрнага тыпу беларускага барочнага храма стала фарміраванне двухвежавых фасадаў. Гэты прынцып быў рэалізаваны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзятлава)|касцёле ў Дзятлаве]] (1642), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|касцёле брыгітак у Гародні]] (1642—1651) і ў [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёле ў Вішневе]] (1637—1641). Ранні этап развіцця стылю праходзіў пры дамінаванні так званага «езуіцкага барока», калі архітэктары-езуіты ўзводзілі касцёлы і калегіумы па ўзору рымскіх бажніц. Суровая дысцыпліна ордэна вымагала зацвярджэння праектаў у Рыме, і ў выніку раннебарочныя помнікі часта атрымлівалі строгую тэктоніку, буйнамаштабнасць і класічнае выкарыстанне рымскага ордара без залішняй пластычнай дэкаратыўнасці вонкавага аблічча{{sfn|Кулагін|2001|с=107}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Краявіды Слоніма (19).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Слоніме Miensk, Daminikanskaja-Vałockaja. Менск, Дамініканская-Валоцкая (1944).jpg|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага ў Мінску Ансамбль_былога_кляштара_бернардзінцаў.jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Гродне Дятлово_костёл_2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дзятлаве Гродна_2015._Касцёл_Дабравешчання_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі.jpg|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гродне Вішнева. Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Вішневе </gallery> === Сталае («сармацкае») барока === У адрозненне ад абарончых храмаў перыяду [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]], у эпоху барока вежы канчаткова страцілі сваё непасрэднае функцыянальнае (абарончае) прызначэнне і сталі выключна важнымі кампазіцыйнымі элементамі. Двухвежавасць вынікала з імкнення архітэктараў узмацніць эмацыянальнае ўздзеянне будынка на гледача. Галоўны фасад пачаў трактавацца як своеасаблівая тэатральная «куліса» для ўсёй кампазіцыі, якая завяршала агульную дынаміку архітэктурных мас. Менавіта гэты мастацкі прынцып, а не павышаная дэкаратыўная пластыка, уласцівы лепшым помнікам сталага беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Такі падыход яскрава адлюстраваны ў архітэктуры [[Касцёл Святога Міхаіла Архангела (Міхалішкі)|касцёла аўгусцінцаў у Міхалішках]] (1655), [[Касцёл дамініканцаў (Буховічы)|касцёла дамініканцаў у Буховічах]] (1647), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Засвір)|касцёла кармелітаў у Засвіры]] (1713) і [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|фарнага касцёла ў Навагрудку]] (перабудаваны да 1724 года). Вонкавае аблічча гэтых будынкаў мае суровы, амаль сярэднявечны характар. Гэты стылявы кірунак, які атрымаў у мастацтвазнаўстве назву [[Сармацкае барока|«сармацкае барока»]], адлюстроўваў рыцарскія ідэалы тагачаснай шляхты. Храмы вылучаліся масіўнасцю і геаметрычнай спрошчанасцю аб'ёмаў, якія маглі моцна кантраставаць з надзвычай пышнай і багатай ілюзорнай лепкай у інтэр'еры, напрыклад, стукавая лепка ў [[Міхалішкаўскі касцёл|Міхалішках]], выкананая італьянскімі майстрамі [[П'етра Перці]] і [[Джавані Галі]]{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Касьцёл,_Міхалішкі.jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Michališki._Church_of_St._Michael_the_Archangel_02.JPG|Багата дэкараваныя лепкай інтэр'еры касцёла Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Kasciol_Sviatoj_Trojcy_(Zasvir).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Засвіры Новогрудский фарный костёл Преображения Господня.jpg|Фарны касцёл у Навагрудку </gallery> === Позняе (віленскае) барока === У XVIII&nbsp;стагоддзі манументальнае будаўніцтва ў Беларусі ўступіла ў фазу свайго найвышэйшага росквіту. Для позняга беларускага барока стала ўласціва надзвычайная маляўнічасць і пластычнасць формаў, шматпланавая прасторавая структура фасадаў, багацце [[Святлацень|святлаценю]]. Архітэктура набыла стромкасць і лёгкасць, што надавала збудаванням вытанчаныя прапорцыі, мудрагелістыя скразныя праёмы і крывалінейныя абрысы вежаў і франтонаў. Станаўленне і росквіт мастацкіх асаблівасцей позняга барока непарыўна звязаны з творчасцю выдатнага віленскага архітэктара [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Яна Крыштофа Глаўбіца]], які працаваў над шматлікімі помнікамі на тэрыторыі Беларусі{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Гэты ўнікальны рэгіянальны кірунак, вядомы як [[віленскае барока]], стаў універсальным для розных хрысціянскіх канфесій, але найбольш яскрава і маштабна ён выявіўся менавіта ў культавых пабудовах уніятаў. Сярод найвыдатнейшых узораў гэтага стылю вылучаюцца [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]] (узведзены нанава ўніятамі ў 1738—1750 гадах на рэштках старажытнага храма XI&nbsp;стагоддзя), [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царква і манастыр базыльян у Беразвеччы]] (1756—1763), [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|манастыр у Барунах]] (1747—1757), комплексы ў [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|Вольне]] (1768) і [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] (1769—1779), а таксама [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Багаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская]] цэрквы ў [[Свята-Успенскі Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]] (1769) і [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква ў Віцебску]] (1772){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Віленскае барока вызначалася тэлескапічна-яруснай аматэрыяльна-шкілетнай будовай вежаў і хвалістай прасторавай структурай, што стварала ілюзію дынамічнага руху архітэктурных мас уверх{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=154}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Полацк._Сафійскі_сабор.jpg|Сафійскі сабор у Полацку Hłybokaje,_Bieraźviečča,_Bazylanski._Глыбокае,_Беразьвечча,_Базылянскі_(J._Dulevič,_1934).jpg|Касцёл Святых Пятра і Паўла ў Беразвеччы Kaścioł_u_Barunach1.JPG|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах Вольно_троицкая_церковь_01.jpg|Свята-Троіцкая царква ў Вольне Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|Свята-Пакроўская царква ў Талачыне Жыровічы,_Богаяўленская_царква_1.jpg|Богаяўленская царква ў Жыровіцах Жыровічы, Крыжаўзьдзьвіжанская царква 1.jpg|Крыжаўзвіжанская царква ў Жыровіцах Віцебск._33.JPG|Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску </gallery> == Горадабудаўніцтва і свецкая архітэктура == === Ансамблі плошчаў і забудова гарадоў === У эпоху барока горадабудаўнічыя і мастацкія прынцыпы — ансамблевасць, прасторавая разгорнутасць і дынамічнасць кампазіцыі, кантрасты маштабаў і рытмаў — знайшлі яскравае ўвасабленне ў грамадзянскай архітэктуры Беларусі. Замест хаатычнай сярэднявечнай забудовы пачалі фарміравацца цэласныя ансамблі плошчаў і вуліц. Маштабным прыкладам такога горадабудаўнічага падыходу з'яўляецца ансамбль [[Гарадніца (Гродна)|Гарадніцы]] ў [[Гродна|Гародні]], створаны ў 1765—1780-я гады па ініцыятыве гродзенскага старосты [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]]. Гэты комплекс уключаў 85 будынкаў рознага прызначэння, згрупаваных вакол плошчаў і вуліц, у тым ліку палацы, навучальныя ўстановы і батанічны сад{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Галоўнымі грамадскімі ансамблямі сталі гарадскія плошчы, якія ў залежнасці ад функцыі падзяляліся на поліфункцыянальныя, гандлёвыя, культавыя і палацавыя. Спецыфічнай рысай барочнай планіроўкі малых гарадоў і мястэчак (напрыклад, [[Паставы|Паставаў]]) стала акцэнтаваная вось і выкарыстанне сіметрычна-асіметрычных кампазіцый забудовы. Прастора плошчаў арганізоўвалася з улікам візуальных перспектыў, якія замыкаліся вышыннымі дамінантамі — манументальнымі касцёламі, ратушамі або палацамі. У архітэктуры гандлёвых радоў, аўстэрый і дамоў рамеснікаў выкарыстоўваліся спрошчаныя формы барока, такія як фігурныя шчыпцы, пілястры і фігурныя ліштвы{{sfn|Чантурыя_Ю|2001|с=84—85}}. === Палацава-паркавыя рэзідэнцыі === У элітнай свецкай архітэктуры адбыўся карэнны пераход ад замкнёных абарончых замкаў да адкрытых рэпрэзентатыўных рэзідэнцый. Магнацкія двары арыентаваліся на агульнаеўрапейскі, шмат у чым французскі, ідэал палацава-паркавага комплексу тыпу ''entre cour et jardin'' («паміж дваром і паркам»). Асноўнымі прынцыпамі архітэктуры сталі паўзамкнёнасць аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі, калі бакавыя флігелі разам з галоўным корпусам і агароджай утваралі парадны двор — [[курданёр]], а таксама анфіладнасць унутранай планіроўкі{{sfn|Кулагін|2001|с=114}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Для стварэння такіх ансамбляў у Вялікае Княства Літоўскае запрашаліся вядучыя еўрапейскія дойліды. Па праектах [[Матэус Даніэль Пёпельман|М.&nbsp;Д.&nbsp;Пёпельмана]] і яго вучняў быў узведзены [[Новы замак (Гродна)|Новы замак у Гародні]]. Замежныя майстры, такія як [[Джузэпэ Сака|Дж.&nbsp;Сака]], [[Карла Спампані|К.&nbsp;Спампані]] і [[Я. Габрыэль|Я.&nbsp;Габрыэль]], працавалі над стварэннем велічных палацаў у [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|Свяцку]], [[Сядзіба Храптовічаў (Шчорсы)|Шчорсах]], [[Ружанскі палац|Ружанах]] і [[Палац Радзівілаў (Дзятлава)|Дзятлаве]]. Інтэр'еры аздабляліся з выкарыстаннем стукавай лепкі, манументальнага жывапісу і мясцовых шпалер (габеленаў), мануфактуры па вытворчасці якіх былі заснаваны [[Радзівілы|Радзівіламі]] і [[Агінскія|Агінскімі]] ў [[Слуцкія паясы|Слуцку]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]] і [[Карэлічы|Карэлічах]] (Альбе){{sfn|Кулагін|2001|с=114—115}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак у Гродне Свяцкі палац (01).jpg|Свяцкі палац Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (5).jpg|Шчорсаўскі палац Палац_Сапегаў,_Ружаны.jpg|Ружанскі палац Дзятлава. Палац Радзівілаў. Галоўны фасад.jpg|Дзятлаўскі палац Niaśviž, Alba. Нясьвіж, Альба (L. Lutnicki, 1784).jpg|Праект альтанкі для парку ў Альбе </gallery> Неад'емнай часткай барочных рэзідэнцый сталі [[Рэгулярны парк|рэгулярныя (французскія і італьянскія) паркі]]. Яны ўяўлялі сабой складаныя геаметрычныя кампазіцыі са стрыжаных дрэў ([[Шпалеры (садова-паркавае мастацтва)|шпалер]]), якія ўтваралі зялёныя «кабінеты», «залы» і [[Зялёны лабірынт|лабірынты]]. У парках актыўна выкарыстоўваліся экзатычныя расліны ў [[Вазон|вазонах]], [[Аранжарэя|аранжарэі]] і [[Фігарня|фігарні]]. Цікавай асаблівасцю паркабудавання Беларусі было шырокае выкарыстанне тэрасавання рэльефу: італьянскія сады на некалькіх [[Тэраса|тэрасах]] з [[Падпорная сцяна|падпорнымі сценкамі]] і [[Лесвіца|лесвіцамі]] былі створаны ў [[Валожын|Валожыне]], [[Альба (паркавы комплекс)|Альбе]] пад [[Нясвіж|Нясвіжам]], [[Ружаны|Ружанах]] і іншых маёнтках{{sfn|Федарук|2001|с=285—287}}. == Драўлянае культавае дойлідства == Асноўным традыцыйным матэрыялам у забудове гарадоў і вёсак Беларусі заставалася дрэва. На развіццё манументальнага драўлянага дойлідства пачынаючы з XVII&nbsp;стагоддзя аказвалі значны ўплыў мастацкія стылі, што ўжо панавалі ў мураванай архітэктуры. Па сваёй архітэктоніцы драўляныя храмы падзяляліся на дзве асноўныя групы: ''клецкія'' і ''крыжовыя''{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Клецкія храмы (назва паходзіць ад традыцыйнай сялянскай пабудовы — [[клеці]]) складаліся з аднаго ці некалькіх прамавугольных зрубаў. Пад уплывам мураваных готыка-рэнесансных храмаў спачатку склаўся тып будынка з вежай над бабінцам (цэрквы ў Гарадку, [[Свята-Троіцкая царква (Дабраслаўка)|Дабраслаўцы]], [[Свята-Троіцкая царква (Дастоева)|Дастоеве]]). У перыяд барока пашырылася будаўніцтва двухзрубавых драўляных цэркваў з плоскім бязвежавым фасадам, завершаным трохвугольным франтонам (цэрквы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вавулічы)|Вавулічах]], [[Свята-Троіцкая царква (Бездзеж)|Бездзежы]], [[Свята-Пакроўская царква (Дзеткавічы)|Дзеткавічах]]). На наступным этапе пачалі ўзводзіць храмы з дзвюма вежамі па баках галоўнага фасада ([[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Дзівін)|цэрквы ў Дзівіне]], [[Свята-Юр'еўская царква (Валавель)|Валавелі]], [[Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль)|Латыгалі]], [[Касцёл Святой Тройцы (Цялядавічы)|касцёл у Цялядавічах]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Дабраслаўка. Царква (01).jpg|Троіцкая царква ў Дабраслаўцы Файл:Dastojeva, Illinskaja. Дастоева, Ільлінская (Z. Gloger, 1905).jpg|Ільінская царква ў Дастоеве Файл:Вавулічы. Свята-Раства-Багародзіцкая царква (04).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Вавулічах Файл:Бездзеж. Царква Прасвятой Тройцы (02).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Бездзежы Файл:Дзеткавічы. Свята-Пакроўская царква.jpg|Свята-Пакроўская царква ў Дзеткавічах Файл:Дзівін. Свята-Параскева-Пятніцкая царква.jpg|Свята-Параскева-Пятніцкая царква ў Дзівіне Файл:Valaviel, Juraŭskaja. Валавель, Юраўская (XX).jpg|Свята-Георгіеўская царква ў Валавелі Файл:Łatyhal, Mikolskaja. Латыгаль, Мікольская (1900).jpg|Свята-Мікалаеўская царква ў Латыгалі Файл:Цялядавічы. Царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Цялядавічах Файл:Хаціслаў. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|Спаса-Праабражэнская царква ў Хаціславе </gallery> Вежы драўляных храмаў барока звычайна не мелі ніякага функцыянальнага (абарончага) прызначэння: адзінай іх мэтай было ўзбагачэнне сілуэта збудавання і ўзмацненне дынамікі кампазіцыі. У XVIII&nbsp;стагоддзі яны пачалі раскрапоўваць фасады на ўсю вышыню і нават ставіліся пад вуглом да плоскасці фасада (як у царкве ў [[Хаціслаў|Хаціславе]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}. Крыжовыя ў плане драўляныя саборы, якія неслі візантыйскую традыцыю, генетычна паходзячы ад мураванага крыжова-купальнага храма, у XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях будавалі пераважна пры буйных праваслаўных манастырах: [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|віцебскім Маркавым]], [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|аршанскім Богаяўленскім Куцеінскім]], [[Свята-Духаўскі Тупічэўскі манастыр|мсціслаўскім Тупічэўскім]]. Вызначальнай рысай такіх помнікаў з'яўлялася тэктанічнае адзінства аб'ёмаў і маналітнасць кампазіцыі дахаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71, 74}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Viciebsk,_Markaŭščyna,_Trajeckaja._Віцебск,_Маркаўшчына,_Траецкая_(I._Trutnev,_1866).jpg|Траецкая царква Маркава манастыра. [[І. Трутнеў]], 1866 Vorša, Kuciejna, Bohajaŭlenski. Ворша, Куцейна, Богаяўленскі (D. Strukov, 1864-67).jpg|Куцеінскі манастыр. [[Д. Струкаў]], 1864-1867 Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911).jpg|Духаўская царква Тупічэўскага манастыра. П. Крышталёў, 1911 </gallery> == Сінтэз мастацтваў: інтэр’ер і манументальны жывапіс == Характэрнай асаблівасцю барочнай архітэктуры стаў гарманічны сінтэз дойлідства, жывапісу і скульптуры. Дэкаратыўная пластыка, аснову якой складала ордарная сістэма, на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў эвалюцыянавала ад адзіночных плоскіх пілястраў да шматлікіх раскраповак, хвалістых карнізаў, пукатых і ўвагнутых аб’ёмаў. У аздобе інтэр’ераў пачалі шырока ўжываць лепку ў тэхніцы ''[[стука]]'' (штучнага мармуру з абпаленага гіпсу, вапны і клею){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Асаблівае значэнне ў арганізацыі ўнутранай прасторы набылі манументальныя фрэскавыя размалёўкі. Жывапісныя кампазіцыі візуальна разрывалі тэктанічныя межы будынкаў, ствараючы ілюзію незамкнёнай, бязмежнай прасторы. Вялікі ўплыў на развіццё фрэскавага мастацтва ў Беларусі аказала так званая «[[Квадратура (мастацтва)|квадратура]]» — ілюзорная архітэктурная перспектыва. Яе распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне друкаваных узорнікаў, у прыватнасці трактата італьянскага майстра [[Андрэа Поца]]{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=206}}. [[Файл:Касьцёл сьв. Станіслава ў Магілёве, галоўная нава.jpg|міні|злева|Роспісы касцёла Св. Станіслава ў Магілёве]] Манументальны жывапіс XVIII&nbsp;стагоддзя развіваўся ў цеснай сувязі з заходнееўрапейскімі (рымскімі і баварскімі) узорамі. Выдатнымі прыкладамі барочнага сценапісу з’яўляюцца фрэскі [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], [[Сабор Унебаўзяцця Дзевы Марыі і Святога Станіслава|касцёла Святога Станіслава ў Магілёве]], а таксама страчаныя роспісы [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]] і [[Беразвецкая царква|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=204, 207}}. Адначасова з каталіцкімі храмамі багатымі фрэскамі ўпрыгожваліся і праваслаўныя: так, у роспісах [[Свята-Духаўская царква Тупічэўскага манастыра|Свята-Духаўскай царквы]] [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскага манастыра]] ў Мсціславе (сярэдзіна XVII&nbsp;ст.) праявіўся поўны разрыў з візантыйскай традыцыяй, здзіўляла прастанароднасць вобразаў і багацце этнаграфічных рэалій{{sfn|Шматаў|2001|с=15}}. [[Файл:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве (2).jpg|thumb|Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве ў тэхніцы «беларускай рэзі»]] [[Файл:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|міні|злева|Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве]] Вялікага росквіту ў эпоху барока дасягнула алтарная скульптура і манументальная разьба па дрэве. Для надання эмацыянальнай прыўзнятасці інтэр’ерам выкарыстоўвалася тэхніка аб’ёмнай, скразной арнаментальнай разьбы з расліннымі матывамі, якая стала вядомай далёка за межамі краіны пад назвай «[[беларуская рэзь]]»{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}. Сапраўдным шэдэўрам манументальна-дэкаратыўнага мастацтва з’яўляецца ансамбль [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пінск)|касцёла францысканцаў у Пінску]] (першая палова XVIII&nbsp;ст.). Яго галоўны і бакавыя алтары, а таксама ўнікальны амбон багата аздоблены разьбянымі фігурамі апосталаў і анёлаў, вітымі калонамі, картушамі і балдахінамі, якія ствараюць выключна дынамічную і тэатралізаваную кампазіцыю{{sfn|Ярашэвіч|2001|с=187, 189—193}}. == Адметнасці ўніяцкага храмабудаўніцтва == Важную ролю ў станаўленні і развіцці архітэктуры беларускага барока (у прыватнасці, яго віленскай фазы) адыграла грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква і яе манаскі [[Базыльяне|ордэн базыльян]]. Спецыфічныя ўмовы поліканфесійнага грамадства і літургічныя патрабаванні ўніятаў прывялі да выпрацоўкі ўнікальных архітэктурна-планіровачных і мастацкіх рашэнняў, якія іманентна выпрацаваліся на аснове традыцый мясцовага дойлідства з улікам усходніх і заходніх уплываў{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=144}}. У працэсе эвалюцыі ўніяцкага барока сфарміраваўся тып двухвежавага аднаапсіднага храма (часцей за ўсё трохнефавай базілікі). Адной з самых адметных асаблівасцей шэрагу ўніяцкіх помнікаў сярэдзіны XVIII&nbsp;стагоддзя стала мерыдыянальная арыентацыя будынкаў — алтаром на поўнач. Гэты прыём, які парушаў традыцыйную арыентацыю на ўсход, узнік як вынік ідэі сімвалічнага нейтралітэту ўніятаў да ўплываў заходняй (Рым) і ўсходняй (Масква) цэркваў. Яскравым прыкладам такой арыентацыі з'яўляецца перабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=146}}. [[Файл:Інтэр'ер царквы ў Беразвеччы.jpg|міні|Інтэр'ер царквы з алтарнай перагародкай у Беразвеччы]] У інтэр'ерах уніяцкіх храмаў таксама сфарміраваліся спецыфічныя рысы. Замест традыцыйных драўляных іканастасаў тут пачалі ўзводзіць мураваныя алтарныя перагародкі. Гэтыя канструкцыі мелі шматпланавую прасторава-развітую будову, багата аздабляліся ляпнымі пазалочанымі гірляндамі, картушамі і капітэлямі, спалучаючы каталіцкую тэатралізаванасць з захаваннем усходняй літургічнай функцыі, напрыклад, у Сафійскім саборы і [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=147—148}}. [[Файл:Жыровічы, Богаяўленская царква 4.jpg|злева|міні|Фігурны франтон Богаяўленскай царквы ў Жыровічах]] Для вонкавага аблічча манастырскіх храмаў базыльян характэрна выкарыстанне так званых «брамкавых» фасадаў. У такіх кампазіцыях галоўны фасад пазбаўляўся масіўных бакавых вежаў і нагадваў манументальную браму з дынамічным і насычаным пластыкай цэнтральным завяршэннем — фігурным атыкавым франтонам. Падобныя рашэнні можна ўбачыць у [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|царкве ў Вольне]], храме ў [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] і [[Багаяўленская царква (Жыровічы)|Богаяўленскай царкве ў Жыровічах]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=154—157}}. == Праваслаўнае і пратэстанцкае дойлідства == === Пратэстанцкія зборы === У перыяд пашырэння [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім (канец XVI — першая палова XVII&nbsp;стагоддзя) актыўнае будаўніцтва разгарнулі пратэстанты, у першую чаргу кальвіністы. Архітэктура [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] (храмаў) вызначалася суровым аскетызмам, лапідарнасцю формаў і адсутнасцю багатага дэкору, што адпавядала ідэалогіі гэтай канфесіі. Пратэстанцкія храмы ў [[Смаргонь|Смаргоні]], [[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданаве]], [[Кальвінскі збор (Заслаўе)|Заслаўі]] першапачаткова захоўвалі познегатычныя і рэнесансныя рысы, уключаючы відавочны [[Абарончы храм|абарончы характар]]: таўшчэзныя сцены, вузкія вокны-байніцы, масіўныя вежы{{sfn|Габрусь|2001|с=83—85}}. [[Файл:Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1939).jpg|міні|Смаргонскі збор]] Аднак паступова, у працэсе перабудоў і развіцця, архітэктура збораў пачала ўбіраць у сябе элементы барока. Яскравым прыкладам такога сінтэзу з'яўляецца [[Касцёл Святога Міхаіла (Смаргонь)|кальвінскі збор у Смаргоні]], які мае ўнікальную цэнтрычную васьмігранную структуру (актагон), завершаную шатровым дахам і ўпрыгожаную барочнымі архітэктурнымі дэталямі. Барочныя рысы праявіліся і ў вырашэнні вежаў, аздабленні інтэр'ераў стукавай лепкай, выкарыстанні складаных прафіляваных карнізаў{{sfn|Габрусь|2001|с=85—87}}. === Магілёўская архітэктурная школа === У праваслаўным дойлідстве XVII&nbsp;стагоддзя таксама адбываліся складаныя працэсы адаптацыі новага стылю да традыцыйных візантыйска-рускіх канонаў. Найбольш яскрава гэты сінтэз праявіўся на ўсходзе Беларусі, дзе намаганнямі мясцовых рамесных цэхаў сфарміравалася так званая «магілёўская архітэктурная школа»{{sfn|Гліннік|2001|с=173}}. У першай палове і сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя праваслаўныя брацтвы і манастыры ўзводзілі мураваныя храмы, якія захоўвалі традыцыйную крыжова-купальную кампазіцыю, але аздабляліся знешне ў формах пострэнесансу і ранняга барока. Да гэтага кола помнікаў належаць [[Свята-Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскі сабор]] (1636—1639), [[Свята-Мікольскі манастыр (Магілёў)|Мікольская]] (1669—1672) і [[Успенская царква (Магілёў)|Успенская]] (1670—1684) цэрквы ў [[Магілёў|Магілёве]], а таксама [[Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра|Святадухаўская царква]] [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|Куцеінскага манастыра]] пад [[Орша|Оршай]] (да 1653 года){{sfn|Гліннік|2001|с=173—174}}{{sfn|Габрусь|2001|с=109—111}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (1909).jpg|Богаяўленскі сабор у Магілёве Магілёў._Мікольскі_сабор.JPG|Мікольская царква ў Магілёве Mahiloŭ,_Pračyścienskaja._Магілёў,_Прачысьценская_(1901-18).jpg|Прачысценская царква ў Магілёве Траецкая_царква._Орша.jpg|Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра пад Оршай </gallery> Магілёўская архітэктурная школа вызначалася выкарыстаннем шмат'ярусных фігурных франтонаў з пластычнымі валютамі і нішамі. У адрозненне ад каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў, фасады магілёўскіх праваслаўных цэркваў мелі больш плоскасны, «дывановы» характар аздаблення, які імітаваў структуру шмат'ярусных драўляных іканастасаў. Інтэр'еры гэтых храмаў шчодра ўпрыгожваліся фрэскавай паліхроміяй і багатай драўлянай «беларускай рэззю»{{sfn|Габрусь|2001|с=113—114}}{{sfn|Гліннік|2001|с=174}}. Характэрна, што мастацкія формы магілёўскага барока захоўвалі пэўны архаізм і кансерватызм аж да канца XVII&nbsp;стагоддзя, што было прадыктавана ідэалагічным супрацьстаяннем праваслаўнага насельніцтва каталіцкай экспансіі{{sfn|Гліннік|2001|с=176—179}}. == Уплыў на мастацтва Расіі і Украіны == Беларускія майстры адыгралі выключна важную ролю ў станаўленні барочнага мастацтва і архітэктуры ў суседніх усходнеславянскіх краінах. Найбольш інтэнсіўны працэс міграцыі мастацкіх ідэй і саміх творцаў адбываўся ў сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскай вайны 1654—1667 гадоў]] вялікая колькасць беларускіх майстроў (дойлідаў, жывапісцаў, рэзчыкаў, кафляроў) з [[Вільня|Вільні]], [[Полацк|Полацка]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Смаленск|Смаленска]] і іншых гарадоў была гвалтоўна вывезена ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]]. У Маскве яны былі паселены ў асобнай Мяшчанскай слабадзе і працавалі пры царскім двары ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]]{{sfn|Шматаў|2001|с=21}}. [[Выява:Novodev 007.jpg|thumb|злева|Іканастас Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў [[Масква|Маскве]], зроблены беларускімі майстрамі ў 1683—1685 гадах пад кіраўніцтвам [[Клім Міхайлаў|Кліма Міхайлава]]]] Значнае ўздзеянне беларускія майстры аказалі на развіццё рускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і манументальнага дэкору. У Расію была прынесена традыцыя аб'ёмна-ажурнай разьбы па дрэве, якая атрымала назву «[[беларуская рэзь]]» (або «флемская разьба»). Гэтая тэхніка, насычаная барочнымі расліннымі матывамі, выкарыстоўвалася пры стварэнні іканастасаў, напрыклад, у Смаленскім саборы [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра ў Маскве]], і аздабленні царскіх палацаў, у прыватнасці, драўлянага палаца ў [[Каломенскае|Каломенскім]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Не меншы ўплыў зрабілі беларускія кафляры. Майстры [[Ігнацій Максімаў]], [[Сцяпан Іваноў-Палубес]] і [[Пётр Іваноў-Заборскі]] наладзілі ў Расіі вытворчасць шматколернай паліванай [[Кафля|кафлі]]. Яны ўпершыню прыўнеслі ў рускае дойлідства барочныя матывы (калонкі, [[Антаблемент|антаблементы]], [[Картуш (архітэктура)|картушы]], выявы [[Херувім|херувімаў]]), якія актыўна выкарыстоўваліся пры аздабленні [[Валдайскі Іверскі манастыр|Іверскага манастыра на Валдаі]] і [[Нова-Іерусалімскі манастыр|Нова-Іерусалімскага сабора]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Акрамя таго, беларускія майстры садзейнічалі ўкараненню ў рускае дойлідства заходнееўрапейскай [[Ордарная сістэма|ордарнай сістэмы]]{{sfn|Шматаў|2001|с=22}}. На тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] барока пачало фарміравацца пазней, чым у Беларусі, і таксама адчула на сабе ўплыў беларускай архітэктурнай школы. Першы ўкраінскі барочны помнік — [[Касцёл езуітаў (Львоў)|касцёл езуітаў у Львове]] (1610—1630-я гады) — узводзіўся італьянскім дойлідам [[Джакама Брыяна|Дж.&nbsp;Брыяна]], які відавочна абапіраўся на вопыт будаўніцтва езуіцкага [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела ў Нясвіжы]]. Падабенства франтонаў і агульнай кампазіцыі ў абодвух помніках з'яўляецца бясспрэчным. Значны ўплыў на ўкраінскае мастацтва аказалі і беларускія майстры кніжнай гравюры, напрыклад, браты [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандр]] і [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонцій Тарасевічы]], друкар [[Спірыдон Собаль]], якія перанеслі ў Кіеў і Львоў перадавыя дасягненні [[Віленская школа гравюры|віленскай]] і [[Магілёўская школа гравюры|магілёўскай школ]] медзярыту{{sfn|Шматаў|2001|с=29—30}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мураваныя харалы|ref=Габрусь}} * {{артыкул |аўтар=[[В. Ф. Шматаў|Шматаў В. Ф.]] |загаловак=Станаўленне барока ў мастацтве ўсходнеславянскіх народаў |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=7—45 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Шматаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока. Тэндэнцыі і напрамкі развіцця |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=50—64 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Абрысы станаўлення стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=65—80 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Габрусь_Абрысы}} * {{артыкул |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Элітная архітэктура барока Беларусі ў агульнаеўрапейскім кантэксце |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=102—123 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Кулагін}} * {{артыкул|ref=Чантурыя_Ю|аўтар=[[Ю. У. Чантурыя|Чантурыя Ю. У.]]|загаловак=Архітэктурны ансамбль плошчы ў горадабудаўніцтве барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=81—101|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Федарук|аўтар=[[А. Т. Федарук|Федарук А. Т.]]|загаловак=Эпоха барока ў паркабудаўніцтве Беларусі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=282—290|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гаршкавоз|аўтар=[[В. Дз. Гаршкавоз|Гаршкавоз В. Дз.]]|загаловак=Беларускі сценапіс XVIII ст. Тыпалогія ў кантэксце польскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=203—212|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Ярашэвіч|аўтар=[[А. А. Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]|загаловак=Архітэктурна-скульптурны ансамбль касцёла францысканцаў у Пінску|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=186—202|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Габрусь_Аспекты|аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]]|загаловак=Стылістычныя аспекты архітэктуры віленскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=140—166|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гліннік|аўтар=[[В. В. Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Святадухаўская (цёплая) царква Куцеінскага Богаяўленскага манастыра. Досвед рэканструкцыі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=167—185|isbn=985-08-0452-1}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=2: Другая палова XVI — канец XVIII ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Я. М. Сахута |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1988 |старонак=384 |ref=ГБМ. Т. 2}} * {{кніга |аўтар=Чантурия В. А. |загаловак=История архитектуры Белоруссии |выданне=2-е изд. |месца=Мн. |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1977 |старонак=319 |ref=Чантурия}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1972 |том=1 |ref=Гісторыя Беларускай ССР}} * {{артыкул |аўтар=Квитницкая Е. Д. |загаловак=Белоруссия. Архитектура XVII в. |выданне=Всеобщая история архитектуры: В 12 т. |месца=М. |год=1968 |том=6 |старонкі=477 |ref=Квитницкая}} * {{кніга |аўтар=Чарняўская Т. І. |загаловак=Архітэктура Магілёва: З гіст. планіроўкі і забудовы горада |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1973 |старонак=95 |ref=Чарняўская}} * {{кніга |аўтар=Егоров Ю. |загаловак=Градостроительство Белоруссии |месца=М. |год=1954 |старонак=283 |ref=Егоров}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура барока ў Беларусі]] 3xb97fu4vu7op9m220yg0m5cxrui0l9 5144267 5144266 2026-05-21T02:35:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Горадабудаўніцтва і свецкая архітэктура */ 5144267 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. 2022.jpg|міні|Першым помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гг. італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]]]] '''Архітэкту́ра баро́ка ў Белару́сі''' — мастацкі і [[архітэктурны стыль]], які дамінаваў у манументальным, [[Культавая архітэктура|культавым]] і свецкім дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] (у межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) з канца XVI і да канца XVIII&nbsp;стагоддзя. З'яўляючыся лагічным працягам агульнаеўрапейскіх працэсаў, [[барока]] на беларускіх землях не было простым механічным запазычаннем заходнееўрапейскіх узораў. Увабраўшы ў сябе элементы [[Беларуская готыка|мясцовай готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]], а таксама глыбокія традыцыі візантыйска-рускай сістэмы [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], гэты стыль набыў яскравыя нацыянальныя і рэгіянальныя рысы{{sfn|Лазука|2001|с=50-51}}{{sfn|Габрусь|2001|с=68-69}}. Своеасаблівы сінтэз заходняй (каталіцкай) і ўсходняй ([[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]]) архітэктурных традыцый, які выявіўся ў прасторавых кампазіцыях, [[Тэктоніка|тэктоніцы]] і дэкоры, атрымаў у мастацтвазнаўстве назву '''беларускае барока'''. Тэрмін упершыню быў уведзены ў навуковы зварот у канцы 1920-х гадоў гісторыкам архітэктуры [[М. Шчакаціхін|М.&nbsp;Шчакаціхіным]]<ref name="shchak">{{кніга |аўтар=[[М. Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] |загаловак=Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. Т. 1. |месца=Мн. |выдавецтва=Інбелкульт |год=1928}}</ref>{{sfn|Габрусь|2001|с=7}}. З'яўленне барока ў Беларусі было непасрэдна звязана з грамадска-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй]] (1569), пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя ў ВКЛ|контррэфармацыі]] і прыходам [[Ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Першым манументальным помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] (1587—1593), пабудаваны італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]] па фундацыі князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]]{{sfn|Габрусь|2001|с=68}}{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. Нягледзячы на тое, што першапачаткова барока выступала як стыль каталіцкай (найперш езуіцкай) архітэктуры, у спецыфічных умовах поліканфесійнага грамадства Вялікага Княства Літоўскага яно хутка пераадолела рэлігійныя рамкі. Барочная эстэтыка паступова была ўспрынята і перапрацавана [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай]], [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкай]] і нават [[Кальвінізм|пратэстанцкай (кальвінісцкай)]] цэрквамі, стаўшы ўніверсальным стылем эпохі{{sfn|Лазука|2001|с=50}}{{sfn|Габрусь|2001|с=69}}. Эвалюцыя беларускага барока прайшла некалькі этапаў: ад суровых, манументальных форм ранняга і [[Сармацкае барока|«сармацкага» барока]] (XVII&nbsp;ст.) да вытанчанага, надзвычай пластычнага і дынамічнага [[Віленскае барока|віленскага барока]] (сярэдзіна і другая палова XVIII&nbsp;ст.){{sfn|Габрусь|2001|с=68}}. Дасягненні беларускіх майстроў і самабытнасць сфарміраванай імі архітэктурнай школы аказалі значны ўплыў на развіццё манументальнага дойлідства, [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і [[Іканапіс|іканапісу]] ў суседніх краінах, у прыватнасці, стаўшы адным з фактараў станаўлення [[барока ў Расіі]] і [[Барока ва Украіне|на Украіне]]{{sfn|Шматаў|2001|с=11, 27—28}}. == Гістарычныя перадумовы і вытокі == З’яўленне і пашырэнне барока ў беларускай архітэктуры было цесна звязана са значнымі сацыяльна-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: заключэннем [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) і пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], якую праводзіў у першую чаргу [[Таварыства Ісуса|ордэн езуітаў]]. У манументальнае дойлідства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] быў прыўнесены новы архітэктурна-мастацкі стыль, выразныя сродкі якога вызначаліся павышанай экспрэсіяй і былі пакліканы ўмацаваць пазіцыі каталіцкай царквы{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Цэнтрам станаўлення гэтага стылю стала [[Італія]] (у прыватнасці, [[Рым]]), адкуль ён пачаў сваё шэсце па Еўропе{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. [[Файл:Chiesa gesu facade.jpg|міні|злева|Галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е, які паслужыў для нясвіжскага касцёла Божага Цела]] Беларусь стала адной з першых краін, якая прычынілася да развіцця барока. Першым помнікам гэтага стылю на тэрыторыі Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гадах. Яго з’яўленне звязана з дзейнасцю нясвіжскага князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]], які пасля паломніцтва ў Святую Зямлю і наведвання Італіі запрасіў італьянскага архітэктара-езуіта [[Джавані Марыя Бернардоні|Яна Марыю Бернардоні]]{{sfn|Шматаў|2001|с=14—15}}. Прататыпам для нясвіжскага касцёла паслужыў галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е. Аднак ужо ў гэтым раннім беларускім помніку праявіліся мясцовыя адметнасці: спрошчаная трактоўка [[Архітэктурны ордар|ордара]] на галоўным фасадзе, больш дэталёвая апрацоўка бакавых фасадаў, наяўнасць гранёных капэл па баках нефаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Істотнай падзеяй, звязанай з пачаткам эпохі барока і будаўніцтвам у Нясвіжы, стала таксама ўвядзенне ў беларускае дойлідства прафесійнага праектнага чарцяжа{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Аднак рэзкага і поўнага адмаўлення ад папярэдніх традыцый пад уздзеяннем заходняга барочнага ўзору не адбылося. Новы стыль з’явіўся тым зернем, якое дало парасткі толькі дзякуючы спецыфічным мясцовым умовам. [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]] 1596 года надзвычай абвастрыла рэлігійна-палітычную барацьбу ў краіне. Саперніцтва паміж католікамі, праваслаўнымі і ўніятамі ў сферы культавага будаўніцтва вымушала ўсе канфесіі звяртацца да найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока, адначасова сінтэзуючы іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі мінулага. Менавіта ў выніку гэтых складаных сацыяльна-культурных працэсаў на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў сфарміравалася самабытная архітэктурна-мастацкая сістэма беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68—69}}. Візантыйская першааснова праваслаўнай царквы не знікла, а засталася адным «са складаемых» у фарміраванні новага стылю, што абумовіла ўнікальнасць беларускай архітэктуры ў параўнанні з суседнімі польскай ці рускай школамі{{sfn|Шматаў|2001|с=7}}. == Эвалюцыя і стылявыя кірункі == Развіццё стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі прайшло тры асноўныя перыяды: ранняе барока (канец XVI&nbsp;— першая палова XVII&nbsp;стагоддзя), сталае або [[Сармацкае барока|«сармацкае» барока]] (другая палова XVII&nbsp;— 1730-я гады) і позняе або [[віленскае барока]] (1730-я&nbsp;— 1780-я гады){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. === Ранняе барока === [[Файл:Ružany Holy Trinity Church 2023-06-24 5352.jpg|міні|злева|Касцёл Святой Тройцы ў Ружанах]] У першай палове XVII&nbsp;стагоддзя ў беларускай архітэктуры яшчэ працягвалі ўзводзіць храмы з аднанефавай і аднавежавай структурай, што была больш характэрнай для папярэдняга гістарычнага этапу. Да такіх пабудоў адносяцца [[Троіцкі касцёл (Ружаны)|касцёл дамініканцаў у Ружанах]] (1617) і [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Слонім)|касцёл бернардзінцаў у Слоніме]] (1639). Адначасова пашыраўся і новы тып культавай пабудовы&nbsp;— трохнефавая [[Базіліка|базіліка]] з бязвежавым галоўным фасадам, які быў шчодра насычаны ордарнымі элементамі. Такія рысы ўласцівы [[Касцёл Святога Фамы Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёлу дамініканцаў у Менску]] (пабудаваны пасля 1615 года) і [[Касцёл бернардзінцаў (Гродна)|касцёлу бернардзінцаў у Гародні]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Вызначальным момантам у выпрацоўцы характэрнага тыпу беларускага барочнага храма стала фарміраванне двухвежавых фасадаў. Гэты прынцып быў рэалізаваны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзятлава)|касцёле ў Дзятлаве]] (1642), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|касцёле брыгітак у Гародні]] (1642—1651) і ў [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёле ў Вішневе]] (1637—1641). Ранні этап развіцця стылю праходзіў пры дамінаванні так званага «езуіцкага барока», калі архітэктары-езуіты ўзводзілі касцёлы і калегіумы па ўзору рымскіх бажніц. Суровая дысцыпліна ордэна вымагала зацвярджэння праектаў у Рыме, і ў выніку раннебарочныя помнікі часта атрымлівалі строгую тэктоніку, буйнамаштабнасць і класічнае выкарыстанне рымскага ордара без залішняй пластычнай дэкаратыўнасці вонкавага аблічча{{sfn|Кулагін|2001|с=107}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Краявіды Слоніма (19).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Слоніме Miensk, Daminikanskaja-Vałockaja. Менск, Дамініканская-Валоцкая (1944).jpg|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага ў Мінску Ансамбль_былога_кляштара_бернардзінцаў.jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Гродне Дятлово_костёл_2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дзятлаве Гродна_2015._Касцёл_Дабравешчання_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі.jpg|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гродне Вішнева. Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Вішневе </gallery> === Сталае («сармацкае») барока === У адрозненне ад абарончых храмаў перыяду [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]], у эпоху барока вежы канчаткова страцілі сваё непасрэднае функцыянальнае (абарончае) прызначэнне і сталі выключна важнымі кампазіцыйнымі элементамі. Двухвежавасць вынікала з імкнення архітэктараў узмацніць эмацыянальнае ўздзеянне будынка на гледача. Галоўны фасад пачаў трактавацца як своеасаблівая тэатральная «куліса» для ўсёй кампазіцыі, якая завяршала агульную дынаміку архітэктурных мас. Менавіта гэты мастацкі прынцып, а не павышаная дэкаратыўная пластыка, уласцівы лепшым помнікам сталага беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Такі падыход яскрава адлюстраваны ў архітэктуры [[Касцёл Святога Міхаіла Архангела (Міхалішкі)|касцёла аўгусцінцаў у Міхалішках]] (1655), [[Касцёл дамініканцаў (Буховічы)|касцёла дамініканцаў у Буховічах]] (1647), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Засвір)|касцёла кармелітаў у Засвіры]] (1713) і [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|фарнага касцёла ў Навагрудку]] (перабудаваны да 1724 года). Вонкавае аблічча гэтых будынкаў мае суровы, амаль сярэднявечны характар. Гэты стылявы кірунак, які атрымаў у мастацтвазнаўстве назву [[Сармацкае барока|«сармацкае барока»]], адлюстроўваў рыцарскія ідэалы тагачаснай шляхты. Храмы вылучаліся масіўнасцю і геаметрычнай спрошчанасцю аб'ёмаў, якія маглі моцна кантраставаць з надзвычай пышнай і багатай ілюзорнай лепкай у інтэр'еры, напрыклад, стукавая лепка ў [[Міхалішкаўскі касцёл|Міхалішках]], выкананая італьянскімі майстрамі [[П'етра Перці]] і [[Джавані Галі]]{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Касьцёл,_Міхалішкі.jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Michališki._Church_of_St._Michael_the_Archangel_02.JPG|Багата дэкараваныя лепкай інтэр'еры касцёла Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Kasciol_Sviatoj_Trojcy_(Zasvir).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Засвіры Новогрудский фарный костёл Преображения Господня.jpg|Фарны касцёл у Навагрудку </gallery> === Позняе (віленскае) барока === У XVIII&nbsp;стагоддзі манументальнае будаўніцтва ў Беларусі ўступіла ў фазу свайго найвышэйшага росквіту. Для позняга беларускага барока стала ўласціва надзвычайная маляўнічасць і пластычнасць формаў, шматпланавая прасторавая структура фасадаў, багацце [[Святлацень|святлаценю]]. Архітэктура набыла стромкасць і лёгкасць, што надавала збудаванням вытанчаныя прапорцыі, мудрагелістыя скразныя праёмы і крывалінейныя абрысы вежаў і франтонаў. Станаўленне і росквіт мастацкіх асаблівасцей позняга барока непарыўна звязаны з творчасцю выдатнага віленскага архітэктара [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Яна Крыштофа Глаўбіца]], які працаваў над шматлікімі помнікамі на тэрыторыі Беларусі{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Гэты ўнікальны рэгіянальны кірунак, вядомы як [[віленскае барока]], стаў універсальным для розных хрысціянскіх канфесій, але найбольш яскрава і маштабна ён выявіўся менавіта ў культавых пабудовах уніятаў. Сярод найвыдатнейшых узораў гэтага стылю вылучаюцца [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]] (узведзены нанава ўніятамі ў 1738—1750 гадах на рэштках старажытнага храма XI&nbsp;стагоддзя), [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царква і манастыр базыльян у Беразвеччы]] (1756—1763), [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|манастыр у Барунах]] (1747—1757), комплексы ў [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|Вольне]] (1768) і [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] (1769—1779), а таксама [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Багаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская]] цэрквы ў [[Свята-Успенскі Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]] (1769) і [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква ў Віцебску]] (1772){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Віленскае барока вызначалася тэлескапічна-яруснай аматэрыяльна-шкілетнай будовай вежаў і хвалістай прасторавай структурай, што стварала ілюзію дынамічнага руху архітэктурных мас уверх{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=154}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Полацк._Сафійскі_сабор.jpg|Сафійскі сабор у Полацку Hłybokaje,_Bieraźviečča,_Bazylanski._Глыбокае,_Беразьвечча,_Базылянскі_(J._Dulevič,_1934).jpg|Касцёл Святых Пятра і Паўла ў Беразвеччы Kaścioł_u_Barunach1.JPG|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах Вольно_троицкая_церковь_01.jpg|Свята-Троіцкая царква ў Вольне Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|Свята-Пакроўская царква ў Талачыне Жыровічы,_Богаяўленская_царква_1.jpg|Богаяўленская царква ў Жыровіцах Жыровічы, Крыжаўзьдзьвіжанская царква 1.jpg|Крыжаўзвіжанская царква ў Жыровіцах Віцебск._33.JPG|Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску </gallery> == Горадабудаўніцтва і свецкая архітэктура == === Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі === Канец XVI і першая палова XVII стагоддзя на тэрыторыі Беларусі былі адзначаны прыкметным ростам гарадоў, павелічэннем іх насельніцтва і ўскладненнем архітэктурна-планіровачнай структуры. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў найбуйнейшых цэнтрах ([[Брэст]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]]) налічвалася 10 і болей тысяч жыхароў. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала выкарыстанне новай фартыфікацыйнай сістэмы па тыпу [[Заходнееўрапейская архітэктура|заходнееўрапейскай]], да стварэння якой актыўна прыцягваліся галандскія інжынеры і архітэктары: Ван Лаэр, Нонхарт, Ван Дадэн, Голанд, Валон і іншыя{{sfn|Чантурия|1977|с=32}}. Замест драўляных умацаванняў пачалі насыпацца земляныя валы з [[Курціна (архітэктура)|курцінамі]] і [[Бастыён|бастыёнамі]]. Драўляныя замкі паступова страчвалі свае абарончыя функцыі, а роля галоўнага гарадскога цэнтра перайшла да гандлёвых плошчаў, дзе ўзводзіліся новыя грамадскія і культавыя збудаванні{{sfn|Гісторыя Беларускай ССР|1972|с=199}}{{sfn|Квитницкая|1968|с=477}}. Прыкладам новага напрамку ў горадабудаўніцтве з'яўляўся Магілёў. У 1601 годзе быў складзены праект новых земляных умацаванняў вакол [[Магілёўскі замак|замка]] і пасадаў. Сфарміравалася [[Радыяльна-кальцавая планіроўка|радыяльна-кальцавая сістэма]] планіроўкі з трыма паясамі абароны. Першы пояс — Замкавы вал — абкружаў тэрыторыю старажытнага замка. Другі — Кругавы (або Бліжні) вал — ахопліваў Стары горад і меў чатыры [[Мураваная архітэктура|мураваныя]] брамы. Трэці пояс — Палявы (або Дальні) вал — ахопліваў пасады Новага горада, з'яўляўся найбольш працяглай лініяй умацаванняў і меў восем драўляных брам (Віленская, Шклоўская, Быхаўская і інш.). Усе галоўныя вуліцы горада мелі радыяльныя напрамкі і сыходзіліся на гандлёвай плошчы, дзе ў XVII стагоддзі пачалі ўзводзіць мураваную [[Магілёўская ратуша|ратушу]]{{sfn|Чарняўская|1973|с=7—13}}. Па-іншаму вырашаліся задачы абароны ў [[Гродна]]. Горад не меў агульнагарадскіх земляных валоў, таму [[Стары замак (Гродна)|Верхні]] і [[Ніжні замак (Гродна)|Ніжні]] замкі разам з мураванымі кляштарамі стваралі адзіную абарончую сістэму. З канца XVI стагоддзя тут пачалося ўзвядзенне мураваных каталіцкіх кляштараў у найважнейшых стратэгічных пунктах: касцёл [[Фара Вітаўта]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] (1584—1596), [[Гродзенскі касцёл і кляштар дамініканцаў|дамініканскі]] (1672), [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|бернардзінскі]] (1595), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў (Гродна)|францысканскі]] (1635) і [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкі]] (1642—1651) кляштары. Яны выконвалі ролю своеасаблівых унутраных крэпасцей горада{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=13}}. Яшчэ адным важным кірункам стала фарміраванне гарадоў-крэпасцей, такіх як Слуцк, [[Рэчыца]], [[Быхаў]] і [[Нясвіж]]. У адрозненне ад буйных гістарычных гарадоў, яны забудоўваліся ў кароткі тэрмін па адзіным рэгулярным плане і мелі прамавугольную сетку вуліц. Слуцк, напрыклад, меў канфігурацыю, блізкую да круга, умацаванага па перыметры сістэмай земляных валоў, бастыёнаў і [[Равелін|равелінаў]]. Рэчыца, паводле плана 1649 года, мела магутную сістэму з трох паясоў умацаванняў, якія абаранялі замак і прамавугольную сетку гарадскіх вуліц. Нясвіж, які з 1533 года стаў галоўнай рэзідэнцыяй [[Радзівілы|Радзівілаў]], з'яўляецца класічным прыкладам горада-крэпасці. Мураваны [[Нясвіжскі замак|замак]] быў вынесены за межы горада на высокі ўзгорак і абкружаны валамі з чатырма бастыёнамі. Сам горад меў прамавугольную сістэму планіроўкі і быў абнесены ўласнай сістэмай абарончых умацаванняў з чатырма мураванымі брамамі (Замкавая, [[Слуцкая брама|Слуцкая]], Віленская, Клецкая)<ref>ЦДГА БССР, КМФ-5, воп. 1, спр. 3839a, л. 70—116.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=14}}{{sfn|Егоров|1954|с=78}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Mahiloŭ, Ratuša. Магілёў, Ратуша (1904).jpg|Магілёўская ратуша. Здымак пачатку XX ст. Słuck. Слуцак (1687).jpg|План горада-крэпасці Слуцка. 1687 г. Bychaŭ. Быхаў (XVII).jpg|План Быхаўскага замка і горада. XVII ст. Viciebsk, Ratuša. Віцебск, Ратуша (J. Pieška, 1800).jpg|Віцебская ратуша. Малюнак Ю. Пешкі, 1800 г. </gallery> === Роля мястэчак і манастырскіх комплексаў === Характэрнай асаблівасцю горадабудаўніцтва другой паловы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў стала шырокае распаўсюджанне мястэчак. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім налічвалася каля 250 буйных і сярэдніх мястэчак. Яны падзяляліся на каралеўскія ([[Скідаль]], [[Дрысвяты]], [[Гомель]]), прыватнаўласніцкія ([[Любча (Навагрудскі раён)|Любча]], [[Дзяржынск|Койданава]], [[Лагойск]], [[Смаргонь]], [[Ружаны]]) і манастырска-царкоўныя ([[Чэрвень (горад)|Ігумен]], [[Відзы]], [[Пяршай]], [[Жыровічы]]). Мястэчка займала прамежкавае становішча паміж горадам і вёскай, і значная частка яго жыхароў была занята ў сельскагаспадарчай вытворчасці. Цэнтрам звычайна з'яўлялася гандлёвая плошча на перакрыжаванні важнейшых шляхоў. Замкі або манастыры размяшчаліся асобна ад жылой забудовы, але складалі з ёй адзіны архітэктурна-планіровачны арганізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99}}. У некаторых мястэчках горадафарміруючую ролю адыгрываў манастырскі комплекс. Яскравым прыкладам з'яўляецца [[Бяроза|Картуз-Бяроза]] (Брэсцкая вобласць), дзе ў канцы XVII стагоддзя магнаты Сапегі заснавалі [[Кляштар картэзіянцаў (Бяроза)|кляштар картэзіянцаў]] (1648—1689). Гэты манументальны комплекс стаў планіровачным ядром паселішча, якое набыло прамавугольную сістэму планіроўкі з гандлёвай плошчай у цэнтры{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99—100}}. Абарончае дойлідства працягвала адыгрываць вызначальную ролю ў гарадах паўночнага ўсходу Беларусі. Характэрным прыкладам з'яўляецца Віцебск. Паводле «Чарцяжа месца Віцебск» 1664 года, цэнтр горада складаўся з трох умацаваных драўляных замкаў: [[Верхні замак (Віцебск)|Верхняга]], [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжняга]] і [[Узгорскі замак (Віцебск)|Узгорскага]]. Кожны з іх меў замкнёную планіровачную структуру са сваім цэнтрам, але ўсе яны звязваліся ў адзіную сістэму праз масты і брамы<ref>ЦДАСА, ф. 192, воп. 1, спр. 2, л. 1.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=101}}. === Ансамблі плошчаў і рэгулярная забудова (XVIII ст.) === У 60—70-я гады XVIII стагоддзя ў асноўным завяршаецца фарміраванне феадальнага горада. Буйныя гарады захоўвалі змешаную сістэму планіроўкі: старажытная частка мела радыяльную сістэму, а новыя раёны — прамавугольную. Пасля разбуральных Паўночнай і руска-польскіх войнаў абарончыя ўмацаванні ў многіх гарадах больш не аднаўляліся, што спрыяла адкрытаму развіццю гарадской прасторы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=204}}. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала стварэнне цэласных ансамбляў грамадскіх цэнтраў. Галоўным элементам з'яўлялася гандлёвая (рыначная) плошча, на якой узводзіліся [[Ратуша|ратушы]], [[Гасціны двор|гасціныя двары]], гандлёвыя рады і культавыя збудаванні. У Мінску, напрыклад, грамадскі цэнтр фарміравалі [[Верхні рынак (Мінск)|Верхні]] і Ніжні рынкі. На Верхнім рынку сфарміраваўся маляўнічы барочны ансамбль, які ўключаў [[Мінская ратуша|гарадскую ратушу]] (перабудаваную ў канцы XVIII ст.), будынак [[Мінскі гасціны двор|гасцінага двара]], [[Мінскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] з [[Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|манументальным касцёлам]] (1700—1710), а таксама комплексы дамініканскага, бернардзінскага і ўніяцкага манастыроў{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=205}}. У Віцебску ў канцы XVIII стагоддзя грамадскі цэнтр сфарміраваўся на левабярэжнай частцы горада і складаўся з дзвюх плошчаў, злучаных мостам праз раку Віцьбу. На адной з іх была пабудавана мураваная [[Віцебская ратуша|ратуша]] (1775), манументальная вежа якой кантраставала з прыземістым двухпавярховым корпусам гандлёвых радоў. Ансамбль дапаўнялі [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква]] (1772) і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Віцебск)|кляштар бернардзінцаў]] (1737—1755). На другой плошчы размяшчаўся комплекс [[Віцебскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]] (1716—1731). Такі падыход ствараў складаную, прасторава развітую кампазіцыю з вышыннымі дамінантамі, характэрную для эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=206}}. Выдатным прыкладам з'яўлялася таксама і [[Шклоўская ратуша|ратуша ў Шклове]] (другая палова XVIII ст.), якая складала адзіны ансамбль з гандлёвымі радамі, утвараючы вялікі ўнутраны двор{{sfn|Чантурыя Ю.|2001|с=84—85}}. Вышэйшым дасягненнем горадабудаўнічай думкі эпохі сталага барока і пераходу да класіцызму стала стварэнне рэгулярных ансамбляў. У 60—80-я гады XVIII стагоддзя пад кіраўніцтвам гродзенскага старосты [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]] былі праведзены маштабныя работы па рэканструкцыі прадмесця [[Гарадніца (Гродна)|Гарадніца]] ў Гродне. Праект распрацоўваўся з удзелам вядомых еўрапейскіх архітэктараў, у тым ліку [[Іаган Георг Мёзер|Ё. Мёзера]] і [[Джузэпэ Сака|Дж. Сака]]. На Гарадніцы быў створаны новы жылы і прамысловы раён, забудаваны па адзіным рэгулярным плане з вылучэннем асобных зон: прамысловай, адміністрацыйна-культурнай і жылой{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=208—209}}. Тут было ўзведзена 85 будынкаў рознага прызначэння{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. У ансамбль уваходзілі [[Палац Тызенгаўза (Гродна)|палац Тызенгаўза]], будынкі тэатра, [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай школы]] з барочнымі гранёнымі [[Эркер|эркерамі]], батанічны сад і мануфактуры. Для замежных майстроў былі пабудаваны 20 тыпавых жылых дамоў з драўлянымі сценамі і цаглянымі галоўнымі фасадамі ў стылі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. Яшчэ адным прыкладам комплекснага падыходу стала рэканструкцыя мястэчка [[Варняны]] (Астравецкі раён) у 1770-я гады. Цэнтрам ансамбля стала вялікая трапецападобная плошча, на ўсходнім баку якой быў узведзены мураваны [[Касцёл Святога Георгія (Варняны)|касцёл Святога Георгія]] (1767—1769) у стылі позняга барока. Сіметрычна па баках плошчы былі пабудаваны дамы аптэкара і ксяндза, а ўздоўж плошчы пастаўлены тыпавыя жылыя дамы, злучаныя мураванымі сценамі з арачнымі праездамі, што стварала суцэльны архітэктурны фронт забудовы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=210}}. === Палацава-паркавыя рэзідэнцыі === У элітнай свецкай архітэктуры адбыўся карэнны пераход ад замкнёных абарончых замкаў да адкрытых рэпрэзентатыўных рэзідэнцый. Магнацкія двары арыентаваліся на агульнаеўрапейскі, шмат у чым французскі, ідэал палацава-паркавага комплексу тыпу ''entre cour et jardin'' («паміж дваром і паркам»). Асноўнымі прынцыпамі архітэктуры сталі паўзамкнёнасць аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі, калі бакавыя флігелі разам з галоўным корпусам і агароджай утваралі парадны двор — [[Курданёр|курданёр]], а таксама [[Анфілада|анфіладнасць]] унутранай планіроўкі{{sfn|Кулагін|2001|с=114}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Для стварэння такіх ансамбляў у Вялікае Княства Літоўскае запрашаліся вядучыя еўрапейскія дойліды. Па праектах [[Матэус Даніэль Пёпельман|М. Д. Пёпельмана]] і яго вучняў быў узведзены [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] у Гародні. Замежныя майстры, такія як Дж. Сака, [[Карла Спампані|К. Спампані]] і [[Ян Самуэль Бекар|Я. С. Бекар]], працавалі над стварэннем велічных палацаў у [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|Свяцку]], [[Сядзіба Храптовічаў (Шчорсы)|Шчорсах]], [[Ружанскі палац|Ружанах]] і [[Палац Радзівілаў (Дзятлава)|Дзятлаве]]. Інтэр'еры аздабляліся з выкарыстаннем стукавай лепкі, манументальнага жывапісу і мясцовых шпалер (габеленаў), мануфактуры па вытворчасці якіх былі заснаваны Радзівіламі і Агінскімі ў [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў|Слуцку]], Міры і Карэлічах. Архітэктары актыўна выкарыстоўвалі высокія ламаныя [[Мансарда|мансардавыя]] дахі, люкарны, бальконы і фігурныя франтоны з ляпнымі картушамі{{sfn|Кулагін|2001|с=114—115}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=218—223}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак у Гродне Свяцкі палац (01).jpg|Свяцкі палац Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (5).jpg|Шчорсаўскі палац Палац_Сапегаў,_Ружаны.jpg|Ружанскі палац Дзятлава. Палац Радзівілаў. Галоўны фасад.jpg|Дзятлаўскі палац Niaśviž, Alba. Нясьвіж, Альба (L. Lutnicki, 1784).jpg|Праект альтанкі для парку ў Альбе </gallery> Неад'емнай часткай барочных рэзідэнцый сталі [[Рэгулярны парк|рэгулярныя (французскія і італьянскія) паркі]]. Яны ўяўлялі сабой складаныя геаметрычныя кампазіцыі са стрыжаных дрэў ([[Шпалеры (садова-паркавае мастацтва)|шпалер]]), якія ўтваралі зялёныя «кабінеты», «залы» і [[Зялёны лабірынт|лабірынты]]. У парках актыўна выкарыстоўваліся экзатычныя расліны ў [[Вазон|вазонах]], узводзіліся мураваныя і драўляныя [[Аранжарэя|аранжарэі]] і [[Фігарня|фігарні]]. Цікавай асаблівасцю паркабудавання Беларусі было шырокае выкарыстанне тэрасавання рэльефу: італьянскія сады на некалькіх [[Тэраса|тэрасах]] з [[Падпорная сцяна|падпорнымі сценкамі]] і [[Лесвіца|лесвіцамі]] былі створаны ў [[Валожын|Валожыне]], [[Альба (паркавы комплекс)|Альбе]] пад Нясвіжам, Ружанах і іншых маёнтках{{sfn|Федарук|2001|с=285—287}}. == Драўлянае культавае дойлідства == Асноўным традыцыйным матэрыялам у забудове гарадоў і вёсак Беларусі заставалася дрэва. На развіццё манументальнага драўлянага дойлідства пачынаючы з XVII&nbsp;стагоддзя аказвалі значны ўплыў мастацкія стылі, што ўжо панавалі ў мураванай архітэктуры. Па сваёй архітэктоніцы драўляныя храмы падзяляліся на дзве асноўныя групы: ''клецкія'' і ''крыжовыя''{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Клецкія храмы (назва паходзіць ад традыцыйнай сялянскай пабудовы — [[клеці]]) складаліся з аднаго ці некалькіх прамавугольных зрубаў. Пад уплывам мураваных готыка-рэнесансных храмаў спачатку склаўся тып будынка з вежай над бабінцам (цэрквы ў Гарадку, [[Свята-Троіцкая царква (Дабраслаўка)|Дабраслаўцы]], [[Свята-Троіцкая царква (Дастоева)|Дастоеве]]). У перыяд барока пашырылася будаўніцтва двухзрубавых драўляных цэркваў з плоскім бязвежавым фасадам, завершаным трохвугольным франтонам (цэрквы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вавулічы)|Вавулічах]], [[Свята-Троіцкая царква (Бездзеж)|Бездзежы]], [[Свята-Пакроўская царква (Дзеткавічы)|Дзеткавічах]]). На наступным этапе пачалі ўзводзіць храмы з дзвюма вежамі па баках галоўнага фасада ([[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Дзівін)|цэрквы ў Дзівіне]], [[Свята-Юр'еўская царква (Валавель)|Валавелі]], [[Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль)|Латыгалі]], [[Касцёл Святой Тройцы (Цялядавічы)|касцёл у Цялядавічах]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Дабраслаўка. Царква (01).jpg|Троіцкая царква ў Дабраслаўцы Файл:Dastojeva, Illinskaja. Дастоева, Ільлінская (Z. Gloger, 1905).jpg|Ільінская царква ў Дастоеве Файл:Вавулічы. Свята-Раства-Багародзіцкая царква (04).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Вавулічах Файл:Бездзеж. Царква Прасвятой Тройцы (02).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Бездзежы Файл:Дзеткавічы. Свята-Пакроўская царква.jpg|Свята-Пакроўская царква ў Дзеткавічах Файл:Дзівін. Свята-Параскева-Пятніцкая царква.jpg|Свята-Параскева-Пятніцкая царква ў Дзівіне Файл:Valaviel, Juraŭskaja. Валавель, Юраўская (XX).jpg|Свята-Георгіеўская царква ў Валавелі Файл:Łatyhal, Mikolskaja. Латыгаль, Мікольская (1900).jpg|Свята-Мікалаеўская царква ў Латыгалі Файл:Цялядавічы. Царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Цялядавічах Файл:Хаціслаў. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|Спаса-Праабражэнская царква ў Хаціславе </gallery> Вежы драўляных храмаў барока звычайна не мелі ніякага функцыянальнага (абарончага) прызначэння: адзінай іх мэтай было ўзбагачэнне сілуэта збудавання і ўзмацненне дынамікі кампазіцыі. У XVIII&nbsp;стагоддзі яны пачалі раскрапоўваць фасады на ўсю вышыню і нават ставіліся пад вуглом да плоскасці фасада (як у царкве ў [[Хаціслаў|Хаціславе]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}. Крыжовыя ў плане драўляныя саборы, якія неслі візантыйскую традыцыю, генетычна паходзячы ад мураванага крыжова-купальнага храма, у XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях будавалі пераважна пры буйных праваслаўных манастырах: [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|віцебскім Маркавым]], [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|аршанскім Богаяўленскім Куцеінскім]], [[Свята-Духаўскі Тупічэўскі манастыр|мсціслаўскім Тупічэўскім]]. Вызначальнай рысай такіх помнікаў з'яўлялася тэктанічнае адзінства аб'ёмаў і маналітнасць кампазіцыі дахаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71, 74}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Viciebsk,_Markaŭščyna,_Trajeckaja._Віцебск,_Маркаўшчына,_Траецкая_(I._Trutnev,_1866).jpg|Траецкая царква Маркава манастыра. [[І. Трутнеў]], 1866 Vorša, Kuciejna, Bohajaŭlenski. Ворша, Куцейна, Богаяўленскі (D. Strukov, 1864-67).jpg|Куцеінскі манастыр. [[Д. Струкаў]], 1864-1867 Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911).jpg|Духаўская царква Тупічэўскага манастыра. П. Крышталёў, 1911 </gallery> == Сінтэз мастацтваў: інтэр’ер і манументальны жывапіс == Характэрнай асаблівасцю барочнай архітэктуры стаў гарманічны сінтэз дойлідства, жывапісу і скульптуры. Дэкаратыўная пластыка, аснову якой складала ордарная сістэма, на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў эвалюцыянавала ад адзіночных плоскіх пілястраў да шматлікіх раскраповак, хвалістых карнізаў, пукатых і ўвагнутых аб’ёмаў. У аздобе інтэр’ераў пачалі шырока ўжываць лепку ў тэхніцы ''[[стука]]'' (штучнага мармуру з абпаленага гіпсу, вапны і клею){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Асаблівае значэнне ў арганізацыі ўнутранай прасторы набылі манументальныя фрэскавыя размалёўкі. Жывапісныя кампазіцыі візуальна разрывалі тэктанічныя межы будынкаў, ствараючы ілюзію незамкнёнай, бязмежнай прасторы. Вялікі ўплыў на развіццё фрэскавага мастацтва ў Беларусі аказала так званая «[[Квадратура (мастацтва)|квадратура]]» — ілюзорная архітэктурная перспектыва. Яе распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне друкаваных узорнікаў, у прыватнасці трактата італьянскага майстра [[Андрэа Поца]]{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=206}}. [[Файл:Касьцёл сьв. Станіслава ў Магілёве, галоўная нава.jpg|міні|злева|Роспісы касцёла Св. Станіслава ў Магілёве]] Манументальны жывапіс XVIII&nbsp;стагоддзя развіваўся ў цеснай сувязі з заходнееўрапейскімі (рымскімі і баварскімі) узорамі. Выдатнымі прыкладамі барочнага сценапісу з’яўляюцца фрэскі [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], [[Сабор Унебаўзяцця Дзевы Марыі і Святога Станіслава|касцёла Святога Станіслава ў Магілёве]], а таксама страчаныя роспісы [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]] і [[Беразвецкая царква|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=204, 207}}. Адначасова з каталіцкімі храмамі багатымі фрэскамі ўпрыгожваліся і праваслаўныя: так, у роспісах [[Свята-Духаўская царква Тупічэўскага манастыра|Свята-Духаўскай царквы]] [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскага манастыра]] ў Мсціславе (сярэдзіна XVII&nbsp;ст.) праявіўся поўны разрыў з візантыйскай традыцыяй, здзіўляла прастанароднасць вобразаў і багацце этнаграфічных рэалій{{sfn|Шматаў|2001|с=15}}. [[Файл:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве (2).jpg|thumb|Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве ў тэхніцы «беларускай рэзі»]] [[Файл:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|міні|злева|Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве]] Вялікага росквіту ў эпоху барока дасягнула алтарная скульптура і манументальная разьба па дрэве. Для надання эмацыянальнай прыўзнятасці інтэр’ерам выкарыстоўвалася тэхніка аб’ёмнай, скразной арнаментальнай разьбы з расліннымі матывамі, якая стала вядомай далёка за межамі краіны пад назвай «[[беларуская рэзь]]»{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}. Сапраўдным шэдэўрам манументальна-дэкаратыўнага мастацтва з’яўляецца ансамбль [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пінск)|касцёла францысканцаў у Пінску]] (першая палова XVIII&nbsp;ст.). Яго галоўны і бакавыя алтары, а таксама ўнікальны амбон багата аздоблены разьбянымі фігурамі апосталаў і анёлаў, вітымі калонамі, картушамі і балдахінамі, якія ствараюць выключна дынамічную і тэатралізаваную кампазіцыю{{sfn|Ярашэвіч|2001|с=187, 189—193}}. == Адметнасці ўніяцкага храмабудаўніцтва == Важную ролю ў станаўленні і развіцці архітэктуры беларускага барока (у прыватнасці, яго віленскай фазы) адыграла грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква і яе манаскі [[Базыльяне|ордэн базыльян]]. Спецыфічныя ўмовы поліканфесійнага грамадства і літургічныя патрабаванні ўніятаў прывялі да выпрацоўкі ўнікальных архітэктурна-планіровачных і мастацкіх рашэнняў, якія іманентна выпрацаваліся на аснове традыцый мясцовага дойлідства з улікам усходніх і заходніх уплываў{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=144}}. У працэсе эвалюцыі ўніяцкага барока сфарміраваўся тып двухвежавага аднаапсіднага храма (часцей за ўсё трохнефавай базілікі). Адной з самых адметных асаблівасцей шэрагу ўніяцкіх помнікаў сярэдзіны XVIII&nbsp;стагоддзя стала мерыдыянальная арыентацыя будынкаў — алтаром на поўнач. Гэты прыём, які парушаў традыцыйную арыентацыю на ўсход, узнік як вынік ідэі сімвалічнага нейтралітэту ўніятаў да ўплываў заходняй (Рым) і ўсходняй (Масква) цэркваў. Яскравым прыкладам такой арыентацыі з'яўляецца перабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=146}}. [[Файл:Інтэр'ер царквы ў Беразвеччы.jpg|міні|Інтэр'ер царквы з алтарнай перагародкай у Беразвеччы]] У інтэр'ерах уніяцкіх храмаў таксама сфарміраваліся спецыфічныя рысы. Замест традыцыйных драўляных іканастасаў тут пачалі ўзводзіць мураваныя алтарныя перагародкі. Гэтыя канструкцыі мелі шматпланавую прасторава-развітую будову, багата аздабляліся ляпнымі пазалочанымі гірляндамі, картушамі і капітэлямі, спалучаючы каталіцкую тэатралізаванасць з захаваннем усходняй літургічнай функцыі, напрыклад, у Сафійскім саборы і [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=147—148}}. [[Файл:Жыровічы, Богаяўленская царква 4.jpg|злева|міні|Фігурны франтон Богаяўленскай царквы ў Жыровічах]] Для вонкавага аблічча манастырскіх храмаў базыльян характэрна выкарыстанне так званых «брамкавых» фасадаў. У такіх кампазіцыях галоўны фасад пазбаўляўся масіўных бакавых вежаў і нагадваў манументальную браму з дынамічным і насычаным пластыкай цэнтральным завяршэннем — фігурным атыкавым франтонам. Падобныя рашэнні можна ўбачыць у [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|царкве ў Вольне]], храме ў [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] і [[Багаяўленская царква (Жыровічы)|Богаяўленскай царкве ў Жыровічах]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=154—157}}. == Праваслаўнае і пратэстанцкае дойлідства == === Пратэстанцкія зборы === У перыяд пашырэння [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім (канец XVI — першая палова XVII&nbsp;стагоддзя) актыўнае будаўніцтва разгарнулі пратэстанты, у першую чаргу кальвіністы. Архітэктура [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] (храмаў) вызначалася суровым аскетызмам, лапідарнасцю формаў і адсутнасцю багатага дэкору, што адпавядала ідэалогіі гэтай канфесіі. Пратэстанцкія храмы ў [[Смаргонь|Смаргоні]], [[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданаве]], [[Кальвінскі збор (Заслаўе)|Заслаўі]] першапачаткова захоўвалі познегатычныя і рэнесансныя рысы, уключаючы відавочны [[Абарончы храм|абарончы характар]]: таўшчэзныя сцены, вузкія вокны-байніцы, масіўныя вежы{{sfn|Габрусь|2001|с=83—85}}. [[Файл:Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1939).jpg|міні|Смаргонскі збор]] Аднак паступова, у працэсе перабудоў і развіцця, архітэктура збораў пачала ўбіраць у сябе элементы барока. Яскравым прыкладам такога сінтэзу з'яўляецца [[Касцёл Святога Міхаіла (Смаргонь)|кальвінскі збор у Смаргоні]], які мае ўнікальную цэнтрычную васьмігранную структуру (актагон), завершаную шатровым дахам і ўпрыгожаную барочнымі архітэктурнымі дэталямі. Барочныя рысы праявіліся і ў вырашэнні вежаў, аздабленні інтэр'ераў стукавай лепкай, выкарыстанні складаных прафіляваных карнізаў{{sfn|Габрусь|2001|с=85—87}}. === Магілёўская архітэктурная школа === У праваслаўным дойлідстве XVII&nbsp;стагоддзя таксама адбываліся складаныя працэсы адаптацыі новага стылю да традыцыйных візантыйска-рускіх канонаў. Найбольш яскрава гэты сінтэз праявіўся на ўсходзе Беларусі, дзе намаганнямі мясцовых рамесных цэхаў сфарміравалася так званая «магілёўская архітэктурная школа»{{sfn|Гліннік|2001|с=173}}. У першай палове і сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя праваслаўныя брацтвы і манастыры ўзводзілі мураваныя храмы, якія захоўвалі традыцыйную крыжова-купальную кампазіцыю, але аздабляліся знешне ў формах пострэнесансу і ранняга барока. Да гэтага кола помнікаў належаць [[Свята-Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскі сабор]] (1636—1639), [[Свята-Мікольскі манастыр (Магілёў)|Мікольская]] (1669—1672) і [[Успенская царква (Магілёў)|Успенская]] (1670—1684) цэрквы ў [[Магілёў|Магілёве]], а таксама [[Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра|Святадухаўская царква]] [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|Куцеінскага манастыра]] пад [[Орша|Оршай]] (да 1653 года){{sfn|Гліннік|2001|с=173—174}}{{sfn|Габрусь|2001|с=109—111}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (1909).jpg|Богаяўленскі сабор у Магілёве Магілёў._Мікольскі_сабор.JPG|Мікольская царква ў Магілёве Mahiloŭ,_Pračyścienskaja._Магілёў,_Прачысьценская_(1901-18).jpg|Прачысценская царква ў Магілёве Траецкая_царква._Орша.jpg|Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра пад Оршай </gallery> Магілёўская архітэктурная школа вызначалася выкарыстаннем шмат'ярусных фігурных франтонаў з пластычнымі валютамі і нішамі. У адрозненне ад каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў, фасады магілёўскіх праваслаўных цэркваў мелі больш плоскасны, «дывановы» характар аздаблення, які імітаваў структуру шмат'ярусных драўляных іканастасаў. Інтэр'еры гэтых храмаў шчодра ўпрыгожваліся фрэскавай паліхроміяй і багатай драўлянай «беларускай рэззю»{{sfn|Габрусь|2001|с=113—114}}{{sfn|Гліннік|2001|с=174}}. Характэрна, што мастацкія формы магілёўскага барока захоўвалі пэўны архаізм і кансерватызм аж да канца XVII&nbsp;стагоддзя, што было прадыктавана ідэалагічным супрацьстаяннем праваслаўнага насельніцтва каталіцкай экспансіі{{sfn|Гліннік|2001|с=176—179}}. == Уплыў на мастацтва Расіі і Украіны == Беларускія майстры адыгралі выключна важную ролю ў станаўленні барочнага мастацтва і архітэктуры ў суседніх усходнеславянскіх краінах. Найбольш інтэнсіўны працэс міграцыі мастацкіх ідэй і саміх творцаў адбываўся ў сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскай вайны 1654—1667 гадоў]] вялікая колькасць беларускіх майстроў (дойлідаў, жывапісцаў, рэзчыкаў, кафляроў) з [[Вільня|Вільні]], [[Полацк|Полацка]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Смаленск|Смаленска]] і іншых гарадоў была гвалтоўна вывезена ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]]. У Маскве яны былі паселены ў асобнай Мяшчанскай слабадзе і працавалі пры царскім двары ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]]{{sfn|Шматаў|2001|с=21}}. [[Выява:Novodev 007.jpg|thumb|злева|Іканастас Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў [[Масква|Маскве]], зроблены беларускімі майстрамі ў 1683—1685 гадах пад кіраўніцтвам [[Клім Міхайлаў|Кліма Міхайлава]]]] Значнае ўздзеянне беларускія майстры аказалі на развіццё рускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і манументальнага дэкору. У Расію была прынесена традыцыя аб'ёмна-ажурнай разьбы па дрэве, якая атрымала назву «[[беларуская рэзь]]» (або «флемская разьба»). Гэтая тэхніка, насычаная барочнымі расліннымі матывамі, выкарыстоўвалася пры стварэнні іканастасаў, напрыклад, у Смаленскім саборы [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра ў Маскве]], і аздабленні царскіх палацаў, у прыватнасці, драўлянага палаца ў [[Каломенскае|Каломенскім]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Не меншы ўплыў зрабілі беларускія кафляры. Майстры [[Ігнацій Максімаў]], [[Сцяпан Іваноў-Палубес]] і [[Пётр Іваноў-Заборскі]] наладзілі ў Расіі вытворчасць шматколернай паліванай [[Кафля|кафлі]]. Яны ўпершыню прыўнеслі ў рускае дойлідства барочныя матывы (калонкі, [[Антаблемент|антаблементы]], [[Картуш (архітэктура)|картушы]], выявы [[Херувім|херувімаў]]), якія актыўна выкарыстоўваліся пры аздабленні [[Валдайскі Іверскі манастыр|Іверскага манастыра на Валдаі]] і [[Нова-Іерусалімскі манастыр|Нова-Іерусалімскага сабора]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Акрамя таго, беларускія майстры садзейнічалі ўкараненню ў рускае дойлідства заходнееўрапейскай [[Ордарная сістэма|ордарнай сістэмы]]{{sfn|Шматаў|2001|с=22}}. На тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] барока пачало фарміравацца пазней, чым у Беларусі, і таксама адчула на сабе ўплыў беларускай архітэктурнай школы. Першы ўкраінскі барочны помнік — [[Касцёл езуітаў (Львоў)|касцёл езуітаў у Львове]] (1610—1630-я гады) — узводзіўся італьянскім дойлідам [[Джакама Брыяна|Дж.&nbsp;Брыяна]], які відавочна абапіраўся на вопыт будаўніцтва езуіцкага [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела ў Нясвіжы]]. Падабенства франтонаў і агульнай кампазіцыі ў абодвух помніках з'яўляецца бясспрэчным. Значны ўплыў на ўкраінскае мастацтва аказалі і беларускія майстры кніжнай гравюры, напрыклад, браты [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандр]] і [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонцій Тарасевічы]], друкар [[Спірыдон Собаль]], якія перанеслі ў Кіеў і Львоў перадавыя дасягненні [[Віленская школа гравюры|віленскай]] і [[Магілёўская школа гравюры|магілёўскай школ]] медзярыту{{sfn|Шматаў|2001|с=29—30}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мураваныя харалы|ref=Габрусь}} * {{артыкул |аўтар=[[В. Ф. Шматаў|Шматаў В. Ф.]] |загаловак=Станаўленне барока ў мастацтве ўсходнеславянскіх народаў |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=7—45 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Шматаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока. Тэндэнцыі і напрамкі развіцця |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=50—64 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Абрысы станаўлення стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=65—80 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Габрусь_Абрысы}} * {{артыкул |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Элітная архітэктура барока Беларусі ў агульнаеўрапейскім кантэксце |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=102—123 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Кулагін}} * {{артыкул|ref=Чантурыя_Ю|аўтар=[[Ю. У. Чантурыя|Чантурыя Ю. У.]]|загаловак=Архітэктурны ансамбль плошчы ў горадабудаўніцтве барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=81—101|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Федарук|аўтар=[[А. Т. Федарук|Федарук А. Т.]]|загаловак=Эпоха барока ў паркабудаўніцтве Беларусі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=282—290|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гаршкавоз|аўтар=[[В. Дз. Гаршкавоз|Гаршкавоз В. Дз.]]|загаловак=Беларускі сценапіс XVIII ст. Тыпалогія ў кантэксце польскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=203—212|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Ярашэвіч|аўтар=[[А. А. Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]|загаловак=Архітэктурна-скульптурны ансамбль касцёла францысканцаў у Пінску|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=186—202|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Габрусь_Аспекты|аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]]|загаловак=Стылістычныя аспекты архітэктуры віленскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=140—166|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гліннік|аўтар=[[В. В. Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Святадухаўская (цёплая) царква Куцеінскага Богаяўленскага манастыра. Досвед рэканструкцыі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=167—185|isbn=985-08-0452-1}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=2: Другая палова XVI — канец XVIII ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Я. М. Сахута |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1988 |старонак=384 |ref=ГБМ. Т. 2}} * {{кніга |аўтар=Чантурия В. А. |загаловак=История архитектуры Белоруссии |выданне=2-е изд. |месца=Мн. |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1977 |старонак=319 |ref=Чантурия}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1972 |том=1 |ref=Гісторыя Беларускай ССР}} * {{артыкул |аўтар=Квитницкая Е. Д. |загаловак=Белоруссия. Архитектура XVII в. |выданне=Всеобщая история архитектуры: В 12 т. |месца=М. |год=1968 |том=6 |старонкі=477 |ref=Квитницкая}} * {{кніга |аўтар=Чарняўская Т. І. |загаловак=Архітэктура Магілёва: З гіст. планіроўкі і забудовы горада |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1973 |старонак=95 |ref=Чарняўская}} * {{кніга |аўтар=Егоров Ю. |загаловак=Градостроительство Белоруссии |месца=М. |год=1954 |старонак=283 |ref=Егоров}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура барока ў Беларусі]] ovqzsqptw7bdv8r6nnonckhwkn5csqe 5144268 5144267 2026-05-21T02:40:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі */ 5144268 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. 2022.jpg|міні|Першым помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гг. італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]]]] '''Архітэкту́ра баро́ка ў Белару́сі''' — мастацкі і [[архітэктурны стыль]], які дамінаваў у манументальным, [[Культавая архітэктура|культавым]] і свецкім дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] (у межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) з канца XVI і да канца XVIII&nbsp;стагоддзя. З'яўляючыся лагічным працягам агульнаеўрапейскіх працэсаў, [[барока]] на беларускіх землях не было простым механічным запазычаннем заходнееўрапейскіх узораў. Увабраўшы ў сябе элементы [[Беларуская готыка|мясцовай готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]], а таксама глыбокія традыцыі візантыйска-рускай сістэмы [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], гэты стыль набыў яскравыя нацыянальныя і рэгіянальныя рысы{{sfn|Лазука|2001|с=50-51}}{{sfn|Габрусь|2001|с=68-69}}. Своеасаблівы сінтэз заходняй (каталіцкай) і ўсходняй ([[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]]) архітэктурных традыцый, які выявіўся ў прасторавых кампазіцыях, [[Тэктоніка|тэктоніцы]] і дэкоры, атрымаў у мастацтвазнаўстве назву '''беларускае барока'''. Тэрмін упершыню быў уведзены ў навуковы зварот у канцы 1920-х гадоў гісторыкам архітэктуры [[М. Шчакаціхін|М.&nbsp;Шчакаціхіным]]<ref name="shchak">{{кніга |аўтар=[[М. Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] |загаловак=Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. Т. 1. |месца=Мн. |выдавецтва=Інбелкульт |год=1928}}</ref>{{sfn|Габрусь|2001|с=7}}. З'яўленне барока ў Беларусі было непасрэдна звязана з грамадска-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй]] (1569), пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя ў ВКЛ|контррэфармацыі]] і прыходам [[Ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Першым манументальным помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] (1587—1593), пабудаваны італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]] па фундацыі князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]]{{sfn|Габрусь|2001|с=68}}{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. Нягледзячы на тое, што першапачаткова барока выступала як стыль каталіцкай (найперш езуіцкай) архітэктуры, у спецыфічных умовах поліканфесійнага грамадства Вялікага Княства Літоўскага яно хутка пераадолела рэлігійныя рамкі. Барочная эстэтыка паступова была ўспрынята і перапрацавана [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай]], [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкай]] і нават [[Кальвінізм|пратэстанцкай (кальвінісцкай)]] цэрквамі, стаўшы ўніверсальным стылем эпохі{{sfn|Лазука|2001|с=50}}{{sfn|Габрусь|2001|с=69}}. Эвалюцыя беларускага барока прайшла некалькі этапаў: ад суровых, манументальных форм ранняга і [[Сармацкае барока|«сармацкага» барока]] (XVII&nbsp;ст.) да вытанчанага, надзвычай пластычнага і дынамічнага [[Віленскае барока|віленскага барока]] (сярэдзіна і другая палова XVIII&nbsp;ст.){{sfn|Габрусь|2001|с=68}}. Дасягненні беларускіх майстроў і самабытнасць сфарміраванай імі архітэктурнай школы аказалі значны ўплыў на развіццё манументальнага дойлідства, [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і [[Іканапіс|іканапісу]] ў суседніх краінах, у прыватнасці, стаўшы адным з фактараў станаўлення [[барока ў Расіі]] і [[Барока ва Украіне|на Украіне]]{{sfn|Шматаў|2001|с=11, 27—28}}. == Гістарычныя перадумовы і вытокі == З’яўленне і пашырэнне барока ў беларускай архітэктуры было цесна звязана са значнымі сацыяльна-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: заключэннем [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) і пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], якую праводзіў у першую чаргу [[Таварыства Ісуса|ордэн езуітаў]]. У манументальнае дойлідства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] быў прыўнесены новы архітэктурна-мастацкі стыль, выразныя сродкі якога вызначаліся павышанай экспрэсіяй і былі пакліканы ўмацаваць пазіцыі каталіцкай царквы{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Цэнтрам станаўлення гэтага стылю стала [[Італія]] (у прыватнасці, [[Рым]]), адкуль ён пачаў сваё шэсце па Еўропе{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. [[Файл:Chiesa gesu facade.jpg|міні|злева|Галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е, які паслужыў для нясвіжскага касцёла Божага Цела]] Беларусь стала адной з першых краін, якая прычынілася да развіцця барока. Першым помнікам гэтага стылю на тэрыторыі Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гадах. Яго з’яўленне звязана з дзейнасцю нясвіжскага князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]], які пасля паломніцтва ў Святую Зямлю і наведвання Італіі запрасіў італьянскага архітэктара-езуіта [[Джавані Марыя Бернардоні|Яна Марыю Бернардоні]]{{sfn|Шматаў|2001|с=14—15}}. Прататыпам для нясвіжскага касцёла паслужыў галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е. Аднак ужо ў гэтым раннім беларускім помніку праявіліся мясцовыя адметнасці: спрошчаная трактоўка [[Архітэктурны ордар|ордара]] на галоўным фасадзе, больш дэталёвая апрацоўка бакавых фасадаў, наяўнасць гранёных капэл па баках нефаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Істотнай падзеяй, звязанай з пачаткам эпохі барока і будаўніцтвам у Нясвіжы, стала таксама ўвядзенне ў беларускае дойлідства прафесійнага праектнага чарцяжа{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Аднак рэзкага і поўнага адмаўлення ад папярэдніх традыцый пад уздзеяннем заходняга барочнага ўзору не адбылося. Новы стыль з’явіўся тым зернем, якое дало парасткі толькі дзякуючы спецыфічным мясцовым умовам. [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]] 1596 года надзвычай абвастрыла рэлігійна-палітычную барацьбу ў краіне. Саперніцтва паміж католікамі, праваслаўнымі і ўніятамі ў сферы культавага будаўніцтва вымушала ўсе канфесіі звяртацца да найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока, адначасова сінтэзуючы іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі мінулага. Менавіта ў выніку гэтых складаных сацыяльна-культурных працэсаў на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў сфарміравалася самабытная архітэктурна-мастацкая сістэма беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68—69}}. Візантыйская першааснова праваслаўнай царквы не знікла, а засталася адным «са складаемых» у фарміраванні новага стылю, што абумовіла ўнікальнасць беларускай архітэктуры ў параўнанні з суседнімі польскай ці рускай школамі{{sfn|Шматаў|2001|с=7}}. == Эвалюцыя і стылявыя кірункі == Развіццё стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі прайшло тры асноўныя перыяды: ранняе барока (канец XVI&nbsp;— першая палова XVII&nbsp;стагоддзя), сталае або [[Сармацкае барока|«сармацкае» барока]] (другая палова XVII&nbsp;— 1730-я гады) і позняе або [[віленскае барока]] (1730-я&nbsp;— 1780-я гады){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. === Ранняе барока === [[Файл:Ružany Holy Trinity Church 2023-06-24 5352.jpg|міні|злева|Касцёл Святой Тройцы ў Ружанах]] У першай палове XVII&nbsp;стагоддзя ў беларускай архітэктуры яшчэ працягвалі ўзводзіць храмы з аднанефавай і аднавежавай структурай, што была больш характэрнай для папярэдняга гістарычнага этапу. Да такіх пабудоў адносяцца [[Троіцкі касцёл (Ружаны)|касцёл дамініканцаў у Ружанах]] (1617) і [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Слонім)|касцёл бернардзінцаў у Слоніме]] (1639). Адначасова пашыраўся і новы тып культавай пабудовы&nbsp;— трохнефавая [[Базіліка|базіліка]] з бязвежавым галоўным фасадам, які быў шчодра насычаны ордарнымі элементамі. Такія рысы ўласцівы [[Касцёл Святога Фамы Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёлу дамініканцаў у Менску]] (пабудаваны пасля 1615 года) і [[Касцёл бернардзінцаў (Гродна)|касцёлу бернардзінцаў у Гародні]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Вызначальным момантам у выпрацоўцы характэрнага тыпу беларускага барочнага храма стала фарміраванне двухвежавых фасадаў. Гэты прынцып быў рэалізаваны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзятлава)|касцёле ў Дзятлаве]] (1642), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|касцёле брыгітак у Гародні]] (1642—1651) і ў [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёле ў Вішневе]] (1637—1641). Ранні этап развіцця стылю праходзіў пры дамінаванні так званага «езуіцкага барока», калі архітэктары-езуіты ўзводзілі касцёлы і калегіумы па ўзору рымскіх бажніц. Суровая дысцыпліна ордэна вымагала зацвярджэння праектаў у Рыме, і ў выніку раннебарочныя помнікі часта атрымлівалі строгую тэктоніку, буйнамаштабнасць і класічнае выкарыстанне рымскага ордара без залішняй пластычнай дэкаратыўнасці вонкавага аблічча{{sfn|Кулагін|2001|с=107}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Краявіды Слоніма (19).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Слоніме Miensk, Daminikanskaja-Vałockaja. Менск, Дамініканская-Валоцкая (1944).jpg|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага ў Мінску Ансамбль_былога_кляштара_бернардзінцаў.jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Гродне Дятлово_костёл_2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дзятлаве Гродна_2015._Касцёл_Дабравешчання_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі.jpg|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гродне Вішнева. Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Вішневе </gallery> === Сталае («сармацкае») барока === У адрозненне ад абарончых храмаў перыяду [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]], у эпоху барока вежы канчаткова страцілі сваё непасрэднае функцыянальнае (абарончае) прызначэнне і сталі выключна важнымі кампазіцыйнымі элементамі. Двухвежавасць вынікала з імкнення архітэктараў узмацніць эмацыянальнае ўздзеянне будынка на гледача. Галоўны фасад пачаў трактавацца як своеасаблівая тэатральная «куліса» для ўсёй кампазіцыі, якая завяршала агульную дынаміку архітэктурных мас. Менавіта гэты мастацкі прынцып, а не павышаная дэкаратыўная пластыка, уласцівы лепшым помнікам сталага беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Такі падыход яскрава адлюстраваны ў архітэктуры [[Касцёл Святога Міхаіла Архангела (Міхалішкі)|касцёла аўгусцінцаў у Міхалішках]] (1655), [[Касцёл дамініканцаў (Буховічы)|касцёла дамініканцаў у Буховічах]] (1647), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Засвір)|касцёла кармелітаў у Засвіры]] (1713) і [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|фарнага касцёла ў Навагрудку]] (перабудаваны да 1724 года). Вонкавае аблічча гэтых будынкаў мае суровы, амаль сярэднявечны характар. Гэты стылявы кірунак, які атрымаў у мастацтвазнаўстве назву [[Сармацкае барока|«сармацкае барока»]], адлюстроўваў рыцарскія ідэалы тагачаснай шляхты. Храмы вылучаліся масіўнасцю і геаметрычнай спрошчанасцю аб'ёмаў, якія маглі моцна кантраставаць з надзвычай пышнай і багатай ілюзорнай лепкай у інтэр'еры, напрыклад, стукавая лепка ў [[Міхалішкаўскі касцёл|Міхалішках]], выкананая італьянскімі майстрамі [[П'етра Перці]] і [[Джавані Галі]]{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Касьцёл,_Міхалішкі.jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Michališki._Church_of_St._Michael_the_Archangel_02.JPG|Багата дэкараваныя лепкай інтэр'еры касцёла Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Kasciol_Sviatoj_Trojcy_(Zasvir).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Засвіры Новогрудский фарный костёл Преображения Господня.jpg|Фарны касцёл у Навагрудку </gallery> === Позняе (віленскае) барока === У XVIII&nbsp;стагоддзі манументальнае будаўніцтва ў Беларусі ўступіла ў фазу свайго найвышэйшага росквіту. Для позняга беларускага барока стала ўласціва надзвычайная маляўнічасць і пластычнасць формаў, шматпланавая прасторавая структура фасадаў, багацце [[Святлацень|святлаценю]]. Архітэктура набыла стромкасць і лёгкасць, што надавала збудаванням вытанчаныя прапорцыі, мудрагелістыя скразныя праёмы і крывалінейныя абрысы вежаў і франтонаў. Станаўленне і росквіт мастацкіх асаблівасцей позняга барока непарыўна звязаны з творчасцю выдатнага віленскага архітэктара [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Яна Крыштофа Глаўбіца]], які працаваў над шматлікімі помнікамі на тэрыторыі Беларусі{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Гэты ўнікальны рэгіянальны кірунак, вядомы як [[віленскае барока]], стаў універсальным для розных хрысціянскіх канфесій, але найбольш яскрава і маштабна ён выявіўся менавіта ў культавых пабудовах уніятаў. Сярод найвыдатнейшых узораў гэтага стылю вылучаюцца [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]] (узведзены нанава ўніятамі ў 1738—1750 гадах на рэштках старажытнага храма XI&nbsp;стагоддзя), [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царква і манастыр базыльян у Беразвеччы]] (1756—1763), [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|манастыр у Барунах]] (1747—1757), комплексы ў [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|Вольне]] (1768) і [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] (1769—1779), а таксама [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Багаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская]] цэрквы ў [[Свята-Успенскі Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]] (1769) і [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква ў Віцебску]] (1772){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Віленскае барока вызначалася тэлескапічна-яруснай аматэрыяльна-шкілетнай будовай вежаў і хвалістай прасторавай структурай, што стварала ілюзію дынамічнага руху архітэктурных мас уверх{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=154}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Полацк._Сафійскі_сабор.jpg|Сафійскі сабор у Полацку Hłybokaje,_Bieraźviečča,_Bazylanski._Глыбокае,_Беразьвечча,_Базылянскі_(J._Dulevič,_1934).jpg|Касцёл Святых Пятра і Паўла ў Беразвеччы Kaścioł_u_Barunach1.JPG|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах Вольно_троицкая_церковь_01.jpg|Свята-Троіцкая царква ў Вольне Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|Свята-Пакроўская царква ў Талачыне Жыровічы,_Богаяўленская_царква_1.jpg|Богаяўленская царква ў Жыровіцах Жыровічы, Крыжаўзьдзьвіжанская царква 1.jpg|Крыжаўзвіжанская царква ў Жыровіцах Віцебск._33.JPG|Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску </gallery> == Горадабудаўніцтва і свецкая архітэктура == === Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі === Канец XVI і першая палова XVII стагоддзя на тэрыторыі Беларусі былі адзначаны прыкметным ростам гарадоў, павелічэннем іх насельніцтва і ўскладненнем архітэктурна-планіровачнай структуры. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў найбуйнейшых цэнтрах ([[Брэст]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]]) налічвалася 10 і болей тысяч жыхароў. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала выкарыстанне новай фартыфікацыйнай сістэмы па тыпу заходнееўрапейскай, да стварэння якой актыўна прыцягваліся галандскія інжынеры і архітэктары: [[Ван Лаэр]], [[Нонхарт]], [[Ван Дадэн]], [[Голанд]], [[Валон]] і іншыя{{sfn|Чантурия|1977|с=32}}. Замест драўляных умацаванняў пачалі насыпацца земляныя валы з [[Курціна (архітэктура)|курцінамі]] і [[Бастыён|бастыёнамі]]. Драўляныя замкі паступова страчвалі свае абарончыя функцыі, а роля галоўнага гарадскога цэнтра перайшла да гандлёвых плошчаў, дзе ўзводзіліся новыя грамадскія і культавыя збудаванні{{sfn|Гісторыя Беларускай ССР|1972|с=199}}{{sfn|Квитницкая|1968|с=477}}. Прыкладам новага напрамку ў горадабудаўніцтве з'яўляўся [[Магілёў]]. У 1601 годзе быў складзены праект [[Гарадскія ўмацаванні Магілёва|новых земляных умацаванняў]] вакол [[Магілёўскі замак|замка]] і пасадаў. Сфарміравалася [[Радыяльна-кальцавая планіроўка|радыяльна-кальцавая сістэма]] планіроўкі з трыма паясамі абароны. Першы пояс — [[Замкавы вал (Магілёў)|Замкавы вал]] — абкружаў тэрыторыю старажытнага замка. Другі — [[Блізкі вал|Кругавы (або Бліжні) вал]] — ахопліваў Стары горад і меў чатыры [[Мураваная архітэктура|мураваныя]] брамы. Трэці пояс — [[Палявы вал|Палявы (або Дальні) вал]] — ахопліваў пасады [[Новы горад (Магілёў)|Новага горада]], з'яўляўся найбольш працяглай лініяй умацаванняў і меў восем драўляных брам ([[Віленская брама (Магілёў)|Віленская]], [[Шклоўская брама (Магілёў)|Шклоўская]], [[Быхаўская брама (Магілёў)|Быхаўская]] і інш.). Усе галоўныя вуліцы горада мелі радыяльныя напрамкі і сыходзіліся на гандлёвай плошчы, дзе ў XVII стагоддзі пачалі ўзводзіць мураваную [[Магілёўская ратуша|ратушу]]{{sfn|Чарняўская|1973|с=7—13}}. Па-іншаму вырашаліся задачы абароны ў [[Гродна|Гродне]]. Горад не меў агульнагарадскіх земляных валоў, таму [[Стары замак (Гродна)|Верхні]] і [[Ніжні замак (Гродна)|Ніжні]] замкі разам з мураванымі кляштарамі стваралі адзіную абарончую сістэму. З канца XVI стагоддзя тут пачалося ўзвядзенне мураваных каталіцкіх кляштараў у найважнейшых стратэгічных пунктах: касцёл [[Фара Вітаўта]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] (1584—1596), [[Гродзенскі касцёл і кляштар дамініканцаў|дамініканскі]] (1672), [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|бернардзінскі]] (1595), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў (Гродна)|францысканскі]] (1635) і [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкі]] (1642—1651) кляштары. Яны выконвалі ролю своеасаблівых унутраных крэпасцей горада{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=13}}. Яшчэ адным важным кірункам стала фарміраванне гарадоў-крэпасцей, такіх як [[Слуцк]], [[Рэчыца]], [[Быхаў]] і [[Нясвіж]]. У адрозненне ад буйных гістарычных гарадоў, яны забудоўваліся ў кароткі тэрмін па адзіным рэгулярным плане і мелі прамавугольную сетку вуліц. Слуцк, напрыклад, меў канфігурацыю, блізкую да круга, умацаванага па перыметры сістэмай земляных валоў, бастыёнаў і [[Равелін|равелінаў]]. Рэчыца, паводле плана 1649 года, мела магутную сістэму з трох паясоў умацаванняў, якія абаранялі замак і прамавугольную сетку гарадскіх вуліц. Нясвіж, які з 1533 года стаў галоўнай рэзідэнцыяй [[Радзівілы|Радзівілаў]], з'яўляецца класічным прыкладам горада-крэпасці. Мураваны [[Нясвіжскі замак|замак]] быў вынесены за межы горада на высокі ўзгорак і абкружаны валамі з чатырма бастыёнамі. Сам горад меў прамавугольную сістэму планіроўкі і быў абнесены ўласнай сістэмай абарончых умацаванняў з чатырма мураванымі брамамі ([[Замкавая брама (Нясвіж)|Замкавая]], [[Слуцкая брама|Слуцкая]], [[Віленская брама (Нясвіж)|Віленская]], [[Клецкая брама (Нясвіж)|Клецкая]])<ref>ЦДГА БССР, КМФ-5, воп. 1, спр. 3839a, л. 70—116.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=14}}{{sfn|Егоров|1954|с=78}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Mahiloŭ, Ratuša. Магілёў, Ратуша (1904).jpg|Магілёўская ратуша. Здымак пачатку XX ст. Słuck. Слуцак (1687).jpg|План горада-крэпасці Слуцка. 1687 г. Bychaŭ. Быхаў (XVII).jpg|План Быхаўскага замка і горада. XVII ст. Viciebsk, Ratuša. Віцебск, Ратуша (J. Pieška, 1800).jpg|Віцебская ратуша. Малюнак Ю. Пешкі, 1800 г. </gallery> === Роля мястэчак і манастырскіх комплексаў === Характэрнай асаблівасцю горадабудаўніцтва другой паловы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў стала шырокае распаўсюджанне мястэчак. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім налічвалася каля 250 буйных і сярэдніх мястэчак. Яны падзяляліся на каралеўскія ([[Скідаль]], [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], [[Гомель]]), прыватнаўласніцкія ([[Любча (Навагрудскі раён)|Любча]], [[Дзяржынск|Койданава]], [[Лагойск]], [[Смаргонь]], [[Ружаны]]) і манастырска-царкоўныя ([[Чэрвень (горад)|Ігумен]], [[Відзы]], [[Пяршай]], [[Жыровічы]]). Мястэчка займала прамежкавае становішча паміж горадам і вёскай, і значная частка яго жыхароў была занята ў сельскагаспадарчай вытворчасці. Цэнтрам звычайна з'яўлялася гандлёвая плошча на перакрыжаванні важнейшых шляхоў. Замкі або манастыры размяшчаліся асобна ад жылой забудовы, але складалі з ёй адзіны архітэктурна-планіровачны арганізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99}}. У некаторых мястэчках горадафарміруючую ролю адыгрываў манастырскі комплекс. Яскравым прыкладам з'яўляецца [[Бяроза|Картуз-Бяроза]] (Брэсцкая вобласць), дзе ў канцы XVII стагоддзя магнаты Сапегі заснавалі [[Кляштар картэзіянцаў (Бяроза)|кляштар картэзіянцаў]] (1648—1689). Гэты манументальны комплекс стаў планіровачным ядром паселішча, якое набыло прамавугольную сістэму планіроўкі з гандлёвай плошчай у цэнтры{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99—100}}. Абарончае дойлідства працягвала адыгрываць вызначальную ролю ў гарадах паўночнага ўсходу Беларусі. Характэрным прыкладам з'яўляецца Віцебск. Паводле «[[Чарцёж места Віцебска 1664 года|Чарцяжа месца Віцебск]]» 1664 года, цэнтр горада складаўся з трох умацаваных драўляных замкаў: [[Верхні замак (Віцебск)|Верхняга]], [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжняга]] і [[Узгорскі замак (Віцебск)|Узгорскага]]. Кожны з іх меў замкнёную планіровачную структуру са сваім цэнтрам, але ўсе яны звязваліся ў адзіную сістэму праз масты і брамы<ref>ЦДАСА, ф. 192, воп. 1, спр. 2, л. 1.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=101}}. === Ансамблі плошчаў і рэгулярная забудова (XVIII ст.) === У 60—70-я гады XVIII стагоддзя ў асноўным завяршаецца фарміраванне феадальнага горада. Буйныя гарады захоўвалі змешаную сістэму планіроўкі: старажытная частка мела радыяльную сістэму, а новыя раёны — прамавугольную. Пасля разбуральных Паўночнай і руска-польскіх войнаў абарончыя ўмацаванні ў многіх гарадах больш не аднаўляліся, што спрыяла адкрытаму развіццю гарадской прасторы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=204}}. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала стварэнне цэласных ансамбляў грамадскіх цэнтраў. Галоўным элементам з'яўлялася гандлёвая (рыначная) плошча, на якой узводзіліся [[Ратуша|ратушы]], [[Гасціны двор|гасціныя двары]], гандлёвыя рады і культавыя збудаванні. У Мінску, напрыклад, грамадскі цэнтр фарміравалі [[Верхні рынак (Мінск)|Верхні]] і [[Ніжні рынак (Мінск)|Ніжні]] рынкі. На Верхнім рынку сфарміраваўся маляўнічы барочны ансамбль, які ўключаў [[Мінская ратуша|гарадскую ратушу]] (перабудаваную ў канцы XVIII ст.), будынак [[Мінскі гасціны двор|гасцінага двара]], [[Мінскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] з [[Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|манументальным касцёлам]] (1700—1710), а таксама комплексы дамініканскага, бернардзінскага і ўніяцкага манастыроў{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=205}}. У Віцебску ў канцы XVIII стагоддзя грамадскі цэнтр сфарміраваўся на левабярэжнай частцы горада і складаўся з дзвюх плошчаў, злучаных мостам праз раку [[Віцьба|Віцьбу]]. На адной з іх была пабудавана мураваная [[Віцебская ратуша|ратуша]] (1775), манументальная вежа якой кантраставала з прыземістым двухпавярховым корпусам гандлёвых радоў. Ансамбль дапаўнялі [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква]] (1772) і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Віцебск)|кляштар бернардзінцаў]] (1737—1755). На другой плошчы размяшчаўся комплекс [[Віцебскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]] (1716—1731). Такі падыход ствараў складаную, прасторава развітую кампазіцыю з вышыннымі дамінантамі, характэрную для эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=206}}. Выдатным прыкладам з'яўлялася таксама і [[Шклоўская ратуша|ратуша ў Шклове]] (другая палова XVIII ст.), якая складала адзіны ансамбль з гандлёвымі радамі, утвараючы вялікі ўнутраны двор{{sfn|Чантурыя Ю.|2001|с=84—85}}. Вышэйшым дасягненнем горадабудаўнічай думкі эпохі сталага барока і пераходу да класіцызму стала стварэнне рэгулярных ансамбляў. У 60—80-я гады XVIII стагоддзя пад кіраўніцтвам гродзенскага старосты [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]] былі праведзены маштабныя работы па рэканструкцыі прадмесця [[Гарадніца (Гродна)|Гарадніца]] ў Гродне. Праект распрацоўваўся з удзелам вядомых еўрапейскіх архітэктараў, у тым ліку [[Іаган Георг Мёзер|Ё. Мёзера]] і [[Джузэпэ Сака|Дж. Сака]]. На Гарадніцы быў створаны новы жылы і прамысловы раён, забудаваны па адзіным рэгулярным плане з вылучэннем асобных зон: прамысловай, адміністрацыйна-культурнай і жылой{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=208—209}}. Тут было ўзведзена 85 будынкаў рознага прызначэння{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. У ансамбль уваходзілі [[Палац Тызенгаўза (Гродна)|палац Тызенгаўза]], будынкі тэатра, [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай школы]] з барочнымі гранёнымі [[Эркер|эркерамі]], батанічны сад і мануфактуры. Для замежных майстроў былі пабудаваны 20 тыпавых жылых дамоў з драўлянымі сценамі і цаглянымі галоўнымі фасадамі ў стылі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. Яшчэ адным прыкладам комплекснага падыходу стала рэканструкцыя мястэчка [[Варняны]] (Астравецкі раён) у 1770-я гады. Цэнтрам ансамбля стала вялікая трапецападобная плошча, на ўсходнім баку якой быў узведзены мураваны [[Касцёл Святога Георгія (Варняны)|касцёл Святога Георгія]] (1767—1769) у стылі позняга барока. Сіметрычна па баках плошчы былі пабудаваны дамы аптэкара і ксяндза, а ўздоўж плошчы пастаўлены тыпавыя жылыя дамы, злучаныя мураванымі сценамі з арачнымі праездамі, што стварала суцэльны архітэктурны фронт забудовы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=210}}. === Палацава-паркавыя рэзідэнцыі === У элітнай свецкай архітэктуры адбыўся карэнны пераход ад замкнёных абарончых замкаў да адкрытых рэпрэзентатыўных рэзідэнцый. Магнацкія двары арыентаваліся на агульнаеўрапейскі, шмат у чым французскі, ідэал палацава-паркавага комплексу тыпу ''entre cour et jardin'' («паміж дваром і паркам»). Асноўнымі прынцыпамі архітэктуры сталі паўзамкнёнасць аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі, калі бакавыя флігелі разам з галоўным корпусам і агароджай утваралі парадны двор — [[Курданёр|курданёр]], а таксама [[Анфілада|анфіладнасць]] унутранай планіроўкі{{sfn|Кулагін|2001|с=114}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Для стварэння такіх ансамбляў у Вялікае Княства Літоўскае запрашаліся вядучыя еўрапейскія дойліды. Па праектах [[Матэус Даніэль Пёпельман|М. Д. Пёпельмана]] і яго вучняў быў узведзены [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] у Гародні. Замежныя майстры, такія як Дж. Сака, [[Карла Спампані|К. Спампані]] і [[Ян Самуэль Бекар|Я. С. Бекар]], працавалі над стварэннем велічных палацаў у [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|Свяцку]], [[Сядзіба Храптовічаў (Шчорсы)|Шчорсах]], [[Ружанскі палац|Ружанах]] і [[Палац Радзівілаў (Дзятлава)|Дзятлаве]]. Інтэр'еры аздабляліся з выкарыстаннем стукавай лепкі, манументальнага жывапісу і мясцовых шпалер (габеленаў), мануфактуры па вытворчасці якіх былі заснаваны Радзівіламі і Агінскімі ў [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў|Слуцку]], Міры і Карэлічах. Архітэктары актыўна выкарыстоўвалі высокія ламаныя [[Мансарда|мансардавыя]] дахі, люкарны, бальконы і фігурныя франтоны з ляпнымі картушамі{{sfn|Кулагін|2001|с=114—115}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=218—223}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак у Гродне Свяцкі палац (01).jpg|Свяцкі палац Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (5).jpg|Шчорсаўскі палац Палац_Сапегаў,_Ружаны.jpg|Ружанскі палац Дзятлава. Палац Радзівілаў. Галоўны фасад.jpg|Дзятлаўскі палац Niaśviž, Alba. Нясьвіж, Альба (L. Lutnicki, 1784).jpg|Праект альтанкі для парку ў Альбе </gallery> Неад'емнай часткай барочных рэзідэнцый сталі [[Рэгулярны парк|рэгулярныя (французскія і італьянскія) паркі]]. Яны ўяўлялі сабой складаныя геаметрычныя кампазіцыі са стрыжаных дрэў ([[Шпалеры (садова-паркавае мастацтва)|шпалер]]), якія ўтваралі зялёныя «кабінеты», «залы» і [[Зялёны лабірынт|лабірынты]]. У парках актыўна выкарыстоўваліся экзатычныя расліны ў [[Вазон|вазонах]], узводзіліся мураваныя і драўляныя [[Аранжарэя|аранжарэі]] і [[Фігарня|фігарні]]. Цікавай асаблівасцю паркабудавання Беларусі было шырокае выкарыстанне тэрасавання рэльефу: італьянскія сады на некалькіх [[Тэраса|тэрасах]] з [[Падпорная сцяна|падпорнымі сценкамі]] і [[Лесвіца|лесвіцамі]] былі створаны ў [[Валожын|Валожыне]], [[Альба (паркавы комплекс)|Альбе]] пад Нясвіжам, Ружанах і іншых маёнтках{{sfn|Федарук|2001|с=285—287}}. == Драўлянае культавае дойлідства == Асноўным традыцыйным матэрыялам у забудове гарадоў і вёсак Беларусі заставалася дрэва. На развіццё манументальнага драўлянага дойлідства пачынаючы з XVII&nbsp;стагоддзя аказвалі значны ўплыў мастацкія стылі, што ўжо панавалі ў мураванай архітэктуры. Па сваёй архітэктоніцы драўляныя храмы падзяляліся на дзве асноўныя групы: ''клецкія'' і ''крыжовыя''{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Клецкія храмы (назва паходзіць ад традыцыйнай сялянскай пабудовы — [[клеці]]) складаліся з аднаго ці некалькіх прамавугольных зрубаў. Пад уплывам мураваных готыка-рэнесансных храмаў спачатку склаўся тып будынка з вежай над бабінцам (цэрквы ў Гарадку, [[Свята-Троіцкая царква (Дабраслаўка)|Дабраслаўцы]], [[Свята-Троіцкая царква (Дастоева)|Дастоеве]]). У перыяд барока пашырылася будаўніцтва двухзрубавых драўляных цэркваў з плоскім бязвежавым фасадам, завершаным трохвугольным франтонам (цэрквы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вавулічы)|Вавулічах]], [[Свята-Троіцкая царква (Бездзеж)|Бездзежы]], [[Свята-Пакроўская царква (Дзеткавічы)|Дзеткавічах]]). На наступным этапе пачалі ўзводзіць храмы з дзвюма вежамі па баках галоўнага фасада ([[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Дзівін)|цэрквы ў Дзівіне]], [[Свята-Юр'еўская царква (Валавель)|Валавелі]], [[Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль)|Латыгалі]], [[Касцёл Святой Тройцы (Цялядавічы)|касцёл у Цялядавічах]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Дабраслаўка. Царква (01).jpg|Троіцкая царква ў Дабраслаўцы Файл:Dastojeva, Illinskaja. Дастоева, Ільлінская (Z. Gloger, 1905).jpg|Ільінская царква ў Дастоеве Файл:Вавулічы. Свята-Раства-Багародзіцкая царква (04).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Вавулічах Файл:Бездзеж. Царква Прасвятой Тройцы (02).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Бездзежы Файл:Дзеткавічы. Свята-Пакроўская царква.jpg|Свята-Пакроўская царква ў Дзеткавічах Файл:Дзівін. Свята-Параскева-Пятніцкая царква.jpg|Свята-Параскева-Пятніцкая царква ў Дзівіне Файл:Valaviel, Juraŭskaja. Валавель, Юраўская (XX).jpg|Свята-Георгіеўская царква ў Валавелі Файл:Łatyhal, Mikolskaja. Латыгаль, Мікольская (1900).jpg|Свята-Мікалаеўская царква ў Латыгалі Файл:Цялядавічы. Царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Цялядавічах Файл:Хаціслаў. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|Спаса-Праабражэнская царква ў Хаціславе </gallery> Вежы драўляных храмаў барока звычайна не мелі ніякага функцыянальнага (абарончага) прызначэння: адзінай іх мэтай было ўзбагачэнне сілуэта збудавання і ўзмацненне дынамікі кампазіцыі. У XVIII&nbsp;стагоддзі яны пачалі раскрапоўваць фасады на ўсю вышыню і нават ставіліся пад вуглом да плоскасці фасада (як у царкве ў [[Хаціслаў|Хаціславе]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}. Крыжовыя ў плане драўляныя саборы, якія неслі візантыйскую традыцыю, генетычна паходзячы ад мураванага крыжова-купальнага храма, у XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях будавалі пераважна пры буйных праваслаўных манастырах: [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|віцебскім Маркавым]], [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|аршанскім Богаяўленскім Куцеінскім]], [[Свята-Духаўскі Тупічэўскі манастыр|мсціслаўскім Тупічэўскім]]. Вызначальнай рысай такіх помнікаў з'яўлялася тэктанічнае адзінства аб'ёмаў і маналітнасць кампазіцыі дахаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71, 74}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Viciebsk,_Markaŭščyna,_Trajeckaja._Віцебск,_Маркаўшчына,_Траецкая_(I._Trutnev,_1866).jpg|Траецкая царква Маркава манастыра. [[І. Трутнеў]], 1866 Vorša, Kuciejna, Bohajaŭlenski. Ворша, Куцейна, Богаяўленскі (D. Strukov, 1864-67).jpg|Куцеінскі манастыр. [[Д. Струкаў]], 1864-1867 Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911).jpg|Духаўская царква Тупічэўскага манастыра. П. Крышталёў, 1911 </gallery> == Сінтэз мастацтваў: інтэр’ер і манументальны жывапіс == Характэрнай асаблівасцю барочнай архітэктуры стаў гарманічны сінтэз дойлідства, жывапісу і скульптуры. Дэкаратыўная пластыка, аснову якой складала ордарная сістэма, на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў эвалюцыянавала ад адзіночных плоскіх пілястраў да шматлікіх раскраповак, хвалістых карнізаў, пукатых і ўвагнутых аб’ёмаў. У аздобе інтэр’ераў пачалі шырока ўжываць лепку ў тэхніцы ''[[стука]]'' (штучнага мармуру з абпаленага гіпсу, вапны і клею){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Асаблівае значэнне ў арганізацыі ўнутранай прасторы набылі манументальныя фрэскавыя размалёўкі. Жывапісныя кампазіцыі візуальна разрывалі тэктанічныя межы будынкаў, ствараючы ілюзію незамкнёнай, бязмежнай прасторы. Вялікі ўплыў на развіццё фрэскавага мастацтва ў Беларусі аказала так званая «[[Квадратура (мастацтва)|квадратура]]» — ілюзорная архітэктурная перспектыва. Яе распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне друкаваных узорнікаў, у прыватнасці трактата італьянскага майстра [[Андрэа Поца]]{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=206}}. [[Файл:Касьцёл сьв. Станіслава ў Магілёве, галоўная нава.jpg|міні|злева|Роспісы касцёла Св. Станіслава ў Магілёве]] Манументальны жывапіс XVIII&nbsp;стагоддзя развіваўся ў цеснай сувязі з заходнееўрапейскімі (рымскімі і баварскімі) узорамі. Выдатнымі прыкладамі барочнага сценапісу з’яўляюцца фрэскі [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], [[Сабор Унебаўзяцця Дзевы Марыі і Святога Станіслава|касцёла Святога Станіслава ў Магілёве]], а таксама страчаныя роспісы [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]] і [[Беразвецкая царква|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=204, 207}}. Адначасова з каталіцкімі храмамі багатымі фрэскамі ўпрыгожваліся і праваслаўныя: так, у роспісах [[Свята-Духаўская царква Тупічэўскага манастыра|Свята-Духаўскай царквы]] [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскага манастыра]] ў Мсціславе (сярэдзіна XVII&nbsp;ст.) праявіўся поўны разрыў з візантыйскай традыцыяй, здзіўляла прастанароднасць вобразаў і багацце этнаграфічных рэалій{{sfn|Шматаў|2001|с=15}}. [[Файл:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве (2).jpg|thumb|Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве ў тэхніцы «беларускай рэзі»]] [[Файл:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|міні|злева|Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве]] Вялікага росквіту ў эпоху барока дасягнула алтарная скульптура і манументальная разьба па дрэве. Для надання эмацыянальнай прыўзнятасці інтэр’ерам выкарыстоўвалася тэхніка аб’ёмнай, скразной арнаментальнай разьбы з расліннымі матывамі, якая стала вядомай далёка за межамі краіны пад назвай «[[беларуская рэзь]]»{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}. Сапраўдным шэдэўрам манументальна-дэкаратыўнага мастацтва з’яўляецца ансамбль [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пінск)|касцёла францысканцаў у Пінску]] (першая палова XVIII&nbsp;ст.). Яго галоўны і бакавыя алтары, а таксама ўнікальны амбон багата аздоблены разьбянымі фігурамі апосталаў і анёлаў, вітымі калонамі, картушамі і балдахінамі, якія ствараюць выключна дынамічную і тэатралізаваную кампазіцыю{{sfn|Ярашэвіч|2001|с=187, 189—193}}. == Адметнасці ўніяцкага храмабудаўніцтва == Важную ролю ў станаўленні і развіцці архітэктуры беларускага барока (у прыватнасці, яго віленскай фазы) адыграла грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква і яе манаскі [[Базыльяне|ордэн базыльян]]. Спецыфічныя ўмовы поліканфесійнага грамадства і літургічныя патрабаванні ўніятаў прывялі да выпрацоўкі ўнікальных архітэктурна-планіровачных і мастацкіх рашэнняў, якія іманентна выпрацаваліся на аснове традыцый мясцовага дойлідства з улікам усходніх і заходніх уплываў{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=144}}. У працэсе эвалюцыі ўніяцкага барока сфарміраваўся тып двухвежавага аднаапсіднага храма (часцей за ўсё трохнефавай базілікі). Адной з самых адметных асаблівасцей шэрагу ўніяцкіх помнікаў сярэдзіны XVIII&nbsp;стагоддзя стала мерыдыянальная арыентацыя будынкаў — алтаром на поўнач. Гэты прыём, які парушаў традыцыйную арыентацыю на ўсход, узнік як вынік ідэі сімвалічнага нейтралітэту ўніятаў да ўплываў заходняй (Рым) і ўсходняй (Масква) цэркваў. Яскравым прыкладам такой арыентацыі з'яўляецца перабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=146}}. [[Файл:Інтэр'ер царквы ў Беразвеччы.jpg|міні|Інтэр'ер царквы з алтарнай перагародкай у Беразвеччы]] У інтэр'ерах уніяцкіх храмаў таксама сфарміраваліся спецыфічныя рысы. Замест традыцыйных драўляных іканастасаў тут пачалі ўзводзіць мураваныя алтарныя перагародкі. Гэтыя канструкцыі мелі шматпланавую прасторава-развітую будову, багата аздабляліся ляпнымі пазалочанымі гірляндамі, картушамі і капітэлямі, спалучаючы каталіцкую тэатралізаванасць з захаваннем усходняй літургічнай функцыі, напрыклад, у Сафійскім саборы і [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=147—148}}. [[Файл:Жыровічы, Богаяўленская царква 4.jpg|злева|міні|Фігурны франтон Богаяўленскай царквы ў Жыровічах]] Для вонкавага аблічча манастырскіх храмаў базыльян характэрна выкарыстанне так званых «брамкавых» фасадаў. У такіх кампазіцыях галоўны фасад пазбаўляўся масіўных бакавых вежаў і нагадваў манументальную браму з дынамічным і насычаным пластыкай цэнтральным завяршэннем — фігурным атыкавым франтонам. Падобныя рашэнні можна ўбачыць у [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|царкве ў Вольне]], храме ў [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] і [[Багаяўленская царква (Жыровічы)|Богаяўленскай царкве ў Жыровічах]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=154—157}}. == Праваслаўнае і пратэстанцкае дойлідства == === Пратэстанцкія зборы === У перыяд пашырэння [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім (канец XVI — першая палова XVII&nbsp;стагоддзя) актыўнае будаўніцтва разгарнулі пратэстанты, у першую чаргу кальвіністы. Архітэктура [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] (храмаў) вызначалася суровым аскетызмам, лапідарнасцю формаў і адсутнасцю багатага дэкору, што адпавядала ідэалогіі гэтай канфесіі. Пратэстанцкія храмы ў [[Смаргонь|Смаргоні]], [[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданаве]], [[Кальвінскі збор (Заслаўе)|Заслаўі]] першапачаткова захоўвалі познегатычныя і рэнесансныя рысы, уключаючы відавочны [[Абарончы храм|абарончы характар]]: таўшчэзныя сцены, вузкія вокны-байніцы, масіўныя вежы{{sfn|Габрусь|2001|с=83—85}}. [[Файл:Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1939).jpg|міні|Смаргонскі збор]] Аднак паступова, у працэсе перабудоў і развіцця, архітэктура збораў пачала ўбіраць у сябе элементы барока. Яскравым прыкладам такога сінтэзу з'яўляецца [[Касцёл Святога Міхаіла (Смаргонь)|кальвінскі збор у Смаргоні]], які мае ўнікальную цэнтрычную васьмігранную структуру (актагон), завершаную шатровым дахам і ўпрыгожаную барочнымі архітэктурнымі дэталямі. Барочныя рысы праявіліся і ў вырашэнні вежаў, аздабленні інтэр'ераў стукавай лепкай, выкарыстанні складаных прафіляваных карнізаў{{sfn|Габрусь|2001|с=85—87}}. === Магілёўская архітэктурная школа === У праваслаўным дойлідстве XVII&nbsp;стагоддзя таксама адбываліся складаныя працэсы адаптацыі новага стылю да традыцыйных візантыйска-рускіх канонаў. Найбольш яскрава гэты сінтэз праявіўся на ўсходзе Беларусі, дзе намаганнямі мясцовых рамесных цэхаў сфарміравалася так званая «магілёўская архітэктурная школа»{{sfn|Гліннік|2001|с=173}}. У першай палове і сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя праваслаўныя брацтвы і манастыры ўзводзілі мураваныя храмы, якія захоўвалі традыцыйную крыжова-купальную кампазіцыю, але аздабляліся знешне ў формах пострэнесансу і ранняга барока. Да гэтага кола помнікаў належаць [[Свята-Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскі сабор]] (1636—1639), [[Свята-Мікольскі манастыр (Магілёў)|Мікольская]] (1669—1672) і [[Успенская царква (Магілёў)|Успенская]] (1670—1684) цэрквы ў [[Магілёў|Магілёве]], а таксама [[Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра|Святадухаўская царква]] [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|Куцеінскага манастыра]] пад [[Орша|Оршай]] (да 1653 года){{sfn|Гліннік|2001|с=173—174}}{{sfn|Габрусь|2001|с=109—111}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (1909).jpg|Богаяўленскі сабор у Магілёве Магілёў._Мікольскі_сабор.JPG|Мікольская царква ў Магілёве Mahiloŭ,_Pračyścienskaja._Магілёў,_Прачысьценская_(1901-18).jpg|Прачысценская царква ў Магілёве Траецкая_царква._Орша.jpg|Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра пад Оршай </gallery> Магілёўская архітэктурная школа вызначалася выкарыстаннем шмат'ярусных фігурных франтонаў з пластычнымі валютамі і нішамі. У адрозненне ад каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў, фасады магілёўскіх праваслаўных цэркваў мелі больш плоскасны, «дывановы» характар аздаблення, які імітаваў структуру шмат'ярусных драўляных іканастасаў. Інтэр'еры гэтых храмаў шчодра ўпрыгожваліся фрэскавай паліхроміяй і багатай драўлянай «беларускай рэззю»{{sfn|Габрусь|2001|с=113—114}}{{sfn|Гліннік|2001|с=174}}. Характэрна, што мастацкія формы магілёўскага барока захоўвалі пэўны архаізм і кансерватызм аж да канца XVII&nbsp;стагоддзя, што было прадыктавана ідэалагічным супрацьстаяннем праваслаўнага насельніцтва каталіцкай экспансіі{{sfn|Гліннік|2001|с=176—179}}. == Уплыў на мастацтва Расіі і Украіны == Беларускія майстры адыгралі выключна важную ролю ў станаўленні барочнага мастацтва і архітэктуры ў суседніх усходнеславянскіх краінах. Найбольш інтэнсіўны працэс міграцыі мастацкіх ідэй і саміх творцаў адбываўся ў сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскай вайны 1654—1667 гадоў]] вялікая колькасць беларускіх майстроў (дойлідаў, жывапісцаў, рэзчыкаў, кафляроў) з [[Вільня|Вільні]], [[Полацк|Полацка]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Смаленск|Смаленска]] і іншых гарадоў была гвалтоўна вывезена ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]]. У Маскве яны былі паселены ў асобнай Мяшчанскай слабадзе і працавалі пры царскім двары ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]]{{sfn|Шматаў|2001|с=21}}. [[Выява:Novodev 007.jpg|thumb|злева|Іканастас Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў [[Масква|Маскве]], зроблены беларускімі майстрамі ў 1683—1685 гадах пад кіраўніцтвам [[Клім Міхайлаў|Кліма Міхайлава]]]] Значнае ўздзеянне беларускія майстры аказалі на развіццё рускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і манументальнага дэкору. У Расію была прынесена традыцыя аб'ёмна-ажурнай разьбы па дрэве, якая атрымала назву «[[беларуская рэзь]]» (або «флемская разьба»). Гэтая тэхніка, насычаная барочнымі расліннымі матывамі, выкарыстоўвалася пры стварэнні іканастасаў, напрыклад, у Смаленскім саборы [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра ў Маскве]], і аздабленні царскіх палацаў, у прыватнасці, драўлянага палаца ў [[Каломенскае|Каломенскім]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Не меншы ўплыў зрабілі беларускія кафляры. Майстры [[Ігнацій Максімаў]], [[Сцяпан Іваноў-Палубес]] і [[Пётр Іваноў-Заборскі]] наладзілі ў Расіі вытворчасць шматколернай паліванай [[Кафля|кафлі]]. Яны ўпершыню прыўнеслі ў рускае дойлідства барочныя матывы (калонкі, [[Антаблемент|антаблементы]], [[Картуш (архітэктура)|картушы]], выявы [[Херувім|херувімаў]]), якія актыўна выкарыстоўваліся пры аздабленні [[Валдайскі Іверскі манастыр|Іверскага манастыра на Валдаі]] і [[Нова-Іерусалімскі манастыр|Нова-Іерусалімскага сабора]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Акрамя таго, беларускія майстры садзейнічалі ўкараненню ў рускае дойлідства заходнееўрапейскай [[Ордарная сістэма|ордарнай сістэмы]]{{sfn|Шматаў|2001|с=22}}. На тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] барока пачало фарміравацца пазней, чым у Беларусі, і таксама адчула на сабе ўплыў беларускай архітэктурнай школы. Першы ўкраінскі барочны помнік — [[Касцёл езуітаў (Львоў)|касцёл езуітаў у Львове]] (1610—1630-я гады) — узводзіўся італьянскім дойлідам [[Джакама Брыяна|Дж.&nbsp;Брыяна]], які відавочна абапіраўся на вопыт будаўніцтва езуіцкага [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела ў Нясвіжы]]. Падабенства франтонаў і агульнай кампазіцыі ў абодвух помніках з'яўляецца бясспрэчным. Значны ўплыў на ўкраінскае мастацтва аказалі і беларускія майстры кніжнай гравюры, напрыклад, браты [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандр]] і [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонцій Тарасевічы]], друкар [[Спірыдон Собаль]], якія перанеслі ў Кіеў і Львоў перадавыя дасягненні [[Віленская школа гравюры|віленскай]] і [[Магілёўская школа гравюры|магілёўскай школ]] медзярыту{{sfn|Шматаў|2001|с=29—30}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мураваныя харалы|ref=Габрусь}} * {{артыкул |аўтар=[[В. Ф. Шматаў|Шматаў В. Ф.]] |загаловак=Станаўленне барока ў мастацтве ўсходнеславянскіх народаў |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=7—45 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Шматаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока. Тэндэнцыі і напрамкі развіцця |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=50—64 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Абрысы станаўлення стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=65—80 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Габрусь_Абрысы}} * {{артыкул |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Элітная архітэктура барока Беларусі ў агульнаеўрапейскім кантэксце |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=102—123 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Кулагін}} * {{артыкул|ref=Чантурыя_Ю|аўтар=[[Ю. У. Чантурыя|Чантурыя Ю. У.]]|загаловак=Архітэктурны ансамбль плошчы ў горадабудаўніцтве барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=81—101|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Федарук|аўтар=[[А. Т. Федарук|Федарук А. Т.]]|загаловак=Эпоха барока ў паркабудаўніцтве Беларусі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=282—290|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гаршкавоз|аўтар=[[В. Дз. Гаршкавоз|Гаршкавоз В. Дз.]]|загаловак=Беларускі сценапіс XVIII ст. Тыпалогія ў кантэксце польскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=203—212|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Ярашэвіч|аўтар=[[А. А. Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]|загаловак=Архітэктурна-скульптурны ансамбль касцёла францысканцаў у Пінску|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=186—202|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Габрусь_Аспекты|аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]]|загаловак=Стылістычныя аспекты архітэктуры віленскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=140—166|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гліннік|аўтар=[[В. В. Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Святадухаўская (цёплая) царква Куцеінскага Богаяўленскага манастыра. Досвед рэканструкцыі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=167—185|isbn=985-08-0452-1}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=2: Другая палова XVI — канец XVIII ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Я. М. Сахута |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1988 |старонак=384 |ref=ГБМ. Т. 2}} * {{кніга |аўтар=Чантурия В. А. |загаловак=История архитектуры Белоруссии |выданне=2-е изд. |месца=Мн. |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1977 |старонак=319 |ref=Чантурия}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1972 |том=1 |ref=Гісторыя Беларускай ССР}} * {{артыкул |аўтар=Квитницкая Е. Д. |загаловак=Белоруссия. Архитектура XVII в. |выданне=Всеобщая история архитектуры: В 12 т. |месца=М. |год=1968 |том=6 |старонкі=477 |ref=Квитницкая}} * {{кніга |аўтар=Чарняўская Т. І. |загаловак=Архітэктура Магілёва: З гіст. планіроўкі і забудовы горада |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1973 |старонак=95 |ref=Чарняўская}} * {{кніга |аўтар=Егоров Ю. |загаловак=Градостроительство Белоруссии |месца=М. |год=1954 |старонак=283 |ref=Егоров}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура барока ў Беларусі]] sxaw9howx6s1qby0dr4n5gv9agy5drj 5144269 5144268 2026-05-21T02:49:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі */ 5144269 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. 2022.jpg|міні|Першым помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гг. італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]]]] '''Архітэкту́ра баро́ка ў Белару́сі''' — мастацкі і [[архітэктурны стыль]], які дамінаваў у манументальным, [[Культавая архітэктура|культавым]] і свецкім дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] (у межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) з канца XVI і да канца XVIII&nbsp;стагоддзя. З'яўляючыся лагічным працягам агульнаеўрапейскіх працэсаў, [[барока]] на беларускіх землях не было простым механічным запазычаннем заходнееўрапейскіх узораў. Увабраўшы ў сябе элементы [[Беларуская готыка|мясцовай готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]], а таксама глыбокія традыцыі візантыйска-рускай сістэмы [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], гэты стыль набыў яскравыя нацыянальныя і рэгіянальныя рысы{{sfn|Лазука|2001|с=50-51}}{{sfn|Габрусь|2001|с=68-69}}. Своеасаблівы сінтэз заходняй (каталіцкай) і ўсходняй ([[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]]) архітэктурных традыцый, які выявіўся ў прасторавых кампазіцыях, [[Тэктоніка|тэктоніцы]] і дэкоры, атрымаў у мастацтвазнаўстве назву '''беларускае барока'''. Тэрмін упершыню быў уведзены ў навуковы зварот у канцы 1920-х гадоў гісторыкам архітэктуры [[М. Шчакаціхін|М.&nbsp;Шчакаціхіным]]<ref name="shchak">{{кніга |аўтар=[[М. Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] |загаловак=Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. Т. 1. |месца=Мн. |выдавецтва=Інбелкульт |год=1928}}</ref>{{sfn|Габрусь|2001|с=7}}. З'яўленне барока ў Беларусі было непасрэдна звязана з грамадска-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй]] (1569), пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя ў ВКЛ|контррэфармацыі]] і прыходам [[Ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Першым манументальным помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] (1587—1593), пабудаваны італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]] па фундацыі князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]]{{sfn|Габрусь|2001|с=68}}{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. Нягледзячы на тое, што першапачаткова барока выступала як стыль каталіцкай (найперш езуіцкай) архітэктуры, у спецыфічных умовах поліканфесійнага грамадства Вялікага Княства Літоўскага яно хутка пераадолела рэлігійныя рамкі. Барочная эстэтыка паступова была ўспрынята і перапрацавана [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай]], [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкай]] і нават [[Кальвінізм|пратэстанцкай (кальвінісцкай)]] цэрквамі, стаўшы ўніверсальным стылем эпохі{{sfn|Лазука|2001|с=50}}{{sfn|Габрусь|2001|с=69}}. Эвалюцыя беларускага барока прайшла некалькі этапаў: ад суровых, манументальных форм ранняга і [[Сармацкае барока|«сармацкага» барока]] (XVII&nbsp;ст.) да вытанчанага, надзвычай пластычнага і дынамічнага [[Віленскае барока|віленскага барока]] (сярэдзіна і другая палова XVIII&nbsp;ст.){{sfn|Габрусь|2001|с=68}}. Дасягненні беларускіх майстроў і самабытнасць сфарміраванай імі архітэктурнай школы аказалі значны ўплыў на развіццё манументальнага дойлідства, [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і [[Іканапіс|іканапісу]] ў суседніх краінах, у прыватнасці, стаўшы адным з фактараў станаўлення [[барока ў Расіі]] і [[Барока ва Украіне|на Украіне]]{{sfn|Шматаў|2001|с=11, 27—28}}. == Гістарычныя перадумовы і вытокі == З’яўленне і пашырэнне барока ў беларускай архітэктуры было цесна звязана са значнымі сацыяльна-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: заключэннем [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) і пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], якую праводзіў у першую чаргу [[Таварыства Ісуса|ордэн езуітаў]]. У манументальнае дойлідства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] быў прыўнесены новы архітэктурна-мастацкі стыль, выразныя сродкі якога вызначаліся павышанай экспрэсіяй і былі пакліканы ўмацаваць пазіцыі каталіцкай царквы{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Цэнтрам станаўлення гэтага стылю стала [[Італія]] (у прыватнасці, [[Рым]]), адкуль ён пачаў сваё шэсце па Еўропе{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. [[Файл:Chiesa gesu facade.jpg|міні|злева|Галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е, які паслужыў для нясвіжскага касцёла Божага Цела]] Беларусь стала адной з першых краін, якая прычынілася да развіцця барока. Першым помнікам гэтага стылю на тэрыторыі Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гадах. Яго з’яўленне звязана з дзейнасцю нясвіжскага князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]], які пасля паломніцтва ў Святую Зямлю і наведвання Італіі запрасіў італьянскага архітэктара-езуіта [[Джавані Марыя Бернардоні|Яна Марыю Бернардоні]]{{sfn|Шматаў|2001|с=14—15}}. Прататыпам для нясвіжскага касцёла паслужыў галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е. Аднак ужо ў гэтым раннім беларускім помніку праявіліся мясцовыя адметнасці: спрошчаная трактоўка [[Архітэктурны ордар|ордара]] на галоўным фасадзе, больш дэталёвая апрацоўка бакавых фасадаў, наяўнасць гранёных капэл па баках нефаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Істотнай падзеяй, звязанай з пачаткам эпохі барока і будаўніцтвам у Нясвіжы, стала таксама ўвядзенне ў беларускае дойлідства прафесійнага праектнага чарцяжа{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Аднак рэзкага і поўнага адмаўлення ад папярэдніх традыцый пад уздзеяннем заходняга барочнага ўзору не адбылося. Новы стыль з’явіўся тым зернем, якое дало парасткі толькі дзякуючы спецыфічным мясцовым умовам. [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]] 1596 года надзвычай абвастрыла рэлігійна-палітычную барацьбу ў краіне. Саперніцтва паміж католікамі, праваслаўнымі і ўніятамі ў сферы культавага будаўніцтва вымушала ўсе канфесіі звяртацца да найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока, адначасова сінтэзуючы іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі мінулага. Менавіта ў выніку гэтых складаных сацыяльна-культурных працэсаў на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў сфарміравалася самабытная архітэктурна-мастацкая сістэма беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68—69}}. Візантыйская першааснова праваслаўнай царквы не знікла, а засталася адным «са складаемых» у фарміраванні новага стылю, што абумовіла ўнікальнасць беларускай архітэктуры ў параўнанні з суседнімі польскай ці рускай школамі{{sfn|Шматаў|2001|с=7}}. == Эвалюцыя і стылявыя кірункі == Развіццё стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі прайшло тры асноўныя перыяды: ранняе барока (канец XVI&nbsp;— першая палова XVII&nbsp;стагоддзя), сталае або [[Сармацкае барока|«сармацкае» барока]] (другая палова XVII&nbsp;— 1730-я гады) і позняе або [[віленскае барока]] (1730-я&nbsp;— 1780-я гады){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. === Ранняе барока === [[Файл:Ružany Holy Trinity Church 2023-06-24 5352.jpg|міні|злева|Касцёл Святой Тройцы ў Ружанах]] У першай палове XVII&nbsp;стагоддзя ў беларускай архітэктуры яшчэ працягвалі ўзводзіць храмы з аднанефавай і аднавежавай структурай, што была больш характэрнай для папярэдняга гістарычнага этапу. Да такіх пабудоў адносяцца [[Троіцкі касцёл (Ружаны)|касцёл дамініканцаў у Ружанах]] (1617) і [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Слонім)|касцёл бернардзінцаў у Слоніме]] (1639). Адначасова пашыраўся і новы тып культавай пабудовы&nbsp;— трохнефавая [[Базіліка|базіліка]] з бязвежавым галоўным фасадам, які быў шчодра насычаны ордарнымі элементамі. Такія рысы ўласцівы [[Касцёл Святога Фамы Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёлу дамініканцаў у Менску]] (пабудаваны пасля 1615 года) і [[Касцёл бернардзінцаў (Гродна)|касцёлу бернардзінцаў у Гародні]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Вызначальным момантам у выпрацоўцы характэрнага тыпу беларускага барочнага храма стала фарміраванне двухвежавых фасадаў. Гэты прынцып быў рэалізаваны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзятлава)|касцёле ў Дзятлаве]] (1642), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|касцёле брыгітак у Гародні]] (1642—1651) і ў [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёле ў Вішневе]] (1637—1641). Ранні этап развіцця стылю праходзіў пры дамінаванні так званага «езуіцкага барока», калі архітэктары-езуіты ўзводзілі касцёлы і калегіумы па ўзору рымскіх бажніц. Суровая дысцыпліна ордэна вымагала зацвярджэння праектаў у Рыме, і ў выніку раннебарочныя помнікі часта атрымлівалі строгую тэктоніку, буйнамаштабнасць і класічнае выкарыстанне рымскага ордара без залішняй пластычнай дэкаратыўнасці вонкавага аблічча{{sfn|Кулагін|2001|с=107}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Краявіды Слоніма (19).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Слоніме Miensk, Daminikanskaja-Vałockaja. Менск, Дамініканская-Валоцкая (1944).jpg|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага ў Мінску Ансамбль_былога_кляштара_бернардзінцаў.jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Гродне Дятлово_костёл_2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дзятлаве Гродна_2015._Касцёл_Дабравешчання_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі.jpg|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гродне Вішнева. Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Вішневе </gallery> === Сталае («сармацкае») барока === У адрозненне ад абарончых храмаў перыяду [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]], у эпоху барока вежы канчаткова страцілі сваё непасрэднае функцыянальнае (абарончае) прызначэнне і сталі выключна важнымі кампазіцыйнымі элементамі. Двухвежавасць вынікала з імкнення архітэктараў узмацніць эмацыянальнае ўздзеянне будынка на гледача. Галоўны фасад пачаў трактавацца як своеасаблівая тэатральная «куліса» для ўсёй кампазіцыі, якая завяршала агульную дынаміку архітэктурных мас. Менавіта гэты мастацкі прынцып, а не павышаная дэкаратыўная пластыка, уласцівы лепшым помнікам сталага беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Такі падыход яскрава адлюстраваны ў архітэктуры [[Касцёл Святога Міхаіла Архангела (Міхалішкі)|касцёла аўгусцінцаў у Міхалішках]] (1655), [[Касцёл дамініканцаў (Буховічы)|касцёла дамініканцаў у Буховічах]] (1647), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Засвір)|касцёла кармелітаў у Засвіры]] (1713) і [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|фарнага касцёла ў Навагрудку]] (перабудаваны да 1724 года). Вонкавае аблічча гэтых будынкаў мае суровы, амаль сярэднявечны характар. Гэты стылявы кірунак, які атрымаў у мастацтвазнаўстве назву [[Сармацкае барока|«сармацкае барока»]], адлюстроўваў рыцарскія ідэалы тагачаснай шляхты. Храмы вылучаліся масіўнасцю і геаметрычнай спрошчанасцю аб'ёмаў, якія маглі моцна кантраставаць з надзвычай пышнай і багатай ілюзорнай лепкай у інтэр'еры, напрыклад, стукавая лепка ў [[Міхалішкаўскі касцёл|Міхалішках]], выкананая італьянскімі майстрамі [[П'етра Перці]] і [[Джавані Галі]]{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Касьцёл,_Міхалішкі.jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Michališki._Church_of_St._Michael_the_Archangel_02.JPG|Багата дэкараваныя лепкай інтэр'еры касцёла Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Kasciol_Sviatoj_Trojcy_(Zasvir).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Засвіры Новогрудский фарный костёл Преображения Господня.jpg|Фарны касцёл у Навагрудку </gallery> === Позняе (віленскае) барока === У XVIII&nbsp;стагоддзі манументальнае будаўніцтва ў Беларусі ўступіла ў фазу свайго найвышэйшага росквіту. Для позняга беларускага барока стала ўласціва надзвычайная маляўнічасць і пластычнасць формаў, шматпланавая прасторавая структура фасадаў, багацце [[Святлацень|святлаценю]]. Архітэктура набыла стромкасць і лёгкасць, што надавала збудаванням вытанчаныя прапорцыі, мудрагелістыя скразныя праёмы і крывалінейныя абрысы вежаў і франтонаў. Станаўленне і росквіт мастацкіх асаблівасцей позняга барока непарыўна звязаны з творчасцю выдатнага віленскага архітэктара [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Яна Крыштофа Глаўбіца]], які працаваў над шматлікімі помнікамі на тэрыторыі Беларусі{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Гэты ўнікальны рэгіянальны кірунак, вядомы як [[віленскае барока]], стаў універсальным для розных хрысціянскіх канфесій, але найбольш яскрава і маштабна ён выявіўся менавіта ў культавых пабудовах уніятаў. Сярод найвыдатнейшых узораў гэтага стылю вылучаюцца [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]] (узведзены нанава ўніятамі ў 1738—1750 гадах на рэштках старажытнага храма XI&nbsp;стагоддзя), [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царква і манастыр базыльян у Беразвеччы]] (1756—1763), [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|манастыр у Барунах]] (1747—1757), комплексы ў [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|Вольне]] (1768) і [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] (1769—1779), а таксама [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Багаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская]] цэрквы ў [[Свята-Успенскі Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]] (1769) і [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква ў Віцебску]] (1772){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Віленскае барока вызначалася тэлескапічна-яруснай аматэрыяльна-шкілетнай будовай вежаў і хвалістай прасторавай структурай, што стварала ілюзію дынамічнага руху архітэктурных мас уверх{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=154}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Полацк._Сафійскі_сабор.jpg|Сафійскі сабор у Полацку Hłybokaje,_Bieraźviečča,_Bazylanski._Глыбокае,_Беразьвечча,_Базылянскі_(J._Dulevič,_1934).jpg|Касцёл Святых Пятра і Паўла ў Беразвеччы Kaścioł_u_Barunach1.JPG|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах Вольно_троицкая_церковь_01.jpg|Свята-Троіцкая царква ў Вольне Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|Свята-Пакроўская царква ў Талачыне Жыровічы,_Богаяўленская_царква_1.jpg|Богаяўленская царква ў Жыровіцах Жыровічы, Крыжаўзьдзьвіжанская царква 1.jpg|Крыжаўзвіжанская царква ў Жыровіцах Віцебск._33.JPG|Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску </gallery> == Горадабудаўніцтва і свецкая архітэктура == === Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі === Канец XVI і першая палова XVII стагоддзя на тэрыторыі Беларусі былі адзначаны прыкметным ростам гарадоў, павелічэннем іх насельніцтва і ўскладненнем архітэктурна-планіровачнай структуры. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў найбуйнейшых цэнтрах ([[Брэст]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]]) налічвалася 10 і болей тысяч жыхароў. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала выкарыстанне новай фартыфікацыйнай сістэмы па тыпу заходнееўрапейскай, да стварэння якой актыўна прыцягваліся галандскія інжынеры і архітэктары: [[Ван Лаэр]], [[Нонхарт]], [[Ван Дадэн]], [[Голанд]], [[Валон]] і іншыя{{sfn|Чантурия|1977|с=32}}. Замест драўляных умацаванняў пачалі насыпацца земляныя валы з [[Курціна (архітэктура)|курцінамі]] і [[Бастыён|бастыёнамі]]. Драўляныя замкі паступова страчвалі свае абарончыя функцыі, а роля галоўнага гарадскога цэнтра перайшла да гандлёвых плошчаў, дзе ўзводзіліся новыя грамадскія і культавыя збудаванні{{sfn|Гісторыя Беларускай ССР|1972|с=199}}{{sfn|Квитницкая|1968|с=477}}. Прыкладам новага напрамку ў горадабудаўніцтве з'яўляўся [[Магілёў]]. У 1601 годзе быў складзены праект [[Гарадскія ўмацаванні Магілёва|новых земляных умацаванняў]] вакол [[Магілёўскі замак|замка]] і пасадаў. Сфарміравалася [[Радыяльна-кальцавая планіроўка|радыяльна-кальцавая сістэма]] планіроўкі з трыма паясамі абароны. Першы пояс — [[Замкавы вал (Магілёў)|Замкавы вал]] — абкружаў тэрыторыю старажытнага замка. Другі — [[Блізкі вал|Кругавы (або Бліжні) вал]] — ахопліваў Стары горад і меў чатыры [[Мураваная архітэктура|мураваныя]] брамы. Трэці пояс — [[Палявы вал|Палявы (або Дальні) вал]] — ахопліваў пасады [[Новы горад (Магілёў)|Новага горада]], з'яўляўся найбольш працяглай лініяй умацаванняў і меў восем драўляных брам ([[Віленская брама (Магілёў)|Віленская]], [[Шклоўская брама (Магілёў)|Шклоўская]], [[Быхаўская брама (Магілёў)|Быхаўская]] і інш.). Усе галоўныя вуліцы горада мелі радыяльныя напрамкі і сыходзіліся на гандлёвай плошчы, дзе ў XVII стагоддзі пачалі ўзводзіць мураваную [[Магілёўская ратуша|ратушу]]{{sfn|Чарняўская|1973|с=7—13}}. Па-іншаму вырашаліся задачы абароны ў [[Гродна|Гродне]]. Горад не меў агульнагарадскіх земляных валоў, таму [[Стары замак (Гродна)|Верхні]] і [[Ніжні замак (Гродна)|Ніжні]] замкі разам з мураванымі кляштарамі стваралі адзіную абарончую сістэму. З канца XVI стагоддзя тут пачалося ўзвядзенне мураваных каталіцкіх кляштараў у найважнейшых стратэгічных пунктах: касцёл [[Фара Вітаўта]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] (1584—1596), [[Гродзенскі касцёл і кляштар дамініканцаў|дамініканскі]] (1672), [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|бернардзінскі]] (1595), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў (Гродна)|францысканскі]] (1635) і [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкі]] (1642—1651) кляштары. Яны выконвалі ролю своеасаблівых унутраных крэпасцей горада{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=13}}. [[Файл:Nesvisium.jpg|thumb|Нясвіж на гравюра Тамаша Макоўскага, 1604 г.]] Яшчэ адным важным кірункам стала фарміраванне гарадоў-крэпасцей, такіх як [[Слуцк]], [[Рэчыца]], [[Быхаў]] і [[Нясвіж]]. У адрозненне ад буйных гістарычных гарадоў, яны забудоўваліся ў кароткі тэрмін па адзіным рэгулярным плане і мелі прамавугольную сетку вуліц. Слуцк, напрыклад, меў канфігурацыю, блізкую да круга, умацаванага па перыметры сістэмай земляных валоў, бастыёнаў і [[Равелін|равелінаў]]. Рэчыца, паводле плана 1649 года, мела магутную сістэму з трох паясоў умацаванняў, якія абаранялі замак і прамавугольную сетку гарадскіх вуліц. Нясвіж, які з 1533 года стаў галоўнай рэзідэнцыяй [[Радзівілы|Радзівілаў]], з'яўляецца класічным прыкладам горада-крэпасці. Мураваны [[Нясвіжскі замак|замак]] быў вынесены за межы горада на высокі ўзгорак і абкружаны валамі з чатырма бастыёнамі. Сам горад меў прамавугольную сістэму планіроўкі і быў абнесены ўласнай сістэмай абарончых умацаванняў з чатырма мураванымі брамамі ([[Замкавая брама (Нясвіж)|Замкавая]], [[Слуцкая брама|Слуцкая]], [[Віленская брама (Нясвіж)|Віленская]], [[Клецкая брама (Нясвіж)|Клецкая]])<ref>ЦДГА БССР, КМФ-5, воп. 1, спр. 3839a, л. 70—116.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=14}}{{sfn|Егоров|1954|с=78}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff.jpg|План горада-крэпасці Слуцка. 1711—1736, {{нп3|Іаган Георг Максімільян фон Фюрстэнгоф|Максімільян фон Фюрстэнгоф|de|Johann Georg Maximilian von Fürstenhoff}} Bychaŭ. Быхаў (1781).jpg|План горада-крэпасці Быхава. 1781 г. Bychaŭ. Быхаў (XVII).jpg|План Быхаўскага замка і горада. XVII ст. Rečyca. Рэчыца (C. Eygerd, 1663).jpg|План горада-крэпасці Рэчыцы. 1663 г., Крыстоф фон Эйгерд </gallery> === Роля мястэчак і манастырскіх комплексаў === Характэрнай асаблівасцю горадабудаўніцтва другой паловы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў стала шырокае распаўсюджанне мястэчак. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім налічвалася каля 250 буйных і сярэдніх мястэчак. Яны падзяляліся на каралеўскія ([[Скідаль]], [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], [[Гомель]]), прыватнаўласніцкія ([[Любча (Навагрудскі раён)|Любча]], [[Дзяржынск|Койданава]], [[Лагойск]], [[Смаргонь]], [[Ружаны]]) і манастырска-царкоўныя ([[Чэрвень (горад)|Ігумен]], [[Відзы]], [[Пяршай]], [[Жыровічы]]). Мястэчка займала прамежкавае становішча паміж горадам і вёскай, і значная частка яго жыхароў была занята ў сельскагаспадарчай вытворчасці. Цэнтрам звычайна з'яўлялася гандлёвая плошча на перакрыжаванні важнейшых шляхоў. Замкі або манастыры размяшчаліся асобна ад жылой забудовы, але складалі з ёй адзіны архітэктурна-планіровачны арганізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99}}. У некаторых мястэчках горадафарміруючую ролю адыгрываў манастырскі комплекс. Яскравым прыкладам з'яўляецца [[Бяроза|Картуз-Бяроза]] (Брэсцкая вобласць), дзе ў канцы XVII стагоддзя магнаты Сапегі заснавалі [[Кляштар картэзіянцаў (Бяроза)|кляштар картэзіянцаў]] (1648—1689). Гэты манументальны комплекс стаў планіровачным ядром паселішча, якое набыло прамавугольную сістэму планіроўкі з гандлёвай плошчай у цэнтры{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99—100}}. Абарончае дойлідства працягвала адыгрываць вызначальную ролю ў гарадах паўночнага ўсходу Беларусі. Характэрным прыкладам з'яўляецца Віцебск. Паводле «[[Чарцёж места Віцебска 1664 года|Чарцяжа месца Віцебск]]» 1664 года, цэнтр горада складаўся з трох умацаваных драўляных замкаў: [[Верхні замак (Віцебск)|Верхняга]], [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжняга]] і [[Узгорскі замак (Віцебск)|Узгорскага]]. Кожны з іх меў замкнёную планіровачную структуру са сваім цэнтрам, але ўсе яны звязваліся ў адзіную сістэму праз масты і брамы<ref>ЦДАСА, ф. 192, воп. 1, спр. 2, л. 1.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=101}}. === Ансамблі плошчаў і рэгулярная забудова (XVIII ст.) === У 60—70-я гады XVIII стагоддзя ў асноўным завяршаецца фарміраванне феадальнага горада. Буйныя гарады захоўвалі змешаную сістэму планіроўкі: старажытная частка мела радыяльную сістэму, а новыя раёны — прамавугольную. Пасля разбуральных Паўночнай і руска-польскіх войнаў абарончыя ўмацаванні ў многіх гарадах больш не аднаўляліся, што спрыяла адкрытаму развіццю гарадской прасторы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=204}}. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала стварэнне цэласных ансамбляў грамадскіх цэнтраў. Галоўным элементам з'яўлялася гандлёвая (рыначная) плошча, на якой узводзіліся [[Ратуша|ратушы]], [[Гасціны двор|гасціныя двары]], гандлёвыя рады і культавыя збудаванні. У Мінску, напрыклад, грамадскі цэнтр фарміравалі [[Верхні рынак (Мінск)|Верхні]] і [[Ніжні рынак (Мінск)|Ніжні]] рынкі. На Верхнім рынку сфарміраваўся маляўнічы барочны ансамбль, які ўключаў [[Мінская ратуша|гарадскую ратушу]] (перабудаваную ў канцы XVIII ст.), будынак [[Мінскі гасціны двор|гасцінага двара]], [[Мінскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] з [[Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|манументальным касцёлам]] (1700—1710), а таксама комплексы дамініканскага, бернардзінскага і ўніяцкага манастыроў{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=205}}. У Віцебску ў канцы XVIII стагоддзя грамадскі цэнтр сфарміраваўся на левабярэжнай частцы горада і складаўся з дзвюх плошчаў, злучаных мостам праз раку [[Віцьба|Віцьбу]]. На адной з іх была пабудавана мураваная [[Віцебская ратуша|ратуша]] (1775), манументальная вежа якой кантраставала з прыземістым двухпавярховым корпусам гандлёвых радоў. Ансамбль дапаўнялі [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква]] (1772) і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Віцебск)|кляштар бернардзінцаў]] (1737—1755). На другой плошчы размяшчаўся комплекс [[Віцебскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]] (1716—1731). Такі падыход ствараў складаную, прасторава развітую кампазіцыю з вышыннымі дамінантамі, характэрную для эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=206}}. Выдатным прыкладам з'яўлялася таксама і [[Шклоўская ратуша|ратуша ў Шклове]] (другая палова XVIII ст.), якая складала адзіны ансамбль з гандлёвымі радамі, утвараючы вялікі ўнутраны двор{{sfn|Чантурыя Ю.|2001|с=84—85}}. Вышэйшым дасягненнем горадабудаўнічай думкі эпохі сталага барока і пераходу да класіцызму стала стварэнне рэгулярных ансамбляў. У 60—80-я гады XVIII стагоддзя пад кіраўніцтвам гродзенскага старосты [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]] былі праведзены маштабныя работы па рэканструкцыі прадмесця [[Гарадніца (Гродна)|Гарадніца]] ў Гродне. Праект распрацоўваўся з удзелам вядомых еўрапейскіх архітэктараў, у тым ліку [[Іаган Георг Мёзер|Ё. Мёзера]] і [[Джузэпэ Сака|Дж. Сака]]. На Гарадніцы быў створаны новы жылы і прамысловы раён, забудаваны па адзіным рэгулярным плане з вылучэннем асобных зон: прамысловай, адміністрацыйна-культурнай і жылой{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=208—209}}. Тут было ўзведзена 85 будынкаў рознага прызначэння{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. У ансамбль уваходзілі [[Палац Тызенгаўза (Гродна)|палац Тызенгаўза]], будынкі тэатра, [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай школы]] з барочнымі гранёнымі [[Эркер|эркерамі]], батанічны сад і мануфактуры. Для замежных майстроў былі пабудаваны 20 тыпавых жылых дамоў з драўлянымі сценамі і цаглянымі галоўнымі фасадамі ў стылі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. Яшчэ адным прыкладам комплекснага падыходу стала рэканструкцыя мястэчка [[Варняны]] (Астравецкі раён) у 1770-я гады. Цэнтрам ансамбля стала вялікая трапецападобная плошча, на ўсходнім баку якой быў узведзены мураваны [[Касцёл Святога Георгія (Варняны)|касцёл Святога Георгія]] (1767—1769) у стылі позняга барока. Сіметрычна па баках плошчы былі пабудаваны дамы аптэкара і ксяндза, а ўздоўж плошчы пастаўлены тыпавыя жылыя дамы, злучаныя мураванымі сценамі з арачнымі праездамі, што стварала суцэльны архітэктурны фронт забудовы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=210}}. === Палацава-паркавыя рэзідэнцыі === У элітнай свецкай архітэктуры адбыўся карэнны пераход ад замкнёных абарончых замкаў да адкрытых рэпрэзентатыўных рэзідэнцый. Магнацкія двары арыентаваліся на агульнаеўрапейскі, шмат у чым французскі, ідэал палацава-паркавага комплексу тыпу ''entre cour et jardin'' («паміж дваром і паркам»). Асноўнымі прынцыпамі архітэктуры сталі паўзамкнёнасць аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі, калі бакавыя флігелі разам з галоўным корпусам і агароджай утваралі парадны двор — [[Курданёр|курданёр]], а таксама [[Анфілада|анфіладнасць]] унутранай планіроўкі{{sfn|Кулагін|2001|с=114}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Для стварэння такіх ансамбляў у Вялікае Княства Літоўскае запрашаліся вядучыя еўрапейскія дойліды. Па праектах [[Матэус Даніэль Пёпельман|М. Д. Пёпельмана]] і яго вучняў быў узведзены [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] у Гародні. Замежныя майстры, такія як Дж. Сака, [[Карла Спампані|К. Спампані]] і [[Ян Самуэль Бекар|Я. С. Бекар]], працавалі над стварэннем велічных палацаў у [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|Свяцку]], [[Сядзіба Храптовічаў (Шчорсы)|Шчорсах]], [[Ружанскі палац|Ружанах]] і [[Палац Радзівілаў (Дзятлава)|Дзятлаве]]. Інтэр'еры аздабляліся з выкарыстаннем стукавай лепкі, манументальнага жывапісу і мясцовых шпалер (габеленаў), мануфактуры па вытворчасці якіх былі заснаваны Радзівіламі і Агінскімі ў [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў|Слуцку]], Міры і Карэлічах. Архітэктары актыўна выкарыстоўвалі высокія ламаныя [[Мансарда|мансардавыя]] дахі, люкарны, бальконы і фігурныя франтоны з ляпнымі картушамі{{sfn|Кулагін|2001|с=114—115}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=218—223}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак у Гродне Свяцкі палац (01).jpg|Свяцкі палац Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (5).jpg|Шчорсаўскі палац Палац_Сапегаў,_Ружаны.jpg|Ружанскі палац Дзятлава. Палац Радзівілаў. Галоўны фасад.jpg|Дзятлаўскі палац Niaśviž, Alba. Нясьвіж, Альба (L. Lutnicki, 1784).jpg|Праект альтанкі для парку ў Альбе </gallery> Неад'емнай часткай барочных рэзідэнцый сталі [[Рэгулярны парк|рэгулярныя (французскія і італьянскія) паркі]]. Яны ўяўлялі сабой складаныя геаметрычныя кампазіцыі са стрыжаных дрэў ([[Шпалеры (садова-паркавае мастацтва)|шпалер]]), якія ўтваралі зялёныя «кабінеты», «залы» і [[Зялёны лабірынт|лабірынты]]. У парках актыўна выкарыстоўваліся экзатычныя расліны ў [[Вазон|вазонах]], узводзіліся мураваныя і драўляныя [[Аранжарэя|аранжарэі]] і [[Фігарня|фігарні]]. Цікавай асаблівасцю паркабудавання Беларусі было шырокае выкарыстанне тэрасавання рэльефу: італьянскія сады на некалькіх [[Тэраса|тэрасах]] з [[Падпорная сцяна|падпорнымі сценкамі]] і [[Лесвіца|лесвіцамі]] былі створаны ў [[Валожын|Валожыне]], [[Альба (паркавы комплекс)|Альбе]] пад Нясвіжам, Ружанах і іншых маёнтках{{sfn|Федарук|2001|с=285—287}}. == Драўлянае культавае дойлідства == Асноўным традыцыйным матэрыялам у забудове гарадоў і вёсак Беларусі заставалася дрэва. На развіццё манументальнага драўлянага дойлідства пачынаючы з XVII&nbsp;стагоддзя аказвалі значны ўплыў мастацкія стылі, што ўжо панавалі ў мураванай архітэктуры. Па сваёй архітэктоніцы драўляныя храмы падзяляліся на дзве асноўныя групы: ''клецкія'' і ''крыжовыя''{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Клецкія храмы (назва паходзіць ад традыцыйнай сялянскай пабудовы — [[клеці]]) складаліся з аднаго ці некалькіх прамавугольных зрубаў. Пад уплывам мураваных готыка-рэнесансных храмаў спачатку склаўся тып будынка з вежай над бабінцам (цэрквы ў Гарадку, [[Свята-Троіцкая царква (Дабраслаўка)|Дабраслаўцы]], [[Свята-Троіцкая царква (Дастоева)|Дастоеве]]). У перыяд барока пашырылася будаўніцтва двухзрубавых драўляных цэркваў з плоскім бязвежавым фасадам, завершаным трохвугольным франтонам (цэрквы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вавулічы)|Вавулічах]], [[Свята-Троіцкая царква (Бездзеж)|Бездзежы]], [[Свята-Пакроўская царква (Дзеткавічы)|Дзеткавічах]]). На наступным этапе пачалі ўзводзіць храмы з дзвюма вежамі па баках галоўнага фасада ([[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Дзівін)|цэрквы ў Дзівіне]], [[Свята-Юр'еўская царква (Валавель)|Валавелі]], [[Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль)|Латыгалі]], [[Касцёл Святой Тройцы (Цялядавічы)|касцёл у Цялядавічах]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Дабраслаўка. Царква (01).jpg|Троіцкая царква ў Дабраслаўцы Файл:Dastojeva, Illinskaja. Дастоева, Ільлінская (Z. Gloger, 1905).jpg|Ільінская царква ў Дастоеве Файл:Вавулічы. Свята-Раства-Багародзіцкая царква (04).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Вавулічах Файл:Бездзеж. Царква Прасвятой Тройцы (02).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Бездзежы Файл:Дзеткавічы. Свята-Пакроўская царква.jpg|Свята-Пакроўская царква ў Дзеткавічах Файл:Дзівін. Свята-Параскева-Пятніцкая царква.jpg|Свята-Параскева-Пятніцкая царква ў Дзівіне Файл:Valaviel, Juraŭskaja. Валавель, Юраўская (XX).jpg|Свята-Георгіеўская царква ў Валавелі Файл:Łatyhal, Mikolskaja. Латыгаль, Мікольская (1900).jpg|Свята-Мікалаеўская царква ў Латыгалі Файл:Цялядавічы. Царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Цялядавічах Файл:Хаціслаў. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|Спаса-Праабражэнская царква ў Хаціславе </gallery> Вежы драўляных храмаў барока звычайна не мелі ніякага функцыянальнага (абарончага) прызначэння: адзінай іх мэтай было ўзбагачэнне сілуэта збудавання і ўзмацненне дынамікі кампазіцыі. У XVIII&nbsp;стагоддзі яны пачалі раскрапоўваць фасады на ўсю вышыню і нават ставіліся пад вуглом да плоскасці фасада (як у царкве ў [[Хаціслаў|Хаціславе]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}. Крыжовыя ў плане драўляныя саборы, якія неслі візантыйскую традыцыю, генетычна паходзячы ад мураванага крыжова-купальнага храма, у XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях будавалі пераважна пры буйных праваслаўных манастырах: [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|віцебскім Маркавым]], [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|аршанскім Богаяўленскім Куцеінскім]], [[Свята-Духаўскі Тупічэўскі манастыр|мсціслаўскім Тупічэўскім]]. Вызначальнай рысай такіх помнікаў з'яўлялася тэктанічнае адзінства аб'ёмаў і маналітнасць кампазіцыі дахаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71, 74}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Viciebsk,_Markaŭščyna,_Trajeckaja._Віцебск,_Маркаўшчына,_Траецкая_(I._Trutnev,_1866).jpg|Траецкая царква Маркава манастыра. [[І. Трутнеў]], 1866 Vorša, Kuciejna, Bohajaŭlenski. Ворша, Куцейна, Богаяўленскі (D. Strukov, 1864-67).jpg|Куцеінскі манастыр. [[Д. Струкаў]], 1864-1867 Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911).jpg|Духаўская царква Тупічэўскага манастыра. П. Крышталёў, 1911 </gallery> == Сінтэз мастацтваў: інтэр’ер і манументальны жывапіс == Характэрнай асаблівасцю барочнай архітэктуры стаў гарманічны сінтэз дойлідства, жывапісу і скульптуры. Дэкаратыўная пластыка, аснову якой складала ордарная сістэма, на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў эвалюцыянавала ад адзіночных плоскіх пілястраў да шматлікіх раскраповак, хвалістых карнізаў, пукатых і ўвагнутых аб’ёмаў. У аздобе інтэр’ераў пачалі шырока ўжываць лепку ў тэхніцы ''[[стука]]'' (штучнага мармуру з абпаленага гіпсу, вапны і клею){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Асаблівае значэнне ў арганізацыі ўнутранай прасторы набылі манументальныя фрэскавыя размалёўкі. Жывапісныя кампазіцыі візуальна разрывалі тэктанічныя межы будынкаў, ствараючы ілюзію незамкнёнай, бязмежнай прасторы. Вялікі ўплыў на развіццё фрэскавага мастацтва ў Беларусі аказала так званая «[[Квадратура (мастацтва)|квадратура]]» — ілюзорная архітэктурная перспектыва. Яе распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне друкаваных узорнікаў, у прыватнасці трактата італьянскага майстра [[Андрэа Поца]]{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=206}}. [[Файл:Касьцёл сьв. Станіслава ў Магілёве, галоўная нава.jpg|міні|злева|Роспісы касцёла Св. Станіслава ў Магілёве]] Манументальны жывапіс XVIII&nbsp;стагоддзя развіваўся ў цеснай сувязі з заходнееўрапейскімі (рымскімі і баварскімі) узорамі. Выдатнымі прыкладамі барочнага сценапісу з’яўляюцца фрэскі [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], [[Сабор Унебаўзяцця Дзевы Марыі і Святога Станіслава|касцёла Святога Станіслава ў Магілёве]], а таксама страчаныя роспісы [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]] і [[Беразвецкая царква|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=204, 207}}. Адначасова з каталіцкімі храмамі багатымі фрэскамі ўпрыгожваліся і праваслаўныя: так, у роспісах [[Свята-Духаўская царква Тупічэўскага манастыра|Свята-Духаўскай царквы]] [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскага манастыра]] ў Мсціславе (сярэдзіна XVII&nbsp;ст.) праявіўся поўны разрыў з візантыйскай традыцыяй, здзіўляла прастанароднасць вобразаў і багацце этнаграфічных рэалій{{sfn|Шматаў|2001|с=15}}. [[Файл:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве (2).jpg|thumb|Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве ў тэхніцы «беларускай рэзі»]] [[Файл:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|міні|злева|Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве]] Вялікага росквіту ў эпоху барока дасягнула алтарная скульптура і манументальная разьба па дрэве. Для надання эмацыянальнай прыўзнятасці інтэр’ерам выкарыстоўвалася тэхніка аб’ёмнай, скразной арнаментальнай разьбы з расліннымі матывамі, якая стала вядомай далёка за межамі краіны пад назвай «[[беларуская рэзь]]»{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}. Сапраўдным шэдэўрам манументальна-дэкаратыўнага мастацтва з’яўляецца ансамбль [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пінск)|касцёла францысканцаў у Пінску]] (першая палова XVIII&nbsp;ст.). Яго галоўны і бакавыя алтары, а таксама ўнікальны амбон багата аздоблены разьбянымі фігурамі апосталаў і анёлаў, вітымі калонамі, картушамі і балдахінамі, якія ствараюць выключна дынамічную і тэатралізаваную кампазіцыю{{sfn|Ярашэвіч|2001|с=187, 189—193}}. == Адметнасці ўніяцкага храмабудаўніцтва == Важную ролю ў станаўленні і развіцці архітэктуры беларускага барока (у прыватнасці, яго віленскай фазы) адыграла грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква і яе манаскі [[Базыльяне|ордэн базыльян]]. Спецыфічныя ўмовы поліканфесійнага грамадства і літургічныя патрабаванні ўніятаў прывялі да выпрацоўкі ўнікальных архітэктурна-планіровачных і мастацкіх рашэнняў, якія іманентна выпрацаваліся на аснове традыцый мясцовага дойлідства з улікам усходніх і заходніх уплываў{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=144}}. У працэсе эвалюцыі ўніяцкага барока сфарміраваўся тып двухвежавага аднаапсіднага храма (часцей за ўсё трохнефавай базілікі). Адной з самых адметных асаблівасцей шэрагу ўніяцкіх помнікаў сярэдзіны XVIII&nbsp;стагоддзя стала мерыдыянальная арыентацыя будынкаў — алтаром на поўнач. Гэты прыём, які парушаў традыцыйную арыентацыю на ўсход, узнік як вынік ідэі сімвалічнага нейтралітэту ўніятаў да ўплываў заходняй (Рым) і ўсходняй (Масква) цэркваў. Яскравым прыкладам такой арыентацыі з'яўляецца перабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=146}}. [[Файл:Інтэр'ер царквы ў Беразвеччы.jpg|міні|Інтэр'ер царквы з алтарнай перагародкай у Беразвеччы]] У інтэр'ерах уніяцкіх храмаў таксама сфарміраваліся спецыфічныя рысы. Замест традыцыйных драўляных іканастасаў тут пачалі ўзводзіць мураваныя алтарныя перагародкі. Гэтыя канструкцыі мелі шматпланавую прасторава-развітую будову, багата аздабляліся ляпнымі пазалочанымі гірляндамі, картушамі і капітэлямі, спалучаючы каталіцкую тэатралізаванасць з захаваннем усходняй літургічнай функцыі, напрыклад, у Сафійскім саборы і [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=147—148}}. [[Файл:Жыровічы, Богаяўленская царква 4.jpg|злева|міні|Фігурны франтон Богаяўленскай царквы ў Жыровічах]] Для вонкавага аблічча манастырскіх храмаў базыльян характэрна выкарыстанне так званых «брамкавых» фасадаў. У такіх кампазіцыях галоўны фасад пазбаўляўся масіўных бакавых вежаў і нагадваў манументальную браму з дынамічным і насычаным пластыкай цэнтральным завяршэннем — фігурным атыкавым франтонам. Падобныя рашэнні можна ўбачыць у [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|царкве ў Вольне]], храме ў [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] і [[Багаяўленская царква (Жыровічы)|Богаяўленскай царкве ў Жыровічах]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=154—157}}. == Праваслаўнае і пратэстанцкае дойлідства == === Пратэстанцкія зборы === У перыяд пашырэння [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім (канец XVI — першая палова XVII&nbsp;стагоддзя) актыўнае будаўніцтва разгарнулі пратэстанты, у першую чаргу кальвіністы. Архітэктура [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] (храмаў) вызначалася суровым аскетызмам, лапідарнасцю формаў і адсутнасцю багатага дэкору, што адпавядала ідэалогіі гэтай канфесіі. Пратэстанцкія храмы ў [[Смаргонь|Смаргоні]], [[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданаве]], [[Кальвінскі збор (Заслаўе)|Заслаўі]] першапачаткова захоўвалі познегатычныя і рэнесансныя рысы, уключаючы відавочны [[Абарончы храм|абарончы характар]]: таўшчэзныя сцены, вузкія вокны-байніцы, масіўныя вежы{{sfn|Габрусь|2001|с=83—85}}. [[Файл:Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1939).jpg|міні|Смаргонскі збор]] Аднак паступова, у працэсе перабудоў і развіцця, архітэктура збораў пачала ўбіраць у сябе элементы барока. Яскравым прыкладам такога сінтэзу з'яўляецца [[Касцёл Святога Міхаіла (Смаргонь)|кальвінскі збор у Смаргоні]], які мае ўнікальную цэнтрычную васьмігранную структуру (актагон), завершаную шатровым дахам і ўпрыгожаную барочнымі архітэктурнымі дэталямі. Барочныя рысы праявіліся і ў вырашэнні вежаў, аздабленні інтэр'ераў стукавай лепкай, выкарыстанні складаных прафіляваных карнізаў{{sfn|Габрусь|2001|с=85—87}}. === Магілёўская архітэктурная школа === У праваслаўным дойлідстве XVII&nbsp;стагоддзя таксама адбываліся складаныя працэсы адаптацыі новага стылю да традыцыйных візантыйска-рускіх канонаў. Найбольш яскрава гэты сінтэз праявіўся на ўсходзе Беларусі, дзе намаганнямі мясцовых рамесных цэхаў сфарміравалася так званая «магілёўская архітэктурная школа»{{sfn|Гліннік|2001|с=173}}. У першай палове і сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя праваслаўныя брацтвы і манастыры ўзводзілі мураваныя храмы, якія захоўвалі традыцыйную крыжова-купальную кампазіцыю, але аздабляліся знешне ў формах пострэнесансу і ранняга барока. Да гэтага кола помнікаў належаць [[Свята-Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскі сабор]] (1636—1639), [[Свята-Мікольскі манастыр (Магілёў)|Мікольская]] (1669—1672) і [[Успенская царква (Магілёў)|Успенская]] (1670—1684) цэрквы ў [[Магілёў|Магілёве]], а таксама [[Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра|Святадухаўская царква]] [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|Куцеінскага манастыра]] пад [[Орша|Оршай]] (да 1653 года){{sfn|Гліннік|2001|с=173—174}}{{sfn|Габрусь|2001|с=109—111}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (1909).jpg|Богаяўленскі сабор у Магілёве Магілёў._Мікольскі_сабор.JPG|Мікольская царква ў Магілёве Mahiloŭ,_Pračyścienskaja._Магілёў,_Прачысьценская_(1901-18).jpg|Прачысценская царква ў Магілёве Траецкая_царква._Орша.jpg|Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра пад Оршай </gallery> Магілёўская архітэктурная школа вызначалася выкарыстаннем шмат'ярусных фігурных франтонаў з пластычнымі валютамі і нішамі. У адрозненне ад каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў, фасады магілёўскіх праваслаўных цэркваў мелі больш плоскасны, «дывановы» характар аздаблення, які імітаваў структуру шмат'ярусных драўляных іканастасаў. Інтэр'еры гэтых храмаў шчодра ўпрыгожваліся фрэскавай паліхроміяй і багатай драўлянай «беларускай рэззю»{{sfn|Габрусь|2001|с=113—114}}{{sfn|Гліннік|2001|с=174}}. Характэрна, што мастацкія формы магілёўскага барока захоўвалі пэўны архаізм і кансерватызм аж да канца XVII&nbsp;стагоддзя, што было прадыктавана ідэалагічным супрацьстаяннем праваслаўнага насельніцтва каталіцкай экспансіі{{sfn|Гліннік|2001|с=176—179}}. == Уплыў на мастацтва Расіі і Украіны == Беларускія майстры адыгралі выключна важную ролю ў станаўленні барочнага мастацтва і архітэктуры ў суседніх усходнеславянскіх краінах. Найбольш інтэнсіўны працэс міграцыі мастацкіх ідэй і саміх творцаў адбываўся ў сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскай вайны 1654—1667 гадоў]] вялікая колькасць беларускіх майстроў (дойлідаў, жывапісцаў, рэзчыкаў, кафляроў) з [[Вільня|Вільні]], [[Полацк|Полацка]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Смаленск|Смаленска]] і іншых гарадоў была гвалтоўна вывезена ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]]. У Маскве яны былі паселены ў асобнай Мяшчанскай слабадзе і працавалі пры царскім двары ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]]{{sfn|Шматаў|2001|с=21}}. [[Выява:Novodev 007.jpg|thumb|злева|Іканастас Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў [[Масква|Маскве]], зроблены беларускімі майстрамі ў 1683—1685 гадах пад кіраўніцтвам [[Клім Міхайлаў|Кліма Міхайлава]]]] Значнае ўздзеянне беларускія майстры аказалі на развіццё рускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і манументальнага дэкору. У Расію была прынесена традыцыя аб'ёмна-ажурнай разьбы па дрэве, якая атрымала назву «[[беларуская рэзь]]» (або «флемская разьба»). Гэтая тэхніка, насычаная барочнымі расліннымі матывамі, выкарыстоўвалася пры стварэнні іканастасаў, напрыклад, у Смаленскім саборы [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра ў Маскве]], і аздабленні царскіх палацаў, у прыватнасці, драўлянага палаца ў [[Каломенскае|Каломенскім]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Не меншы ўплыў зрабілі беларускія кафляры. Майстры [[Ігнацій Максімаў]], [[Сцяпан Іваноў-Палубес]] і [[Пётр Іваноў-Заборскі]] наладзілі ў Расіі вытворчасць шматколернай паліванай [[Кафля|кафлі]]. Яны ўпершыню прыўнеслі ў рускае дойлідства барочныя матывы (калонкі, [[Антаблемент|антаблементы]], [[Картуш (архітэктура)|картушы]], выявы [[Херувім|херувімаў]]), якія актыўна выкарыстоўваліся пры аздабленні [[Валдайскі Іверскі манастыр|Іверскага манастыра на Валдаі]] і [[Нова-Іерусалімскі манастыр|Нова-Іерусалімскага сабора]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Акрамя таго, беларускія майстры садзейнічалі ўкараненню ў рускае дойлідства заходнееўрапейскай [[Ордарная сістэма|ордарнай сістэмы]]{{sfn|Шматаў|2001|с=22}}. На тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] барока пачало фарміравацца пазней, чым у Беларусі, і таксама адчула на сабе ўплыў беларускай архітэктурнай школы. Першы ўкраінскі барочны помнік — [[Касцёл езуітаў (Львоў)|касцёл езуітаў у Львове]] (1610—1630-я гады) — узводзіўся італьянскім дойлідам [[Джакама Брыяна|Дж.&nbsp;Брыяна]], які відавочна абапіраўся на вопыт будаўніцтва езуіцкага [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела ў Нясвіжы]]. Падабенства франтонаў і агульнай кампазіцыі ў абодвух помніках з'яўляецца бясспрэчным. Значны ўплыў на ўкраінскае мастацтва аказалі і беларускія майстры кніжнай гравюры, напрыклад, браты [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандр]] і [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонцій Тарасевічы]], друкар [[Спірыдон Собаль]], якія перанеслі ў Кіеў і Львоў перадавыя дасягненні [[Віленская школа гравюры|віленскай]] і [[Магілёўская школа гравюры|магілёўскай школ]] медзярыту{{sfn|Шматаў|2001|с=29—30}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мураваныя харалы|ref=Габрусь}} * {{артыкул |аўтар=[[В. Ф. Шматаў|Шматаў В. Ф.]] |загаловак=Станаўленне барока ў мастацтве ўсходнеславянскіх народаў |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=7—45 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Шматаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока. Тэндэнцыі і напрамкі развіцця |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=50—64 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Абрысы станаўлення стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=65—80 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Габрусь_Абрысы}} * {{артыкул |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Элітная архітэктура барока Беларусі ў агульнаеўрапейскім кантэксце |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=102—123 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Кулагін}} * {{артыкул|ref=Чантурыя_Ю|аўтар=[[Ю. У. Чантурыя|Чантурыя Ю. У.]]|загаловак=Архітэктурны ансамбль плошчы ў горадабудаўніцтве барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=81—101|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Федарук|аўтар=[[А. Т. Федарук|Федарук А. Т.]]|загаловак=Эпоха барока ў паркабудаўніцтве Беларусі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=282—290|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гаршкавоз|аўтар=[[В. Дз. Гаршкавоз|Гаршкавоз В. Дз.]]|загаловак=Беларускі сценапіс XVIII ст. Тыпалогія ў кантэксце польскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=203—212|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Ярашэвіч|аўтар=[[А. А. Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]|загаловак=Архітэктурна-скульптурны ансамбль касцёла францысканцаў у Пінску|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=186—202|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Габрусь_Аспекты|аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]]|загаловак=Стылістычныя аспекты архітэктуры віленскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=140—166|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гліннік|аўтар=[[В. В. Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Святадухаўская (цёплая) царква Куцеінскага Богаяўленскага манастыра. Досвед рэканструкцыі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=167—185|isbn=985-08-0452-1}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=2: Другая палова XVI — канец XVIII ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Я. М. Сахута |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1988 |старонак=384 |ref=ГБМ. Т. 2}} * {{кніга |аўтар=Чантурия В. А. |загаловак=История архитектуры Белоруссии |выданне=2-е изд. |месца=Мн. |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1977 |старонак=319 |ref=Чантурия}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1972 |том=1 |ref=Гісторыя Беларускай ССР}} * {{артыкул |аўтар=Квитницкая Е. Д. |загаловак=Белоруссия. Архитектура XVII в. |выданне=Всеобщая история архитектуры: В 12 т. |месца=М. |год=1968 |том=6 |старонкі=477 |ref=Квитницкая}} * {{кніга |аўтар=Чарняўская Т. І. |загаловак=Архітэктура Магілёва: З гіст. планіроўкі і забудовы горада |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1973 |старонак=95 |ref=Чарняўская}} * {{кніга |аўтар=Егоров Ю. |загаловак=Градостроительство Белоруссии |месца=М. |год=1954 |старонак=283 |ref=Егоров}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура барока ў Беларусі]] 0jvj4wwxa6yr8mf4sc8o3wwlokr20f3 5144270 5144269 2026-05-21T02:49:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі */ 5144270 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. 2022.jpg|міні|Першым помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гг. італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]]]] '''Архітэкту́ра баро́ка ў Белару́сі''' — мастацкі і [[архітэктурны стыль]], які дамінаваў у манументальным, [[Культавая архітэктура|культавым]] і свецкім дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] (у межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) з канца XVI і да канца XVIII&nbsp;стагоддзя. З'яўляючыся лагічным працягам агульнаеўрапейскіх працэсаў, [[барока]] на беларускіх землях не было простым механічным запазычаннем заходнееўрапейскіх узораў. Увабраўшы ў сябе элементы [[Беларуская готыка|мясцовай готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]], а таксама глыбокія традыцыі візантыйска-рускай сістэмы [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], гэты стыль набыў яскравыя нацыянальныя і рэгіянальныя рысы{{sfn|Лазука|2001|с=50-51}}{{sfn|Габрусь|2001|с=68-69}}. Своеасаблівы сінтэз заходняй (каталіцкай) і ўсходняй ([[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]]) архітэктурных традыцый, які выявіўся ў прасторавых кампазіцыях, [[Тэктоніка|тэктоніцы]] і дэкоры, атрымаў у мастацтвазнаўстве назву '''беларускае барока'''. Тэрмін упершыню быў уведзены ў навуковы зварот у канцы 1920-х гадоў гісторыкам архітэктуры [[М. Шчакаціхін|М.&nbsp;Шчакаціхіным]]<ref name="shchak">{{кніга |аўтар=[[М. Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] |загаловак=Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. Т. 1. |месца=Мн. |выдавецтва=Інбелкульт |год=1928}}</ref>{{sfn|Габрусь|2001|с=7}}. З'яўленне барока ў Беларусі было непасрэдна звязана з грамадска-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй]] (1569), пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя ў ВКЛ|контррэфармацыі]] і прыходам [[Ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Першым манументальным помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] (1587—1593), пабудаваны італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]] па фундацыі князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]]{{sfn|Габрусь|2001|с=68}}{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. Нягледзячы на тое, што першапачаткова барока выступала як стыль каталіцкай (найперш езуіцкай) архітэктуры, у спецыфічных умовах поліканфесійнага грамадства Вялікага Княства Літоўскага яно хутка пераадолела рэлігійныя рамкі. Барочная эстэтыка паступова была ўспрынята і перапрацавана [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай]], [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкай]] і нават [[Кальвінізм|пратэстанцкай (кальвінісцкай)]] цэрквамі, стаўшы ўніверсальным стылем эпохі{{sfn|Лазука|2001|с=50}}{{sfn|Габрусь|2001|с=69}}. Эвалюцыя беларускага барока прайшла некалькі этапаў: ад суровых, манументальных форм ранняга і [[Сармацкае барока|«сармацкага» барока]] (XVII&nbsp;ст.) да вытанчанага, надзвычай пластычнага і дынамічнага [[Віленскае барока|віленскага барока]] (сярэдзіна і другая палова XVIII&nbsp;ст.){{sfn|Габрусь|2001|с=68}}. Дасягненні беларускіх майстроў і самабытнасць сфарміраванай імі архітэктурнай школы аказалі значны ўплыў на развіццё манументальнага дойлідства, [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і [[Іканапіс|іканапісу]] ў суседніх краінах, у прыватнасці, стаўшы адным з фактараў станаўлення [[барока ў Расіі]] і [[Барока ва Украіне|на Украіне]]{{sfn|Шматаў|2001|с=11, 27—28}}. == Гістарычныя перадумовы і вытокі == З’яўленне і пашырэнне барока ў беларускай архітэктуры было цесна звязана са значнымі сацыяльна-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: заключэннем [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) і пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], якую праводзіў у першую чаргу [[Таварыства Ісуса|ордэн езуітаў]]. У манументальнае дойлідства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] быў прыўнесены новы архітэктурна-мастацкі стыль, выразныя сродкі якога вызначаліся павышанай экспрэсіяй і былі пакліканы ўмацаваць пазіцыі каталіцкай царквы{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Цэнтрам станаўлення гэтага стылю стала [[Італія]] (у прыватнасці, [[Рым]]), адкуль ён пачаў сваё шэсце па Еўропе{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. [[Файл:Chiesa gesu facade.jpg|міні|злева|Галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е, які паслужыў для нясвіжскага касцёла Божага Цела]] Беларусь стала адной з першых краін, якая прычынілася да развіцця барока. Першым помнікам гэтага стылю на тэрыторыі Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гадах. Яго з’яўленне звязана з дзейнасцю нясвіжскага князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]], які пасля паломніцтва ў Святую Зямлю і наведвання Італіі запрасіў італьянскага архітэктара-езуіта [[Джавані Марыя Бернардоні|Яна Марыю Бернардоні]]{{sfn|Шматаў|2001|с=14—15}}. Прататыпам для нясвіжскага касцёла паслужыў галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е. Аднак ужо ў гэтым раннім беларускім помніку праявіліся мясцовыя адметнасці: спрошчаная трактоўка [[Архітэктурны ордар|ордара]] на галоўным фасадзе, больш дэталёвая апрацоўка бакавых фасадаў, наяўнасць гранёных капэл па баках нефаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Істотнай падзеяй, звязанай з пачаткам эпохі барока і будаўніцтвам у Нясвіжы, стала таксама ўвядзенне ў беларускае дойлідства прафесійнага праектнага чарцяжа{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Аднак рэзкага і поўнага адмаўлення ад папярэдніх традыцый пад уздзеяннем заходняга барочнага ўзору не адбылося. Новы стыль з’явіўся тым зернем, якое дало парасткі толькі дзякуючы спецыфічным мясцовым умовам. [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]] 1596 года надзвычай абвастрыла рэлігійна-палітычную барацьбу ў краіне. Саперніцтва паміж католікамі, праваслаўнымі і ўніятамі ў сферы культавага будаўніцтва вымушала ўсе канфесіі звяртацца да найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока, адначасова сінтэзуючы іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі мінулага. Менавіта ў выніку гэтых складаных сацыяльна-культурных працэсаў на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў сфарміравалася самабытная архітэктурна-мастацкая сістэма беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68—69}}. Візантыйская першааснова праваслаўнай царквы не знікла, а засталася адным «са складаемых» у фарміраванні новага стылю, што абумовіла ўнікальнасць беларускай архітэктуры ў параўнанні з суседнімі польскай ці рускай школамі{{sfn|Шматаў|2001|с=7}}. == Эвалюцыя і стылявыя кірункі == Развіццё стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі прайшло тры асноўныя перыяды: ранняе барока (канец XVI&nbsp;— першая палова XVII&nbsp;стагоддзя), сталае або [[Сармацкае барока|«сармацкае» барока]] (другая палова XVII&nbsp;— 1730-я гады) і позняе або [[віленскае барока]] (1730-я&nbsp;— 1780-я гады){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. === Ранняе барока === [[Файл:Ružany Holy Trinity Church 2023-06-24 5352.jpg|міні|злева|Касцёл Святой Тройцы ў Ружанах]] У першай палове XVII&nbsp;стагоддзя ў беларускай архітэктуры яшчэ працягвалі ўзводзіць храмы з аднанефавай і аднавежавай структурай, што была больш характэрнай для папярэдняга гістарычнага этапу. Да такіх пабудоў адносяцца [[Троіцкі касцёл (Ружаны)|касцёл дамініканцаў у Ружанах]] (1617) і [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Слонім)|касцёл бернардзінцаў у Слоніме]] (1639). Адначасова пашыраўся і новы тып культавай пабудовы&nbsp;— трохнефавая [[Базіліка|базіліка]] з бязвежавым галоўным фасадам, які быў шчодра насычаны ордарнымі элементамі. Такія рысы ўласцівы [[Касцёл Святога Фамы Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёлу дамініканцаў у Менску]] (пабудаваны пасля 1615 года) і [[Касцёл бернардзінцаў (Гродна)|касцёлу бернардзінцаў у Гародні]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Вызначальным момантам у выпрацоўцы характэрнага тыпу беларускага барочнага храма стала фарміраванне двухвежавых фасадаў. Гэты прынцып быў рэалізаваны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзятлава)|касцёле ў Дзятлаве]] (1642), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|касцёле брыгітак у Гародні]] (1642—1651) і ў [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёле ў Вішневе]] (1637—1641). Ранні этап развіцця стылю праходзіў пры дамінаванні так званага «езуіцкага барока», калі архітэктары-езуіты ўзводзілі касцёлы і калегіумы па ўзору рымскіх бажніц. Суровая дысцыпліна ордэна вымагала зацвярджэння праектаў у Рыме, і ў выніку раннебарочныя помнікі часта атрымлівалі строгую тэктоніку, буйнамаштабнасць і класічнае выкарыстанне рымскага ордара без залішняй пластычнай дэкаратыўнасці вонкавага аблічча{{sfn|Кулагін|2001|с=107}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Краявіды Слоніма (19).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Слоніме Miensk, Daminikanskaja-Vałockaja. Менск, Дамініканская-Валоцкая (1944).jpg|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага ў Мінску Ансамбль_былога_кляштара_бернардзінцаў.jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Гродне Дятлово_костёл_2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дзятлаве Гродна_2015._Касцёл_Дабравешчання_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі.jpg|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гродне Вішнева. Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Вішневе </gallery> === Сталае («сармацкае») барока === У адрозненне ад абарончых храмаў перыяду [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]], у эпоху барока вежы канчаткова страцілі сваё непасрэднае функцыянальнае (абарончае) прызначэнне і сталі выключна важнымі кампазіцыйнымі элементамі. Двухвежавасць вынікала з імкнення архітэктараў узмацніць эмацыянальнае ўздзеянне будынка на гледача. Галоўны фасад пачаў трактавацца як своеасаблівая тэатральная «куліса» для ўсёй кампазіцыі, якая завяршала агульную дынаміку архітэктурных мас. Менавіта гэты мастацкі прынцып, а не павышаная дэкаратыўная пластыка, уласцівы лепшым помнікам сталага беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Такі падыход яскрава адлюстраваны ў архітэктуры [[Касцёл Святога Міхаіла Архангела (Міхалішкі)|касцёла аўгусцінцаў у Міхалішках]] (1655), [[Касцёл дамініканцаў (Буховічы)|касцёла дамініканцаў у Буховічах]] (1647), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Засвір)|касцёла кармелітаў у Засвіры]] (1713) і [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|фарнага касцёла ў Навагрудку]] (перабудаваны да 1724 года). Вонкавае аблічча гэтых будынкаў мае суровы, амаль сярэднявечны характар. Гэты стылявы кірунак, які атрымаў у мастацтвазнаўстве назву [[Сармацкае барока|«сармацкае барока»]], адлюстроўваў рыцарскія ідэалы тагачаснай шляхты. Храмы вылучаліся масіўнасцю і геаметрычнай спрошчанасцю аб'ёмаў, якія маглі моцна кантраставаць з надзвычай пышнай і багатай ілюзорнай лепкай у інтэр'еры, напрыклад, стукавая лепка ў [[Міхалішкаўскі касцёл|Міхалішках]], выкананая італьянскімі майстрамі [[П'етра Перці]] і [[Джавані Галі]]{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Касьцёл,_Міхалішкі.jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Michališki._Church_of_St._Michael_the_Archangel_02.JPG|Багата дэкараваныя лепкай інтэр'еры касцёла Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Kasciol_Sviatoj_Trojcy_(Zasvir).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Засвіры Новогрудский фарный костёл Преображения Господня.jpg|Фарны касцёл у Навагрудку </gallery> === Позняе (віленскае) барока === У XVIII&nbsp;стагоддзі манументальнае будаўніцтва ў Беларусі ўступіла ў фазу свайго найвышэйшага росквіту. Для позняга беларускага барока стала ўласціва надзвычайная маляўнічасць і пластычнасць формаў, шматпланавая прасторавая структура фасадаў, багацце [[Святлацень|святлаценю]]. Архітэктура набыла стромкасць і лёгкасць, што надавала збудаванням вытанчаныя прапорцыі, мудрагелістыя скразныя праёмы і крывалінейныя абрысы вежаў і франтонаў. Станаўленне і росквіт мастацкіх асаблівасцей позняга барока непарыўна звязаны з творчасцю выдатнага віленскага архітэктара [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Яна Крыштофа Глаўбіца]], які працаваў над шматлікімі помнікамі на тэрыторыі Беларусі{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Гэты ўнікальны рэгіянальны кірунак, вядомы як [[віленскае барока]], стаў універсальным для розных хрысціянскіх канфесій, але найбольш яскрава і маштабна ён выявіўся менавіта ў культавых пабудовах уніятаў. Сярод найвыдатнейшых узораў гэтага стылю вылучаюцца [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]] (узведзены нанава ўніятамі ў 1738—1750 гадах на рэштках старажытнага храма XI&nbsp;стагоддзя), [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царква і манастыр базыльян у Беразвеччы]] (1756—1763), [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|манастыр у Барунах]] (1747—1757), комплексы ў [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|Вольне]] (1768) і [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] (1769—1779), а таксама [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Багаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская]] цэрквы ў [[Свята-Успенскі Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]] (1769) і [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква ў Віцебску]] (1772){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Віленскае барока вызначалася тэлескапічна-яруснай аматэрыяльна-шкілетнай будовай вежаў і хвалістай прасторавай структурай, што стварала ілюзію дынамічнага руху архітэктурных мас уверх{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=154}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Полацк._Сафійскі_сабор.jpg|Сафійскі сабор у Полацку Hłybokaje,_Bieraźviečča,_Bazylanski._Глыбокае,_Беразьвечча,_Базылянскі_(J._Dulevič,_1934).jpg|Касцёл Святых Пятра і Паўла ў Беразвеччы Kaścioł_u_Barunach1.JPG|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах Вольно_троицкая_церковь_01.jpg|Свята-Троіцкая царква ў Вольне Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|Свята-Пакроўская царква ў Талачыне Жыровічы,_Богаяўленская_царква_1.jpg|Богаяўленская царква ў Жыровіцах Жыровічы, Крыжаўзьдзьвіжанская царква 1.jpg|Крыжаўзвіжанская царква ў Жыровіцах Віцебск._33.JPG|Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску </gallery> == Горадабудаўніцтва і свецкая архітэктура == === Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі === Канец XVI і першая палова XVII стагоддзя на тэрыторыі Беларусі былі адзначаны прыкметным ростам гарадоў, павелічэннем іх насельніцтва і ўскладненнем архітэктурна-планіровачнай структуры. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў найбуйнейшых цэнтрах ([[Брэст]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]]) налічвалася 10 і болей тысяч жыхароў. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала выкарыстанне новай фартыфікацыйнай сістэмы па тыпу заходнееўрапейскай, да стварэння якой актыўна прыцягваліся галандскія інжынеры і архітэктары: [[Ван Лаэр]], [[Нонхарт]], [[Ван Дадэн]], [[Голанд]], [[Валон]] і іншыя{{sfn|Чантурия|1977|с=32}}. Замест драўляных умацаванняў пачалі насыпацца земляныя валы з [[Курціна (архітэктура)|курцінамі]] і [[Бастыён|бастыёнамі]]. Драўляныя замкі паступова страчвалі свае абарончыя функцыі, а роля галоўнага гарадскога цэнтра перайшла да гандлёвых плошчаў, дзе ўзводзіліся новыя грамадскія і культавыя збудаванні{{sfn|Гісторыя Беларускай ССР|1972|с=199}}{{sfn|Квитницкая|1968|с=477}}. [[Файл:План Магілёва ў канцы XVII ст.svg|thumb|злева|План Магілёва ў канцы XVII ст.]] Прыкладам новага напрамку ў горадабудаўніцтве з'яўляўся [[Магілёў]]. У 1601 годзе быў складзены праект [[Гарадскія ўмацаванні Магілёва|новых земляных умацаванняў]] вакол [[Магілёўскі замак|замка]] і пасадаў. Сфарміравалася [[Радыяльна-кальцавая планіроўка|радыяльна-кальцавая сістэма]] планіроўкі з трыма паясамі абароны. Першы пояс — [[Замкавы вал (Магілёў)|Замкавы вал]] — абкружаў тэрыторыю старажытнага замка. Другі — [[Блізкі вал|Кругавы (або Бліжні) вал]] — ахопліваў Стары горад і меў чатыры [[Мураваная архітэктура|мураваныя]] брамы. Трэці пояс — [[Палявы вал|Палявы (або Дальні) вал]] — ахопліваў пасады [[Новы горад (Магілёў)|Новага горада]], з'яўляўся найбольш працяглай лініяй умацаванняў і меў восем драўляных брам ([[Віленская брама (Магілёў)|Віленская]], [[Шклоўская брама (Магілёў)|Шклоўская]], [[Быхаўская брама (Магілёў)|Быхаўская]] і інш.). Усе галоўныя вуліцы горада мелі радыяльныя напрамкі і сыходзіліся на гандлёвай плошчы, дзе ў XVII стагоддзі пачалі ўзводзіць мураваную [[Магілёўская ратуша|ратушу]]{{sfn|Чарняўская|1973|с=7—13}}. Па-іншаму вырашаліся задачы абароны ў [[Гродна|Гродне]]. Горад не меў агульнагарадскіх земляных валоў, таму [[Стары замак (Гродна)|Верхні]] і [[Ніжні замак (Гродна)|Ніжні]] замкі разам з мураванымі кляштарамі стваралі адзіную абарончую сістэму. З канца XVI стагоддзя тут пачалося ўзвядзенне мураваных каталіцкіх кляштараў у найважнейшых стратэгічных пунктах: касцёл [[Фара Вітаўта]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] (1584—1596), [[Гродзенскі касцёл і кляштар дамініканцаў|дамініканскі]] (1672), [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|бернардзінскі]] (1595), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў (Гродна)|францысканскі]] (1635) і [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкі]] (1642—1651) кляштары. Яны выконвалі ролю своеасаблівых унутраных крэпасцей горада{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=13}}. [[Файл:Nesvisium.jpg|thumb|Нясвіж на гравюра Тамаша Макоўскага, 1604 г.]] Яшчэ адным важным кірункам стала фарміраванне гарадоў-крэпасцей, такіх як [[Слуцк]], [[Рэчыца]], [[Быхаў]] і [[Нясвіж]]. У адрозненне ад буйных гістарычных гарадоў, яны забудоўваліся ў кароткі тэрмін па адзіным рэгулярным плане і мелі прамавугольную сетку вуліц. Слуцк, напрыклад, меў канфігурацыю, блізкую да круга, умацаванага па перыметры сістэмай земляных валоў, бастыёнаў і [[Равелін|равелінаў]]. Рэчыца, паводле плана 1649 года, мела магутную сістэму з трох паясоў умацаванняў, якія абаранялі замак і прамавугольную сетку гарадскіх вуліц. Нясвіж, які з 1533 года стаў галоўнай рэзідэнцыяй [[Радзівілы|Радзівілаў]], з'яўляецца класічным прыкладам горада-крэпасці. Мураваны [[Нясвіжскі замак|замак]] быў вынесены за межы горада на высокі ўзгорак і абкружаны валамі з чатырма бастыёнамі. Сам горад меў прамавугольную сістэму планіроўкі і быў абнесены ўласнай сістэмай абарончых умацаванняў з чатырма мураванымі брамамі ([[Замкавая брама (Нясвіж)|Замкавая]], [[Слуцкая брама|Слуцкая]], [[Віленская брама (Нясвіж)|Віленская]], [[Клецкая брама (Нясвіж)|Клецкая]])<ref>ЦДГА БССР, КМФ-5, воп. 1, спр. 3839a, л. 70—116.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=14}}{{sfn|Егоров|1954|с=78}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff.jpg|План горада-крэпасці Слуцка. 1711—1736, {{нп3|Іаган Георг Максімільян фон Фюрстэнгоф|Максімільян фон Фюрстэнгоф|de|Johann Georg Maximilian von Fürstenhoff}} Bychaŭ. Быхаў (1781).jpg|План горада-крэпасці Быхава. 1781 г. Bychaŭ. Быхаў (XVII).jpg|План Быхаўскага замка і горада. XVII ст. Rečyca. Рэчыца (C. Eygerd, 1663).jpg|План горада-крэпасці Рэчыцы. 1663 г., Крыстоф фон Эйгерд </gallery> === Роля мястэчак і манастырскіх комплексаў === Характэрнай асаблівасцю горадабудаўніцтва другой паловы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў стала шырокае распаўсюджанне мястэчак. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім налічвалася каля 250 буйных і сярэдніх мястэчак. Яны падзяляліся на каралеўскія ([[Скідаль]], [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], [[Гомель]]), прыватнаўласніцкія ([[Любча (Навагрудскі раён)|Любча]], [[Дзяржынск|Койданава]], [[Лагойск]], [[Смаргонь]], [[Ружаны]]) і манастырска-царкоўныя ([[Чэрвень (горад)|Ігумен]], [[Відзы]], [[Пяршай]], [[Жыровічы]]). Мястэчка займала прамежкавае становішча паміж горадам і вёскай, і значная частка яго жыхароў была занята ў сельскагаспадарчай вытворчасці. Цэнтрам звычайна з'яўлялася гандлёвая плошча на перакрыжаванні важнейшых шляхоў. Замкі або манастыры размяшчаліся асобна ад жылой забудовы, але складалі з ёй адзіны архітэктурна-планіровачны арганізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99}}. У некаторых мястэчках горадафарміруючую ролю адыгрываў манастырскі комплекс. Яскравым прыкладам з'яўляецца [[Бяроза|Картуз-Бяроза]] (Брэсцкая вобласць), дзе ў канцы XVII стагоддзя магнаты Сапегі заснавалі [[Кляштар картэзіянцаў (Бяроза)|кляштар картэзіянцаў]] (1648—1689). Гэты манументальны комплекс стаў планіровачным ядром паселішча, якое набыло прамавугольную сістэму планіроўкі з гандлёвай плошчай у цэнтры{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99—100}}. Абарончае дойлідства працягвала адыгрываць вызначальную ролю ў гарадах паўночнага ўсходу Беларусі. Характэрным прыкладам з'яўляецца Віцебск. Паводле «[[Чарцёж места Віцебска 1664 года|Чарцяжа месца Віцебск]]» 1664 года, цэнтр горада складаўся з трох умацаваных драўляных замкаў: [[Верхні замак (Віцебск)|Верхняга]], [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжняга]] і [[Узгорскі замак (Віцебск)|Узгорскага]]. Кожны з іх меў замкнёную планіровачную структуру са сваім цэнтрам, але ўсе яны звязваліся ў адзіную сістэму праз масты і брамы<ref>ЦДАСА, ф. 192, воп. 1, спр. 2, л. 1.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=101}}. === Ансамблі плошчаў і рэгулярная забудова (XVIII ст.) === У 60—70-я гады XVIII стагоддзя ў асноўным завяршаецца фарміраванне феадальнага горада. Буйныя гарады захоўвалі змешаную сістэму планіроўкі: старажытная частка мела радыяльную сістэму, а новыя раёны — прамавугольную. Пасля разбуральных Паўночнай і руска-польскіх войнаў абарончыя ўмацаванні ў многіх гарадах больш не аднаўляліся, што спрыяла адкрытаму развіццю гарадской прасторы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=204}}. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала стварэнне цэласных ансамбляў грамадскіх цэнтраў. Галоўным элементам з'яўлялася гандлёвая (рыначная) плошча, на якой узводзіліся [[Ратуша|ратушы]], [[Гасціны двор|гасціныя двары]], гандлёвыя рады і культавыя збудаванні. У Мінску, напрыклад, грамадскі цэнтр фарміравалі [[Верхні рынак (Мінск)|Верхні]] і [[Ніжні рынак (Мінск)|Ніжні]] рынкі. На Верхнім рынку сфарміраваўся маляўнічы барочны ансамбль, які ўключаў [[Мінская ратуша|гарадскую ратушу]] (перабудаваную ў канцы XVIII ст.), будынак [[Мінскі гасціны двор|гасцінага двара]], [[Мінскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] з [[Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|манументальным касцёлам]] (1700—1710), а таксама комплексы дамініканскага, бернардзінскага і ўніяцкага манастыроў{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=205}}. У Віцебску ў канцы XVIII стагоддзя грамадскі цэнтр сфарміраваўся на левабярэжнай частцы горада і складаўся з дзвюх плошчаў, злучаных мостам праз раку [[Віцьба|Віцьбу]]. На адной з іх была пабудавана мураваная [[Віцебская ратуша|ратуша]] (1775), манументальная вежа якой кантраставала з прыземістым двухпавярховым корпусам гандлёвых радоў. Ансамбль дапаўнялі [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква]] (1772) і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Віцебск)|кляштар бернардзінцаў]] (1737—1755). На другой плошчы размяшчаўся комплекс [[Віцебскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]] (1716—1731). Такі падыход ствараў складаную, прасторава развітую кампазіцыю з вышыннымі дамінантамі, характэрную для эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=206}}. Выдатным прыкладам з'яўлялася таксама і [[Шклоўская ратуша|ратуша ў Шклове]] (другая палова XVIII ст.), якая складала адзіны ансамбль з гандлёвымі радамі, утвараючы вялікі ўнутраны двор{{sfn|Чантурыя Ю.|2001|с=84—85}}. Вышэйшым дасягненнем горадабудаўнічай думкі эпохі сталага барока і пераходу да класіцызму стала стварэнне рэгулярных ансамбляў. У 60—80-я гады XVIII стагоддзя пад кіраўніцтвам гродзенскага старосты [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]] былі праведзены маштабныя работы па рэканструкцыі прадмесця [[Гарадніца (Гродна)|Гарадніца]] ў Гродне. Праект распрацоўваўся з удзелам вядомых еўрапейскіх архітэктараў, у тым ліку [[Іаган Георг Мёзер|Ё. Мёзера]] і [[Джузэпэ Сака|Дж. Сака]]. На Гарадніцы быў створаны новы жылы і прамысловы раён, забудаваны па адзіным рэгулярным плане з вылучэннем асобных зон: прамысловай, адміністрацыйна-культурнай і жылой{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=208—209}}. Тут было ўзведзена 85 будынкаў рознага прызначэння{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. У ансамбль уваходзілі [[Палац Тызенгаўза (Гродна)|палац Тызенгаўза]], будынкі тэатра, [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай школы]] з барочнымі гранёнымі [[Эркер|эркерамі]], батанічны сад і мануфактуры. Для замежных майстроў былі пабудаваны 20 тыпавых жылых дамоў з драўлянымі сценамі і цаглянымі галоўнымі фасадамі ў стылі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. Яшчэ адным прыкладам комплекснага падыходу стала рэканструкцыя мястэчка [[Варняны]] (Астравецкі раён) у 1770-я гады. Цэнтрам ансамбля стала вялікая трапецападобная плошча, на ўсходнім баку якой быў узведзены мураваны [[Касцёл Святога Георгія (Варняны)|касцёл Святога Георгія]] (1767—1769) у стылі позняга барока. Сіметрычна па баках плошчы былі пабудаваны дамы аптэкара і ксяндза, а ўздоўж плошчы пастаўлены тыпавыя жылыя дамы, злучаныя мураванымі сценамі з арачнымі праездамі, што стварала суцэльны архітэктурны фронт забудовы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=210}}. === Палацава-паркавыя рэзідэнцыі === У элітнай свецкай архітэктуры адбыўся карэнны пераход ад замкнёных абарончых замкаў да адкрытых рэпрэзентатыўных рэзідэнцый. Магнацкія двары арыентаваліся на агульнаеўрапейскі, шмат у чым французскі, ідэал палацава-паркавага комплексу тыпу ''entre cour et jardin'' («паміж дваром і паркам»). Асноўнымі прынцыпамі архітэктуры сталі паўзамкнёнасць аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі, калі бакавыя флігелі разам з галоўным корпусам і агароджай утваралі парадны двор — [[Курданёр|курданёр]], а таксама [[Анфілада|анфіладнасць]] унутранай планіроўкі{{sfn|Кулагін|2001|с=114}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Для стварэння такіх ансамбляў у Вялікае Княства Літоўскае запрашаліся вядучыя еўрапейскія дойліды. Па праектах [[Матэус Даніэль Пёпельман|М. Д. Пёпельмана]] і яго вучняў быў узведзены [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] у Гародні. Замежныя майстры, такія як Дж. Сака, [[Карла Спампані|К. Спампані]] і [[Ян Самуэль Бекар|Я. С. Бекар]], працавалі над стварэннем велічных палацаў у [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|Свяцку]], [[Сядзіба Храптовічаў (Шчорсы)|Шчорсах]], [[Ружанскі палац|Ружанах]] і [[Палац Радзівілаў (Дзятлава)|Дзятлаве]]. Інтэр'еры аздабляліся з выкарыстаннем стукавай лепкі, манументальнага жывапісу і мясцовых шпалер (габеленаў), мануфактуры па вытворчасці якіх былі заснаваны Радзівіламі і Агінскімі ў [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў|Слуцку]], Міры і Карэлічах. Архітэктары актыўна выкарыстоўвалі высокія ламаныя [[Мансарда|мансардавыя]] дахі, люкарны, бальконы і фігурныя франтоны з ляпнымі картушамі{{sfn|Кулагін|2001|с=114—115}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=218—223}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак у Гродне Свяцкі палац (01).jpg|Свяцкі палац Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (5).jpg|Шчорсаўскі палац Палац_Сапегаў,_Ружаны.jpg|Ружанскі палац Дзятлава. Палац Радзівілаў. Галоўны фасад.jpg|Дзятлаўскі палац Niaśviž, Alba. Нясьвіж, Альба (L. Lutnicki, 1784).jpg|Праект альтанкі для парку ў Альбе </gallery> Неад'емнай часткай барочных рэзідэнцый сталі [[Рэгулярны парк|рэгулярныя (французскія і італьянскія) паркі]]. Яны ўяўлялі сабой складаныя геаметрычныя кампазіцыі са стрыжаных дрэў ([[Шпалеры (садова-паркавае мастацтва)|шпалер]]), якія ўтваралі зялёныя «кабінеты», «залы» і [[Зялёны лабірынт|лабірынты]]. У парках актыўна выкарыстоўваліся экзатычныя расліны ў [[Вазон|вазонах]], узводзіліся мураваныя і драўляныя [[Аранжарэя|аранжарэі]] і [[Фігарня|фігарні]]. Цікавай асаблівасцю паркабудавання Беларусі было шырокае выкарыстанне тэрасавання рэльефу: італьянскія сады на некалькіх [[Тэраса|тэрасах]] з [[Падпорная сцяна|падпорнымі сценкамі]] і [[Лесвіца|лесвіцамі]] былі створаны ў [[Валожын|Валожыне]], [[Альба (паркавы комплекс)|Альбе]] пад Нясвіжам, Ружанах і іншых маёнтках{{sfn|Федарук|2001|с=285—287}}. == Драўлянае культавае дойлідства == Асноўным традыцыйным матэрыялам у забудове гарадоў і вёсак Беларусі заставалася дрэва. На развіццё манументальнага драўлянага дойлідства пачынаючы з XVII&nbsp;стагоддзя аказвалі значны ўплыў мастацкія стылі, што ўжо панавалі ў мураванай архітэктуры. Па сваёй архітэктоніцы драўляныя храмы падзяляліся на дзве асноўныя групы: ''клецкія'' і ''крыжовыя''{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Клецкія храмы (назва паходзіць ад традыцыйнай сялянскай пабудовы — [[клеці]]) складаліся з аднаго ці некалькіх прамавугольных зрубаў. Пад уплывам мураваных готыка-рэнесансных храмаў спачатку склаўся тып будынка з вежай над бабінцам (цэрквы ў Гарадку, [[Свята-Троіцкая царква (Дабраслаўка)|Дабраслаўцы]], [[Свята-Троіцкая царква (Дастоева)|Дастоеве]]). У перыяд барока пашырылася будаўніцтва двухзрубавых драўляных цэркваў з плоскім бязвежавым фасадам, завершаным трохвугольным франтонам (цэрквы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вавулічы)|Вавулічах]], [[Свята-Троіцкая царква (Бездзеж)|Бездзежы]], [[Свята-Пакроўская царква (Дзеткавічы)|Дзеткавічах]]). На наступным этапе пачалі ўзводзіць храмы з дзвюма вежамі па баках галоўнага фасада ([[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Дзівін)|цэрквы ў Дзівіне]], [[Свята-Юр'еўская царква (Валавель)|Валавелі]], [[Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль)|Латыгалі]], [[Касцёл Святой Тройцы (Цялядавічы)|касцёл у Цялядавічах]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Дабраслаўка. Царква (01).jpg|Троіцкая царква ў Дабраслаўцы Файл:Dastojeva, Illinskaja. Дастоева, Ільлінская (Z. Gloger, 1905).jpg|Ільінская царква ў Дастоеве Файл:Вавулічы. Свята-Раства-Багародзіцкая царква (04).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Вавулічах Файл:Бездзеж. Царква Прасвятой Тройцы (02).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Бездзежы Файл:Дзеткавічы. Свята-Пакроўская царква.jpg|Свята-Пакроўская царква ў Дзеткавічах Файл:Дзівін. Свята-Параскева-Пятніцкая царква.jpg|Свята-Параскева-Пятніцкая царква ў Дзівіне Файл:Valaviel, Juraŭskaja. Валавель, Юраўская (XX).jpg|Свята-Георгіеўская царква ў Валавелі Файл:Łatyhal, Mikolskaja. Латыгаль, Мікольская (1900).jpg|Свята-Мікалаеўская царква ў Латыгалі Файл:Цялядавічы. Царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Цялядавічах Файл:Хаціслаў. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|Спаса-Праабражэнская царква ў Хаціславе </gallery> Вежы драўляных храмаў барока звычайна не мелі ніякага функцыянальнага (абарончага) прызначэння: адзінай іх мэтай было ўзбагачэнне сілуэта збудавання і ўзмацненне дынамікі кампазіцыі. У XVIII&nbsp;стагоддзі яны пачалі раскрапоўваць фасады на ўсю вышыню і нават ставіліся пад вуглом да плоскасці фасада (як у царкве ў [[Хаціслаў|Хаціславе]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}. Крыжовыя ў плане драўляныя саборы, якія неслі візантыйскую традыцыю, генетычна паходзячы ад мураванага крыжова-купальнага храма, у XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях будавалі пераважна пры буйных праваслаўных манастырах: [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|віцебскім Маркавым]], [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|аршанскім Богаяўленскім Куцеінскім]], [[Свята-Духаўскі Тупічэўскі манастыр|мсціслаўскім Тупічэўскім]]. Вызначальнай рысай такіх помнікаў з'яўлялася тэктанічнае адзінства аб'ёмаў і маналітнасць кампазіцыі дахаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71, 74}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Viciebsk,_Markaŭščyna,_Trajeckaja._Віцебск,_Маркаўшчына,_Траецкая_(I._Trutnev,_1866).jpg|Траецкая царква Маркава манастыра. [[І. Трутнеў]], 1866 Vorša, Kuciejna, Bohajaŭlenski. Ворша, Куцейна, Богаяўленскі (D. Strukov, 1864-67).jpg|Куцеінскі манастыр. [[Д. Струкаў]], 1864-1867 Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911).jpg|Духаўская царква Тупічэўскага манастыра. П. Крышталёў, 1911 </gallery> == Сінтэз мастацтваў: інтэр’ер і манументальны жывапіс == Характэрнай асаблівасцю барочнай архітэктуры стаў гарманічны сінтэз дойлідства, жывапісу і скульптуры. Дэкаратыўная пластыка, аснову якой складала ордарная сістэма, на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў эвалюцыянавала ад адзіночных плоскіх пілястраў да шматлікіх раскраповак, хвалістых карнізаў, пукатых і ўвагнутых аб’ёмаў. У аздобе інтэр’ераў пачалі шырока ўжываць лепку ў тэхніцы ''[[стука]]'' (штучнага мармуру з абпаленага гіпсу, вапны і клею){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Асаблівае значэнне ў арганізацыі ўнутранай прасторы набылі манументальныя фрэскавыя размалёўкі. Жывапісныя кампазіцыі візуальна разрывалі тэктанічныя межы будынкаў, ствараючы ілюзію незамкнёнай, бязмежнай прасторы. Вялікі ўплыў на развіццё фрэскавага мастацтва ў Беларусі аказала так званая «[[Квадратура (мастацтва)|квадратура]]» — ілюзорная архітэктурная перспектыва. Яе распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне друкаваных узорнікаў, у прыватнасці трактата італьянскага майстра [[Андрэа Поца]]{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=206}}. [[Файл:Касьцёл сьв. Станіслава ў Магілёве, галоўная нава.jpg|міні|злева|Роспісы касцёла Св. Станіслава ў Магілёве]] Манументальны жывапіс XVIII&nbsp;стагоддзя развіваўся ў цеснай сувязі з заходнееўрапейскімі (рымскімі і баварскімі) узорамі. Выдатнымі прыкладамі барочнага сценапісу з’яўляюцца фрэскі [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], [[Сабор Унебаўзяцця Дзевы Марыі і Святога Станіслава|касцёла Святога Станіслава ў Магілёве]], а таксама страчаныя роспісы [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]] і [[Беразвецкая царква|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=204, 207}}. Адначасова з каталіцкімі храмамі багатымі фрэскамі ўпрыгожваліся і праваслаўныя: так, у роспісах [[Свята-Духаўская царква Тупічэўскага манастыра|Свята-Духаўскай царквы]] [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскага манастыра]] ў Мсціславе (сярэдзіна XVII&nbsp;ст.) праявіўся поўны разрыў з візантыйскай традыцыяй, здзіўляла прастанароднасць вобразаў і багацце этнаграфічных рэалій{{sfn|Шматаў|2001|с=15}}. [[Файл:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве (2).jpg|thumb|Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве ў тэхніцы «беларускай рэзі»]] [[Файл:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|міні|злева|Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве]] Вялікага росквіту ў эпоху барока дасягнула алтарная скульптура і манументальная разьба па дрэве. Для надання эмацыянальнай прыўзнятасці інтэр’ерам выкарыстоўвалася тэхніка аб’ёмнай, скразной арнаментальнай разьбы з расліннымі матывамі, якая стала вядомай далёка за межамі краіны пад назвай «[[беларуская рэзь]]»{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}. Сапраўдным шэдэўрам манументальна-дэкаратыўнага мастацтва з’яўляецца ансамбль [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пінск)|касцёла францысканцаў у Пінску]] (першая палова XVIII&nbsp;ст.). Яго галоўны і бакавыя алтары, а таксама ўнікальны амбон багата аздоблены разьбянымі фігурамі апосталаў і анёлаў, вітымі калонамі, картушамі і балдахінамі, якія ствараюць выключна дынамічную і тэатралізаваную кампазіцыю{{sfn|Ярашэвіч|2001|с=187, 189—193}}. == Адметнасці ўніяцкага храмабудаўніцтва == Важную ролю ў станаўленні і развіцці архітэктуры беларускага барока (у прыватнасці, яго віленскай фазы) адыграла грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква і яе манаскі [[Базыльяне|ордэн базыльян]]. Спецыфічныя ўмовы поліканфесійнага грамадства і літургічныя патрабаванні ўніятаў прывялі да выпрацоўкі ўнікальных архітэктурна-планіровачных і мастацкіх рашэнняў, якія іманентна выпрацаваліся на аснове традыцый мясцовага дойлідства з улікам усходніх і заходніх уплываў{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=144}}. У працэсе эвалюцыі ўніяцкага барока сфарміраваўся тып двухвежавага аднаапсіднага храма (часцей за ўсё трохнефавай базілікі). Адной з самых адметных асаблівасцей шэрагу ўніяцкіх помнікаў сярэдзіны XVIII&nbsp;стагоддзя стала мерыдыянальная арыентацыя будынкаў — алтаром на поўнач. Гэты прыём, які парушаў традыцыйную арыентацыю на ўсход, узнік як вынік ідэі сімвалічнага нейтралітэту ўніятаў да ўплываў заходняй (Рым) і ўсходняй (Масква) цэркваў. Яскравым прыкладам такой арыентацыі з'яўляецца перабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=146}}. [[Файл:Інтэр'ер царквы ў Беразвеччы.jpg|міні|Інтэр'ер царквы з алтарнай перагародкай у Беразвеччы]] У інтэр'ерах уніяцкіх храмаў таксама сфарміраваліся спецыфічныя рысы. Замест традыцыйных драўляных іканастасаў тут пачалі ўзводзіць мураваныя алтарныя перагародкі. Гэтыя канструкцыі мелі шматпланавую прасторава-развітую будову, багата аздабляліся ляпнымі пазалочанымі гірляндамі, картушамі і капітэлямі, спалучаючы каталіцкую тэатралізаванасць з захаваннем усходняй літургічнай функцыі, напрыклад, у Сафійскім саборы і [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=147—148}}. [[Файл:Жыровічы, Богаяўленская царква 4.jpg|злева|міні|Фігурны франтон Богаяўленскай царквы ў Жыровічах]] Для вонкавага аблічча манастырскіх храмаў базыльян характэрна выкарыстанне так званых «брамкавых» фасадаў. У такіх кампазіцыях галоўны фасад пазбаўляўся масіўных бакавых вежаў і нагадваў манументальную браму з дынамічным і насычаным пластыкай цэнтральным завяршэннем — фігурным атыкавым франтонам. Падобныя рашэнні можна ўбачыць у [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|царкве ў Вольне]], храме ў [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] і [[Багаяўленская царква (Жыровічы)|Богаяўленскай царкве ў Жыровічах]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=154—157}}. == Праваслаўнае і пратэстанцкае дойлідства == === Пратэстанцкія зборы === У перыяд пашырэння [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім (канец XVI — першая палова XVII&nbsp;стагоддзя) актыўнае будаўніцтва разгарнулі пратэстанты, у першую чаргу кальвіністы. Архітэктура [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] (храмаў) вызначалася суровым аскетызмам, лапідарнасцю формаў і адсутнасцю багатага дэкору, што адпавядала ідэалогіі гэтай канфесіі. Пратэстанцкія храмы ў [[Смаргонь|Смаргоні]], [[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданаве]], [[Кальвінскі збор (Заслаўе)|Заслаўі]] першапачаткова захоўвалі познегатычныя і рэнесансныя рысы, уключаючы відавочны [[Абарончы храм|абарончы характар]]: таўшчэзныя сцены, вузкія вокны-байніцы, масіўныя вежы{{sfn|Габрусь|2001|с=83—85}}. [[Файл:Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1939).jpg|міні|Смаргонскі збор]] Аднак паступова, у працэсе перабудоў і развіцця, архітэктура збораў пачала ўбіраць у сябе элементы барока. Яскравым прыкладам такога сінтэзу з'яўляецца [[Касцёл Святога Міхаіла (Смаргонь)|кальвінскі збор у Смаргоні]], які мае ўнікальную цэнтрычную васьмігранную структуру (актагон), завершаную шатровым дахам і ўпрыгожаную барочнымі архітэктурнымі дэталямі. Барочныя рысы праявіліся і ў вырашэнні вежаў, аздабленні інтэр'ераў стукавай лепкай, выкарыстанні складаных прафіляваных карнізаў{{sfn|Габрусь|2001|с=85—87}}. === Магілёўская архітэктурная школа === У праваслаўным дойлідстве XVII&nbsp;стагоддзя таксама адбываліся складаныя працэсы адаптацыі новага стылю да традыцыйных візантыйска-рускіх канонаў. Найбольш яскрава гэты сінтэз праявіўся на ўсходзе Беларусі, дзе намаганнямі мясцовых рамесных цэхаў сфарміравалася так званая «магілёўская архітэктурная школа»{{sfn|Гліннік|2001|с=173}}. У першай палове і сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя праваслаўныя брацтвы і манастыры ўзводзілі мураваныя храмы, якія захоўвалі традыцыйную крыжова-купальную кампазіцыю, але аздабляліся знешне ў формах пострэнесансу і ранняга барока. Да гэтага кола помнікаў належаць [[Свята-Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскі сабор]] (1636—1639), [[Свята-Мікольскі манастыр (Магілёў)|Мікольская]] (1669—1672) і [[Успенская царква (Магілёў)|Успенская]] (1670—1684) цэрквы ў [[Магілёў|Магілёве]], а таксама [[Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра|Святадухаўская царква]] [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|Куцеінскага манастыра]] пад [[Орша|Оршай]] (да 1653 года){{sfn|Гліннік|2001|с=173—174}}{{sfn|Габрусь|2001|с=109—111}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (1909).jpg|Богаяўленскі сабор у Магілёве Магілёў._Мікольскі_сабор.JPG|Мікольская царква ў Магілёве Mahiloŭ,_Pračyścienskaja._Магілёў,_Прачысьценская_(1901-18).jpg|Прачысценская царква ў Магілёве Траецкая_царква._Орша.jpg|Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра пад Оршай </gallery> Магілёўская архітэктурная школа вызначалася выкарыстаннем шмат'ярусных фігурных франтонаў з пластычнымі валютамі і нішамі. У адрозненне ад каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў, фасады магілёўскіх праваслаўных цэркваў мелі больш плоскасны, «дывановы» характар аздаблення, які імітаваў структуру шмат'ярусных драўляных іканастасаў. Інтэр'еры гэтых храмаў шчодра ўпрыгожваліся фрэскавай паліхроміяй і багатай драўлянай «беларускай рэззю»{{sfn|Габрусь|2001|с=113—114}}{{sfn|Гліннік|2001|с=174}}. Характэрна, што мастацкія формы магілёўскага барока захоўвалі пэўны архаізм і кансерватызм аж да канца XVII&nbsp;стагоддзя, што было прадыктавана ідэалагічным супрацьстаяннем праваслаўнага насельніцтва каталіцкай экспансіі{{sfn|Гліннік|2001|с=176—179}}. == Уплыў на мастацтва Расіі і Украіны == Беларускія майстры адыгралі выключна важную ролю ў станаўленні барочнага мастацтва і архітэктуры ў суседніх усходнеславянскіх краінах. Найбольш інтэнсіўны працэс міграцыі мастацкіх ідэй і саміх творцаў адбываўся ў сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскай вайны 1654—1667 гадоў]] вялікая колькасць беларускіх майстроў (дойлідаў, жывапісцаў, рэзчыкаў, кафляроў) з [[Вільня|Вільні]], [[Полацк|Полацка]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Смаленск|Смаленска]] і іншых гарадоў была гвалтоўна вывезена ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]]. У Маскве яны былі паселены ў асобнай Мяшчанскай слабадзе і працавалі пры царскім двары ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]]{{sfn|Шматаў|2001|с=21}}. [[Выява:Novodev 007.jpg|thumb|злева|Іканастас Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў [[Масква|Маскве]], зроблены беларускімі майстрамі ў 1683—1685 гадах пад кіраўніцтвам [[Клім Міхайлаў|Кліма Міхайлава]]]] Значнае ўздзеянне беларускія майстры аказалі на развіццё рускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і манументальнага дэкору. У Расію была прынесена традыцыя аб'ёмна-ажурнай разьбы па дрэве, якая атрымала назву «[[беларуская рэзь]]» (або «флемская разьба»). Гэтая тэхніка, насычаная барочнымі расліннымі матывамі, выкарыстоўвалася пры стварэнні іканастасаў, напрыклад, у Смаленскім саборы [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра ў Маскве]], і аздабленні царскіх палацаў, у прыватнасці, драўлянага палаца ў [[Каломенскае|Каломенскім]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Не меншы ўплыў зрабілі беларускія кафляры. Майстры [[Ігнацій Максімаў]], [[Сцяпан Іваноў-Палубес]] і [[Пётр Іваноў-Заборскі]] наладзілі ў Расіі вытворчасць шматколернай паліванай [[Кафля|кафлі]]. Яны ўпершыню прыўнеслі ў рускае дойлідства барочныя матывы (калонкі, [[Антаблемент|антаблементы]], [[Картуш (архітэктура)|картушы]], выявы [[Херувім|херувімаў]]), якія актыўна выкарыстоўваліся пры аздабленні [[Валдайскі Іверскі манастыр|Іверскага манастыра на Валдаі]] і [[Нова-Іерусалімскі манастыр|Нова-Іерусалімскага сабора]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Акрамя таго, беларускія майстры садзейнічалі ўкараненню ў рускае дойлідства заходнееўрапейскай [[Ордарная сістэма|ордарнай сістэмы]]{{sfn|Шматаў|2001|с=22}}. На тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] барока пачало фарміравацца пазней, чым у Беларусі, і таксама адчула на сабе ўплыў беларускай архітэктурнай школы. Першы ўкраінскі барочны помнік — [[Касцёл езуітаў (Львоў)|касцёл езуітаў у Львове]] (1610—1630-я гады) — узводзіўся італьянскім дойлідам [[Джакама Брыяна|Дж.&nbsp;Брыяна]], які відавочна абапіраўся на вопыт будаўніцтва езуіцкага [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела ў Нясвіжы]]. Падабенства франтонаў і агульнай кампазіцыі ў абодвух помніках з'яўляецца бясспрэчным. Значны ўплыў на ўкраінскае мастацтва аказалі і беларускія майстры кніжнай гравюры, напрыклад, браты [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандр]] і [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонцій Тарасевічы]], друкар [[Спірыдон Собаль]], якія перанеслі ў Кіеў і Львоў перадавыя дасягненні [[Віленская школа гравюры|віленскай]] і [[Магілёўская школа гравюры|магілёўскай школ]] медзярыту{{sfn|Шматаў|2001|с=29—30}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мураваныя харалы|ref=Габрусь}} * {{артыкул |аўтар=[[В. Ф. Шматаў|Шматаў В. Ф.]] |загаловак=Станаўленне барока ў мастацтве ўсходнеславянскіх народаў |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=7—45 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Шматаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока. Тэндэнцыі і напрамкі развіцця |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=50—64 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Абрысы станаўлення стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=65—80 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Габрусь_Абрысы}} * {{артыкул |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Элітная архітэктура барока Беларусі ў агульнаеўрапейскім кантэксце |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=102—123 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Кулагін}} * {{артыкул|ref=Чантурыя_Ю|аўтар=[[Ю. У. Чантурыя|Чантурыя Ю. У.]]|загаловак=Архітэктурны ансамбль плошчы ў горадабудаўніцтве барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=81—101|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Федарук|аўтар=[[А. Т. Федарук|Федарук А. Т.]]|загаловак=Эпоха барока ў паркабудаўніцтве Беларусі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=282—290|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гаршкавоз|аўтар=[[В. Дз. Гаршкавоз|Гаршкавоз В. Дз.]]|загаловак=Беларускі сценапіс XVIII ст. Тыпалогія ў кантэксце польскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=203—212|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Ярашэвіч|аўтар=[[А. А. Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]|загаловак=Архітэктурна-скульптурны ансамбль касцёла францысканцаў у Пінску|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=186—202|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Габрусь_Аспекты|аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]]|загаловак=Стылістычныя аспекты архітэктуры віленскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=140—166|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гліннік|аўтар=[[В. В. Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Святадухаўская (цёплая) царква Куцеінскага Богаяўленскага манастыра. Досвед рэканструкцыі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=167—185|isbn=985-08-0452-1}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=2: Другая палова XVI — канец XVIII ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Я. М. Сахута |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1988 |старонак=384 |ref=ГБМ. Т. 2}} * {{кніга |аўтар=Чантурия В. А. |загаловак=История архитектуры Белоруссии |выданне=2-е изд. |месца=Мн. |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1977 |старонак=319 |ref=Чантурия}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1972 |том=1 |ref=Гісторыя Беларускай ССР}} * {{артыкул |аўтар=Квитницкая Е. Д. |загаловак=Белоруссия. Архитектура XVII в. |выданне=Всеобщая история архитектуры: В 12 т. |месца=М. |год=1968 |том=6 |старонкі=477 |ref=Квитницкая}} * {{кніга |аўтар=Чарняўская Т. І. |загаловак=Архітэктура Магілёва: З гіст. планіроўкі і забудовы горада |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1973 |старонак=95 |ref=Чарняўская}} * {{кніга |аўтар=Егоров Ю. |загаловак=Градостроительство Белоруссии |месца=М. |год=1954 |старонак=283 |ref=Егоров}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура барока ў Беларусі]] 55e47cieh4l42alpzqxhg1dmqcvm6qs 5144271 5144270 2026-05-21T02:52:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Ансамблі плошчаў і рэгулярная забудова (XVIII ст.) */ 5144271 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. 2022.jpg|міні|Першым помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гг. італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]]]] '''Архітэкту́ра баро́ка ў Белару́сі''' — мастацкі і [[архітэктурны стыль]], які дамінаваў у манументальным, [[Культавая архітэктура|культавым]] і свецкім дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] (у межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) з канца XVI і да канца XVIII&nbsp;стагоддзя. З'яўляючыся лагічным працягам агульнаеўрапейскіх працэсаў, [[барока]] на беларускіх землях не было простым механічным запазычаннем заходнееўрапейскіх узораў. Увабраўшы ў сябе элементы [[Беларуская готыка|мясцовай готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]], а таксама глыбокія традыцыі візантыйска-рускай сістэмы [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], гэты стыль набыў яскравыя нацыянальныя і рэгіянальныя рысы{{sfn|Лазука|2001|с=50-51}}{{sfn|Габрусь|2001|с=68-69}}. Своеасаблівы сінтэз заходняй (каталіцкай) і ўсходняй ([[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]]) архітэктурных традыцый, які выявіўся ў прасторавых кампазіцыях, [[Тэктоніка|тэктоніцы]] і дэкоры, атрымаў у мастацтвазнаўстве назву '''беларускае барока'''. Тэрмін упершыню быў уведзены ў навуковы зварот у канцы 1920-х гадоў гісторыкам архітэктуры [[М. Шчакаціхін|М.&nbsp;Шчакаціхіным]]<ref name="shchak">{{кніга |аўтар=[[М. Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] |загаловак=Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. Т. 1. |месца=Мн. |выдавецтва=Інбелкульт |год=1928}}</ref>{{sfn|Габрусь|2001|с=7}}. З'яўленне барока ў Беларусі было непасрэдна звязана з грамадска-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй]] (1569), пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя ў ВКЛ|контррэфармацыі]] і прыходам [[Ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Першым манументальным помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] (1587—1593), пабудаваны італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]] па фундацыі князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]]{{sfn|Габрусь|2001|с=68}}{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. Нягледзячы на тое, што першапачаткова барока выступала як стыль каталіцкай (найперш езуіцкай) архітэктуры, у спецыфічных умовах поліканфесійнага грамадства Вялікага Княства Літоўскага яно хутка пераадолела рэлігійныя рамкі. Барочная эстэтыка паступова была ўспрынята і перапрацавана [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай]], [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкай]] і нават [[Кальвінізм|пратэстанцкай (кальвінісцкай)]] цэрквамі, стаўшы ўніверсальным стылем эпохі{{sfn|Лазука|2001|с=50}}{{sfn|Габрусь|2001|с=69}}. Эвалюцыя беларускага барока прайшла некалькі этапаў: ад суровых, манументальных форм ранняга і [[Сармацкае барока|«сармацкага» барока]] (XVII&nbsp;ст.) да вытанчанага, надзвычай пластычнага і дынамічнага [[Віленскае барока|віленскага барока]] (сярэдзіна і другая палова XVIII&nbsp;ст.){{sfn|Габрусь|2001|с=68}}. Дасягненні беларускіх майстроў і самабытнасць сфарміраванай імі архітэктурнай школы аказалі значны ўплыў на развіццё манументальнага дойлідства, [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і [[Іканапіс|іканапісу]] ў суседніх краінах, у прыватнасці, стаўшы адным з фактараў станаўлення [[барока ў Расіі]] і [[Барока ва Украіне|на Украіне]]{{sfn|Шматаў|2001|с=11, 27—28}}. == Гістарычныя перадумовы і вытокі == З’яўленне і пашырэнне барока ў беларускай архітэктуры было цесна звязана са значнымі сацыяльна-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: заключэннем [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) і пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], якую праводзіў у першую чаргу [[Таварыства Ісуса|ордэн езуітаў]]. У манументальнае дойлідства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] быў прыўнесены новы архітэктурна-мастацкі стыль, выразныя сродкі якога вызначаліся павышанай экспрэсіяй і былі пакліканы ўмацаваць пазіцыі каталіцкай царквы{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Цэнтрам станаўлення гэтага стылю стала [[Італія]] (у прыватнасці, [[Рым]]), адкуль ён пачаў сваё шэсце па Еўропе{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. [[Файл:Chiesa gesu facade.jpg|міні|злева|Галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е, які паслужыў для нясвіжскага касцёла Божага Цела]] Беларусь стала адной з першых краін, якая прычынілася да развіцця барока. Першым помнікам гэтага стылю на тэрыторыі Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гадах. Яго з’яўленне звязана з дзейнасцю нясвіжскага князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]], які пасля паломніцтва ў Святую Зямлю і наведвання Італіі запрасіў італьянскага архітэктара-езуіта [[Джавані Марыя Бернардоні|Яна Марыю Бернардоні]]{{sfn|Шматаў|2001|с=14—15}}. Прататыпам для нясвіжскага касцёла паслужыў галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е. Аднак ужо ў гэтым раннім беларускім помніку праявіліся мясцовыя адметнасці: спрошчаная трактоўка [[Архітэктурны ордар|ордара]] на галоўным фасадзе, больш дэталёвая апрацоўка бакавых фасадаў, наяўнасць гранёных капэл па баках нефаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Істотнай падзеяй, звязанай з пачаткам эпохі барока і будаўніцтвам у Нясвіжы, стала таксама ўвядзенне ў беларускае дойлідства прафесійнага праектнага чарцяжа{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Аднак рэзкага і поўнага адмаўлення ад папярэдніх традыцый пад уздзеяннем заходняга барочнага ўзору не адбылося. Новы стыль з’явіўся тым зернем, якое дало парасткі толькі дзякуючы спецыфічным мясцовым умовам. [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]] 1596 года надзвычай абвастрыла рэлігійна-палітычную барацьбу ў краіне. Саперніцтва паміж католікамі, праваслаўнымі і ўніятамі ў сферы культавага будаўніцтва вымушала ўсе канфесіі звяртацца да найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока, адначасова сінтэзуючы іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі мінулага. Менавіта ў выніку гэтых складаных сацыяльна-культурных працэсаў на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў сфарміравалася самабытная архітэктурна-мастацкая сістэма беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68—69}}. Візантыйская першааснова праваслаўнай царквы не знікла, а засталася адным «са складаемых» у фарміраванні новага стылю, што абумовіла ўнікальнасць беларускай архітэктуры ў параўнанні з суседнімі польскай ці рускай школамі{{sfn|Шматаў|2001|с=7}}. == Эвалюцыя і стылявыя кірункі == Развіццё стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі прайшло тры асноўныя перыяды: ранняе барока (канец XVI&nbsp;— першая палова XVII&nbsp;стагоддзя), сталае або [[Сармацкае барока|«сармацкае» барока]] (другая палова XVII&nbsp;— 1730-я гады) і позняе або [[віленскае барока]] (1730-я&nbsp;— 1780-я гады){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. === Ранняе барока === [[Файл:Ružany Holy Trinity Church 2023-06-24 5352.jpg|міні|злева|Касцёл Святой Тройцы ў Ружанах]] У першай палове XVII&nbsp;стагоддзя ў беларускай архітэктуры яшчэ працягвалі ўзводзіць храмы з аднанефавай і аднавежавай структурай, што была больш характэрнай для папярэдняга гістарычнага этапу. Да такіх пабудоў адносяцца [[Троіцкі касцёл (Ружаны)|касцёл дамініканцаў у Ружанах]] (1617) і [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Слонім)|касцёл бернардзінцаў у Слоніме]] (1639). Адначасова пашыраўся і новы тып культавай пабудовы&nbsp;— трохнефавая [[Базіліка|базіліка]] з бязвежавым галоўным фасадам, які быў шчодра насычаны ордарнымі элементамі. Такія рысы ўласцівы [[Касцёл Святога Фамы Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёлу дамініканцаў у Менску]] (пабудаваны пасля 1615 года) і [[Касцёл бернардзінцаў (Гродна)|касцёлу бернардзінцаў у Гародні]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Вызначальным момантам у выпрацоўцы характэрнага тыпу беларускага барочнага храма стала фарміраванне двухвежавых фасадаў. Гэты прынцып быў рэалізаваны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзятлава)|касцёле ў Дзятлаве]] (1642), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|касцёле брыгітак у Гародні]] (1642—1651) і ў [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёле ў Вішневе]] (1637—1641). Ранні этап развіцця стылю праходзіў пры дамінаванні так званага «езуіцкага барока», калі архітэктары-езуіты ўзводзілі касцёлы і калегіумы па ўзору рымскіх бажніц. Суровая дысцыпліна ордэна вымагала зацвярджэння праектаў у Рыме, і ў выніку раннебарочныя помнікі часта атрымлівалі строгую тэктоніку, буйнамаштабнасць і класічнае выкарыстанне рымскага ордара без залішняй пластычнай дэкаратыўнасці вонкавага аблічча{{sfn|Кулагін|2001|с=107}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Краявіды Слоніма (19).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Слоніме Miensk, Daminikanskaja-Vałockaja. Менск, Дамініканская-Валоцкая (1944).jpg|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага ў Мінску Ансамбль_былога_кляштара_бернардзінцаў.jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Гродне Дятлово_костёл_2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дзятлаве Гродна_2015._Касцёл_Дабравешчання_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі.jpg|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гродне Вішнева. Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Вішневе </gallery> === Сталае («сармацкае») барока === У адрозненне ад абарончых храмаў перыяду [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]], у эпоху барока вежы канчаткова страцілі сваё непасрэднае функцыянальнае (абарончае) прызначэнне і сталі выключна важнымі кампазіцыйнымі элементамі. Двухвежавасць вынікала з імкнення архітэктараў узмацніць эмацыянальнае ўздзеянне будынка на гледача. Галоўны фасад пачаў трактавацца як своеасаблівая тэатральная «куліса» для ўсёй кампазіцыі, якая завяршала агульную дынаміку архітэктурных мас. Менавіта гэты мастацкі прынцып, а не павышаная дэкаратыўная пластыка, уласцівы лепшым помнікам сталага беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Такі падыход яскрава адлюстраваны ў архітэктуры [[Касцёл Святога Міхаіла Архангела (Міхалішкі)|касцёла аўгусцінцаў у Міхалішках]] (1655), [[Касцёл дамініканцаў (Буховічы)|касцёла дамініканцаў у Буховічах]] (1647), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Засвір)|касцёла кармелітаў у Засвіры]] (1713) і [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|фарнага касцёла ў Навагрудку]] (перабудаваны да 1724 года). Вонкавае аблічча гэтых будынкаў мае суровы, амаль сярэднявечны характар. Гэты стылявы кірунак, які атрымаў у мастацтвазнаўстве назву [[Сармацкае барока|«сармацкае барока»]], адлюстроўваў рыцарскія ідэалы тагачаснай шляхты. Храмы вылучаліся масіўнасцю і геаметрычнай спрошчанасцю аб'ёмаў, якія маглі моцна кантраставаць з надзвычай пышнай і багатай ілюзорнай лепкай у інтэр'еры, напрыклад, стукавая лепка ў [[Міхалішкаўскі касцёл|Міхалішках]], выкананая італьянскімі майстрамі [[П'етра Перці]] і [[Джавані Галі]]{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Касьцёл,_Міхалішкі.jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Michališki._Church_of_St._Michael_the_Archangel_02.JPG|Багата дэкараваныя лепкай інтэр'еры касцёла Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Kasciol_Sviatoj_Trojcy_(Zasvir).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Засвіры Новогрудский фарный костёл Преображения Господня.jpg|Фарны касцёл у Навагрудку </gallery> === Позняе (віленскае) барока === У XVIII&nbsp;стагоддзі манументальнае будаўніцтва ў Беларусі ўступіла ў фазу свайго найвышэйшага росквіту. Для позняга беларускага барока стала ўласціва надзвычайная маляўнічасць і пластычнасць формаў, шматпланавая прасторавая структура фасадаў, багацце [[Святлацень|святлаценю]]. Архітэктура набыла стромкасць і лёгкасць, што надавала збудаванням вытанчаныя прапорцыі, мудрагелістыя скразныя праёмы і крывалінейныя абрысы вежаў і франтонаў. Станаўленне і росквіт мастацкіх асаблівасцей позняга барока непарыўна звязаны з творчасцю выдатнага віленскага архітэктара [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Яна Крыштофа Глаўбіца]], які працаваў над шматлікімі помнікамі на тэрыторыі Беларусі{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Гэты ўнікальны рэгіянальны кірунак, вядомы як [[віленскае барока]], стаў універсальным для розных хрысціянскіх канфесій, але найбольш яскрава і маштабна ён выявіўся менавіта ў культавых пабудовах уніятаў. Сярод найвыдатнейшых узораў гэтага стылю вылучаюцца [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]] (узведзены нанава ўніятамі ў 1738—1750 гадах на рэштках старажытнага храма XI&nbsp;стагоддзя), [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царква і манастыр базыльян у Беразвеччы]] (1756—1763), [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|манастыр у Барунах]] (1747—1757), комплексы ў [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|Вольне]] (1768) і [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] (1769—1779), а таксама [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Багаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская]] цэрквы ў [[Свята-Успенскі Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]] (1769) і [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква ў Віцебску]] (1772){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Віленскае барока вызначалася тэлескапічна-яруснай аматэрыяльна-шкілетнай будовай вежаў і хвалістай прасторавай структурай, што стварала ілюзію дынамічнага руху архітэктурных мас уверх{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=154}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Полацк._Сафійскі_сабор.jpg|Сафійскі сабор у Полацку Hłybokaje,_Bieraźviečča,_Bazylanski._Глыбокае,_Беразьвечча,_Базылянскі_(J._Dulevič,_1934).jpg|Касцёл Святых Пятра і Паўла ў Беразвеччы Kaścioł_u_Barunach1.JPG|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах Вольно_троицкая_церковь_01.jpg|Свята-Троіцкая царква ў Вольне Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|Свята-Пакроўская царква ў Талачыне Жыровічы,_Богаяўленская_царква_1.jpg|Богаяўленская царква ў Жыровіцах Жыровічы, Крыжаўзьдзьвіжанская царква 1.jpg|Крыжаўзвіжанская царква ў Жыровіцах Віцебск._33.JPG|Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску </gallery> == Горадабудаўніцтва і свецкая архітэктура == === Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі === Канец XVI і першая палова XVII стагоддзя на тэрыторыі Беларусі былі адзначаны прыкметным ростам гарадоў, павелічэннем іх насельніцтва і ўскладненнем архітэктурна-планіровачнай структуры. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў найбуйнейшых цэнтрах ([[Брэст]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]]) налічвалася 10 і болей тысяч жыхароў. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала выкарыстанне новай фартыфікацыйнай сістэмы па тыпу заходнееўрапейскай, да стварэння якой актыўна прыцягваліся галандскія інжынеры і архітэктары: [[Ван Лаэр]], [[Нонхарт]], [[Ван Дадэн]], [[Голанд]], [[Валон]] і іншыя{{sfn|Чантурия|1977|с=32}}. Замест драўляных умацаванняў пачалі насыпацца земляныя валы з [[Курціна (архітэктура)|курцінамі]] і [[Бастыён|бастыёнамі]]. Драўляныя замкі паступова страчвалі свае абарончыя функцыі, а роля галоўнага гарадскога цэнтра перайшла да гандлёвых плошчаў, дзе ўзводзіліся новыя грамадскія і культавыя збудаванні{{sfn|Гісторыя Беларускай ССР|1972|с=199}}{{sfn|Квитницкая|1968|с=477}}. [[Файл:План Магілёва ў канцы XVII ст.svg|thumb|злева|План Магілёва ў канцы XVII ст.]] Прыкладам новага напрамку ў горадабудаўніцтве з'яўляўся [[Магілёў]]. У 1601 годзе быў складзены праект [[Гарадскія ўмацаванні Магілёва|новых земляных умацаванняў]] вакол [[Магілёўскі замак|замка]] і пасадаў. Сфарміравалася [[Радыяльна-кальцавая планіроўка|радыяльна-кальцавая сістэма]] планіроўкі з трыма паясамі абароны. Першы пояс — [[Замкавы вал (Магілёў)|Замкавы вал]] — абкружаў тэрыторыю старажытнага замка. Другі — [[Блізкі вал|Кругавы (або Бліжні) вал]] — ахопліваў Стары горад і меў чатыры [[Мураваная архітэктура|мураваныя]] брамы. Трэці пояс — [[Палявы вал|Палявы (або Дальні) вал]] — ахопліваў пасады [[Новы горад (Магілёў)|Новага горада]], з'яўляўся найбольш працяглай лініяй умацаванняў і меў восем драўляных брам ([[Віленская брама (Магілёў)|Віленская]], [[Шклоўская брама (Магілёў)|Шклоўская]], [[Быхаўская брама (Магілёў)|Быхаўская]] і інш.). Усе галоўныя вуліцы горада мелі радыяльныя напрамкі і сыходзіліся на гандлёвай плошчы, дзе ў XVII стагоддзі пачалі ўзводзіць мураваную [[Магілёўская ратуша|ратушу]]{{sfn|Чарняўская|1973|с=7—13}}. Па-іншаму вырашаліся задачы абароны ў [[Гродна|Гродне]]. Горад не меў агульнагарадскіх земляных валоў, таму [[Стары замак (Гродна)|Верхні]] і [[Ніжні замак (Гродна)|Ніжні]] замкі разам з мураванымі кляштарамі стваралі адзіную абарончую сістэму. З канца XVI стагоддзя тут пачалося ўзвядзенне мураваных каталіцкіх кляштараў у найважнейшых стратэгічных пунктах: касцёл [[Фара Вітаўта]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] (1584—1596), [[Гродзенскі касцёл і кляштар дамініканцаў|дамініканскі]] (1672), [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|бернардзінскі]] (1595), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў (Гродна)|францысканскі]] (1635) і [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкі]] (1642—1651) кляштары. Яны выконвалі ролю своеасаблівых унутраных крэпасцей горада{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=13}}. [[Файл:Nesvisium.jpg|thumb|Нясвіж на гравюра Тамаша Макоўскага, 1604 г.]] Яшчэ адным важным кірункам стала фарміраванне гарадоў-крэпасцей, такіх як [[Слуцк]], [[Рэчыца]], [[Быхаў]] і [[Нясвіж]]. У адрозненне ад буйных гістарычных гарадоў, яны забудоўваліся ў кароткі тэрмін па адзіным рэгулярным плане і мелі прамавугольную сетку вуліц. Слуцк, напрыклад, меў канфігурацыю, блізкую да круга, умацаванага па перыметры сістэмай земляных валоў, бастыёнаў і [[Равелін|равелінаў]]. Рэчыца, паводле плана 1649 года, мела магутную сістэму з трох паясоў умацаванняў, якія абаранялі замак і прамавугольную сетку гарадскіх вуліц. Нясвіж, які з 1533 года стаў галоўнай рэзідэнцыяй [[Радзівілы|Радзівілаў]], з'яўляецца класічным прыкладам горада-крэпасці. Мураваны [[Нясвіжскі замак|замак]] быў вынесены за межы горада на высокі ўзгорак і абкружаны валамі з чатырма бастыёнамі. Сам горад меў прамавугольную сістэму планіроўкі і быў абнесены ўласнай сістэмай абарончых умацаванняў з чатырма мураванымі брамамі ([[Замкавая брама (Нясвіж)|Замкавая]], [[Слуцкая брама|Слуцкая]], [[Віленская брама (Нясвіж)|Віленская]], [[Клецкая брама (Нясвіж)|Клецкая]])<ref>ЦДГА БССР, КМФ-5, воп. 1, спр. 3839a, л. 70—116.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=14}}{{sfn|Егоров|1954|с=78}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff.jpg|План горада-крэпасці Слуцка. 1711—1736, {{нп3|Іаган Георг Максімільян фон Фюрстэнгоф|Максімільян фон Фюрстэнгоф|de|Johann Georg Maximilian von Fürstenhoff}} Bychaŭ. Быхаў (1781).jpg|План горада-крэпасці Быхава. 1781 г. Bychaŭ. Быхаў (XVII).jpg|План Быхаўскага замка і горада. XVII ст. Rečyca. Рэчыца (C. Eygerd, 1663).jpg|План горада-крэпасці Рэчыцы. 1663 г., Крыстоф фон Эйгерд </gallery> === Роля мястэчак і манастырскіх комплексаў === Характэрнай асаблівасцю горадабудаўніцтва другой паловы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў стала шырокае распаўсюджанне мястэчак. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім налічвалася каля 250 буйных і сярэдніх мястэчак. Яны падзяляліся на каралеўскія ([[Скідаль]], [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], [[Гомель]]), прыватнаўласніцкія ([[Любча (Навагрудскі раён)|Любча]], [[Дзяржынск|Койданава]], [[Лагойск]], [[Смаргонь]], [[Ружаны]]) і манастырска-царкоўныя ([[Чэрвень (горад)|Ігумен]], [[Відзы]], [[Пяршай]], [[Жыровічы]]). Мястэчка займала прамежкавае становішча паміж горадам і вёскай, і значная частка яго жыхароў была занята ў сельскагаспадарчай вытворчасці. Цэнтрам звычайна з'яўлялася гандлёвая плошча на перакрыжаванні важнейшых шляхоў. Замкі або манастыры размяшчаліся асобна ад жылой забудовы, але складалі з ёй адзіны архітэктурна-планіровачны арганізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99}}. У некаторых мястэчках горадафарміруючую ролю адыгрываў манастырскі комплекс. Яскравым прыкладам з'яўляецца [[Бяроза|Картуз-Бяроза]] (Брэсцкая вобласць), дзе ў канцы XVII стагоддзя магнаты Сапегі заснавалі [[Кляштар картэзіянцаў (Бяроза)|кляштар картэзіянцаў]] (1648—1689). Гэты манументальны комплекс стаў планіровачным ядром паселішча, якое набыло прамавугольную сістэму планіроўкі з гандлёвай плошчай у цэнтры{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99—100}}. Абарончае дойлідства працягвала адыгрываць вызначальную ролю ў гарадах паўночнага ўсходу Беларусі. Характэрным прыкладам з'яўляецца Віцебск. Паводле «[[Чарцёж места Віцебска 1664 года|Чарцяжа месца Віцебск]]» 1664 года, цэнтр горада складаўся з трох умацаваных драўляных замкаў: [[Верхні замак (Віцебск)|Верхняга]], [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжняга]] і [[Узгорскі замак (Віцебск)|Узгорскага]]. Кожны з іх меў замкнёную планіровачную структуру са сваім цэнтрам, але ўсе яны звязваліся ў адзіную сістэму праз масты і брамы<ref>ЦДАСА, ф. 192, воп. 1, спр. 2, л. 1.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=101}}. === Ансамблі плошчаў і рэгулярная забудова (XVIII ст.) === У 60—70-я гады XVIII стагоддзя ў асноўным завяршаецца фарміраванне феадальнага горада. Буйныя гарады захоўвалі змешаную сістэму планіроўкі: старажытная частка мела радыяльную сістэму, а новыя раёны — прамавугольную. Пасля разбуральных Паўночнай і руска-польскіх войнаў абарончыя ўмацаванні ў многіх гарадах больш не аднаўляліся, што спрыяла адкрытаму развіццю гарадской прасторы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=204}}. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала стварэнне цэласных ансамбляў грамадскіх цэнтраў. Галоўным элементам з’яўлялася гандлёвая (рыначная) плошча, на якой узводзіліся [[Ратуша|ратушы]], [[Гасціны двор|гасціныя двары]], гандлёвыя рады і культавыя збудаванні. У Мінску, напрыклад, грамадскі цэнтр фарміравалі [[Верхні рынак (Мінск)|Верхні]] і [[Ніжні рынак (Мінск)|Ніжні]] рынкі. На Верхнім рынку сфарміраваўся маляўнічы барочны ансамбль, які ўключаў [[Мінская ратуша|гарадскую ратушу]] (перабудаваную ў канцы XVIII ст.), будынак [[Мінскі гасціны двор|гасцінага двара]], [[Мінскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] з [[Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|манументальным касцёлам]] (1700—1710), а таксама комплексы дамініканскага, бернардзінскага і ўніяцкага манастыроў{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=205}}. [[Файл:Viciebsk, Rynak-Vialikaja. Віцебск, Рынак-Вялікая (J. Pieška, 1800).jpg|thumb|Выгляд на гандлёвыя рады і ратушу ў Віцебску. Пачатак ХІХ стагоддзя, [[Юзаф Пешка]]]] У Віцебску ў канцы XVIII стагоддзя грамадскі цэнтр сфарміраваўся на левабярэжнай частцы горада і складаўся з дзвюх плошчаў, злучаных мостам праз раку [[Віцьба|Віцьбу]]. На адной з іх была пабудавана мураваная [[Віцебская ратуша|ратуша]] (1775), манументальная вежа якой кантраставала з прыземістым двухпавярховым корпусам гандлёвых радоў. Ансамбль дапаўнялі [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква]] (1772) і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Віцебск)|кляштар бернардзінцаў]] (1737—1755). На другой плошчы размяшчаўся комплекс [[Віцебскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]] (1716—1731). Такі падыход ствараў складаную, прасторава развітую кампазіцыю з вышыннымі дамінантамі, характэрную для эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=206}}. Выдатным прыкладам з’яўлялася таксама і [[Шклоўская ратуша|ратуша ў Шклове]] (другая палова XVIII ст.), якая складала адзіны ансамбль з гандлёвымі радамі, утвараючы вялікі ўнутраны двор{{sfn|Чантурыя Ю.|2001|с=84—85}}. Вышэйшым дасягненнем горадабудаўнічай думкі эпохі сталага барока і пераходу да класіцызму стала стварэнне рэгулярных ансамбляў. У 60—80-я гады XVIII стагоддзя пад кіраўніцтвам гродзенскага старосты [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]] былі праведзены маштабныя работы па рэканструкцыі прадмесця [[Гарадніца (Гродна)|Гарадніца]] ў Гродне. Праект распрацоўваўся з удзелам вядомых еўрапейскіх архітэктараў, у тым ліку [[Іаган Георг Мёзер|Ё. Мёзера]] і [[Джузэпэ Сака|Дж. Сака]]. На Гарадніцы быў створаны новы жылы і прамысловы раён, забудаваны па адзіным рэгулярным плане з вылучэннем асобных зон: прамысловай, адміністрацыйна-культурнай і жылой{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=208—209}}. Тут было ўзведзена 85 будынкаў рознага прызначэння{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. У ансамбль уваходзілі [[Палац Тызенгаўза (Гродна)|палац Тызенгаўза]], будынкі тэатра, [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай школы]] з барочнымі гранёнымі [[Эркер|эркерамі]], батанічны сад і мануфактуры. Для замежных майстроў былі пабудаваны 20 тыпавых жылых дамоў з драўлянымі сценамі і цаглянымі галоўнымі фасадамі ў стылі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. Яшчэ адным прыкладам комплекснага падыходу стала рэканструкцыя мястэчка [[Варняны]] (Астравецкі раён) у 1770-я гады. Цэнтрам ансамбля стала вялікая трапецападобная плошча, на ўсходнім баку якой быў узведзены мураваны [[Касцёл Святога Георгія (Варняны)|касцёл Святога Георгія]] (1767—1769) у стылі позняга барока. Сіметрычна па баках плошчы былі пабудаваны дамы аптэкара і ксяндза, а ўздоўж плошчы пастаўлены тыпавыя жылыя дамы, злучаныя мураванымі сценамі з арачнымі праездамі, што стварала суцэльны архітэктурны фронт забудовы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=210}}. === Палацава-паркавыя рэзідэнцыі === У элітнай свецкай архітэктуры адбыўся карэнны пераход ад замкнёных абарончых замкаў да адкрытых рэпрэзентатыўных рэзідэнцый. Магнацкія двары арыентаваліся на агульнаеўрапейскі, шмат у чым французскі, ідэал палацава-паркавага комплексу тыпу ''entre cour et jardin'' («паміж дваром і паркам»). Асноўнымі прынцыпамі архітэктуры сталі паўзамкнёнасць аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі, калі бакавыя флігелі разам з галоўным корпусам і агароджай утваралі парадны двор — [[Курданёр|курданёр]], а таксама [[Анфілада|анфіладнасць]] унутранай планіроўкі{{sfn|Кулагін|2001|с=114}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Для стварэння такіх ансамбляў у Вялікае Княства Літоўскае запрашаліся вядучыя еўрапейскія дойліды. Па праектах [[Матэус Даніэль Пёпельман|М. Д. Пёпельмана]] і яго вучняў быў узведзены [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] у Гародні. Замежныя майстры, такія як Дж. Сака, [[Карла Спампані|К. Спампані]] і [[Ян Самуэль Бекар|Я. С. Бекар]], працавалі над стварэннем велічных палацаў у [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|Свяцку]], [[Сядзіба Храптовічаў (Шчорсы)|Шчорсах]], [[Ружанскі палац|Ружанах]] і [[Палац Радзівілаў (Дзятлава)|Дзятлаве]]. Інтэр'еры аздабляліся з выкарыстаннем стукавай лепкі, манументальнага жывапісу і мясцовых шпалер (габеленаў), мануфактуры па вытворчасці якіх былі заснаваны Радзівіламі і Агінскімі ў [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў|Слуцку]], Міры і Карэлічах. Архітэктары актыўна выкарыстоўвалі высокія ламаныя [[Мансарда|мансардавыя]] дахі, люкарны, бальконы і фігурныя франтоны з ляпнымі картушамі{{sfn|Кулагін|2001|с=114—115}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=218—223}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак у Гродне Свяцкі палац (01).jpg|Свяцкі палац Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (5).jpg|Шчорсаўскі палац Палац_Сапегаў,_Ружаны.jpg|Ружанскі палац Дзятлава. Палац Радзівілаў. Галоўны фасад.jpg|Дзятлаўскі палац Niaśviž, Alba. Нясьвіж, Альба (L. Lutnicki, 1784).jpg|Праект альтанкі для парку ў Альбе </gallery> Неад'емнай часткай барочных рэзідэнцый сталі [[Рэгулярны парк|рэгулярныя (французскія і італьянскія) паркі]]. Яны ўяўлялі сабой складаныя геаметрычныя кампазіцыі са стрыжаных дрэў ([[Шпалеры (садова-паркавае мастацтва)|шпалер]]), якія ўтваралі зялёныя «кабінеты», «залы» і [[Зялёны лабірынт|лабірынты]]. У парках актыўна выкарыстоўваліся экзатычныя расліны ў [[Вазон|вазонах]], узводзіліся мураваныя і драўляныя [[Аранжарэя|аранжарэі]] і [[Фігарня|фігарні]]. Цікавай асаблівасцю паркабудавання Беларусі было шырокае выкарыстанне тэрасавання рэльефу: італьянскія сады на некалькіх [[Тэраса|тэрасах]] з [[Падпорная сцяна|падпорнымі сценкамі]] і [[Лесвіца|лесвіцамі]] былі створаны ў [[Валожын|Валожыне]], [[Альба (паркавы комплекс)|Альбе]] пад Нясвіжам, Ружанах і іншых маёнтках{{sfn|Федарук|2001|с=285—287}}. == Драўлянае культавае дойлідства == Асноўным традыцыйным матэрыялам у забудове гарадоў і вёсак Беларусі заставалася дрэва. На развіццё манументальнага драўлянага дойлідства пачынаючы з XVII&nbsp;стагоддзя аказвалі значны ўплыў мастацкія стылі, што ўжо панавалі ў мураванай архітэктуры. Па сваёй архітэктоніцы драўляныя храмы падзяляліся на дзве асноўныя групы: ''клецкія'' і ''крыжовыя''{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Клецкія храмы (назва паходзіць ад традыцыйнай сялянскай пабудовы — [[клеці]]) складаліся з аднаго ці некалькіх прамавугольных зрубаў. Пад уплывам мураваных готыка-рэнесансных храмаў спачатку склаўся тып будынка з вежай над бабінцам (цэрквы ў Гарадку, [[Свята-Троіцкая царква (Дабраслаўка)|Дабраслаўцы]], [[Свята-Троіцкая царква (Дастоева)|Дастоеве]]). У перыяд барока пашырылася будаўніцтва двухзрубавых драўляных цэркваў з плоскім бязвежавым фасадам, завершаным трохвугольным франтонам (цэрквы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вавулічы)|Вавулічах]], [[Свята-Троіцкая царква (Бездзеж)|Бездзежы]], [[Свята-Пакроўская царква (Дзеткавічы)|Дзеткавічах]]). На наступным этапе пачалі ўзводзіць храмы з дзвюма вежамі па баках галоўнага фасада ([[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Дзівін)|цэрквы ў Дзівіне]], [[Свята-Юр'еўская царква (Валавель)|Валавелі]], [[Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль)|Латыгалі]], [[Касцёл Святой Тройцы (Цялядавічы)|касцёл у Цялядавічах]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Дабраслаўка. Царква (01).jpg|Троіцкая царква ў Дабраслаўцы Файл:Dastojeva, Illinskaja. Дастоева, Ільлінская (Z. Gloger, 1905).jpg|Ільінская царква ў Дастоеве Файл:Вавулічы. Свята-Раства-Багародзіцкая царква (04).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Вавулічах Файл:Бездзеж. Царква Прасвятой Тройцы (02).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Бездзежы Файл:Дзеткавічы. Свята-Пакроўская царква.jpg|Свята-Пакроўская царква ў Дзеткавічах Файл:Дзівін. Свята-Параскева-Пятніцкая царква.jpg|Свята-Параскева-Пятніцкая царква ў Дзівіне Файл:Valaviel, Juraŭskaja. Валавель, Юраўская (XX).jpg|Свята-Георгіеўская царква ў Валавелі Файл:Łatyhal, Mikolskaja. Латыгаль, Мікольская (1900).jpg|Свята-Мікалаеўская царква ў Латыгалі Файл:Цялядавічы. Царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Цялядавічах Файл:Хаціслаў. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|Спаса-Праабражэнская царква ў Хаціславе </gallery> Вежы драўляных храмаў барока звычайна не мелі ніякага функцыянальнага (абарончага) прызначэння: адзінай іх мэтай было ўзбагачэнне сілуэта збудавання і ўзмацненне дынамікі кампазіцыі. У XVIII&nbsp;стагоддзі яны пачалі раскрапоўваць фасады на ўсю вышыню і нават ставіліся пад вуглом да плоскасці фасада (як у царкве ў [[Хаціслаў|Хаціславе]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}. Крыжовыя ў плане драўляныя саборы, якія неслі візантыйскую традыцыю, генетычна паходзячы ад мураванага крыжова-купальнага храма, у XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях будавалі пераважна пры буйных праваслаўных манастырах: [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|віцебскім Маркавым]], [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|аршанскім Богаяўленскім Куцеінскім]], [[Свята-Духаўскі Тупічэўскі манастыр|мсціслаўскім Тупічэўскім]]. Вызначальнай рысай такіх помнікаў з'яўлялася тэктанічнае адзінства аб'ёмаў і маналітнасць кампазіцыі дахаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71, 74}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Viciebsk,_Markaŭščyna,_Trajeckaja._Віцебск,_Маркаўшчына,_Траецкая_(I._Trutnev,_1866).jpg|Траецкая царква Маркава манастыра. [[І. Трутнеў]], 1866 Vorša, Kuciejna, Bohajaŭlenski. Ворша, Куцейна, Богаяўленскі (D. Strukov, 1864-67).jpg|Куцеінскі манастыр. [[Д. Струкаў]], 1864-1867 Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911).jpg|Духаўская царква Тупічэўскага манастыра. П. Крышталёў, 1911 </gallery> == Сінтэз мастацтваў: інтэр’ер і манументальны жывапіс == Характэрнай асаблівасцю барочнай архітэктуры стаў гарманічны сінтэз дойлідства, жывапісу і скульптуры. Дэкаратыўная пластыка, аснову якой складала ордарная сістэма, на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў эвалюцыянавала ад адзіночных плоскіх пілястраў да шматлікіх раскраповак, хвалістых карнізаў, пукатых і ўвагнутых аб’ёмаў. У аздобе інтэр’ераў пачалі шырока ўжываць лепку ў тэхніцы ''[[стука]]'' (штучнага мармуру з абпаленага гіпсу, вапны і клею){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Асаблівае значэнне ў арганізацыі ўнутранай прасторы набылі манументальныя фрэскавыя размалёўкі. Жывапісныя кампазіцыі візуальна разрывалі тэктанічныя межы будынкаў, ствараючы ілюзію незамкнёнай, бязмежнай прасторы. Вялікі ўплыў на развіццё фрэскавага мастацтва ў Беларусі аказала так званая «[[Квадратура (мастацтва)|квадратура]]» — ілюзорная архітэктурная перспектыва. Яе распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне друкаваных узорнікаў, у прыватнасці трактата італьянскага майстра [[Андрэа Поца]]{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=206}}. [[Файл:Касьцёл сьв. Станіслава ў Магілёве, галоўная нава.jpg|міні|злева|Роспісы касцёла Св. Станіслава ў Магілёве]] Манументальны жывапіс XVIII&nbsp;стагоддзя развіваўся ў цеснай сувязі з заходнееўрапейскімі (рымскімі і баварскімі) узорамі. Выдатнымі прыкладамі барочнага сценапісу з’яўляюцца фрэскі [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], [[Сабор Унебаўзяцця Дзевы Марыі і Святога Станіслава|касцёла Святога Станіслава ў Магілёве]], а таксама страчаныя роспісы [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]] і [[Беразвецкая царква|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=204, 207}}. Адначасова з каталіцкімі храмамі багатымі фрэскамі ўпрыгожваліся і праваслаўныя: так, у роспісах [[Свята-Духаўская царква Тупічэўскага манастыра|Свята-Духаўскай царквы]] [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскага манастыра]] ў Мсціславе (сярэдзіна XVII&nbsp;ст.) праявіўся поўны разрыў з візантыйскай традыцыяй, здзіўляла прастанароднасць вобразаў і багацце этнаграфічных рэалій{{sfn|Шматаў|2001|с=15}}. [[Файл:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве (2).jpg|thumb|Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве ў тэхніцы «беларускай рэзі»]] [[Файл:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|міні|злева|Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве]] Вялікага росквіту ў эпоху барока дасягнула алтарная скульптура і манументальная разьба па дрэве. Для надання эмацыянальнай прыўзнятасці інтэр’ерам выкарыстоўвалася тэхніка аб’ёмнай, скразной арнаментальнай разьбы з расліннымі матывамі, якая стала вядомай далёка за межамі краіны пад назвай «[[беларуская рэзь]]»{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}. Сапраўдным шэдэўрам манументальна-дэкаратыўнага мастацтва з’яўляецца ансамбль [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пінск)|касцёла францысканцаў у Пінску]] (першая палова XVIII&nbsp;ст.). Яго галоўны і бакавыя алтары, а таксама ўнікальны амбон багата аздоблены разьбянымі фігурамі апосталаў і анёлаў, вітымі калонамі, картушамі і балдахінамі, якія ствараюць выключна дынамічную і тэатралізаваную кампазіцыю{{sfn|Ярашэвіч|2001|с=187, 189—193}}. == Адметнасці ўніяцкага храмабудаўніцтва == Важную ролю ў станаўленні і развіцці архітэктуры беларускага барока (у прыватнасці, яго віленскай фазы) адыграла грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква і яе манаскі [[Базыльяне|ордэн базыльян]]. Спецыфічныя ўмовы поліканфесійнага грамадства і літургічныя патрабаванні ўніятаў прывялі да выпрацоўкі ўнікальных архітэктурна-планіровачных і мастацкіх рашэнняў, якія іманентна выпрацаваліся на аснове традыцый мясцовага дойлідства з улікам усходніх і заходніх уплываў{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=144}}. У працэсе эвалюцыі ўніяцкага барока сфарміраваўся тып двухвежавага аднаапсіднага храма (часцей за ўсё трохнефавай базілікі). Адной з самых адметных асаблівасцей шэрагу ўніяцкіх помнікаў сярэдзіны XVIII&nbsp;стагоддзя стала мерыдыянальная арыентацыя будынкаў — алтаром на поўнач. Гэты прыём, які парушаў традыцыйную арыентацыю на ўсход, узнік як вынік ідэі сімвалічнага нейтралітэту ўніятаў да ўплываў заходняй (Рым) і ўсходняй (Масква) цэркваў. Яскравым прыкладам такой арыентацыі з'яўляецца перабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=146}}. [[Файл:Інтэр'ер царквы ў Беразвеччы.jpg|міні|Інтэр'ер царквы з алтарнай перагародкай у Беразвеччы]] У інтэр'ерах уніяцкіх храмаў таксама сфарміраваліся спецыфічныя рысы. Замест традыцыйных драўляных іканастасаў тут пачалі ўзводзіць мураваныя алтарныя перагародкі. Гэтыя канструкцыі мелі шматпланавую прасторава-развітую будову, багата аздабляліся ляпнымі пазалочанымі гірляндамі, картушамі і капітэлямі, спалучаючы каталіцкую тэатралізаванасць з захаваннем усходняй літургічнай функцыі, напрыклад, у Сафійскім саборы і [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=147—148}}. [[Файл:Жыровічы, Богаяўленская царква 4.jpg|злева|міні|Фігурны франтон Богаяўленскай царквы ў Жыровічах]] Для вонкавага аблічча манастырскіх храмаў базыльян характэрна выкарыстанне так званых «брамкавых» фасадаў. У такіх кампазіцыях галоўны фасад пазбаўляўся масіўных бакавых вежаў і нагадваў манументальную браму з дынамічным і насычаным пластыкай цэнтральным завяршэннем — фігурным атыкавым франтонам. Падобныя рашэнні можна ўбачыць у [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|царкве ў Вольне]], храме ў [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] і [[Багаяўленская царква (Жыровічы)|Богаяўленскай царкве ў Жыровічах]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=154—157}}. == Праваслаўнае і пратэстанцкае дойлідства == === Пратэстанцкія зборы === У перыяд пашырэння [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім (канец XVI — першая палова XVII&nbsp;стагоддзя) актыўнае будаўніцтва разгарнулі пратэстанты, у першую чаргу кальвіністы. Архітэктура [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] (храмаў) вызначалася суровым аскетызмам, лапідарнасцю формаў і адсутнасцю багатага дэкору, што адпавядала ідэалогіі гэтай канфесіі. Пратэстанцкія храмы ў [[Смаргонь|Смаргоні]], [[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданаве]], [[Кальвінскі збор (Заслаўе)|Заслаўі]] першапачаткова захоўвалі познегатычныя і рэнесансныя рысы, уключаючы відавочны [[Абарончы храм|абарончы характар]]: таўшчэзныя сцены, вузкія вокны-байніцы, масіўныя вежы{{sfn|Габрусь|2001|с=83—85}}. [[Файл:Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1939).jpg|міні|Смаргонскі збор]] Аднак паступова, у працэсе перабудоў і развіцця, архітэктура збораў пачала ўбіраць у сябе элементы барока. Яскравым прыкладам такога сінтэзу з'яўляецца [[Касцёл Святога Міхаіла (Смаргонь)|кальвінскі збор у Смаргоні]], які мае ўнікальную цэнтрычную васьмігранную структуру (актагон), завершаную шатровым дахам і ўпрыгожаную барочнымі архітэктурнымі дэталямі. Барочныя рысы праявіліся і ў вырашэнні вежаў, аздабленні інтэр'ераў стукавай лепкай, выкарыстанні складаных прафіляваных карнізаў{{sfn|Габрусь|2001|с=85—87}}. === Магілёўская архітэктурная школа === У праваслаўным дойлідстве XVII&nbsp;стагоддзя таксама адбываліся складаныя працэсы адаптацыі новага стылю да традыцыйных візантыйска-рускіх канонаў. Найбольш яскрава гэты сінтэз праявіўся на ўсходзе Беларусі, дзе намаганнямі мясцовых рамесных цэхаў сфарміравалася так званая «магілёўская архітэктурная школа»{{sfn|Гліннік|2001|с=173}}. У першай палове і сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя праваслаўныя брацтвы і манастыры ўзводзілі мураваныя храмы, якія захоўвалі традыцыйную крыжова-купальную кампазіцыю, але аздабляліся знешне ў формах пострэнесансу і ранняга барока. Да гэтага кола помнікаў належаць [[Свята-Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскі сабор]] (1636—1639), [[Свята-Мікольскі манастыр (Магілёў)|Мікольская]] (1669—1672) і [[Успенская царква (Магілёў)|Успенская]] (1670—1684) цэрквы ў [[Магілёў|Магілёве]], а таксама [[Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра|Святадухаўская царква]] [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|Куцеінскага манастыра]] пад [[Орша|Оршай]] (да 1653 года){{sfn|Гліннік|2001|с=173—174}}{{sfn|Габрусь|2001|с=109—111}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (1909).jpg|Богаяўленскі сабор у Магілёве Магілёў._Мікольскі_сабор.JPG|Мікольская царква ў Магілёве Mahiloŭ,_Pračyścienskaja._Магілёў,_Прачысьценская_(1901-18).jpg|Прачысценская царква ў Магілёве Траецкая_царква._Орша.jpg|Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра пад Оршай </gallery> Магілёўская архітэктурная школа вызначалася выкарыстаннем шмат'ярусных фігурных франтонаў з пластычнымі валютамі і нішамі. У адрозненне ад каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў, фасады магілёўскіх праваслаўных цэркваў мелі больш плоскасны, «дывановы» характар аздаблення, які імітаваў структуру шмат'ярусных драўляных іканастасаў. Інтэр'еры гэтых храмаў шчодра ўпрыгожваліся фрэскавай паліхроміяй і багатай драўлянай «беларускай рэззю»{{sfn|Габрусь|2001|с=113—114}}{{sfn|Гліннік|2001|с=174}}. Характэрна, што мастацкія формы магілёўскага барока захоўвалі пэўны архаізм і кансерватызм аж да канца XVII&nbsp;стагоддзя, што было прадыктавана ідэалагічным супрацьстаяннем праваслаўнага насельніцтва каталіцкай экспансіі{{sfn|Гліннік|2001|с=176—179}}. == Уплыў на мастацтва Расіі і Украіны == Беларускія майстры адыгралі выключна важную ролю ў станаўленні барочнага мастацтва і архітэктуры ў суседніх усходнеславянскіх краінах. Найбольш інтэнсіўны працэс міграцыі мастацкіх ідэй і саміх творцаў адбываўся ў сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскай вайны 1654—1667 гадоў]] вялікая колькасць беларускіх майстроў (дойлідаў, жывапісцаў, рэзчыкаў, кафляроў) з [[Вільня|Вільні]], [[Полацк|Полацка]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Смаленск|Смаленска]] і іншых гарадоў была гвалтоўна вывезена ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]]. У Маскве яны былі паселены ў асобнай Мяшчанскай слабадзе і працавалі пры царскім двары ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]]{{sfn|Шматаў|2001|с=21}}. [[Выява:Novodev 007.jpg|thumb|злева|Іканастас Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў [[Масква|Маскве]], зроблены беларускімі майстрамі ў 1683—1685 гадах пад кіраўніцтвам [[Клім Міхайлаў|Кліма Міхайлава]]]] Значнае ўздзеянне беларускія майстры аказалі на развіццё рускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і манументальнага дэкору. У Расію была прынесена традыцыя аб'ёмна-ажурнай разьбы па дрэве, якая атрымала назву «[[беларуская рэзь]]» (або «флемская разьба»). Гэтая тэхніка, насычаная барочнымі расліннымі матывамі, выкарыстоўвалася пры стварэнні іканастасаў, напрыклад, у Смаленскім саборы [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра ў Маскве]], і аздабленні царскіх палацаў, у прыватнасці, драўлянага палаца ў [[Каломенскае|Каломенскім]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Не меншы ўплыў зрабілі беларускія кафляры. Майстры [[Ігнацій Максімаў]], [[Сцяпан Іваноў-Палубес]] і [[Пётр Іваноў-Заборскі]] наладзілі ў Расіі вытворчасць шматколернай паліванай [[Кафля|кафлі]]. Яны ўпершыню прыўнеслі ў рускае дойлідства барочныя матывы (калонкі, [[Антаблемент|антаблементы]], [[Картуш (архітэктура)|картушы]], выявы [[Херувім|херувімаў]]), якія актыўна выкарыстоўваліся пры аздабленні [[Валдайскі Іверскі манастыр|Іверскага манастыра на Валдаі]] і [[Нова-Іерусалімскі манастыр|Нова-Іерусалімскага сабора]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Акрамя таго, беларускія майстры садзейнічалі ўкараненню ў рускае дойлідства заходнееўрапейскай [[Ордарная сістэма|ордарнай сістэмы]]{{sfn|Шматаў|2001|с=22}}. На тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] барока пачало фарміравацца пазней, чым у Беларусі, і таксама адчула на сабе ўплыў беларускай архітэктурнай школы. Першы ўкраінскі барочны помнік — [[Касцёл езуітаў (Львоў)|касцёл езуітаў у Львове]] (1610—1630-я гады) — узводзіўся італьянскім дойлідам [[Джакама Брыяна|Дж.&nbsp;Брыяна]], які відавочна абапіраўся на вопыт будаўніцтва езуіцкага [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела ў Нясвіжы]]. Падабенства франтонаў і агульнай кампазіцыі ў абодвух помніках з'яўляецца бясспрэчным. Значны ўплыў на ўкраінскае мастацтва аказалі і беларускія майстры кніжнай гравюры, напрыклад, браты [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандр]] і [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонцій Тарасевічы]], друкар [[Спірыдон Собаль]], якія перанеслі ў Кіеў і Львоў перадавыя дасягненні [[Віленская школа гравюры|віленскай]] і [[Магілёўская школа гравюры|магілёўскай школ]] медзярыту{{sfn|Шматаў|2001|с=29—30}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мураваныя харалы|ref=Габрусь}} * {{артыкул |аўтар=[[В. Ф. Шматаў|Шматаў В. Ф.]] |загаловак=Станаўленне барока ў мастацтве ўсходнеславянскіх народаў |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=7—45 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Шматаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока. Тэндэнцыі і напрамкі развіцця |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=50—64 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Абрысы станаўлення стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=65—80 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Габрусь_Абрысы}} * {{артыкул |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Элітная архітэктура барока Беларусі ў агульнаеўрапейскім кантэксце |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=102—123 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Кулагін}} * {{артыкул|ref=Чантурыя_Ю|аўтар=[[Ю. У. Чантурыя|Чантурыя Ю. У.]]|загаловак=Архітэктурны ансамбль плошчы ў горадабудаўніцтве барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=81—101|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Федарук|аўтар=[[А. Т. Федарук|Федарук А. Т.]]|загаловак=Эпоха барока ў паркабудаўніцтве Беларусі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=282—290|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гаршкавоз|аўтар=[[В. Дз. Гаршкавоз|Гаршкавоз В. Дз.]]|загаловак=Беларускі сценапіс XVIII ст. Тыпалогія ў кантэксце польскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=203—212|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Ярашэвіч|аўтар=[[А. А. Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]|загаловак=Архітэктурна-скульптурны ансамбль касцёла францысканцаў у Пінску|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=186—202|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Габрусь_Аспекты|аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]]|загаловак=Стылістычныя аспекты архітэктуры віленскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=140—166|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гліннік|аўтар=[[В. В. Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Святадухаўская (цёплая) царква Куцеінскага Богаяўленскага манастыра. Досвед рэканструкцыі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=167—185|isbn=985-08-0452-1}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=2: Другая палова XVI — канец XVIII ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Я. М. Сахута |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1988 |старонак=384 |ref=ГБМ. Т. 2}} * {{кніга |аўтар=Чантурия В. А. |загаловак=История архитектуры Белоруссии |выданне=2-е изд. |месца=Мн. |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1977 |старонак=319 |ref=Чантурия}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1972 |том=1 |ref=Гісторыя Беларускай ССР}} * {{артыкул |аўтар=Квитницкая Е. Д. |загаловак=Белоруссия. Архитектура XVII в. |выданне=Всеобщая история архитектуры: В 12 т. |месца=М. |год=1968 |том=6 |старонкі=477 |ref=Квитницкая}} * {{кніга |аўтар=Чарняўская Т. І. |загаловак=Архітэктура Магілёва: З гіст. планіроўкі і забудовы горада |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1973 |старонак=95 |ref=Чарняўская}} * {{кніга |аўтар=Егоров Ю. |загаловак=Градостроительство Белоруссии |месца=М. |год=1954 |старонак=283 |ref=Егоров}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура барока ў Беларусі]] s338eacgb30h6rte7c1bnhviqmhjtc9 5144273 5144271 2026-05-21T02:54:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Ансамблі плошчаў і рэгулярная забудова (XVIII ст.) */ 5144273 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. 2022.jpg|міні|Першым помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гг. італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]]]] '''Архітэкту́ра баро́ка ў Белару́сі''' — мастацкі і [[архітэктурны стыль]], які дамінаваў у манументальным, [[Культавая архітэктура|культавым]] і свецкім дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] (у межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) з канца XVI і да канца XVIII&nbsp;стагоддзя. З'яўляючыся лагічным працягам агульнаеўрапейскіх працэсаў, [[барока]] на беларускіх землях не было простым механічным запазычаннем заходнееўрапейскіх узораў. Увабраўшы ў сябе элементы [[Беларуская готыка|мясцовай готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]], а таксама глыбокія традыцыі візантыйска-рускай сістэмы [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], гэты стыль набыў яскравыя нацыянальныя і рэгіянальныя рысы{{sfn|Лазука|2001|с=50-51}}{{sfn|Габрусь|2001|с=68-69}}. Своеасаблівы сінтэз заходняй (каталіцкай) і ўсходняй ([[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]]) архітэктурных традыцый, які выявіўся ў прасторавых кампазіцыях, [[Тэктоніка|тэктоніцы]] і дэкоры, атрымаў у мастацтвазнаўстве назву '''беларускае барока'''. Тэрмін упершыню быў уведзены ў навуковы зварот у канцы 1920-х гадоў гісторыкам архітэктуры [[М. Шчакаціхін|М.&nbsp;Шчакаціхіным]]<ref name="shchak">{{кніга |аўтар=[[М. Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] |загаловак=Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. Т. 1. |месца=Мн. |выдавецтва=Інбелкульт |год=1928}}</ref>{{sfn|Габрусь|2001|с=7}}. З'яўленне барока ў Беларусі было непасрэдна звязана з грамадска-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй]] (1569), пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя ў ВКЛ|контррэфармацыі]] і прыходам [[Ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Першым манументальным помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] (1587—1593), пабудаваны італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]] па фундацыі князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]]{{sfn|Габрусь|2001|с=68}}{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. Нягледзячы на тое, што першапачаткова барока выступала як стыль каталіцкай (найперш езуіцкай) архітэктуры, у спецыфічных умовах поліканфесійнага грамадства Вялікага Княства Літоўскага яно хутка пераадолела рэлігійныя рамкі. Барочная эстэтыка паступова была ўспрынята і перапрацавана [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай]], [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкай]] і нават [[Кальвінізм|пратэстанцкай (кальвінісцкай)]] цэрквамі, стаўшы ўніверсальным стылем эпохі{{sfn|Лазука|2001|с=50}}{{sfn|Габрусь|2001|с=69}}. Эвалюцыя беларускага барока прайшла некалькі этапаў: ад суровых, манументальных форм ранняга і [[Сармацкае барока|«сармацкага» барока]] (XVII&nbsp;ст.) да вытанчанага, надзвычай пластычнага і дынамічнага [[Віленскае барока|віленскага барока]] (сярэдзіна і другая палова XVIII&nbsp;ст.){{sfn|Габрусь|2001|с=68}}. Дасягненні беларускіх майстроў і самабытнасць сфарміраванай імі архітэктурнай школы аказалі значны ўплыў на развіццё манументальнага дойлідства, [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і [[Іканапіс|іканапісу]] ў суседніх краінах, у прыватнасці, стаўшы адным з фактараў станаўлення [[барока ў Расіі]] і [[Барока ва Украіне|на Украіне]]{{sfn|Шматаў|2001|с=11, 27—28}}. == Гістарычныя перадумовы і вытокі == З’яўленне і пашырэнне барока ў беларускай архітэктуры было цесна звязана са значнымі сацыяльна-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: заключэннем [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) і пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], якую праводзіў у першую чаргу [[Таварыства Ісуса|ордэн езуітаў]]. У манументальнае дойлідства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] быў прыўнесены новы архітэктурна-мастацкі стыль, выразныя сродкі якога вызначаліся павышанай экспрэсіяй і былі пакліканы ўмацаваць пазіцыі каталіцкай царквы{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Цэнтрам станаўлення гэтага стылю стала [[Італія]] (у прыватнасці, [[Рым]]), адкуль ён пачаў сваё шэсце па Еўропе{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. [[Файл:Chiesa gesu facade.jpg|міні|злева|Галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е, які паслужыў для нясвіжскага касцёла Божага Цела]] Беларусь стала адной з першых краін, якая прычынілася да развіцця барока. Першым помнікам гэтага стылю на тэрыторыі Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гадах. Яго з’яўленне звязана з дзейнасцю нясвіжскага князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]], які пасля паломніцтва ў Святую Зямлю і наведвання Італіі запрасіў італьянскага архітэктара-езуіта [[Джавані Марыя Бернардоні|Яна Марыю Бернардоні]]{{sfn|Шматаў|2001|с=14—15}}. Прататыпам для нясвіжскага касцёла паслужыў галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е. Аднак ужо ў гэтым раннім беларускім помніку праявіліся мясцовыя адметнасці: спрошчаная трактоўка [[Архітэктурны ордар|ордара]] на галоўным фасадзе, больш дэталёвая апрацоўка бакавых фасадаў, наяўнасць гранёных капэл па баках нефаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Істотнай падзеяй, звязанай з пачаткам эпохі барока і будаўніцтвам у Нясвіжы, стала таксама ўвядзенне ў беларускае дойлідства прафесійнага праектнага чарцяжа{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Аднак рэзкага і поўнага адмаўлення ад папярэдніх традыцый пад уздзеяннем заходняга барочнага ўзору не адбылося. Новы стыль з’явіўся тым зернем, якое дало парасткі толькі дзякуючы спецыфічным мясцовым умовам. [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]] 1596 года надзвычай абвастрыла рэлігійна-палітычную барацьбу ў краіне. Саперніцтва паміж католікамі, праваслаўнымі і ўніятамі ў сферы культавага будаўніцтва вымушала ўсе канфесіі звяртацца да найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока, адначасова сінтэзуючы іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі мінулага. Менавіта ў выніку гэтых складаных сацыяльна-культурных працэсаў на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў сфарміравалася самабытная архітэктурна-мастацкая сістэма беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68—69}}. Візантыйская першааснова праваслаўнай царквы не знікла, а засталася адным «са складаемых» у фарміраванні новага стылю, што абумовіла ўнікальнасць беларускай архітэктуры ў параўнанні з суседнімі польскай ці рускай школамі{{sfn|Шматаў|2001|с=7}}. == Эвалюцыя і стылявыя кірункі == Развіццё стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі прайшло тры асноўныя перыяды: ранняе барока (канец XVI&nbsp;— першая палова XVII&nbsp;стагоддзя), сталае або [[Сармацкае барока|«сармацкае» барока]] (другая палова XVII&nbsp;— 1730-я гады) і позняе або [[віленскае барока]] (1730-я&nbsp;— 1780-я гады){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. === Ранняе барока === [[Файл:Ružany Holy Trinity Church 2023-06-24 5352.jpg|міні|злева|Касцёл Святой Тройцы ў Ружанах]] У першай палове XVII&nbsp;стагоддзя ў беларускай архітэктуры яшчэ працягвалі ўзводзіць храмы з аднанефавай і аднавежавай структурай, што была больш характэрнай для папярэдняга гістарычнага этапу. Да такіх пабудоў адносяцца [[Троіцкі касцёл (Ружаны)|касцёл дамініканцаў у Ружанах]] (1617) і [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Слонім)|касцёл бернардзінцаў у Слоніме]] (1639). Адначасова пашыраўся і новы тып культавай пабудовы&nbsp;— трохнефавая [[Базіліка|базіліка]] з бязвежавым галоўным фасадам, які быў шчодра насычаны ордарнымі элементамі. Такія рысы ўласцівы [[Касцёл Святога Фамы Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёлу дамініканцаў у Менску]] (пабудаваны пасля 1615 года) і [[Касцёл бернардзінцаў (Гродна)|касцёлу бернардзінцаў у Гародні]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Вызначальным момантам у выпрацоўцы характэрнага тыпу беларускага барочнага храма стала фарміраванне двухвежавых фасадаў. Гэты прынцып быў рэалізаваны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзятлава)|касцёле ў Дзятлаве]] (1642), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|касцёле брыгітак у Гародні]] (1642—1651) і ў [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёле ў Вішневе]] (1637—1641). Ранні этап развіцця стылю праходзіў пры дамінаванні так званага «езуіцкага барока», калі архітэктары-езуіты ўзводзілі касцёлы і калегіумы па ўзору рымскіх бажніц. Суровая дысцыпліна ордэна вымагала зацвярджэння праектаў у Рыме, і ў выніку раннебарочныя помнікі часта атрымлівалі строгую тэктоніку, буйнамаштабнасць і класічнае выкарыстанне рымскага ордара без залішняй пластычнай дэкаратыўнасці вонкавага аблічча{{sfn|Кулагін|2001|с=107}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Краявіды Слоніма (19).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Слоніме Miensk, Daminikanskaja-Vałockaja. Менск, Дамініканская-Валоцкая (1944).jpg|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага ў Мінску Ансамбль_былога_кляштара_бернардзінцаў.jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Гродне Дятлово_костёл_2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дзятлаве Гродна_2015._Касцёл_Дабравешчання_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі.jpg|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гродне Вішнева. Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Вішневе </gallery> === Сталае («сармацкае») барока === У адрозненне ад абарончых храмаў перыяду [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]], у эпоху барока вежы канчаткова страцілі сваё непасрэднае функцыянальнае (абарончае) прызначэнне і сталі выключна важнымі кампазіцыйнымі элементамі. Двухвежавасць вынікала з імкнення архітэктараў узмацніць эмацыянальнае ўздзеянне будынка на гледача. Галоўны фасад пачаў трактавацца як своеасаблівая тэатральная «куліса» для ўсёй кампазіцыі, якая завяршала агульную дынаміку архітэктурных мас. Менавіта гэты мастацкі прынцып, а не павышаная дэкаратыўная пластыка, уласцівы лепшым помнікам сталага беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Такі падыход яскрава адлюстраваны ў архітэктуры [[Касцёл Святога Міхаіла Архангела (Міхалішкі)|касцёла аўгусцінцаў у Міхалішках]] (1655), [[Касцёл дамініканцаў (Буховічы)|касцёла дамініканцаў у Буховічах]] (1647), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Засвір)|касцёла кармелітаў у Засвіры]] (1713) і [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|фарнага касцёла ў Навагрудку]] (перабудаваны да 1724 года). Вонкавае аблічча гэтых будынкаў мае суровы, амаль сярэднявечны характар. Гэты стылявы кірунак, які атрымаў у мастацтвазнаўстве назву [[Сармацкае барока|«сармацкае барока»]], адлюстроўваў рыцарскія ідэалы тагачаснай шляхты. Храмы вылучаліся масіўнасцю і геаметрычнай спрошчанасцю аб'ёмаў, якія маглі моцна кантраставаць з надзвычай пышнай і багатай ілюзорнай лепкай у інтэр'еры, напрыклад, стукавая лепка ў [[Міхалішкаўскі касцёл|Міхалішках]], выкананая італьянскімі майстрамі [[П'етра Перці]] і [[Джавані Галі]]{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Касьцёл,_Міхалішкі.jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Michališki._Church_of_St._Michael_the_Archangel_02.JPG|Багата дэкараваныя лепкай інтэр'еры касцёла Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Kasciol_Sviatoj_Trojcy_(Zasvir).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Засвіры Новогрудский фарный костёл Преображения Господня.jpg|Фарны касцёл у Навагрудку </gallery> === Позняе (віленскае) барока === У XVIII&nbsp;стагоддзі манументальнае будаўніцтва ў Беларусі ўступіла ў фазу свайго найвышэйшага росквіту. Для позняга беларускага барока стала ўласціва надзвычайная маляўнічасць і пластычнасць формаў, шматпланавая прасторавая структура фасадаў, багацце [[Святлацень|святлаценю]]. Архітэктура набыла стромкасць і лёгкасць, што надавала збудаванням вытанчаныя прапорцыі, мудрагелістыя скразныя праёмы і крывалінейныя абрысы вежаў і франтонаў. Станаўленне і росквіт мастацкіх асаблівасцей позняга барока непарыўна звязаны з творчасцю выдатнага віленскага архітэктара [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Яна Крыштофа Глаўбіца]], які працаваў над шматлікімі помнікамі на тэрыторыі Беларусі{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Гэты ўнікальны рэгіянальны кірунак, вядомы як [[віленскае барока]], стаў універсальным для розных хрысціянскіх канфесій, але найбольш яскрава і маштабна ён выявіўся менавіта ў культавых пабудовах уніятаў. Сярод найвыдатнейшых узораў гэтага стылю вылучаюцца [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]] (узведзены нанава ўніятамі ў 1738—1750 гадах на рэштках старажытнага храма XI&nbsp;стагоддзя), [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царква і манастыр базыльян у Беразвеччы]] (1756—1763), [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|манастыр у Барунах]] (1747—1757), комплексы ў [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|Вольне]] (1768) і [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] (1769—1779), а таксама [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Багаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская]] цэрквы ў [[Свята-Успенскі Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]] (1769) і [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква ў Віцебску]] (1772){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Віленскае барока вызначалася тэлескапічна-яруснай аматэрыяльна-шкілетнай будовай вежаў і хвалістай прасторавай структурай, што стварала ілюзію дынамічнага руху архітэктурных мас уверх{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=154}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Полацк._Сафійскі_сабор.jpg|Сафійскі сабор у Полацку Hłybokaje,_Bieraźviečča,_Bazylanski._Глыбокае,_Беразьвечча,_Базылянскі_(J._Dulevič,_1934).jpg|Касцёл Святых Пятра і Паўла ў Беразвеччы Kaścioł_u_Barunach1.JPG|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах Вольно_троицкая_церковь_01.jpg|Свята-Троіцкая царква ў Вольне Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|Свята-Пакроўская царква ў Талачыне Жыровічы,_Богаяўленская_царква_1.jpg|Богаяўленская царква ў Жыровіцах Жыровічы, Крыжаўзьдзьвіжанская царква 1.jpg|Крыжаўзвіжанская царква ў Жыровіцах Віцебск._33.JPG|Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску </gallery> == Горадабудаўніцтва і свецкая архітэктура == === Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі === Канец XVI і першая палова XVII стагоддзя на тэрыторыі Беларусі былі адзначаны прыкметным ростам гарадоў, павелічэннем іх насельніцтва і ўскладненнем архітэктурна-планіровачнай структуры. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў найбуйнейшых цэнтрах ([[Брэст]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]]) налічвалася 10 і болей тысяч жыхароў. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала выкарыстанне новай фартыфікацыйнай сістэмы па тыпу заходнееўрапейскай, да стварэння якой актыўна прыцягваліся галандскія інжынеры і архітэктары: [[Ван Лаэр]], [[Нонхарт]], [[Ван Дадэн]], [[Голанд]], [[Валон]] і іншыя{{sfn|Чантурия|1977|с=32}}. Замест драўляных умацаванняў пачалі насыпацца земляныя валы з [[Курціна (архітэктура)|курцінамі]] і [[Бастыён|бастыёнамі]]. Драўляныя замкі паступова страчвалі свае абарончыя функцыі, а роля галоўнага гарадскога цэнтра перайшла да гандлёвых плошчаў, дзе ўзводзіліся новыя грамадскія і культавыя збудаванні{{sfn|Гісторыя Беларускай ССР|1972|с=199}}{{sfn|Квитницкая|1968|с=477}}. [[Файл:План Магілёва ў канцы XVII ст.svg|thumb|злева|План Магілёва ў канцы XVII ст.]] Прыкладам новага напрамку ў горадабудаўніцтве з'яўляўся [[Магілёў]]. У 1601 годзе быў складзены праект [[Гарадскія ўмацаванні Магілёва|новых земляных умацаванняў]] вакол [[Магілёўскі замак|замка]] і пасадаў. Сфарміравалася [[Радыяльна-кальцавая планіроўка|радыяльна-кальцавая сістэма]] планіроўкі з трыма паясамі абароны. Першы пояс — [[Замкавы вал (Магілёў)|Замкавы вал]] — абкружаў тэрыторыю старажытнага замка. Другі — [[Блізкі вал|Кругавы (або Бліжні) вал]] — ахопліваў Стары горад і меў чатыры [[Мураваная архітэктура|мураваныя]] брамы. Трэці пояс — [[Палявы вал|Палявы (або Дальні) вал]] — ахопліваў пасады [[Новы горад (Магілёў)|Новага горада]], з'яўляўся найбольш працяглай лініяй умацаванняў і меў восем драўляных брам ([[Віленская брама (Магілёў)|Віленская]], [[Шклоўская брама (Магілёў)|Шклоўская]], [[Быхаўская брама (Магілёў)|Быхаўская]] і інш.). Усе галоўныя вуліцы горада мелі радыяльныя напрамкі і сыходзіліся на гандлёвай плошчы, дзе ў XVII стагоддзі пачалі ўзводзіць мураваную [[Магілёўская ратуша|ратушу]]{{sfn|Чарняўская|1973|с=7—13}}. Па-іншаму вырашаліся задачы абароны ў [[Гродна|Гродне]]. Горад не меў агульнагарадскіх земляных валоў, таму [[Стары замак (Гродна)|Верхні]] і [[Ніжні замак (Гродна)|Ніжні]] замкі разам з мураванымі кляштарамі стваралі адзіную абарончую сістэму. З канца XVI стагоддзя тут пачалося ўзвядзенне мураваных каталіцкіх кляштараў у найважнейшых стратэгічных пунктах: касцёл [[Фара Вітаўта]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] (1584—1596), [[Гродзенскі касцёл і кляштар дамініканцаў|дамініканскі]] (1672), [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|бернардзінскі]] (1595), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў (Гродна)|францысканскі]] (1635) і [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкі]] (1642—1651) кляштары. Яны выконвалі ролю своеасаблівых унутраных крэпасцей горада{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=13}}. [[Файл:Nesvisium.jpg|thumb|Нясвіж на гравюра Тамаша Макоўскага, 1604 г.]] Яшчэ адным важным кірункам стала фарміраванне гарадоў-крэпасцей, такіх як [[Слуцк]], [[Рэчыца]], [[Быхаў]] і [[Нясвіж]]. У адрозненне ад буйных гістарычных гарадоў, яны забудоўваліся ў кароткі тэрмін па адзіным рэгулярным плане і мелі прамавугольную сетку вуліц. Слуцк, напрыклад, меў канфігурацыю, блізкую да круга, умацаванага па перыметры сістэмай земляных валоў, бастыёнаў і [[Равелін|равелінаў]]. Рэчыца, паводле плана 1649 года, мела магутную сістэму з трох паясоў умацаванняў, якія абаранялі замак і прамавугольную сетку гарадскіх вуліц. Нясвіж, які з 1533 года стаў галоўнай рэзідэнцыяй [[Радзівілы|Радзівілаў]], з'яўляецца класічным прыкладам горада-крэпасці. Мураваны [[Нясвіжскі замак|замак]] быў вынесены за межы горада на высокі ўзгорак і абкружаны валамі з чатырма бастыёнамі. Сам горад меў прамавугольную сістэму планіроўкі і быў абнесены ўласнай сістэмай абарончых умацаванняў з чатырма мураванымі брамамі ([[Замкавая брама (Нясвіж)|Замкавая]], [[Слуцкая брама|Слуцкая]], [[Віленская брама (Нясвіж)|Віленская]], [[Клецкая брама (Нясвіж)|Клецкая]])<ref>ЦДГА БССР, КМФ-5, воп. 1, спр. 3839a, л. 70—116.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=14}}{{sfn|Егоров|1954|с=78}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff.jpg|План горада-крэпасці Слуцка. 1711—1736, {{нп3|Іаган Георг Максімільян фон Фюрстэнгоф|Максімільян фон Фюрстэнгоф|de|Johann Georg Maximilian von Fürstenhoff}} Bychaŭ. Быхаў (1781).jpg|План горада-крэпасці Быхава. 1781 г. Bychaŭ. Быхаў (XVII).jpg|План Быхаўскага замка і горада. XVII ст. Rečyca. Рэчыца (C. Eygerd, 1663).jpg|План горада-крэпасці Рэчыцы. 1663 г., Крыстоф фон Эйгерд </gallery> === Роля мястэчак і манастырскіх комплексаў === Характэрнай асаблівасцю горадабудаўніцтва другой паловы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў стала шырокае распаўсюджанне мястэчак. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім налічвалася каля 250 буйных і сярэдніх мястэчак. Яны падзяляліся на каралеўскія ([[Скідаль]], [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], [[Гомель]]), прыватнаўласніцкія ([[Любча (Навагрудскі раён)|Любча]], [[Дзяржынск|Койданава]], [[Лагойск]], [[Смаргонь]], [[Ружаны]]) і манастырска-царкоўныя ([[Чэрвень (горад)|Ігумен]], [[Відзы]], [[Пяршай]], [[Жыровічы]]). Мястэчка займала прамежкавае становішча паміж горадам і вёскай, і значная частка яго жыхароў была занята ў сельскагаспадарчай вытворчасці. Цэнтрам звычайна з'яўлялася гандлёвая плошча на перакрыжаванні важнейшых шляхоў. Замкі або манастыры размяшчаліся асобна ад жылой забудовы, але складалі з ёй адзіны архітэктурна-планіровачны арганізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99}}. У некаторых мястэчках горадафарміруючую ролю адыгрываў манастырскі комплекс. Яскравым прыкладам з'яўляецца [[Бяроза|Картуз-Бяроза]] (Брэсцкая вобласць), дзе ў канцы XVII стагоддзя магнаты Сапегі заснавалі [[Кляштар картэзіянцаў (Бяроза)|кляштар картэзіянцаў]] (1648—1689). Гэты манументальны комплекс стаў планіровачным ядром паселішча, якое набыло прамавугольную сістэму планіроўкі з гандлёвай плошчай у цэнтры{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99—100}}. Абарончае дойлідства працягвала адыгрываць вызначальную ролю ў гарадах паўночнага ўсходу Беларусі. Характэрным прыкладам з'яўляецца Віцебск. Паводле «[[Чарцёж места Віцебска 1664 года|Чарцяжа месца Віцебск]]» 1664 года, цэнтр горада складаўся з трох умацаваных драўляных замкаў: [[Верхні замак (Віцебск)|Верхняга]], [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжняга]] і [[Узгорскі замак (Віцебск)|Узгорскага]]. Кожны з іх меў замкнёную планіровачную структуру са сваім цэнтрам, але ўсе яны звязваліся ў адзіную сістэму праз масты і брамы<ref>ЦДАСА, ф. 192, воп. 1, спр. 2, л. 1.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=101}}. === Ансамблі плошчаў і рэгулярная забудова (XVIII ст.) === У 60—70-я гады XVIII стагоддзя ў асноўным завяршаецца фарміраванне феадальнага горада. Буйныя гарады захоўвалі змешаную сістэму планіроўкі: старажытная частка мела радыяльную сістэму, а новыя раёны — прамавугольную. Пасля разбуральных Паўночнай і руска-польскіх войнаў абарончыя ўмацаванні ў многіх гарадах больш не аднаўляліся, што спрыяла адкрытаму развіццю гарадской прасторы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=204}}. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала стварэнне цэласных ансамбляў грамадскіх цэнтраў. Галоўным элементам з’яўлялася гандлёвая (рыначная) плошча, на якой узводзіліся [[Ратуша|ратушы]], [[Гасціны двор|гасціныя двары]], гандлёвыя рады і культавыя збудаванні. У Мінску, напрыклад, грамадскі цэнтр фарміравалі [[Верхні рынак (Мінск)|Верхні]] і [[Ніжні рынак (Мінск)|Ніжні]] рынкі. На Верхнім рынку сфарміраваўся маляўнічы барочны ансамбль, які ўключаў [[Мінская ратуша|гарадскую ратушу]] (перабудаваную ў канцы XVIII ст.), будынак [[Мінскі гасціны двор|гасцінага двара]], [[Мінскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] з [[Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|манументальным касцёлам]] (1700—1710), а таксама комплексы дамініканскага, бернардзінскага і ўніяцкага манастыроў{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=205}}. [[Файл:Viciebsk, Rynak-Vialikaja. Віцебск, Рынак-Вялікая (J. Pieška, 1800).jpg|thumb|Выгляд на гандлёвыя рады і ратушу ў Віцебску. Пачатак ХІХ стагоддзя, [[Юзаф Пешка]]]] У Віцебску ў канцы XVIII стагоддзя грамадскі цэнтр сфарміраваўся на левабярэжнай частцы горада і складаўся з дзвюх плошчаў, злучаных мостам праз раку [[Віцьба|Віцьбу]]. На адной з іх была пабудавана мураваная [[Віцебская ратуша|ратуша]] (1775), манументальная вежа якой кантраставала з прыземістым двухпавярховым корпусам гандлёвых радоў. Ансамбль дапаўнялі [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква]] (1772) і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Віцебск)|кляштар бернардзінцаў]] (1737—1755). На другой плошчы размяшчаўся комплекс [[Віцебскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]] (1716—1731). Такі падыход ствараў складаную, прасторава развітую кампазіцыю з вышыннымі дамінантамі, характэрную для эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=206}}. Выдатным прыкладам з’яўлялася таксама і [[Шклоўская ратуша|ратуша ў Шклове]] (другая палова XVIII ст.), якая складала адзіны ансамбль з гандлёвымі радамі, утвараючы вялікі ўнутраны двор{{sfn|Чантурыя Ю.|2001|с=84—85}}. Вышэйшым дасягненнем горадабудаўнічай думкі эпохі сталага барока і пераходу да класіцызму стала стварэнне рэгулярных ансамбляў. У 60—80-я гады XVIII стагоддзя пад кіраўніцтвам гродзенскага старосты [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]] былі праведзены маштабныя работы па рэканструкцыі прадмесця [[Гарадніца (Гродна)|Гарадніца]] ў Гродне. Праект распрацоўваўся з удзелам вядомых еўрапейскіх архітэктараў, у тым ліку [[Іаган Георг Мёзер|Ё. Мёзера]] і [[Джузэпэ Сака|Дж. Сака]]. На Гарадніцы быў створаны новы жылы і прамысловы раён, забудаваны па адзіным рэгулярным плане з вылучэннем асобных зон: прамысловай, адміністрацыйна-культурнай і жылой{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=208—209}}. Тут было ўзведзена 85 будынкаў рознага прызначэння{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. У ансамбль уваходзілі [[Палац Тызенгаўза (Гродна)|палац Тызенгаўза]], будынкі тэатра, [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай школы]] з барочнымі гранёнымі [[Эркер|эркерамі]], батанічны сад і мануфактуры. Для замежных майстроў былі пабудаваны 20 тыпавых жылых дамоў з драўлянымі сценамі і цаглянымі галоўнымі фасадамі ў стылі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. [[Файл:Varniany, Rynak. Варняны, Рынак (1939).jpg|thumb|План плошчы ў Варнянах. 1939 г.]] Яшчэ адным прыкладам комплекснага падыходу стала рэканструкцыя мястэчка [[Варняны]] (Астравецкі раён) у 1770-я гады. Цэнтрам ансамбля стала вялікая трапецападобная плошча, на ўсходнім баку якой быў узведзены мураваны [[Касцёл Святога Георгія (Варняны)|касцёл Святога Георгія]] (1767—1769) у стылі позняга барока. Сіметрычна па баках плошчы былі пабудаваны дамы аптэкара і ксяндза, а ўздоўж плошчы пастаўлены тыпавыя жылыя дамы, злучаныя мураванымі сценамі з арачнымі праездамі, што стварала суцэльны архітэктурны фронт забудовы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=210}}. === Палацава-паркавыя рэзідэнцыі === У элітнай свецкай архітэктуры адбыўся карэнны пераход ад замкнёных абарончых замкаў да адкрытых рэпрэзентатыўных рэзідэнцый. Магнацкія двары арыентаваліся на агульнаеўрапейскі, шмат у чым французскі, ідэал палацава-паркавага комплексу тыпу ''entre cour et jardin'' («паміж дваром і паркам»). Асноўнымі прынцыпамі архітэктуры сталі паўзамкнёнасць аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі, калі бакавыя флігелі разам з галоўным корпусам і агароджай утваралі парадны двор — [[Курданёр|курданёр]], а таксама [[Анфілада|анфіладнасць]] унутранай планіроўкі{{sfn|Кулагін|2001|с=114}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Для стварэння такіх ансамбляў у Вялікае Княства Літоўскае запрашаліся вядучыя еўрапейскія дойліды. Па праектах [[Матэус Даніэль Пёпельман|М. Д. Пёпельмана]] і яго вучняў быў узведзены [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] у Гародні. Замежныя майстры, такія як Дж. Сака, [[Карла Спампані|К. Спампані]] і [[Ян Самуэль Бекар|Я. С. Бекар]], працавалі над стварэннем велічных палацаў у [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|Свяцку]], [[Сядзіба Храптовічаў (Шчорсы)|Шчорсах]], [[Ружанскі палац|Ружанах]] і [[Палац Радзівілаў (Дзятлава)|Дзятлаве]]. Інтэр'еры аздабляліся з выкарыстаннем стукавай лепкі, манументальнага жывапісу і мясцовых шпалер (габеленаў), мануфактуры па вытворчасці якіх былі заснаваны Радзівіламі і Агінскімі ў [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў|Слуцку]], Міры і Карэлічах. Архітэктары актыўна выкарыстоўвалі высокія ламаныя [[Мансарда|мансардавыя]] дахі, люкарны, бальконы і фігурныя франтоны з ляпнымі картушамі{{sfn|Кулагін|2001|с=114—115}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=218—223}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак у Гродне Свяцкі палац (01).jpg|Свяцкі палац Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (5).jpg|Шчорсаўскі палац Палац_Сапегаў,_Ружаны.jpg|Ружанскі палац Дзятлава. Палац Радзівілаў. Галоўны фасад.jpg|Дзятлаўскі палац Niaśviž, Alba. Нясьвіж, Альба (L. Lutnicki, 1784).jpg|Праект альтанкі для парку ў Альбе </gallery> Неад'емнай часткай барочных рэзідэнцый сталі [[Рэгулярны парк|рэгулярныя (французскія і італьянскія) паркі]]. Яны ўяўлялі сабой складаныя геаметрычныя кампазіцыі са стрыжаных дрэў ([[Шпалеры (садова-паркавае мастацтва)|шпалер]]), якія ўтваралі зялёныя «кабінеты», «залы» і [[Зялёны лабірынт|лабірынты]]. У парках актыўна выкарыстоўваліся экзатычныя расліны ў [[Вазон|вазонах]], узводзіліся мураваныя і драўляныя [[Аранжарэя|аранжарэі]] і [[Фігарня|фігарні]]. Цікавай асаблівасцю паркабудавання Беларусі было шырокае выкарыстанне тэрасавання рэльефу: італьянскія сады на некалькіх [[Тэраса|тэрасах]] з [[Падпорная сцяна|падпорнымі сценкамі]] і [[Лесвіца|лесвіцамі]] былі створаны ў [[Валожын|Валожыне]], [[Альба (паркавы комплекс)|Альбе]] пад Нясвіжам, Ружанах і іншых маёнтках{{sfn|Федарук|2001|с=285—287}}. == Драўлянае культавае дойлідства == Асноўным традыцыйным матэрыялам у забудове гарадоў і вёсак Беларусі заставалася дрэва. На развіццё манументальнага драўлянага дойлідства пачынаючы з XVII&nbsp;стагоддзя аказвалі значны ўплыў мастацкія стылі, што ўжо панавалі ў мураванай архітэктуры. Па сваёй архітэктоніцы драўляныя храмы падзяляліся на дзве асноўныя групы: ''клецкія'' і ''крыжовыя''{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Клецкія храмы (назва паходзіць ад традыцыйнай сялянскай пабудовы — [[клеці]]) складаліся з аднаго ці некалькіх прамавугольных зрубаў. Пад уплывам мураваных готыка-рэнесансных храмаў спачатку склаўся тып будынка з вежай над бабінцам (цэрквы ў Гарадку, [[Свята-Троіцкая царква (Дабраслаўка)|Дабраслаўцы]], [[Свята-Троіцкая царква (Дастоева)|Дастоеве]]). У перыяд барока пашырылася будаўніцтва двухзрубавых драўляных цэркваў з плоскім бязвежавым фасадам, завершаным трохвугольным франтонам (цэрквы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вавулічы)|Вавулічах]], [[Свята-Троіцкая царква (Бездзеж)|Бездзежы]], [[Свята-Пакроўская царква (Дзеткавічы)|Дзеткавічах]]). На наступным этапе пачалі ўзводзіць храмы з дзвюма вежамі па баках галоўнага фасада ([[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Дзівін)|цэрквы ў Дзівіне]], [[Свята-Юр'еўская царква (Валавель)|Валавелі]], [[Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль)|Латыгалі]], [[Касцёл Святой Тройцы (Цялядавічы)|касцёл у Цялядавічах]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Дабраслаўка. Царква (01).jpg|Троіцкая царква ў Дабраслаўцы Файл:Dastojeva, Illinskaja. Дастоева, Ільлінская (Z. Gloger, 1905).jpg|Ільінская царква ў Дастоеве Файл:Вавулічы. Свята-Раства-Багародзіцкая царква (04).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Вавулічах Файл:Бездзеж. Царква Прасвятой Тройцы (02).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Бездзежы Файл:Дзеткавічы. Свята-Пакроўская царква.jpg|Свята-Пакроўская царква ў Дзеткавічах Файл:Дзівін. Свята-Параскева-Пятніцкая царква.jpg|Свята-Параскева-Пятніцкая царква ў Дзівіне Файл:Valaviel, Juraŭskaja. Валавель, Юраўская (XX).jpg|Свята-Георгіеўская царква ў Валавелі Файл:Łatyhal, Mikolskaja. Латыгаль, Мікольская (1900).jpg|Свята-Мікалаеўская царква ў Латыгалі Файл:Цялядавічы. Царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Цялядавічах Файл:Хаціслаў. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|Спаса-Праабражэнская царква ў Хаціславе </gallery> Вежы драўляных храмаў барока звычайна не мелі ніякага функцыянальнага (абарончага) прызначэння: адзінай іх мэтай было ўзбагачэнне сілуэта збудавання і ўзмацненне дынамікі кампазіцыі. У XVIII&nbsp;стагоддзі яны пачалі раскрапоўваць фасады на ўсю вышыню і нават ставіліся пад вуглом да плоскасці фасада (як у царкве ў [[Хаціслаў|Хаціславе]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}. Крыжовыя ў плане драўляныя саборы, якія неслі візантыйскую традыцыю, генетычна паходзячы ад мураванага крыжова-купальнага храма, у XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях будавалі пераважна пры буйных праваслаўных манастырах: [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|віцебскім Маркавым]], [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|аршанскім Богаяўленскім Куцеінскім]], [[Свята-Духаўскі Тупічэўскі манастыр|мсціслаўскім Тупічэўскім]]. Вызначальнай рысай такіх помнікаў з'яўлялася тэктанічнае адзінства аб'ёмаў і маналітнасць кампазіцыі дахаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71, 74}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Viciebsk,_Markaŭščyna,_Trajeckaja._Віцебск,_Маркаўшчына,_Траецкая_(I._Trutnev,_1866).jpg|Траецкая царква Маркава манастыра. [[І. Трутнеў]], 1866 Vorša, Kuciejna, Bohajaŭlenski. Ворша, Куцейна, Богаяўленскі (D. Strukov, 1864-67).jpg|Куцеінскі манастыр. [[Д. Струкаў]], 1864-1867 Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911).jpg|Духаўская царква Тупічэўскага манастыра. П. Крышталёў, 1911 </gallery> == Сінтэз мастацтваў: інтэр’ер і манументальны жывапіс == Характэрнай асаблівасцю барочнай архітэктуры стаў гарманічны сінтэз дойлідства, жывапісу і скульптуры. Дэкаратыўная пластыка, аснову якой складала ордарная сістэма, на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў эвалюцыянавала ад адзіночных плоскіх пілястраў да шматлікіх раскраповак, хвалістых карнізаў, пукатых і ўвагнутых аб’ёмаў. У аздобе інтэр’ераў пачалі шырока ўжываць лепку ў тэхніцы ''[[стука]]'' (штучнага мармуру з абпаленага гіпсу, вапны і клею){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Асаблівае значэнне ў арганізацыі ўнутранай прасторы набылі манументальныя фрэскавыя размалёўкі. Жывапісныя кампазіцыі візуальна разрывалі тэктанічныя межы будынкаў, ствараючы ілюзію незамкнёнай, бязмежнай прасторы. Вялікі ўплыў на развіццё фрэскавага мастацтва ў Беларусі аказала так званая «[[Квадратура (мастацтва)|квадратура]]» — ілюзорная архітэктурная перспектыва. Яе распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне друкаваных узорнікаў, у прыватнасці трактата італьянскага майстра [[Андрэа Поца]]{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=206}}. [[Файл:Касьцёл сьв. Станіслава ў Магілёве, галоўная нава.jpg|міні|злева|Роспісы касцёла Св. Станіслава ў Магілёве]] Манументальны жывапіс XVIII&nbsp;стагоддзя развіваўся ў цеснай сувязі з заходнееўрапейскімі (рымскімі і баварскімі) узорамі. Выдатнымі прыкладамі барочнага сценапісу з’яўляюцца фрэскі [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], [[Сабор Унебаўзяцця Дзевы Марыі і Святога Станіслава|касцёла Святога Станіслава ў Магілёве]], а таксама страчаныя роспісы [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]] і [[Беразвецкая царква|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=204, 207}}. Адначасова з каталіцкімі храмамі багатымі фрэскамі ўпрыгожваліся і праваслаўныя: так, у роспісах [[Свята-Духаўская царква Тупічэўскага манастыра|Свята-Духаўскай царквы]] [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскага манастыра]] ў Мсціславе (сярэдзіна XVII&nbsp;ст.) праявіўся поўны разрыў з візантыйскай традыцыяй, здзіўляла прастанароднасць вобразаў і багацце этнаграфічных рэалій{{sfn|Шматаў|2001|с=15}}. [[Файл:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве (2).jpg|thumb|Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве ў тэхніцы «беларускай рэзі»]] [[Файл:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|міні|злева|Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве]] Вялікага росквіту ў эпоху барока дасягнула алтарная скульптура і манументальная разьба па дрэве. Для надання эмацыянальнай прыўзнятасці інтэр’ерам выкарыстоўвалася тэхніка аб’ёмнай, скразной арнаментальнай разьбы з расліннымі матывамі, якая стала вядомай далёка за межамі краіны пад назвай «[[беларуская рэзь]]»{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}. Сапраўдным шэдэўрам манументальна-дэкаратыўнага мастацтва з’яўляецца ансамбль [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пінск)|касцёла францысканцаў у Пінску]] (першая палова XVIII&nbsp;ст.). Яго галоўны і бакавыя алтары, а таксама ўнікальны амбон багата аздоблены разьбянымі фігурамі апосталаў і анёлаў, вітымі калонамі, картушамі і балдахінамі, якія ствараюць выключна дынамічную і тэатралізаваную кампазіцыю{{sfn|Ярашэвіч|2001|с=187, 189—193}}. == Адметнасці ўніяцкага храмабудаўніцтва == Важную ролю ў станаўленні і развіцці архітэктуры беларускага барока (у прыватнасці, яго віленскай фазы) адыграла грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква і яе манаскі [[Базыльяне|ордэн базыльян]]. Спецыфічныя ўмовы поліканфесійнага грамадства і літургічныя патрабаванні ўніятаў прывялі да выпрацоўкі ўнікальных архітэктурна-планіровачных і мастацкіх рашэнняў, якія іманентна выпрацаваліся на аснове традыцый мясцовага дойлідства з улікам усходніх і заходніх уплываў{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=144}}. У працэсе эвалюцыі ўніяцкага барока сфарміраваўся тып двухвежавага аднаапсіднага храма (часцей за ўсё трохнефавай базілікі). Адной з самых адметных асаблівасцей шэрагу ўніяцкіх помнікаў сярэдзіны XVIII&nbsp;стагоддзя стала мерыдыянальная арыентацыя будынкаў — алтаром на поўнач. Гэты прыём, які парушаў традыцыйную арыентацыю на ўсход, узнік як вынік ідэі сімвалічнага нейтралітэту ўніятаў да ўплываў заходняй (Рым) і ўсходняй (Масква) цэркваў. Яскравым прыкладам такой арыентацыі з'яўляецца перабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=146}}. [[Файл:Інтэр'ер царквы ў Беразвеччы.jpg|міні|Інтэр'ер царквы з алтарнай перагародкай у Беразвеччы]] У інтэр'ерах уніяцкіх храмаў таксама сфарміраваліся спецыфічныя рысы. Замест традыцыйных драўляных іканастасаў тут пачалі ўзводзіць мураваныя алтарныя перагародкі. Гэтыя канструкцыі мелі шматпланавую прасторава-развітую будову, багата аздабляліся ляпнымі пазалочанымі гірляндамі, картушамі і капітэлямі, спалучаючы каталіцкую тэатралізаванасць з захаваннем усходняй літургічнай функцыі, напрыклад, у Сафійскім саборы і [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=147—148}}. [[Файл:Жыровічы, Богаяўленская царква 4.jpg|злева|міні|Фігурны франтон Богаяўленскай царквы ў Жыровічах]] Для вонкавага аблічча манастырскіх храмаў базыльян характэрна выкарыстанне так званых «брамкавых» фасадаў. У такіх кампазіцыях галоўны фасад пазбаўляўся масіўных бакавых вежаў і нагадваў манументальную браму з дынамічным і насычаным пластыкай цэнтральным завяршэннем — фігурным атыкавым франтонам. Падобныя рашэнні можна ўбачыць у [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|царкве ў Вольне]], храме ў [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] і [[Багаяўленская царква (Жыровічы)|Богаяўленскай царкве ў Жыровічах]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=154—157}}. == Праваслаўнае і пратэстанцкае дойлідства == === Пратэстанцкія зборы === У перыяд пашырэння [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім (канец XVI — першая палова XVII&nbsp;стагоддзя) актыўнае будаўніцтва разгарнулі пратэстанты, у першую чаргу кальвіністы. Архітэктура [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] (храмаў) вызначалася суровым аскетызмам, лапідарнасцю формаў і адсутнасцю багатага дэкору, што адпавядала ідэалогіі гэтай канфесіі. Пратэстанцкія храмы ў [[Смаргонь|Смаргоні]], [[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданаве]], [[Кальвінскі збор (Заслаўе)|Заслаўі]] першапачаткова захоўвалі познегатычныя і рэнесансныя рысы, уключаючы відавочны [[Абарончы храм|абарончы характар]]: таўшчэзныя сцены, вузкія вокны-байніцы, масіўныя вежы{{sfn|Габрусь|2001|с=83—85}}. [[Файл:Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1939).jpg|міні|Смаргонскі збор]] Аднак паступова, у працэсе перабудоў і развіцця, архітэктура збораў пачала ўбіраць у сябе элементы барока. Яскравым прыкладам такога сінтэзу з'яўляецца [[Касцёл Святога Міхаіла (Смаргонь)|кальвінскі збор у Смаргоні]], які мае ўнікальную цэнтрычную васьмігранную структуру (актагон), завершаную шатровым дахам і ўпрыгожаную барочнымі архітэктурнымі дэталямі. Барочныя рысы праявіліся і ў вырашэнні вежаў, аздабленні інтэр'ераў стукавай лепкай, выкарыстанні складаных прафіляваных карнізаў{{sfn|Габрусь|2001|с=85—87}}. === Магілёўская архітэктурная школа === У праваслаўным дойлідстве XVII&nbsp;стагоддзя таксама адбываліся складаныя працэсы адаптацыі новага стылю да традыцыйных візантыйска-рускіх канонаў. Найбольш яскрава гэты сінтэз праявіўся на ўсходзе Беларусі, дзе намаганнямі мясцовых рамесных цэхаў сфарміравалася так званая «магілёўская архітэктурная школа»{{sfn|Гліннік|2001|с=173}}. У першай палове і сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя праваслаўныя брацтвы і манастыры ўзводзілі мураваныя храмы, якія захоўвалі традыцыйную крыжова-купальную кампазіцыю, але аздабляліся знешне ў формах пострэнесансу і ранняга барока. Да гэтага кола помнікаў належаць [[Свята-Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскі сабор]] (1636—1639), [[Свята-Мікольскі манастыр (Магілёў)|Мікольская]] (1669—1672) і [[Успенская царква (Магілёў)|Успенская]] (1670—1684) цэрквы ў [[Магілёў|Магілёве]], а таксама [[Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра|Святадухаўская царква]] [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|Куцеінскага манастыра]] пад [[Орша|Оршай]] (да 1653 года){{sfn|Гліннік|2001|с=173—174}}{{sfn|Габрусь|2001|с=109—111}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (1909).jpg|Богаяўленскі сабор у Магілёве Магілёў._Мікольскі_сабор.JPG|Мікольская царква ў Магілёве Mahiloŭ,_Pračyścienskaja._Магілёў,_Прачысьценская_(1901-18).jpg|Прачысценская царква ў Магілёве Траецкая_царква._Орша.jpg|Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра пад Оршай </gallery> Магілёўская архітэктурная школа вызначалася выкарыстаннем шмат'ярусных фігурных франтонаў з пластычнымі валютамі і нішамі. У адрозненне ад каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў, фасады магілёўскіх праваслаўных цэркваў мелі больш плоскасны, «дывановы» характар аздаблення, які імітаваў структуру шмат'ярусных драўляных іканастасаў. Інтэр'еры гэтых храмаў шчодра ўпрыгожваліся фрэскавай паліхроміяй і багатай драўлянай «беларускай рэззю»{{sfn|Габрусь|2001|с=113—114}}{{sfn|Гліннік|2001|с=174}}. Характэрна, што мастацкія формы магілёўскага барока захоўвалі пэўны архаізм і кансерватызм аж да канца XVII&nbsp;стагоддзя, што было прадыктавана ідэалагічным супрацьстаяннем праваслаўнага насельніцтва каталіцкай экспансіі{{sfn|Гліннік|2001|с=176—179}}. == Уплыў на мастацтва Расіі і Украіны == Беларускія майстры адыгралі выключна важную ролю ў станаўленні барочнага мастацтва і архітэктуры ў суседніх усходнеславянскіх краінах. Найбольш інтэнсіўны працэс міграцыі мастацкіх ідэй і саміх творцаў адбываўся ў сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскай вайны 1654—1667 гадоў]] вялікая колькасць беларускіх майстроў (дойлідаў, жывапісцаў, рэзчыкаў, кафляроў) з [[Вільня|Вільні]], [[Полацк|Полацка]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Смаленск|Смаленска]] і іншых гарадоў была гвалтоўна вывезена ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]]. У Маскве яны былі паселены ў асобнай Мяшчанскай слабадзе і працавалі пры царскім двары ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]]{{sfn|Шматаў|2001|с=21}}. [[Выява:Novodev 007.jpg|thumb|злева|Іканастас Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў [[Масква|Маскве]], зроблены беларускімі майстрамі ў 1683—1685 гадах пад кіраўніцтвам [[Клім Міхайлаў|Кліма Міхайлава]]]] Значнае ўздзеянне беларускія майстры аказалі на развіццё рускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і манументальнага дэкору. У Расію была прынесена традыцыя аб'ёмна-ажурнай разьбы па дрэве, якая атрымала назву «[[беларуская рэзь]]» (або «флемская разьба»). Гэтая тэхніка, насычаная барочнымі расліннымі матывамі, выкарыстоўвалася пры стварэнні іканастасаў, напрыклад, у Смаленскім саборы [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра ў Маскве]], і аздабленні царскіх палацаў, у прыватнасці, драўлянага палаца ў [[Каломенскае|Каломенскім]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Не меншы ўплыў зрабілі беларускія кафляры. Майстры [[Ігнацій Максімаў]], [[Сцяпан Іваноў-Палубес]] і [[Пётр Іваноў-Заборскі]] наладзілі ў Расіі вытворчасць шматколернай паліванай [[Кафля|кафлі]]. Яны ўпершыню прыўнеслі ў рускае дойлідства барочныя матывы (калонкі, [[Антаблемент|антаблементы]], [[Картуш (архітэктура)|картушы]], выявы [[Херувім|херувімаў]]), якія актыўна выкарыстоўваліся пры аздабленні [[Валдайскі Іверскі манастыр|Іверскага манастыра на Валдаі]] і [[Нова-Іерусалімскі манастыр|Нова-Іерусалімскага сабора]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Акрамя таго, беларускія майстры садзейнічалі ўкараненню ў рускае дойлідства заходнееўрапейскай [[Ордарная сістэма|ордарнай сістэмы]]{{sfn|Шматаў|2001|с=22}}. На тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] барока пачало фарміравацца пазней, чым у Беларусі, і таксама адчула на сабе ўплыў беларускай архітэктурнай школы. Першы ўкраінскі барочны помнік — [[Касцёл езуітаў (Львоў)|касцёл езуітаў у Львове]] (1610—1630-я гады) — узводзіўся італьянскім дойлідам [[Джакама Брыяна|Дж.&nbsp;Брыяна]], які відавочна абапіраўся на вопыт будаўніцтва езуіцкага [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела ў Нясвіжы]]. Падабенства франтонаў і агульнай кампазіцыі ў абодвух помніках з'яўляецца бясспрэчным. Значны ўплыў на ўкраінскае мастацтва аказалі і беларускія майстры кніжнай гравюры, напрыклад, браты [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандр]] і [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонцій Тарасевічы]], друкар [[Спірыдон Собаль]], якія перанеслі ў Кіеў і Львоў перадавыя дасягненні [[Віленская школа гравюры|віленскай]] і [[Магілёўская школа гравюры|магілёўскай школ]] медзярыту{{sfn|Шматаў|2001|с=29—30}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мураваныя харалы|ref=Габрусь}} * {{артыкул |аўтар=[[В. Ф. Шматаў|Шматаў В. Ф.]] |загаловак=Станаўленне барока ў мастацтве ўсходнеславянскіх народаў |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=7—45 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Шматаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока. Тэндэнцыі і напрамкі развіцця |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=50—64 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Абрысы станаўлення стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=65—80 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Габрусь_Абрысы}} * {{артыкул |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Элітная архітэктура барока Беларусі ў агульнаеўрапейскім кантэксце |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=102—123 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Кулагін}} * {{артыкул|ref=Чантурыя_Ю|аўтар=[[Ю. У. Чантурыя|Чантурыя Ю. У.]]|загаловак=Архітэктурны ансамбль плошчы ў горадабудаўніцтве барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=81—101|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Федарук|аўтар=[[А. Т. Федарук|Федарук А. Т.]]|загаловак=Эпоха барока ў паркабудаўніцтве Беларусі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=282—290|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гаршкавоз|аўтар=[[В. Дз. Гаршкавоз|Гаршкавоз В. Дз.]]|загаловак=Беларускі сценапіс XVIII ст. Тыпалогія ў кантэксце польскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=203—212|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Ярашэвіч|аўтар=[[А. А. Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]|загаловак=Архітэктурна-скульптурны ансамбль касцёла францысканцаў у Пінску|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=186—202|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Габрусь_Аспекты|аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]]|загаловак=Стылістычныя аспекты архітэктуры віленскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=140—166|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гліннік|аўтар=[[В. В. Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Святадухаўская (цёплая) царква Куцеінскага Богаяўленскага манастыра. Досвед рэканструкцыі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=167—185|isbn=985-08-0452-1}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=2: Другая палова XVI — канец XVIII ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Я. М. Сахута |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1988 |старонак=384 |ref=ГБМ. Т. 2}} * {{кніга |аўтар=Чантурия В. А. |загаловак=История архитектуры Белоруссии |выданне=2-е изд. |месца=Мн. |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1977 |старонак=319 |ref=Чантурия}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1972 |том=1 |ref=Гісторыя Беларускай ССР}} * {{артыкул |аўтар=Квитницкая Е. Д. |загаловак=Белоруссия. Архитектура XVII в. |выданне=Всеобщая история архитектуры: В 12 т. |месца=М. |год=1968 |том=6 |старонкі=477 |ref=Квитницкая}} * {{кніга |аўтар=Чарняўская Т. І. |загаловак=Архітэктура Магілёва: З гіст. планіроўкі і забудовы горада |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1973 |старонак=95 |ref=Чарняўская}} * {{кніга |аўтар=Егоров Ю. |загаловак=Градостроительство Белоруссии |месца=М. |год=1954 |старонак=283 |ref=Егоров}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура барока ў Беларусі]] 3ee1mqp2jef2dp1vd5oxmfq27dlu6n4 5144274 5144273 2026-05-21T02:56:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Роля мястэчак і манастырскіх комплексаў */ 5144274 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. 2022.jpg|міні|Першым помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гг. італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]]]] '''Архітэкту́ра баро́ка ў Белару́сі''' — мастацкі і [[архітэктурны стыль]], які дамінаваў у манументальным, [[Культавая архітэктура|культавым]] і свецкім дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] (у межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) з канца XVI і да канца XVIII&nbsp;стагоддзя. З'яўляючыся лагічным працягам агульнаеўрапейскіх працэсаў, [[барока]] на беларускіх землях не было простым механічным запазычаннем заходнееўрапейскіх узораў. Увабраўшы ў сябе элементы [[Беларуская готыка|мясцовай готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]], а таксама глыбокія традыцыі візантыйска-рускай сістэмы [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], гэты стыль набыў яскравыя нацыянальныя і рэгіянальныя рысы{{sfn|Лазука|2001|с=50-51}}{{sfn|Габрусь|2001|с=68-69}}. Своеасаблівы сінтэз заходняй (каталіцкай) і ўсходняй ([[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]]) архітэктурных традыцый, які выявіўся ў прасторавых кампазіцыях, [[Тэктоніка|тэктоніцы]] і дэкоры, атрымаў у мастацтвазнаўстве назву '''беларускае барока'''. Тэрмін упершыню быў уведзены ў навуковы зварот у канцы 1920-х гадоў гісторыкам архітэктуры [[М. Шчакаціхін|М.&nbsp;Шчакаціхіным]]<ref name="shchak">{{кніга |аўтар=[[М. Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] |загаловак=Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. Т. 1. |месца=Мн. |выдавецтва=Інбелкульт |год=1928}}</ref>{{sfn|Габрусь|2001|с=7}}. З'яўленне барока ў Беларусі было непасрэдна звязана з грамадска-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй]] (1569), пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя ў ВКЛ|контррэфармацыі]] і прыходам [[Ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Першым манументальным помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] (1587—1593), пабудаваны італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]] па фундацыі князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]]{{sfn|Габрусь|2001|с=68}}{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. Нягледзячы на тое, што першапачаткова барока выступала як стыль каталіцкай (найперш езуіцкай) архітэктуры, у спецыфічных умовах поліканфесійнага грамадства Вялікага Княства Літоўскага яно хутка пераадолела рэлігійныя рамкі. Барочная эстэтыка паступова была ўспрынята і перапрацавана [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай]], [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкай]] і нават [[Кальвінізм|пратэстанцкай (кальвінісцкай)]] цэрквамі, стаўшы ўніверсальным стылем эпохі{{sfn|Лазука|2001|с=50}}{{sfn|Габрусь|2001|с=69}}. Эвалюцыя беларускага барока прайшла некалькі этапаў: ад суровых, манументальных форм ранняга і [[Сармацкае барока|«сармацкага» барока]] (XVII&nbsp;ст.) да вытанчанага, надзвычай пластычнага і дынамічнага [[Віленскае барока|віленскага барока]] (сярэдзіна і другая палова XVIII&nbsp;ст.){{sfn|Габрусь|2001|с=68}}. Дасягненні беларускіх майстроў і самабытнасць сфарміраванай імі архітэктурнай школы аказалі значны ўплыў на развіццё манументальнага дойлідства, [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і [[Іканапіс|іканапісу]] ў суседніх краінах, у прыватнасці, стаўшы адным з фактараў станаўлення [[барока ў Расіі]] і [[Барока ва Украіне|на Украіне]]{{sfn|Шматаў|2001|с=11, 27—28}}. == Гістарычныя перадумовы і вытокі == З’яўленне і пашырэнне барока ў беларускай архітэктуры было цесна звязана са значнымі сацыяльна-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: заключэннем [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) і пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], якую праводзіў у першую чаргу [[Таварыства Ісуса|ордэн езуітаў]]. У манументальнае дойлідства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] быў прыўнесены новы архітэктурна-мастацкі стыль, выразныя сродкі якога вызначаліся павышанай экспрэсіяй і былі пакліканы ўмацаваць пазіцыі каталіцкай царквы{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Цэнтрам станаўлення гэтага стылю стала [[Італія]] (у прыватнасці, [[Рым]]), адкуль ён пачаў сваё шэсце па Еўропе{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. [[Файл:Chiesa gesu facade.jpg|міні|злева|Галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е, які паслужыў для нясвіжскага касцёла Божага Цела]] Беларусь стала адной з першых краін, якая прычынілася да развіцця барока. Першым помнікам гэтага стылю на тэрыторыі Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гадах. Яго з’яўленне звязана з дзейнасцю нясвіжскага князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]], які пасля паломніцтва ў Святую Зямлю і наведвання Італіі запрасіў італьянскага архітэктара-езуіта [[Джавані Марыя Бернардоні|Яна Марыю Бернардоні]]{{sfn|Шматаў|2001|с=14—15}}. Прататыпам для нясвіжскага касцёла паслужыў галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е. Аднак ужо ў гэтым раннім беларускім помніку праявіліся мясцовыя адметнасці: спрошчаная трактоўка [[Архітэктурны ордар|ордара]] на галоўным фасадзе, больш дэталёвая апрацоўка бакавых фасадаў, наяўнасць гранёных капэл па баках нефаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Істотнай падзеяй, звязанай з пачаткам эпохі барока і будаўніцтвам у Нясвіжы, стала таксама ўвядзенне ў беларускае дойлідства прафесійнага праектнага чарцяжа{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Аднак рэзкага і поўнага адмаўлення ад папярэдніх традыцый пад уздзеяннем заходняга барочнага ўзору не адбылося. Новы стыль з’явіўся тым зернем, якое дало парасткі толькі дзякуючы спецыфічным мясцовым умовам. [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]] 1596 года надзвычай абвастрыла рэлігійна-палітычную барацьбу ў краіне. Саперніцтва паміж католікамі, праваслаўнымі і ўніятамі ў сферы культавага будаўніцтва вымушала ўсе канфесіі звяртацца да найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока, адначасова сінтэзуючы іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі мінулага. Менавіта ў выніку гэтых складаных сацыяльна-культурных працэсаў на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў сфарміравалася самабытная архітэктурна-мастацкая сістэма беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68—69}}. Візантыйская першааснова праваслаўнай царквы не знікла, а засталася адным «са складаемых» у фарміраванні новага стылю, што абумовіла ўнікальнасць беларускай архітэктуры ў параўнанні з суседнімі польскай ці рускай школамі{{sfn|Шматаў|2001|с=7}}. == Эвалюцыя і стылявыя кірункі == Развіццё стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі прайшло тры асноўныя перыяды: ранняе барока (канец XVI&nbsp;— першая палова XVII&nbsp;стагоддзя), сталае або [[Сармацкае барока|«сармацкае» барока]] (другая палова XVII&nbsp;— 1730-я гады) і позняе або [[віленскае барока]] (1730-я&nbsp;— 1780-я гады){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. === Ранняе барока === [[Файл:Ružany Holy Trinity Church 2023-06-24 5352.jpg|міні|злева|Касцёл Святой Тройцы ў Ружанах]] У першай палове XVII&nbsp;стагоддзя ў беларускай архітэктуры яшчэ працягвалі ўзводзіць храмы з аднанефавай і аднавежавай структурай, што была больш характэрнай для папярэдняга гістарычнага этапу. Да такіх пабудоў адносяцца [[Троіцкі касцёл (Ружаны)|касцёл дамініканцаў у Ружанах]] (1617) і [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Слонім)|касцёл бернардзінцаў у Слоніме]] (1639). Адначасова пашыраўся і новы тып культавай пабудовы&nbsp;— трохнефавая [[Базіліка|базіліка]] з бязвежавым галоўным фасадам, які быў шчодра насычаны ордарнымі элементамі. Такія рысы ўласцівы [[Касцёл Святога Фамы Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёлу дамініканцаў у Менску]] (пабудаваны пасля 1615 года) і [[Касцёл бернардзінцаў (Гродна)|касцёлу бернардзінцаў у Гародні]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Вызначальным момантам у выпрацоўцы характэрнага тыпу беларускага барочнага храма стала фарміраванне двухвежавых фасадаў. Гэты прынцып быў рэалізаваны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзятлава)|касцёле ў Дзятлаве]] (1642), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|касцёле брыгітак у Гародні]] (1642—1651) і ў [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёле ў Вішневе]] (1637—1641). Ранні этап развіцця стылю праходзіў пры дамінаванні так званага «езуіцкага барока», калі архітэктары-езуіты ўзводзілі касцёлы і калегіумы па ўзору рымскіх бажніц. Суровая дысцыпліна ордэна вымагала зацвярджэння праектаў у Рыме, і ў выніку раннебарочныя помнікі часта атрымлівалі строгую тэктоніку, буйнамаштабнасць і класічнае выкарыстанне рымскага ордара без залішняй пластычнай дэкаратыўнасці вонкавага аблічча{{sfn|Кулагін|2001|с=107}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Краявіды Слоніма (19).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Слоніме Miensk, Daminikanskaja-Vałockaja. Менск, Дамініканская-Валоцкая (1944).jpg|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага ў Мінску Ансамбль_былога_кляштара_бернардзінцаў.jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Гродне Дятлово_костёл_2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дзятлаве Гродна_2015._Касцёл_Дабравешчання_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі.jpg|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гродне Вішнева. Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Вішневе </gallery> === Сталае («сармацкае») барока === У адрозненне ад абарончых храмаў перыяду [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]], у эпоху барока вежы канчаткова страцілі сваё непасрэднае функцыянальнае (абарончае) прызначэнне і сталі выключна важнымі кампазіцыйнымі элементамі. Двухвежавасць вынікала з імкнення архітэктараў узмацніць эмацыянальнае ўздзеянне будынка на гледача. Галоўны фасад пачаў трактавацца як своеасаблівая тэатральная «куліса» для ўсёй кампазіцыі, якая завяршала агульную дынаміку архітэктурных мас. Менавіта гэты мастацкі прынцып, а не павышаная дэкаратыўная пластыка, уласцівы лепшым помнікам сталага беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Такі падыход яскрава адлюстраваны ў архітэктуры [[Касцёл Святога Міхаіла Архангела (Міхалішкі)|касцёла аўгусцінцаў у Міхалішках]] (1655), [[Касцёл дамініканцаў (Буховічы)|касцёла дамініканцаў у Буховічах]] (1647), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Засвір)|касцёла кармелітаў у Засвіры]] (1713) і [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|фарнага касцёла ў Навагрудку]] (перабудаваны да 1724 года). Вонкавае аблічча гэтых будынкаў мае суровы, амаль сярэднявечны характар. Гэты стылявы кірунак, які атрымаў у мастацтвазнаўстве назву [[Сармацкае барока|«сармацкае барока»]], адлюстроўваў рыцарскія ідэалы тагачаснай шляхты. Храмы вылучаліся масіўнасцю і геаметрычнай спрошчанасцю аб'ёмаў, якія маглі моцна кантраставаць з надзвычай пышнай і багатай ілюзорнай лепкай у інтэр'еры, напрыклад, стукавая лепка ў [[Міхалішкаўскі касцёл|Міхалішках]], выкананая італьянскімі майстрамі [[П'етра Перці]] і [[Джавані Галі]]{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Касьцёл,_Міхалішкі.jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Michališki._Church_of_St._Michael_the_Archangel_02.JPG|Багата дэкараваныя лепкай інтэр'еры касцёла Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Kasciol_Sviatoj_Trojcy_(Zasvir).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Засвіры Новогрудский фарный костёл Преображения Господня.jpg|Фарны касцёл у Навагрудку </gallery> === Позняе (віленскае) барока === У XVIII&nbsp;стагоддзі манументальнае будаўніцтва ў Беларусі ўступіла ў фазу свайго найвышэйшага росквіту. Для позняга беларускага барока стала ўласціва надзвычайная маляўнічасць і пластычнасць формаў, шматпланавая прасторавая структура фасадаў, багацце [[Святлацень|святлаценю]]. Архітэктура набыла стромкасць і лёгкасць, што надавала збудаванням вытанчаныя прапорцыі, мудрагелістыя скразныя праёмы і крывалінейныя абрысы вежаў і франтонаў. Станаўленне і росквіт мастацкіх асаблівасцей позняга барока непарыўна звязаны з творчасцю выдатнага віленскага архітэктара [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Яна Крыштофа Глаўбіца]], які працаваў над шматлікімі помнікамі на тэрыторыі Беларусі{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Гэты ўнікальны рэгіянальны кірунак, вядомы як [[віленскае барока]], стаў універсальным для розных хрысціянскіх канфесій, але найбольш яскрава і маштабна ён выявіўся менавіта ў культавых пабудовах уніятаў. Сярод найвыдатнейшых узораў гэтага стылю вылучаюцца [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]] (узведзены нанава ўніятамі ў 1738—1750 гадах на рэштках старажытнага храма XI&nbsp;стагоддзя), [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царква і манастыр базыльян у Беразвеччы]] (1756—1763), [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|манастыр у Барунах]] (1747—1757), комплексы ў [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|Вольне]] (1768) і [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] (1769—1779), а таксама [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Багаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская]] цэрквы ў [[Свята-Успенскі Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]] (1769) і [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква ў Віцебску]] (1772){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Віленскае барока вызначалася тэлескапічна-яруснай аматэрыяльна-шкілетнай будовай вежаў і хвалістай прасторавай структурай, што стварала ілюзію дынамічнага руху архітэктурных мас уверх{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=154}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Полацк._Сафійскі_сабор.jpg|Сафійскі сабор у Полацку Hłybokaje,_Bieraźviečča,_Bazylanski._Глыбокае,_Беразьвечча,_Базылянскі_(J._Dulevič,_1934).jpg|Касцёл Святых Пятра і Паўла ў Беразвеччы Kaścioł_u_Barunach1.JPG|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах Вольно_троицкая_церковь_01.jpg|Свята-Троіцкая царква ў Вольне Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|Свята-Пакроўская царква ў Талачыне Жыровічы,_Богаяўленская_царква_1.jpg|Богаяўленская царква ў Жыровіцах Жыровічы, Крыжаўзьдзьвіжанская царква 1.jpg|Крыжаўзвіжанская царква ў Жыровіцах Віцебск._33.JPG|Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску </gallery> == Горадабудаўніцтва і свецкая архітэктура == === Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі === Канец XVI і першая палова XVII стагоддзя на тэрыторыі Беларусі былі адзначаны прыкметным ростам гарадоў, павелічэннем іх насельніцтва і ўскладненнем архітэктурна-планіровачнай структуры. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў найбуйнейшых цэнтрах ([[Брэст]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]]) налічвалася 10 і болей тысяч жыхароў. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала выкарыстанне новай фартыфікацыйнай сістэмы па тыпу заходнееўрапейскай, да стварэння якой актыўна прыцягваліся галандскія інжынеры і архітэктары: [[Ван Лаэр]], [[Нонхарт]], [[Ван Дадэн]], [[Голанд]], [[Валон]] і іншыя{{sfn|Чантурия|1977|с=32}}. Замест драўляных умацаванняў пачалі насыпацца земляныя валы з [[Курціна (архітэктура)|курцінамі]] і [[Бастыён|бастыёнамі]]. Драўляныя замкі паступова страчвалі свае абарончыя функцыі, а роля галоўнага гарадскога цэнтра перайшла да гандлёвых плошчаў, дзе ўзводзіліся новыя грамадскія і культавыя збудаванні{{sfn|Гісторыя Беларускай ССР|1972|с=199}}{{sfn|Квитницкая|1968|с=477}}. [[Файл:План Магілёва ў канцы XVII ст.svg|thumb|злева|План Магілёва ў канцы XVII ст.]] Прыкладам новага напрамку ў горадабудаўніцтве з'яўляўся [[Магілёў]]. У 1601 годзе быў складзены праект [[Гарадскія ўмацаванні Магілёва|новых земляных умацаванняў]] вакол [[Магілёўскі замак|замка]] і пасадаў. Сфарміравалася [[Радыяльна-кальцавая планіроўка|радыяльна-кальцавая сістэма]] планіроўкі з трыма паясамі абароны. Першы пояс — [[Замкавы вал (Магілёў)|Замкавы вал]] — абкружаў тэрыторыю старажытнага замка. Другі — [[Блізкі вал|Кругавы (або Бліжні) вал]] — ахопліваў Стары горад і меў чатыры [[Мураваная архітэктура|мураваныя]] брамы. Трэці пояс — [[Палявы вал|Палявы (або Дальні) вал]] — ахопліваў пасады [[Новы горад (Магілёў)|Новага горада]], з'яўляўся найбольш працяглай лініяй умацаванняў і меў восем драўляных брам ([[Віленская брама (Магілёў)|Віленская]], [[Шклоўская брама (Магілёў)|Шклоўская]], [[Быхаўская брама (Магілёў)|Быхаўская]] і інш.). Усе галоўныя вуліцы горада мелі радыяльныя напрамкі і сыходзіліся на гандлёвай плошчы, дзе ў XVII стагоддзі пачалі ўзводзіць мураваную [[Магілёўская ратуша|ратушу]]{{sfn|Чарняўская|1973|с=7—13}}. Па-іншаму вырашаліся задачы абароны ў [[Гродна|Гродне]]. Горад не меў агульнагарадскіх земляных валоў, таму [[Стары замак (Гродна)|Верхні]] і [[Ніжні замак (Гродна)|Ніжні]] замкі разам з мураванымі кляштарамі стваралі адзіную абарончую сістэму. З канца XVI стагоддзя тут пачалося ўзвядзенне мураваных каталіцкіх кляштараў у найважнейшых стратэгічных пунктах: касцёл [[Фара Вітаўта]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] (1584—1596), [[Гродзенскі касцёл і кляштар дамініканцаў|дамініканскі]] (1672), [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|бернардзінскі]] (1595), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў (Гродна)|францысканскі]] (1635) і [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкі]] (1642—1651) кляштары. Яны выконвалі ролю своеасаблівых унутраных крэпасцей горада{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=13}}. [[Файл:Nesvisium.jpg|thumb|Нясвіж на гравюра Тамаша Макоўскага, 1604 г.]] Яшчэ адным важным кірункам стала фарміраванне гарадоў-крэпасцей, такіх як [[Слуцк]], [[Рэчыца]], [[Быхаў]] і [[Нясвіж]]. У адрозненне ад буйных гістарычных гарадоў, яны забудоўваліся ў кароткі тэрмін па адзіным рэгулярным плане і мелі прамавугольную сетку вуліц. Слуцк, напрыклад, меў канфігурацыю, блізкую да круга, умацаванага па перыметры сістэмай земляных валоў, бастыёнаў і [[Равелін|равелінаў]]. Рэчыца, паводле плана 1649 года, мела магутную сістэму з трох паясоў умацаванняў, якія абаранялі замак і прамавугольную сетку гарадскіх вуліц. Нясвіж, які з 1533 года стаў галоўнай рэзідэнцыяй [[Радзівілы|Радзівілаў]], з'яўляецца класічным прыкладам горада-крэпасці. Мураваны [[Нясвіжскі замак|замак]] быў вынесены за межы горада на высокі ўзгорак і абкружаны валамі з чатырма бастыёнамі. Сам горад меў прамавугольную сістэму планіроўкі і быў абнесены ўласнай сістэмай абарончых умацаванняў з чатырма мураванымі брамамі ([[Замкавая брама (Нясвіж)|Замкавая]], [[Слуцкая брама|Слуцкая]], [[Віленская брама (Нясвіж)|Віленская]], [[Клецкая брама (Нясвіж)|Клецкая]])<ref>ЦДГА БССР, КМФ-5, воп. 1, спр. 3839a, л. 70—116.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=14}}{{sfn|Егоров|1954|с=78}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff.jpg|План горада-крэпасці Слуцка. 1711—1736, {{нп3|Іаган Георг Максімільян фон Фюрстэнгоф|Максімільян фон Фюрстэнгоф|de|Johann Georg Maximilian von Fürstenhoff}} Bychaŭ. Быхаў (1781).jpg|План горада-крэпасці Быхава. 1781 г. Bychaŭ. Быхаў (XVII).jpg|План Быхаўскага замка і горада. XVII ст. Rečyca. Рэчыца (C. Eygerd, 1663).jpg|План горада-крэпасці Рэчыцы. 1663 г., Крыстоф фон Эйгерд </gallery> === Роля мястэчак і манастырскіх комплексаў === Характэрнай асаблівасцю горадабудаўніцтва другой паловы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў стала шырокае распаўсюджанне мястэчак. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім налічвалася каля 250 буйных і сярэдніх мястэчак. Яны падзяляліся на каралеўскія ([[Скідаль]], [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], [[Гомель]]), прыватнаўласніцкія ([[Любча (Навагрудскі раён)|Любча]], [[Дзяржынск|Койданава]], [[Лагойск]], [[Смаргонь]], [[Ружаны]]) і манастырска-царкоўныя ([[Чэрвень (горад)|Ігумен]], [[Відзы]], [[Пяршай]], [[Жыровічы]]). Мястэчка займала прамежкавае становішча паміж горадам і вёскай, і значная частка яго жыхароў была занята ў сельскагаспадарчай вытворчасці. Цэнтрам звычайна з'яўлялася гандлёвая плошча на перакрыжаванні важнейшых шляхоў. Замкі або манастыры размяшчаліся асобна ад жылой забудовы, але складалі з ёй адзіны архітэктурна-планіровачны арганізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99}}. [[Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1750).jpg|thumb|[[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|Кляштар картэзіянцаў]] у [[Бяроза|Картуз-Бярозе]]. 1750 г.]] У некаторых мястэчках горадафарміруючую ролю адыгрываў манастырскі комплекс. Яскравым прыкладам з'яўляецца [[Бяроза|Картуз-Бяроза]] (Брэсцкая вобласць), дзе ў канцы XVII стагоддзя магнаты Сапегі заснавалі [[Кляштар картэзіянцаў (Бяроза)|кляштар картэзіянцаў]] (1648—1689). Гэты манументальны комплекс стаў планіровачным ядром паселішча, якое набыло прамавугольную сістэму планіроўкі з гандлёвай плошчай у цэнтры{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99—100}}. Абарончае дойлідства працягвала адыгрываць вызначальную ролю ў гарадах паўночнага ўсходу Беларусі. Характэрным прыкладам з'яўляецца Віцебск. Паводле «[[Чарцёж места Віцебска 1664 года|Чарцяжа месца Віцебск]]» 1664 года, цэнтр горада складаўся з трох умацаваных драўляных замкаў: [[Верхні замак (Віцебск)|Верхняга]], [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжняга]] і [[Узгорскі замак (Віцебск)|Узгорскага]]. Кожны з іх меў замкнёную планіровачную структуру са сваім цэнтрам, але ўсе яны звязваліся ў адзіную сістэму праз масты і брамы<ref>ЦДАСА, ф. 192, воп. 1, спр. 2, л. 1.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=101}}. === Ансамблі плошчаў і рэгулярная забудова (XVIII ст.) === У 60—70-я гады XVIII стагоддзя ў асноўным завяршаецца фарміраванне феадальнага горада. Буйныя гарады захоўвалі змешаную сістэму планіроўкі: старажытная частка мела радыяльную сістэму, а новыя раёны — прамавугольную. Пасля разбуральных Паўночнай і руска-польскіх войнаў абарончыя ўмацаванні ў многіх гарадах больш не аднаўляліся, што спрыяла адкрытаму развіццю гарадской прасторы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=204}}. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала стварэнне цэласных ансамбляў грамадскіх цэнтраў. Галоўным элементам з’яўлялася гандлёвая (рыначная) плошча, на якой узводзіліся [[Ратуша|ратушы]], [[Гасціны двор|гасціныя двары]], гандлёвыя рады і культавыя збудаванні. У Мінску, напрыклад, грамадскі цэнтр фарміравалі [[Верхні рынак (Мінск)|Верхні]] і [[Ніжні рынак (Мінск)|Ніжні]] рынкі. На Верхнім рынку сфарміраваўся маляўнічы барочны ансамбль, які ўключаў [[Мінская ратуша|гарадскую ратушу]] (перабудаваную ў канцы XVIII ст.), будынак [[Мінскі гасціны двор|гасцінага двара]], [[Мінскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] з [[Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|манументальным касцёлам]] (1700—1710), а таксама комплексы дамініканскага, бернардзінскага і ўніяцкага манастыроў{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=205}}. [[Файл:Viciebsk, Rynak-Vialikaja. Віцебск, Рынак-Вялікая (J. Pieška, 1800).jpg|thumb|Выгляд на гандлёвыя рады і ратушу ў Віцебску. Пачатак ХІХ стагоддзя, [[Юзаф Пешка]]]] У Віцебску ў канцы XVIII стагоддзя грамадскі цэнтр сфарміраваўся на левабярэжнай частцы горада і складаўся з дзвюх плошчаў, злучаных мостам праз раку [[Віцьба|Віцьбу]]. На адной з іх была пабудавана мураваная [[Віцебская ратуша|ратуша]] (1775), манументальная вежа якой кантраставала з прыземістым двухпавярховым корпусам гандлёвых радоў. Ансамбль дапаўнялі [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква]] (1772) і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Віцебск)|кляштар бернардзінцаў]] (1737—1755). На другой плошчы размяшчаўся комплекс [[Віцебскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]] (1716—1731). Такі падыход ствараў складаную, прасторава развітую кампазіцыю з вышыннымі дамінантамі, характэрную для эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=206}}. Выдатным прыкладам з’яўлялася таксама і [[Шклоўская ратуша|ратуша ў Шклове]] (другая палова XVIII ст.), якая складала адзіны ансамбль з гандлёвымі радамі, утвараючы вялікі ўнутраны двор{{sfn|Чантурыя Ю.|2001|с=84—85}}. Вышэйшым дасягненнем горадабудаўнічай думкі эпохі сталага барока і пераходу да класіцызму стала стварэнне рэгулярных ансамбляў. У 60—80-я гады XVIII стагоддзя пад кіраўніцтвам гродзенскага старосты [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]] былі праведзены маштабныя работы па рэканструкцыі прадмесця [[Гарадніца (Гродна)|Гарадніца]] ў Гродне. Праект распрацоўваўся з удзелам вядомых еўрапейскіх архітэктараў, у тым ліку [[Іаган Георг Мёзер|Ё. Мёзера]] і [[Джузэпэ Сака|Дж. Сака]]. На Гарадніцы быў створаны новы жылы і прамысловы раён, забудаваны па адзіным рэгулярным плане з вылучэннем асобных зон: прамысловай, адміністрацыйна-культурнай і жылой{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=208—209}}. Тут было ўзведзена 85 будынкаў рознага прызначэння{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. У ансамбль уваходзілі [[Палац Тызенгаўза (Гродна)|палац Тызенгаўза]], будынкі тэатра, [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай школы]] з барочнымі гранёнымі [[Эркер|эркерамі]], батанічны сад і мануфактуры. Для замежных майстроў былі пабудаваны 20 тыпавых жылых дамоў з драўлянымі сценамі і цаглянымі галоўнымі фасадамі ў стылі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. [[Файл:Varniany, Rynak. Варняны, Рынак (1939).jpg|thumb|План плошчы ў Варнянах. 1939 г.]] Яшчэ адным прыкладам комплекснага падыходу стала рэканструкцыя мястэчка [[Варняны]] (Астравецкі раён) у 1770-я гады. Цэнтрам ансамбля стала вялікая трапецападобная плошча, на ўсходнім баку якой быў узведзены мураваны [[Касцёл Святога Георгія (Варняны)|касцёл Святога Георгія]] (1767—1769) у стылі позняга барока. Сіметрычна па баках плошчы былі пабудаваны дамы аптэкара і ксяндза, а ўздоўж плошчы пастаўлены тыпавыя жылыя дамы, злучаныя мураванымі сценамі з арачнымі праездамі, што стварала суцэльны архітэктурны фронт забудовы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=210}}. === Палацава-паркавыя рэзідэнцыі === У элітнай свецкай архітэктуры адбыўся карэнны пераход ад замкнёных абарончых замкаў да адкрытых рэпрэзентатыўных рэзідэнцый. Магнацкія двары арыентаваліся на агульнаеўрапейскі, шмат у чым французскі, ідэал палацава-паркавага комплексу тыпу ''entre cour et jardin'' («паміж дваром і паркам»). Асноўнымі прынцыпамі архітэктуры сталі паўзамкнёнасць аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі, калі бакавыя флігелі разам з галоўным корпусам і агароджай утваралі парадны двор — [[Курданёр|курданёр]], а таксама [[Анфілада|анфіладнасць]] унутранай планіроўкі{{sfn|Кулагін|2001|с=114}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Для стварэння такіх ансамбляў у Вялікае Княства Літоўскае запрашаліся вядучыя еўрапейскія дойліды. Па праектах [[Матэус Даніэль Пёпельман|М. Д. Пёпельмана]] і яго вучняў быў узведзены [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] у Гародні. Замежныя майстры, такія як Дж. Сака, [[Карла Спампані|К. Спампані]] і [[Ян Самуэль Бекар|Я. С. Бекар]], працавалі над стварэннем велічных палацаў у [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|Свяцку]], [[Сядзіба Храптовічаў (Шчорсы)|Шчорсах]], [[Ружанскі палац|Ружанах]] і [[Палац Радзівілаў (Дзятлава)|Дзятлаве]]. Інтэр'еры аздабляліся з выкарыстаннем стукавай лепкі, манументальнага жывапісу і мясцовых шпалер (габеленаў), мануфактуры па вытворчасці якіх былі заснаваны Радзівіламі і Агінскімі ў [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў|Слуцку]], Міры і Карэлічах. Архітэктары актыўна выкарыстоўвалі высокія ламаныя [[Мансарда|мансардавыя]] дахі, люкарны, бальконы і фігурныя франтоны з ляпнымі картушамі{{sfn|Кулагін|2001|с=114—115}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=218—223}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак у Гродне Свяцкі палац (01).jpg|Свяцкі палац Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (5).jpg|Шчорсаўскі палац Палац_Сапегаў,_Ружаны.jpg|Ружанскі палац Дзятлава. Палац Радзівілаў. Галоўны фасад.jpg|Дзятлаўскі палац Niaśviž, Alba. Нясьвіж, Альба (L. Lutnicki, 1784).jpg|Праект альтанкі для парку ў Альбе </gallery> Неад'емнай часткай барочных рэзідэнцый сталі [[Рэгулярны парк|рэгулярныя (французскія і італьянскія) паркі]]. Яны ўяўлялі сабой складаныя геаметрычныя кампазіцыі са стрыжаных дрэў ([[Шпалеры (садова-паркавае мастацтва)|шпалер]]), якія ўтваралі зялёныя «кабінеты», «залы» і [[Зялёны лабірынт|лабірынты]]. У парках актыўна выкарыстоўваліся экзатычныя расліны ў [[Вазон|вазонах]], узводзіліся мураваныя і драўляныя [[Аранжарэя|аранжарэі]] і [[Фігарня|фігарні]]. Цікавай асаблівасцю паркабудавання Беларусі было шырокае выкарыстанне тэрасавання рэльефу: італьянскія сады на некалькіх [[Тэраса|тэрасах]] з [[Падпорная сцяна|падпорнымі сценкамі]] і [[Лесвіца|лесвіцамі]] былі створаны ў [[Валожын|Валожыне]], [[Альба (паркавы комплекс)|Альбе]] пад Нясвіжам, Ружанах і іншых маёнтках{{sfn|Федарук|2001|с=285—287}}. == Драўлянае культавае дойлідства == Асноўным традыцыйным матэрыялам у забудове гарадоў і вёсак Беларусі заставалася дрэва. На развіццё манументальнага драўлянага дойлідства пачынаючы з XVII&nbsp;стагоддзя аказвалі значны ўплыў мастацкія стылі, што ўжо панавалі ў мураванай архітэктуры. Па сваёй архітэктоніцы драўляныя храмы падзяляліся на дзве асноўныя групы: ''клецкія'' і ''крыжовыя''{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Клецкія храмы (назва паходзіць ад традыцыйнай сялянскай пабудовы — [[клеці]]) складаліся з аднаго ці некалькіх прамавугольных зрубаў. Пад уплывам мураваных готыка-рэнесансных храмаў спачатку склаўся тып будынка з вежай над бабінцам (цэрквы ў Гарадку, [[Свята-Троіцкая царква (Дабраслаўка)|Дабраслаўцы]], [[Свята-Троіцкая царква (Дастоева)|Дастоеве]]). У перыяд барока пашырылася будаўніцтва двухзрубавых драўляных цэркваў з плоскім бязвежавым фасадам, завершаным трохвугольным франтонам (цэрквы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вавулічы)|Вавулічах]], [[Свята-Троіцкая царква (Бездзеж)|Бездзежы]], [[Свята-Пакроўская царква (Дзеткавічы)|Дзеткавічах]]). На наступным этапе пачалі ўзводзіць храмы з дзвюма вежамі па баках галоўнага фасада ([[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Дзівін)|цэрквы ў Дзівіне]], [[Свята-Юр'еўская царква (Валавель)|Валавелі]], [[Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль)|Латыгалі]], [[Касцёл Святой Тройцы (Цялядавічы)|касцёл у Цялядавічах]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Дабраслаўка. Царква (01).jpg|Троіцкая царква ў Дабраслаўцы Файл:Dastojeva, Illinskaja. Дастоева, Ільлінская (Z. Gloger, 1905).jpg|Ільінская царква ў Дастоеве Файл:Вавулічы. Свята-Раства-Багародзіцкая царква (04).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Вавулічах Файл:Бездзеж. Царква Прасвятой Тройцы (02).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Бездзежы Файл:Дзеткавічы. Свята-Пакроўская царква.jpg|Свята-Пакроўская царква ў Дзеткавічах Файл:Дзівін. Свята-Параскева-Пятніцкая царква.jpg|Свята-Параскева-Пятніцкая царква ў Дзівіне Файл:Valaviel, Juraŭskaja. Валавель, Юраўская (XX).jpg|Свята-Георгіеўская царква ў Валавелі Файл:Łatyhal, Mikolskaja. Латыгаль, Мікольская (1900).jpg|Свята-Мікалаеўская царква ў Латыгалі Файл:Цялядавічы. Царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Цялядавічах Файл:Хаціслаў. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|Спаса-Праабражэнская царква ў Хаціславе </gallery> Вежы драўляных храмаў барока звычайна не мелі ніякага функцыянальнага (абарончага) прызначэння: адзінай іх мэтай было ўзбагачэнне сілуэта збудавання і ўзмацненне дынамікі кампазіцыі. У XVIII&nbsp;стагоддзі яны пачалі раскрапоўваць фасады на ўсю вышыню і нават ставіліся пад вуглом да плоскасці фасада (як у царкве ў [[Хаціслаў|Хаціславе]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}. Крыжовыя ў плане драўляныя саборы, якія неслі візантыйскую традыцыю, генетычна паходзячы ад мураванага крыжова-купальнага храма, у XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях будавалі пераважна пры буйных праваслаўных манастырах: [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|віцебскім Маркавым]], [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|аршанскім Богаяўленскім Куцеінскім]], [[Свята-Духаўскі Тупічэўскі манастыр|мсціслаўскім Тупічэўскім]]. Вызначальнай рысай такіх помнікаў з'яўлялася тэктанічнае адзінства аб'ёмаў і маналітнасць кампазіцыі дахаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71, 74}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Viciebsk,_Markaŭščyna,_Trajeckaja._Віцебск,_Маркаўшчына,_Траецкая_(I._Trutnev,_1866).jpg|Траецкая царква Маркава манастыра. [[І. Трутнеў]], 1866 Vorša, Kuciejna, Bohajaŭlenski. Ворша, Куцейна, Богаяўленскі (D. Strukov, 1864-67).jpg|Куцеінскі манастыр. [[Д. Струкаў]], 1864-1867 Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911).jpg|Духаўская царква Тупічэўскага манастыра. П. Крышталёў, 1911 </gallery> == Сінтэз мастацтваў: інтэр’ер і манументальны жывапіс == Характэрнай асаблівасцю барочнай архітэктуры стаў гарманічны сінтэз дойлідства, жывапісу і скульптуры. Дэкаратыўная пластыка, аснову якой складала ордарная сістэма, на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў эвалюцыянавала ад адзіночных плоскіх пілястраў да шматлікіх раскраповак, хвалістых карнізаў, пукатых і ўвагнутых аб’ёмаў. У аздобе інтэр’ераў пачалі шырока ўжываць лепку ў тэхніцы ''[[стука]]'' (штучнага мармуру з абпаленага гіпсу, вапны і клею){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Асаблівае значэнне ў арганізацыі ўнутранай прасторы набылі манументальныя фрэскавыя размалёўкі. Жывапісныя кампазіцыі візуальна разрывалі тэктанічныя межы будынкаў, ствараючы ілюзію незамкнёнай, бязмежнай прасторы. Вялікі ўплыў на развіццё фрэскавага мастацтва ў Беларусі аказала так званая «[[Квадратура (мастацтва)|квадратура]]» — ілюзорная архітэктурная перспектыва. Яе распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне друкаваных узорнікаў, у прыватнасці трактата італьянскага майстра [[Андрэа Поца]]{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=206}}. [[Файл:Касьцёл сьв. Станіслава ў Магілёве, галоўная нава.jpg|міні|злева|Роспісы касцёла Св. Станіслава ў Магілёве]] Манументальны жывапіс XVIII&nbsp;стагоддзя развіваўся ў цеснай сувязі з заходнееўрапейскімі (рымскімі і баварскімі) узорамі. Выдатнымі прыкладамі барочнага сценапісу з’яўляюцца фрэскі [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], [[Сабор Унебаўзяцця Дзевы Марыі і Святога Станіслава|касцёла Святога Станіслава ў Магілёве]], а таксама страчаныя роспісы [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]] і [[Беразвецкая царква|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=204, 207}}. Адначасова з каталіцкімі храмамі багатымі фрэскамі ўпрыгожваліся і праваслаўныя: так, у роспісах [[Свята-Духаўская царква Тупічэўскага манастыра|Свята-Духаўскай царквы]] [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскага манастыра]] ў Мсціславе (сярэдзіна XVII&nbsp;ст.) праявіўся поўны разрыў з візантыйскай традыцыяй, здзіўляла прастанароднасць вобразаў і багацце этнаграфічных рэалій{{sfn|Шматаў|2001|с=15}}. [[Файл:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве (2).jpg|thumb|Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве ў тэхніцы «беларускай рэзі»]] [[Файл:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|міні|злева|Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве]] Вялікага росквіту ў эпоху барока дасягнула алтарная скульптура і манументальная разьба па дрэве. Для надання эмацыянальнай прыўзнятасці інтэр’ерам выкарыстоўвалася тэхніка аб’ёмнай, скразной арнаментальнай разьбы з расліннымі матывамі, якая стала вядомай далёка за межамі краіны пад назвай «[[беларуская рэзь]]»{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}. Сапраўдным шэдэўрам манументальна-дэкаратыўнага мастацтва з’яўляецца ансамбль [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пінск)|касцёла францысканцаў у Пінску]] (першая палова XVIII&nbsp;ст.). Яго галоўны і бакавыя алтары, а таксама ўнікальны амбон багата аздоблены разьбянымі фігурамі апосталаў і анёлаў, вітымі калонамі, картушамі і балдахінамі, якія ствараюць выключна дынамічную і тэатралізаваную кампазіцыю{{sfn|Ярашэвіч|2001|с=187, 189—193}}. == Адметнасці ўніяцкага храмабудаўніцтва == Важную ролю ў станаўленні і развіцці архітэктуры беларускага барока (у прыватнасці, яго віленскай фазы) адыграла грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква і яе манаскі [[Базыльяне|ордэн базыльян]]. Спецыфічныя ўмовы поліканфесійнага грамадства і літургічныя патрабаванні ўніятаў прывялі да выпрацоўкі ўнікальных архітэктурна-планіровачных і мастацкіх рашэнняў, якія іманентна выпрацаваліся на аснове традыцый мясцовага дойлідства з улікам усходніх і заходніх уплываў{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=144}}. У працэсе эвалюцыі ўніяцкага барока сфарміраваўся тып двухвежавага аднаапсіднага храма (часцей за ўсё трохнефавай базілікі). Адной з самых адметных асаблівасцей шэрагу ўніяцкіх помнікаў сярэдзіны XVIII&nbsp;стагоддзя стала мерыдыянальная арыентацыя будынкаў — алтаром на поўнач. Гэты прыём, які парушаў традыцыйную арыентацыю на ўсход, узнік як вынік ідэі сімвалічнага нейтралітэту ўніятаў да ўплываў заходняй (Рым) і ўсходняй (Масква) цэркваў. Яскравым прыкладам такой арыентацыі з'яўляецца перабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=146}}. [[Файл:Інтэр'ер царквы ў Беразвеччы.jpg|міні|Інтэр'ер царквы з алтарнай перагародкай у Беразвеччы]] У інтэр'ерах уніяцкіх храмаў таксама сфарміраваліся спецыфічныя рысы. Замест традыцыйных драўляных іканастасаў тут пачалі ўзводзіць мураваныя алтарныя перагародкі. Гэтыя канструкцыі мелі шматпланавую прасторава-развітую будову, багата аздабляліся ляпнымі пазалочанымі гірляндамі, картушамі і капітэлямі, спалучаючы каталіцкую тэатралізаванасць з захаваннем усходняй літургічнай функцыі, напрыклад, у Сафійскім саборы і [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=147—148}}. [[Файл:Жыровічы, Богаяўленская царква 4.jpg|злева|міні|Фігурны франтон Богаяўленскай царквы ў Жыровічах]] Для вонкавага аблічча манастырскіх храмаў базыльян характэрна выкарыстанне так званых «брамкавых» фасадаў. У такіх кампазіцыях галоўны фасад пазбаўляўся масіўных бакавых вежаў і нагадваў манументальную браму з дынамічным і насычаным пластыкай цэнтральным завяршэннем — фігурным атыкавым франтонам. Падобныя рашэнні можна ўбачыць у [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|царкве ў Вольне]], храме ў [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] і [[Багаяўленская царква (Жыровічы)|Богаяўленскай царкве ў Жыровічах]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=154—157}}. == Праваслаўнае і пратэстанцкае дойлідства == === Пратэстанцкія зборы === У перыяд пашырэння [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім (канец XVI — першая палова XVII&nbsp;стагоддзя) актыўнае будаўніцтва разгарнулі пратэстанты, у першую чаргу кальвіністы. Архітэктура [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] (храмаў) вызначалася суровым аскетызмам, лапідарнасцю формаў і адсутнасцю багатага дэкору, што адпавядала ідэалогіі гэтай канфесіі. Пратэстанцкія храмы ў [[Смаргонь|Смаргоні]], [[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданаве]], [[Кальвінскі збор (Заслаўе)|Заслаўі]] першапачаткова захоўвалі познегатычныя і рэнесансныя рысы, уключаючы відавочны [[Абарончы храм|абарончы характар]]: таўшчэзныя сцены, вузкія вокны-байніцы, масіўныя вежы{{sfn|Габрусь|2001|с=83—85}}. [[Файл:Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1939).jpg|міні|Смаргонскі збор]] Аднак паступова, у працэсе перабудоў і развіцця, архітэктура збораў пачала ўбіраць у сябе элементы барока. Яскравым прыкладам такога сінтэзу з'яўляецца [[Касцёл Святога Міхаіла (Смаргонь)|кальвінскі збор у Смаргоні]], які мае ўнікальную цэнтрычную васьмігранную структуру (актагон), завершаную шатровым дахам і ўпрыгожаную барочнымі архітэктурнымі дэталямі. Барочныя рысы праявіліся і ў вырашэнні вежаў, аздабленні інтэр'ераў стукавай лепкай, выкарыстанні складаных прафіляваных карнізаў{{sfn|Габрусь|2001|с=85—87}}. === Магілёўская архітэктурная школа === У праваслаўным дойлідстве XVII&nbsp;стагоддзя таксама адбываліся складаныя працэсы адаптацыі новага стылю да традыцыйных візантыйска-рускіх канонаў. Найбольш яскрава гэты сінтэз праявіўся на ўсходзе Беларусі, дзе намаганнямі мясцовых рамесных цэхаў сфарміравалася так званая «магілёўская архітэктурная школа»{{sfn|Гліннік|2001|с=173}}. У першай палове і сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя праваслаўныя брацтвы і манастыры ўзводзілі мураваныя храмы, якія захоўвалі традыцыйную крыжова-купальную кампазіцыю, але аздабляліся знешне ў формах пострэнесансу і ранняга барока. Да гэтага кола помнікаў належаць [[Свята-Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскі сабор]] (1636—1639), [[Свята-Мікольскі манастыр (Магілёў)|Мікольская]] (1669—1672) і [[Успенская царква (Магілёў)|Успенская]] (1670—1684) цэрквы ў [[Магілёў|Магілёве]], а таксама [[Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра|Святадухаўская царква]] [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|Куцеінскага манастыра]] пад [[Орша|Оршай]] (да 1653 года){{sfn|Гліннік|2001|с=173—174}}{{sfn|Габрусь|2001|с=109—111}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (1909).jpg|Богаяўленскі сабор у Магілёве Магілёў._Мікольскі_сабор.JPG|Мікольская царква ў Магілёве Mahiloŭ,_Pračyścienskaja._Магілёў,_Прачысьценская_(1901-18).jpg|Прачысценская царква ў Магілёве Траецкая_царква._Орша.jpg|Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра пад Оршай </gallery> Магілёўская архітэктурная школа вызначалася выкарыстаннем шмат'ярусных фігурных франтонаў з пластычнымі валютамі і нішамі. У адрозненне ад каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў, фасады магілёўскіх праваслаўных цэркваў мелі больш плоскасны, «дывановы» характар аздаблення, які імітаваў структуру шмат'ярусных драўляных іканастасаў. Інтэр'еры гэтых храмаў шчодра ўпрыгожваліся фрэскавай паліхроміяй і багатай драўлянай «беларускай рэззю»{{sfn|Габрусь|2001|с=113—114}}{{sfn|Гліннік|2001|с=174}}. Характэрна, што мастацкія формы магілёўскага барока захоўвалі пэўны архаізм і кансерватызм аж да канца XVII&nbsp;стагоддзя, што было прадыктавана ідэалагічным супрацьстаяннем праваслаўнага насельніцтва каталіцкай экспансіі{{sfn|Гліннік|2001|с=176—179}}. == Уплыў на мастацтва Расіі і Украіны == Беларускія майстры адыгралі выключна важную ролю ў станаўленні барочнага мастацтва і архітэктуры ў суседніх усходнеславянскіх краінах. Найбольш інтэнсіўны працэс міграцыі мастацкіх ідэй і саміх творцаў адбываўся ў сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскай вайны 1654—1667 гадоў]] вялікая колькасць беларускіх майстроў (дойлідаў, жывапісцаў, рэзчыкаў, кафляроў) з [[Вільня|Вільні]], [[Полацк|Полацка]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Смаленск|Смаленска]] і іншых гарадоў была гвалтоўна вывезена ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]]. У Маскве яны былі паселены ў асобнай Мяшчанскай слабадзе і працавалі пры царскім двары ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]]{{sfn|Шматаў|2001|с=21}}. [[Выява:Novodev 007.jpg|thumb|злева|Іканастас Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў [[Масква|Маскве]], зроблены беларускімі майстрамі ў 1683—1685 гадах пад кіраўніцтвам [[Клім Міхайлаў|Кліма Міхайлава]]]] Значнае ўздзеянне беларускія майстры аказалі на развіццё рускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і манументальнага дэкору. У Расію была прынесена традыцыя аб'ёмна-ажурнай разьбы па дрэве, якая атрымала назву «[[беларуская рэзь]]» (або «флемская разьба»). Гэтая тэхніка, насычаная барочнымі расліннымі матывамі, выкарыстоўвалася пры стварэнні іканастасаў, напрыклад, у Смаленскім саборы [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра ў Маскве]], і аздабленні царскіх палацаў, у прыватнасці, драўлянага палаца ў [[Каломенскае|Каломенскім]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Не меншы ўплыў зрабілі беларускія кафляры. Майстры [[Ігнацій Максімаў]], [[Сцяпан Іваноў-Палубес]] і [[Пётр Іваноў-Заборскі]] наладзілі ў Расіі вытворчасць шматколернай паліванай [[Кафля|кафлі]]. Яны ўпершыню прыўнеслі ў рускае дойлідства барочныя матывы (калонкі, [[Антаблемент|антаблементы]], [[Картуш (архітэктура)|картушы]], выявы [[Херувім|херувімаў]]), якія актыўна выкарыстоўваліся пры аздабленні [[Валдайскі Іверскі манастыр|Іверскага манастыра на Валдаі]] і [[Нова-Іерусалімскі манастыр|Нова-Іерусалімскага сабора]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Акрамя таго, беларускія майстры садзейнічалі ўкараненню ў рускае дойлідства заходнееўрапейскай [[Ордарная сістэма|ордарнай сістэмы]]{{sfn|Шматаў|2001|с=22}}. На тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] барока пачало фарміравацца пазней, чым у Беларусі, і таксама адчула на сабе ўплыў беларускай архітэктурнай школы. Першы ўкраінскі барочны помнік — [[Касцёл езуітаў (Львоў)|касцёл езуітаў у Львове]] (1610—1630-я гады) — узводзіўся італьянскім дойлідам [[Джакама Брыяна|Дж.&nbsp;Брыяна]], які відавочна абапіраўся на вопыт будаўніцтва езуіцкага [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела ў Нясвіжы]]. Падабенства франтонаў і агульнай кампазіцыі ў абодвух помніках з'яўляецца бясспрэчным. Значны ўплыў на ўкраінскае мастацтва аказалі і беларускія майстры кніжнай гравюры, напрыклад, браты [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандр]] і [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонцій Тарасевічы]], друкар [[Спірыдон Собаль]], якія перанеслі ў Кіеў і Львоў перадавыя дасягненні [[Віленская школа гравюры|віленскай]] і [[Магілёўская школа гравюры|магілёўскай школ]] медзярыту{{sfn|Шматаў|2001|с=29—30}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мураваныя харалы|ref=Габрусь}} * {{артыкул |аўтар=[[В. Ф. Шматаў|Шматаў В. Ф.]] |загаловак=Станаўленне барока ў мастацтве ўсходнеславянскіх народаў |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=7—45 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Шматаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока. Тэндэнцыі і напрамкі развіцця |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=50—64 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Абрысы станаўлення стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=65—80 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Габрусь_Абрысы}} * {{артыкул |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Элітная архітэктура барока Беларусі ў агульнаеўрапейскім кантэксце |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=102—123 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Кулагін}} * {{артыкул|ref=Чантурыя_Ю|аўтар=[[Ю. У. Чантурыя|Чантурыя Ю. У.]]|загаловак=Архітэктурны ансамбль плошчы ў горадабудаўніцтве барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=81—101|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Федарук|аўтар=[[А. Т. Федарук|Федарук А. Т.]]|загаловак=Эпоха барока ў паркабудаўніцтве Беларусі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=282—290|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гаршкавоз|аўтар=[[В. Дз. Гаршкавоз|Гаршкавоз В. Дз.]]|загаловак=Беларускі сценапіс XVIII ст. Тыпалогія ў кантэксце польскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=203—212|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Ярашэвіч|аўтар=[[А. А. Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]|загаловак=Архітэктурна-скульптурны ансамбль касцёла францысканцаў у Пінску|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=186—202|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Габрусь_Аспекты|аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]]|загаловак=Стылістычныя аспекты архітэктуры віленскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=140—166|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гліннік|аўтар=[[В. В. Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Святадухаўская (цёплая) царква Куцеінскага Богаяўленскага манастыра. Досвед рэканструкцыі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=167—185|isbn=985-08-0452-1}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=2: Другая палова XVI — канец XVIII ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Я. М. Сахута |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1988 |старонак=384 |ref=ГБМ. Т. 2}} * {{кніга |аўтар=Чантурия В. А. |загаловак=История архитектуры Белоруссии |выданне=2-е изд. |месца=Мн. |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1977 |старонак=319 |ref=Чантурия}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1972 |том=1 |ref=Гісторыя Беларускай ССР}} * {{артыкул |аўтар=Квитницкая Е. Д. |загаловак=Белоруссия. Архитектура XVII в. |выданне=Всеобщая история архитектуры: В 12 т. |месца=М. |год=1968 |том=6 |старонкі=477 |ref=Квитницкая}} * {{кніга |аўтар=Чарняўская Т. І. |загаловак=Архітэктура Магілёва: З гіст. планіроўкі і забудовы горада |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1973 |старонак=95 |ref=Чарняўская}} * {{кніга |аўтар=Егоров Ю. |загаловак=Градостроительство Белоруссии |месца=М. |год=1954 |старонак=283 |ref=Егоров}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура барока ў Беларусі]] 4nv3fcqbzosc5mwqg14awl3368ontsa 5144279 5144274 2026-05-21T02:58:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Палацава-паркавыя рэзідэнцыі */ 5144279 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. 2022.jpg|міні|Першым помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гг. італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]]]] '''Архітэкту́ра баро́ка ў Белару́сі''' — мастацкі і [[архітэктурны стыль]], які дамінаваў у манументальным, [[Культавая архітэктура|культавым]] і свецкім дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] (у межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) з канца XVI і да канца XVIII&nbsp;стагоддзя. З'яўляючыся лагічным працягам агульнаеўрапейскіх працэсаў, [[барока]] на беларускіх землях не было простым механічным запазычаннем заходнееўрапейскіх узораў. Увабраўшы ў сябе элементы [[Беларуская готыка|мясцовай готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]], а таксама глыбокія традыцыі візантыйска-рускай сістэмы [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], гэты стыль набыў яскравыя нацыянальныя і рэгіянальныя рысы{{sfn|Лазука|2001|с=50-51}}{{sfn|Габрусь|2001|с=68-69}}. Своеасаблівы сінтэз заходняй (каталіцкай) і ўсходняй ([[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]]) архітэктурных традыцый, які выявіўся ў прасторавых кампазіцыях, [[Тэктоніка|тэктоніцы]] і дэкоры, атрымаў у мастацтвазнаўстве назву '''беларускае барока'''. Тэрмін упершыню быў уведзены ў навуковы зварот у канцы 1920-х гадоў гісторыкам архітэктуры [[М. Шчакаціхін|М.&nbsp;Шчакаціхіным]]<ref name="shchak">{{кніга |аўтар=[[М. Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] |загаловак=Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. Т. 1. |месца=Мн. |выдавецтва=Інбелкульт |год=1928}}</ref>{{sfn|Габрусь|2001|с=7}}. З'яўленне барока ў Беларусі было непасрэдна звязана з грамадска-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй]] (1569), пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя ў ВКЛ|контррэфармацыі]] і прыходам [[Ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Першым манументальным помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] (1587—1593), пабудаваны італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]] па фундацыі князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]]{{sfn|Габрусь|2001|с=68}}{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. Нягледзячы на тое, што першапачаткова барока выступала як стыль каталіцкай (найперш езуіцкай) архітэктуры, у спецыфічных умовах поліканфесійнага грамадства Вялікага Княства Літоўскага яно хутка пераадолела рэлігійныя рамкі. Барочная эстэтыка паступова была ўспрынята і перапрацавана [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай]], [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкай]] і нават [[Кальвінізм|пратэстанцкай (кальвінісцкай)]] цэрквамі, стаўшы ўніверсальным стылем эпохі{{sfn|Лазука|2001|с=50}}{{sfn|Габрусь|2001|с=69}}. Эвалюцыя беларускага барока прайшла некалькі этапаў: ад суровых, манументальных форм ранняга і [[Сармацкае барока|«сармацкага» барока]] (XVII&nbsp;ст.) да вытанчанага, надзвычай пластычнага і дынамічнага [[Віленскае барока|віленскага барока]] (сярэдзіна і другая палова XVIII&nbsp;ст.){{sfn|Габрусь|2001|с=68}}. Дасягненні беларускіх майстроў і самабытнасць сфарміраванай імі архітэктурнай школы аказалі значны ўплыў на развіццё манументальнага дойлідства, [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і [[Іканапіс|іканапісу]] ў суседніх краінах, у прыватнасці, стаўшы адным з фактараў станаўлення [[барока ў Расіі]] і [[Барока ва Украіне|на Украіне]]{{sfn|Шматаў|2001|с=11, 27—28}}. == Гістарычныя перадумовы і вытокі == З’яўленне і пашырэнне барока ў беларускай архітэктуры было цесна звязана са значнымі сацыяльна-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: заключэннем [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) і пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], якую праводзіў у першую чаргу [[Таварыства Ісуса|ордэн езуітаў]]. У манументальнае дойлідства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] быў прыўнесены новы архітэктурна-мастацкі стыль, выразныя сродкі якога вызначаліся павышанай экспрэсіяй і былі пакліканы ўмацаваць пазіцыі каталіцкай царквы{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Цэнтрам станаўлення гэтага стылю стала [[Італія]] (у прыватнасці, [[Рым]]), адкуль ён пачаў сваё шэсце па Еўропе{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. [[Файл:Chiesa gesu facade.jpg|міні|злева|Галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е, які паслужыў для нясвіжскага касцёла Божага Цела]] Беларусь стала адной з першых краін, якая прычынілася да развіцця барока. Першым помнікам гэтага стылю на тэрыторыі Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гадах. Яго з’яўленне звязана з дзейнасцю нясвіжскага князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]], які пасля паломніцтва ў Святую Зямлю і наведвання Італіі запрасіў італьянскага архітэктара-езуіта [[Джавані Марыя Бернардоні|Яна Марыю Бернардоні]]{{sfn|Шматаў|2001|с=14—15}}. Прататыпам для нясвіжскага касцёла паслужыў галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е. Аднак ужо ў гэтым раннім беларускім помніку праявіліся мясцовыя адметнасці: спрошчаная трактоўка [[Архітэктурны ордар|ордара]] на галоўным фасадзе, больш дэталёвая апрацоўка бакавых фасадаў, наяўнасць гранёных капэл па баках нефаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Істотнай падзеяй, звязанай з пачаткам эпохі барока і будаўніцтвам у Нясвіжы, стала таксама ўвядзенне ў беларускае дойлідства прафесійнага праектнага чарцяжа{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Аднак рэзкага і поўнага адмаўлення ад папярэдніх традыцый пад уздзеяннем заходняга барочнага ўзору не адбылося. Новы стыль з’явіўся тым зернем, якое дало парасткі толькі дзякуючы спецыфічным мясцовым умовам. [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]] 1596 года надзвычай абвастрыла рэлігійна-палітычную барацьбу ў краіне. Саперніцтва паміж католікамі, праваслаўнымі і ўніятамі ў сферы культавага будаўніцтва вымушала ўсе канфесіі звяртацца да найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока, адначасова сінтэзуючы іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі мінулага. Менавіта ў выніку гэтых складаных сацыяльна-культурных працэсаў на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў сфарміравалася самабытная архітэктурна-мастацкая сістэма беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68—69}}. Візантыйская першааснова праваслаўнай царквы не знікла, а засталася адным «са складаемых» у фарміраванні новага стылю, што абумовіла ўнікальнасць беларускай архітэктуры ў параўнанні з суседнімі польскай ці рускай школамі{{sfn|Шматаў|2001|с=7}}. == Эвалюцыя і стылявыя кірункі == Развіццё стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі прайшло тры асноўныя перыяды: ранняе барока (канец XVI&nbsp;— першая палова XVII&nbsp;стагоддзя), сталае або [[Сармацкае барока|«сармацкае» барока]] (другая палова XVII&nbsp;— 1730-я гады) і позняе або [[віленскае барока]] (1730-я&nbsp;— 1780-я гады){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. === Ранняе барока === [[Файл:Ružany Holy Trinity Church 2023-06-24 5352.jpg|міні|злева|Касцёл Святой Тройцы ў Ружанах]] У першай палове XVII&nbsp;стагоддзя ў беларускай архітэктуры яшчэ працягвалі ўзводзіць храмы з аднанефавай і аднавежавай структурай, што была больш характэрнай для папярэдняга гістарычнага этапу. Да такіх пабудоў адносяцца [[Троіцкі касцёл (Ружаны)|касцёл дамініканцаў у Ружанах]] (1617) і [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Слонім)|касцёл бернардзінцаў у Слоніме]] (1639). Адначасова пашыраўся і новы тып культавай пабудовы&nbsp;— трохнефавая [[Базіліка|базіліка]] з бязвежавым галоўным фасадам, які быў шчодра насычаны ордарнымі элементамі. Такія рысы ўласцівы [[Касцёл Святога Фамы Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёлу дамініканцаў у Менску]] (пабудаваны пасля 1615 года) і [[Касцёл бернардзінцаў (Гродна)|касцёлу бернардзінцаў у Гародні]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Вызначальным момантам у выпрацоўцы характэрнага тыпу беларускага барочнага храма стала фарміраванне двухвежавых фасадаў. Гэты прынцып быў рэалізаваны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзятлава)|касцёле ў Дзятлаве]] (1642), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|касцёле брыгітак у Гародні]] (1642—1651) і ў [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёле ў Вішневе]] (1637—1641). Ранні этап развіцця стылю праходзіў пры дамінаванні так званага «езуіцкага барока», калі архітэктары-езуіты ўзводзілі касцёлы і калегіумы па ўзору рымскіх бажніц. Суровая дысцыпліна ордэна вымагала зацвярджэння праектаў у Рыме, і ў выніку раннебарочныя помнікі часта атрымлівалі строгую тэктоніку, буйнамаштабнасць і класічнае выкарыстанне рымскага ордара без залішняй пластычнай дэкаратыўнасці вонкавага аблічча{{sfn|Кулагін|2001|с=107}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Краявіды Слоніма (19).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Слоніме Miensk, Daminikanskaja-Vałockaja. Менск, Дамініканская-Валоцкая (1944).jpg|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага ў Мінску Ансамбль_былога_кляштара_бернардзінцаў.jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Гродне Дятлово_костёл_2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дзятлаве Гродна_2015._Касцёл_Дабравешчання_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі.jpg|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гродне Вішнева. Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Вішневе </gallery> === Сталае («сармацкае») барока === У адрозненне ад абарончых храмаў перыяду [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]], у эпоху барока вежы канчаткова страцілі сваё непасрэднае функцыянальнае (абарончае) прызначэнне і сталі выключна важнымі кампазіцыйнымі элементамі. Двухвежавасць вынікала з імкнення архітэктараў узмацніць эмацыянальнае ўздзеянне будынка на гледача. Галоўны фасад пачаў трактавацца як своеасаблівая тэатральная «куліса» для ўсёй кампазіцыі, якая завяршала агульную дынаміку архітэктурных мас. Менавіта гэты мастацкі прынцып, а не павышаная дэкаратыўная пластыка, уласцівы лепшым помнікам сталага беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Такі падыход яскрава адлюстраваны ў архітэктуры [[Касцёл Святога Міхаіла Архангела (Міхалішкі)|касцёла аўгусцінцаў у Міхалішках]] (1655), [[Касцёл дамініканцаў (Буховічы)|касцёла дамініканцаў у Буховічах]] (1647), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Засвір)|касцёла кармелітаў у Засвіры]] (1713) і [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|фарнага касцёла ў Навагрудку]] (перабудаваны да 1724 года). Вонкавае аблічча гэтых будынкаў мае суровы, амаль сярэднявечны характар. Гэты стылявы кірунак, які атрымаў у мастацтвазнаўстве назву [[Сармацкае барока|«сармацкае барока»]], адлюстроўваў рыцарскія ідэалы тагачаснай шляхты. Храмы вылучаліся масіўнасцю і геаметрычнай спрошчанасцю аб'ёмаў, якія маглі моцна кантраставаць з надзвычай пышнай і багатай ілюзорнай лепкай у інтэр'еры, напрыклад, стукавая лепка ў [[Міхалішкаўскі касцёл|Міхалішках]], выкананая італьянскімі майстрамі [[П'етра Перці]] і [[Джавані Галі]]{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Касьцёл,_Міхалішкі.jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Michališki._Church_of_St._Michael_the_Archangel_02.JPG|Багата дэкараваныя лепкай інтэр'еры касцёла Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Kasciol_Sviatoj_Trojcy_(Zasvir).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Засвіры Новогрудский фарный костёл Преображения Господня.jpg|Фарны касцёл у Навагрудку </gallery> === Позняе (віленскае) барока === У XVIII&nbsp;стагоддзі манументальнае будаўніцтва ў Беларусі ўступіла ў фазу свайго найвышэйшага росквіту. Для позняга беларускага барока стала ўласціва надзвычайная маляўнічасць і пластычнасць формаў, шматпланавая прасторавая структура фасадаў, багацце [[Святлацень|святлаценю]]. Архітэктура набыла стромкасць і лёгкасць, што надавала збудаванням вытанчаныя прапорцыі, мудрагелістыя скразныя праёмы і крывалінейныя абрысы вежаў і франтонаў. Станаўленне і росквіт мастацкіх асаблівасцей позняга барока непарыўна звязаны з творчасцю выдатнага віленскага архітэктара [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Яна Крыштофа Глаўбіца]], які працаваў над шматлікімі помнікамі на тэрыторыі Беларусі{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Гэты ўнікальны рэгіянальны кірунак, вядомы як [[віленскае барока]], стаў універсальным для розных хрысціянскіх канфесій, але найбольш яскрава і маштабна ён выявіўся менавіта ў культавых пабудовах уніятаў. Сярод найвыдатнейшых узораў гэтага стылю вылучаюцца [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]] (узведзены нанава ўніятамі ў 1738—1750 гадах на рэштках старажытнага храма XI&nbsp;стагоддзя), [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царква і манастыр базыльян у Беразвеччы]] (1756—1763), [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|манастыр у Барунах]] (1747—1757), комплексы ў [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|Вольне]] (1768) і [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] (1769—1779), а таксама [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Багаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская]] цэрквы ў [[Свята-Успенскі Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]] (1769) і [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква ў Віцебску]] (1772){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Віленскае барока вызначалася тэлескапічна-яруснай аматэрыяльна-шкілетнай будовай вежаў і хвалістай прасторавай структурай, што стварала ілюзію дынамічнага руху архітэктурных мас уверх{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=154}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Полацк._Сафійскі_сабор.jpg|Сафійскі сабор у Полацку Hłybokaje,_Bieraźviečča,_Bazylanski._Глыбокае,_Беразьвечча,_Базылянскі_(J._Dulevič,_1934).jpg|Касцёл Святых Пятра і Паўла ў Беразвеччы Kaścioł_u_Barunach1.JPG|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах Вольно_троицкая_церковь_01.jpg|Свята-Троіцкая царква ў Вольне Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|Свята-Пакроўская царква ў Талачыне Жыровічы,_Богаяўленская_царква_1.jpg|Богаяўленская царква ў Жыровіцах Жыровічы, Крыжаўзьдзьвіжанская царква 1.jpg|Крыжаўзвіжанская царква ў Жыровіцах Віцебск._33.JPG|Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску </gallery> == Горадабудаўніцтва і свецкая архітэктура == === Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі === Канец XVI і першая палова XVII стагоддзя на тэрыторыі Беларусі былі адзначаны прыкметным ростам гарадоў, павелічэннем іх насельніцтва і ўскладненнем архітэктурна-планіровачнай структуры. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў найбуйнейшых цэнтрах ([[Брэст]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]]) налічвалася 10 і болей тысяч жыхароў. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала выкарыстанне новай фартыфікацыйнай сістэмы па тыпу заходнееўрапейскай, да стварэння якой актыўна прыцягваліся галандскія інжынеры і архітэктары: [[Ван Лаэр]], [[Нонхарт]], [[Ван Дадэн]], [[Голанд]], [[Валон]] і іншыя{{sfn|Чантурия|1977|с=32}}. Замест драўляных умацаванняў пачалі насыпацца земляныя валы з [[Курціна (архітэктура)|курцінамі]] і [[Бастыён|бастыёнамі]]. Драўляныя замкі паступова страчвалі свае абарончыя функцыі, а роля галоўнага гарадскога цэнтра перайшла да гандлёвых плошчаў, дзе ўзводзіліся новыя грамадскія і культавыя збудаванні{{sfn|Гісторыя Беларускай ССР|1972|с=199}}{{sfn|Квитницкая|1968|с=477}}. [[Файл:План Магілёва ў канцы XVII ст.svg|thumb|злева|План Магілёва ў канцы XVII ст.]] Прыкладам новага напрамку ў горадабудаўніцтве з'яўляўся [[Магілёў]]. У 1601 годзе быў складзены праект [[Гарадскія ўмацаванні Магілёва|новых земляных умацаванняў]] вакол [[Магілёўскі замак|замка]] і пасадаў. Сфарміравалася [[Радыяльна-кальцавая планіроўка|радыяльна-кальцавая сістэма]] планіроўкі з трыма паясамі абароны. Першы пояс — [[Замкавы вал (Магілёў)|Замкавы вал]] — абкружаў тэрыторыю старажытнага замка. Другі — [[Блізкі вал|Кругавы (або Бліжні) вал]] — ахопліваў Стары горад і меў чатыры [[Мураваная архітэктура|мураваныя]] брамы. Трэці пояс — [[Палявы вал|Палявы (або Дальні) вал]] — ахопліваў пасады [[Новы горад (Магілёў)|Новага горада]], з'яўляўся найбольш працяглай лініяй умацаванняў і меў восем драўляных брам ([[Віленская брама (Магілёў)|Віленская]], [[Шклоўская брама (Магілёў)|Шклоўская]], [[Быхаўская брама (Магілёў)|Быхаўская]] і інш.). Усе галоўныя вуліцы горада мелі радыяльныя напрамкі і сыходзіліся на гандлёвай плошчы, дзе ў XVII стагоддзі пачалі ўзводзіць мураваную [[Магілёўская ратуша|ратушу]]{{sfn|Чарняўская|1973|с=7—13}}. Па-іншаму вырашаліся задачы абароны ў [[Гродна|Гродне]]. Горад не меў агульнагарадскіх земляных валоў, таму [[Стары замак (Гродна)|Верхні]] і [[Ніжні замак (Гродна)|Ніжні]] замкі разам з мураванымі кляштарамі стваралі адзіную абарончую сістэму. З канца XVI стагоддзя тут пачалося ўзвядзенне мураваных каталіцкіх кляштараў у найважнейшых стратэгічных пунктах: касцёл [[Фара Вітаўта]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] (1584—1596), [[Гродзенскі касцёл і кляштар дамініканцаў|дамініканскі]] (1672), [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|бернардзінскі]] (1595), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў (Гродна)|францысканскі]] (1635) і [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкі]] (1642—1651) кляштары. Яны выконвалі ролю своеасаблівых унутраных крэпасцей горада{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=13}}. [[Файл:Nesvisium.jpg|thumb|Нясвіж на гравюра Тамаша Макоўскага, 1604 г.]] Яшчэ адным важным кірункам стала фарміраванне гарадоў-крэпасцей, такіх як [[Слуцк]], [[Рэчыца]], [[Быхаў]] і [[Нясвіж]]. У адрозненне ад буйных гістарычных гарадоў, яны забудоўваліся ў кароткі тэрмін па адзіным рэгулярным плане і мелі прамавугольную сетку вуліц. Слуцк, напрыклад, меў канфігурацыю, блізкую да круга, умацаванага па перыметры сістэмай земляных валоў, бастыёнаў і [[Равелін|равелінаў]]. Рэчыца, паводле плана 1649 года, мела магутную сістэму з трох паясоў умацаванняў, якія абаранялі замак і прамавугольную сетку гарадскіх вуліц. Нясвіж, які з 1533 года стаў галоўнай рэзідэнцыяй [[Радзівілы|Радзівілаў]], з'яўляецца класічным прыкладам горада-крэпасці. Мураваны [[Нясвіжскі замак|замак]] быў вынесены за межы горада на высокі ўзгорак і абкружаны валамі з чатырма бастыёнамі. Сам горад меў прамавугольную сістэму планіроўкі і быў абнесены ўласнай сістэмай абарончых умацаванняў з чатырма мураванымі брамамі ([[Замкавая брама (Нясвіж)|Замкавая]], [[Слуцкая брама|Слуцкая]], [[Віленская брама (Нясвіж)|Віленская]], [[Клецкая брама (Нясвіж)|Клецкая]])<ref>ЦДГА БССР, КМФ-5, воп. 1, спр. 3839a, л. 70—116.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=14}}{{sfn|Егоров|1954|с=78}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff.jpg|План горада-крэпасці Слуцка. 1711—1736, {{нп3|Іаган Георг Максімільян фон Фюрстэнгоф|Максімільян фон Фюрстэнгоф|de|Johann Georg Maximilian von Fürstenhoff}} Bychaŭ. Быхаў (1781).jpg|План горада-крэпасці Быхава. 1781 г. Bychaŭ. Быхаў (XVII).jpg|План Быхаўскага замка і горада. XVII ст. Rečyca. Рэчыца (C. Eygerd, 1663).jpg|План горада-крэпасці Рэчыцы. 1663 г., Крыстоф фон Эйгерд </gallery> === Роля мястэчак і манастырскіх комплексаў === Характэрнай асаблівасцю горадабудаўніцтва другой паловы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў стала шырокае распаўсюджанне мястэчак. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім налічвалася каля 250 буйных і сярэдніх мястэчак. Яны падзяляліся на каралеўскія ([[Скідаль]], [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], [[Гомель]]), прыватнаўласніцкія ([[Любча (Навагрудскі раён)|Любча]], [[Дзяржынск|Койданава]], [[Лагойск]], [[Смаргонь]], [[Ружаны]]) і манастырска-царкоўныя ([[Чэрвень (горад)|Ігумен]], [[Відзы]], [[Пяршай]], [[Жыровічы]]). Мястэчка займала прамежкавае становішча паміж горадам і вёскай, і значная частка яго жыхароў была занята ў сельскагаспадарчай вытворчасці. Цэнтрам звычайна з'яўлялася гандлёвая плошча на перакрыжаванні важнейшых шляхоў. Замкі або манастыры размяшчаліся асобна ад жылой забудовы, але складалі з ёй адзіны архітэктурна-планіровачны арганізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99}}. [[Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1750).jpg|thumb|[[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|Кляштар картэзіянцаў]] у [[Бяроза|Картуз-Бярозе]]. 1750 г.]] У некаторых мястэчках горадафарміруючую ролю адыгрываў манастырскі комплекс. Яскравым прыкладам з'яўляецца [[Бяроза|Картуз-Бяроза]] (Брэсцкая вобласць), дзе ў канцы XVII стагоддзя магнаты Сапегі заснавалі [[Кляштар картэзіянцаў (Бяроза)|кляштар картэзіянцаў]] (1648—1689). Гэты манументальны комплекс стаў планіровачным ядром паселішча, якое набыло прамавугольную сістэму планіроўкі з гандлёвай плошчай у цэнтры{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99—100}}. Абарончае дойлідства працягвала адыгрываць вызначальную ролю ў гарадах паўночнага ўсходу Беларусі. Характэрным прыкладам з'яўляецца Віцебск. Паводле «[[Чарцёж места Віцебска 1664 года|Чарцяжа месца Віцебск]]» 1664 года, цэнтр горада складаўся з трох умацаваных драўляных замкаў: [[Верхні замак (Віцебск)|Верхняга]], [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжняга]] і [[Узгорскі замак (Віцебск)|Узгорскага]]. Кожны з іх меў замкнёную планіровачную структуру са сваім цэнтрам, але ўсе яны звязваліся ў адзіную сістэму праз масты і брамы<ref>ЦДАСА, ф. 192, воп. 1, спр. 2, л. 1.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=101}}. === Ансамблі плошчаў і рэгулярная забудова (XVIII ст.) === У 60—70-я гады XVIII стагоддзя ў асноўным завяршаецца фарміраванне феадальнага горада. Буйныя гарады захоўвалі змешаную сістэму планіроўкі: старажытная частка мела радыяльную сістэму, а новыя раёны — прамавугольную. Пасля разбуральных Паўночнай і руска-польскіх войнаў абарончыя ўмацаванні ў многіх гарадах больш не аднаўляліся, што спрыяла адкрытаму развіццю гарадской прасторы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=204}}. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала стварэнне цэласных ансамбляў грамадскіх цэнтраў. Галоўным элементам з’яўлялася гандлёвая (рыначная) плошча, на якой узводзіліся [[Ратуша|ратушы]], [[Гасціны двор|гасціныя двары]], гандлёвыя рады і культавыя збудаванні. У Мінску, напрыклад, грамадскі цэнтр фарміравалі [[Верхні рынак (Мінск)|Верхні]] і [[Ніжні рынак (Мінск)|Ніжні]] рынкі. На Верхнім рынку сфарміраваўся маляўнічы барочны ансамбль, які ўключаў [[Мінская ратуша|гарадскую ратушу]] (перабудаваную ў канцы XVIII ст.), будынак [[Мінскі гасціны двор|гасцінага двара]], [[Мінскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] з [[Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|манументальным касцёлам]] (1700—1710), а таксама комплексы дамініканскага, бернардзінскага і ўніяцкага манастыроў{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=205}}. [[Файл:Viciebsk, Rynak-Vialikaja. Віцебск, Рынак-Вялікая (J. Pieška, 1800).jpg|thumb|Выгляд на гандлёвыя рады і ратушу ў Віцебску. Пачатак ХІХ стагоддзя, [[Юзаф Пешка]]]] У Віцебску ў канцы XVIII стагоддзя грамадскі цэнтр сфарміраваўся на левабярэжнай частцы горада і складаўся з дзвюх плошчаў, злучаных мостам праз раку [[Віцьба|Віцьбу]]. На адной з іх была пабудавана мураваная [[Віцебская ратуша|ратуша]] (1775), манументальная вежа якой кантраставала з прыземістым двухпавярховым корпусам гандлёвых радоў. Ансамбль дапаўнялі [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква]] (1772) і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Віцебск)|кляштар бернардзінцаў]] (1737—1755). На другой плошчы размяшчаўся комплекс [[Віцебскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]] (1716—1731). Такі падыход ствараў складаную, прасторава развітую кампазіцыю з вышыннымі дамінантамі, характэрную для эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=206}}. Выдатным прыкладам з’яўлялася таксама і [[Шклоўская ратуша|ратуша ў Шклове]] (другая палова XVIII ст.), якая складала адзіны ансамбль з гандлёвымі радамі, утвараючы вялікі ўнутраны двор{{sfn|Чантурыя Ю.|2001|с=84—85}}. Вышэйшым дасягненнем горадабудаўнічай думкі эпохі сталага барока і пераходу да класіцызму стала стварэнне рэгулярных ансамбляў. У 60—80-я гады XVIII стагоддзя пад кіраўніцтвам гродзенскага старосты [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]] былі праведзены маштабныя работы па рэканструкцыі прадмесця [[Гарадніца (Гродна)|Гарадніца]] ў Гродне. Праект распрацоўваўся з удзелам вядомых еўрапейскіх архітэктараў, у тым ліку [[Іаган Георг Мёзер|Ё. Мёзера]] і [[Джузэпэ Сака|Дж. Сака]]. На Гарадніцы быў створаны новы жылы і прамысловы раён, забудаваны па адзіным рэгулярным плане з вылучэннем асобных зон: прамысловай, адміністрацыйна-культурнай і жылой{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=208—209}}. Тут было ўзведзена 85 будынкаў рознага прызначэння{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. У ансамбль уваходзілі [[Палац Тызенгаўза (Гродна)|палац Тызенгаўза]], будынкі тэатра, [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай школы]] з барочнымі гранёнымі [[Эркер|эркерамі]], батанічны сад і мануфактуры. Для замежных майстроў былі пабудаваны 20 тыпавых жылых дамоў з драўлянымі сценамі і цаглянымі галоўнымі фасадамі ў стылі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. [[Файл:Varniany, Rynak. Варняны, Рынак (1939).jpg|thumb|План плошчы ў Варнянах. 1939 г.]] Яшчэ адным прыкладам комплекснага падыходу стала рэканструкцыя мястэчка [[Варняны]] (Астравецкі раён) у 1770-я гады. Цэнтрам ансамбля стала вялікая трапецападобная плошча, на ўсходнім баку якой быў узведзены мураваны [[Касцёл Святога Георгія (Варняны)|касцёл Святога Георгія]] (1767—1769) у стылі позняга барока. Сіметрычна па баках плошчы былі пабудаваны дамы аптэкара і ксяндза, а ўздоўж плошчы пастаўлены тыпавыя жылыя дамы, злучаныя мураванымі сценамі з арачнымі праездамі, што стварала суцэльны архітэктурны фронт забудовы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=210}}. === Палацава-паркавыя рэзідэнцыі === У элітнай свецкай архітэктуры адбыўся карэнны пераход ад замкнёных абарончых замкаў да адкрытых рэпрэзентатыўных рэзідэнцый. Магнацкія двары арыентаваліся на агульнаеўрапейскі, шмат у чым французскі, ідэал палацава-паркавага комплексу тыпу ''entre cour et jardin'' («паміж дваром і паркам»). Асноўнымі прынцыпамі архітэктуры сталі паўзамкнёнасць аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі, калі бакавыя флігелі разам з галоўным корпусам і агароджай утваралі парадны двор — [[Курданёр|курданёр]], а таксама [[Анфілада|анфіладнасць]] унутранай планіроўкі{{sfn|Кулагін|2001|с=114}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Для стварэння такіх ансамбляў у Вялікае Княства Літоўскае запрашаліся вядучыя еўрапейскія дойліды. Па праектах [[Матэус Даніэль Пёпельман|М. Д. Пёпельмана]] і яго вучняў быў узведзены [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] у Гародні. Замежныя майстры, такія як Дж. Сака, [[Карла Спампані|К. Спампані]] і [[Ян Самуэль Бекер|Я. С. Бекер]], працавалі над стварэннем велічных палацаў у [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|Свяцку]], [[Сядзіба Храптовічаў (Шчорсы)|Шчорсах]], [[Ружанскі палац|Ружанах]] і [[Палац Радзівілаў (Дзятлава)|Дзятлаве]]. Інтэр'еры аздабляліся з выкарыстаннем стукавай лепкі, манументальнага жывапісу і мясцовых шпалер (габеленаў), мануфактуры па вытворчасці якіх былі заснаваны Радзівіламі і Агінскімі ў [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў|Слуцку]], Міры і Карэлічах. Архітэктары актыўна выкарыстоўвалі высокія ламаныя [[Мансарда|мансардавыя]] дахі, люкарны, бальконы і фігурныя франтоны з ляпнымі картушамі{{sfn|Кулагін|2001|с=114—115}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=218—223}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак у Гродне Свяцкі палац (01).jpg|Свяцкі палац Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (5).jpg|Шчорсаўскі палац Палац_Сапегаў,_Ружаны.jpg|Ружанскі палац Дзятлава. Палац Радзівілаў. Галоўны фасад.jpg|Дзятлаўскі палац Niaśviž, Alba. Нясьвіж, Альба (L. Lutnicki, 1784).jpg|Праект альтанкі для парку ў Альбе </gallery> Неад'емнай часткай барочных рэзідэнцый сталі [[Рэгулярны парк|рэгулярныя (французскія і італьянскія) паркі]]. Яны ўяўлялі сабой складаныя геаметрычныя кампазіцыі са стрыжаных дрэў ([[Шпалеры (садова-паркавае мастацтва)|шпалер]]), якія ўтваралі зялёныя «кабінеты», «залы» і [[Зялёны лабірынт|лабірынты]]. У парках актыўна выкарыстоўваліся экзатычныя расліны ў [[Вазон|вазонах]], узводзіліся мураваныя і драўляныя [[Аранжарэя|аранжарэі]] і [[Фігарня|фігарні]]. Цікавай асаблівасцю паркабудавання Беларусі было шырокае выкарыстанне тэрасавання рэльефу: італьянскія сады на некалькіх [[Тэраса|тэрасах]] з [[Падпорная сцяна|падпорнымі сценкамі]] і [[Лесвіца|лесвіцамі]] былі створаны ў [[Валожын|Валожыне]], [[Альба (паркавы комплекс)|Альбе]] пад Нясвіжам, Ружанах і іншых маёнтках{{sfn|Федарук|2001|с=285—287}}. == Драўлянае культавае дойлідства == Асноўным традыцыйным матэрыялам у забудове гарадоў і вёсак Беларусі заставалася дрэва. На развіццё манументальнага драўлянага дойлідства пачынаючы з XVII&nbsp;стагоддзя аказвалі значны ўплыў мастацкія стылі, што ўжо панавалі ў мураванай архітэктуры. Па сваёй архітэктоніцы драўляныя храмы падзяляліся на дзве асноўныя групы: ''клецкія'' і ''крыжовыя''{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Клецкія храмы (назва паходзіць ад традыцыйнай сялянскай пабудовы — [[клеці]]) складаліся з аднаго ці некалькіх прамавугольных зрубаў. Пад уплывам мураваных готыка-рэнесансных храмаў спачатку склаўся тып будынка з вежай над бабінцам (цэрквы ў Гарадку, [[Свята-Троіцкая царква (Дабраслаўка)|Дабраслаўцы]], [[Свята-Троіцкая царква (Дастоева)|Дастоеве]]). У перыяд барока пашырылася будаўніцтва двухзрубавых драўляных цэркваў з плоскім бязвежавым фасадам, завершаным трохвугольным франтонам (цэрквы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вавулічы)|Вавулічах]], [[Свята-Троіцкая царква (Бездзеж)|Бездзежы]], [[Свята-Пакроўская царква (Дзеткавічы)|Дзеткавічах]]). На наступным этапе пачалі ўзводзіць храмы з дзвюма вежамі па баках галоўнага фасада ([[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Дзівін)|цэрквы ў Дзівіне]], [[Свята-Юр'еўская царква (Валавель)|Валавелі]], [[Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль)|Латыгалі]], [[Касцёл Святой Тройцы (Цялядавічы)|касцёл у Цялядавічах]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Дабраслаўка. Царква (01).jpg|Троіцкая царква ў Дабраслаўцы Файл:Dastojeva, Illinskaja. Дастоева, Ільлінская (Z. Gloger, 1905).jpg|Ільінская царква ў Дастоеве Файл:Вавулічы. Свята-Раства-Багародзіцкая царква (04).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Вавулічах Файл:Бездзеж. Царква Прасвятой Тройцы (02).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Бездзежы Файл:Дзеткавічы. Свята-Пакроўская царква.jpg|Свята-Пакроўская царква ў Дзеткавічах Файл:Дзівін. Свята-Параскева-Пятніцкая царква.jpg|Свята-Параскева-Пятніцкая царква ў Дзівіне Файл:Valaviel, Juraŭskaja. Валавель, Юраўская (XX).jpg|Свята-Георгіеўская царква ў Валавелі Файл:Łatyhal, Mikolskaja. Латыгаль, Мікольская (1900).jpg|Свята-Мікалаеўская царква ў Латыгалі Файл:Цялядавічы. Царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Цялядавічах Файл:Хаціслаў. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|Спаса-Праабражэнская царква ў Хаціславе </gallery> Вежы драўляных храмаў барока звычайна не мелі ніякага функцыянальнага (абарончага) прызначэння: адзінай іх мэтай было ўзбагачэнне сілуэта збудавання і ўзмацненне дынамікі кампазіцыі. У XVIII&nbsp;стагоддзі яны пачалі раскрапоўваць фасады на ўсю вышыню і нават ставіліся пад вуглом да плоскасці фасада (як у царкве ў [[Хаціслаў|Хаціславе]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}. Крыжовыя ў плане драўляныя саборы, якія неслі візантыйскую традыцыю, генетычна паходзячы ад мураванага крыжова-купальнага храма, у XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях будавалі пераважна пры буйных праваслаўных манастырах: [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|віцебскім Маркавым]], [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|аршанскім Богаяўленскім Куцеінскім]], [[Свята-Духаўскі Тупічэўскі манастыр|мсціслаўскім Тупічэўскім]]. Вызначальнай рысай такіх помнікаў з'яўлялася тэктанічнае адзінства аб'ёмаў і маналітнасць кампазіцыі дахаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71, 74}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Viciebsk,_Markaŭščyna,_Trajeckaja._Віцебск,_Маркаўшчына,_Траецкая_(I._Trutnev,_1866).jpg|Траецкая царква Маркава манастыра. [[І. Трутнеў]], 1866 Vorša, Kuciejna, Bohajaŭlenski. Ворша, Куцейна, Богаяўленскі (D. Strukov, 1864-67).jpg|Куцеінскі манастыр. [[Д. Струкаў]], 1864-1867 Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911).jpg|Духаўская царква Тупічэўскага манастыра. П. Крышталёў, 1911 </gallery> == Сінтэз мастацтваў: інтэр’ер і манументальны жывапіс == Характэрнай асаблівасцю барочнай архітэктуры стаў гарманічны сінтэз дойлідства, жывапісу і скульптуры. Дэкаратыўная пластыка, аснову якой складала ордарная сістэма, на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў эвалюцыянавала ад адзіночных плоскіх пілястраў да шматлікіх раскраповак, хвалістых карнізаў, пукатых і ўвагнутых аб’ёмаў. У аздобе інтэр’ераў пачалі шырока ўжываць лепку ў тэхніцы ''[[стука]]'' (штучнага мармуру з абпаленага гіпсу, вапны і клею){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Асаблівае значэнне ў арганізацыі ўнутранай прасторы набылі манументальныя фрэскавыя размалёўкі. Жывапісныя кампазіцыі візуальна разрывалі тэктанічныя межы будынкаў, ствараючы ілюзію незамкнёнай, бязмежнай прасторы. Вялікі ўплыў на развіццё фрэскавага мастацтва ў Беларусі аказала так званая «[[Квадратура (мастацтва)|квадратура]]» — ілюзорная архітэктурная перспектыва. Яе распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне друкаваных узорнікаў, у прыватнасці трактата італьянскага майстра [[Андрэа Поца]]{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=206}}. [[Файл:Касьцёл сьв. Станіслава ў Магілёве, галоўная нава.jpg|міні|злева|Роспісы касцёла Св. Станіслава ў Магілёве]] Манументальны жывапіс XVIII&nbsp;стагоддзя развіваўся ў цеснай сувязі з заходнееўрапейскімі (рымскімі і баварскімі) узорамі. Выдатнымі прыкладамі барочнага сценапісу з’яўляюцца фрэскі [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], [[Сабор Унебаўзяцця Дзевы Марыі і Святога Станіслава|касцёла Святога Станіслава ў Магілёве]], а таксама страчаныя роспісы [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]] і [[Беразвецкая царква|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=204, 207}}. Адначасова з каталіцкімі храмамі багатымі фрэскамі ўпрыгожваліся і праваслаўныя: так, у роспісах [[Свята-Духаўская царква Тупічэўскага манастыра|Свята-Духаўскай царквы]] [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскага манастыра]] ў Мсціславе (сярэдзіна XVII&nbsp;ст.) праявіўся поўны разрыў з візантыйскай традыцыяй, здзіўляла прастанароднасць вобразаў і багацце этнаграфічных рэалій{{sfn|Шматаў|2001|с=15}}. [[Файл:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве (2).jpg|thumb|Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве ў тэхніцы «беларускай рэзі»]] [[Файл:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|міні|злева|Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве]] Вялікага росквіту ў эпоху барока дасягнула алтарная скульптура і манументальная разьба па дрэве. Для надання эмацыянальнай прыўзнятасці інтэр’ерам выкарыстоўвалася тэхніка аб’ёмнай, скразной арнаментальнай разьбы з расліннымі матывамі, якая стала вядомай далёка за межамі краіны пад назвай «[[беларуская рэзь]]»{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}. Сапраўдным шэдэўрам манументальна-дэкаратыўнага мастацтва з’яўляецца ансамбль [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пінск)|касцёла францысканцаў у Пінску]] (першая палова XVIII&nbsp;ст.). Яго галоўны і бакавыя алтары, а таксама ўнікальны амбон багата аздоблены разьбянымі фігурамі апосталаў і анёлаў, вітымі калонамі, картушамі і балдахінамі, якія ствараюць выключна дынамічную і тэатралізаваную кампазіцыю{{sfn|Ярашэвіч|2001|с=187, 189—193}}. == Адметнасці ўніяцкага храмабудаўніцтва == Важную ролю ў станаўленні і развіцці архітэктуры беларускага барока (у прыватнасці, яго віленскай фазы) адыграла грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква і яе манаскі [[Базыльяне|ордэн базыльян]]. Спецыфічныя ўмовы поліканфесійнага грамадства і літургічныя патрабаванні ўніятаў прывялі да выпрацоўкі ўнікальных архітэктурна-планіровачных і мастацкіх рашэнняў, якія іманентна выпрацаваліся на аснове традыцый мясцовага дойлідства з улікам усходніх і заходніх уплываў{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=144}}. У працэсе эвалюцыі ўніяцкага барока сфарміраваўся тып двухвежавага аднаапсіднага храма (часцей за ўсё трохнефавай базілікі). Адной з самых адметных асаблівасцей шэрагу ўніяцкіх помнікаў сярэдзіны XVIII&nbsp;стагоддзя стала мерыдыянальная арыентацыя будынкаў — алтаром на поўнач. Гэты прыём, які парушаў традыцыйную арыентацыю на ўсход, узнік як вынік ідэі сімвалічнага нейтралітэту ўніятаў да ўплываў заходняй (Рым) і ўсходняй (Масква) цэркваў. Яскравым прыкладам такой арыентацыі з'яўляецца перабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=146}}. [[Файл:Інтэр'ер царквы ў Беразвеччы.jpg|міні|Інтэр'ер царквы з алтарнай перагародкай у Беразвеччы]] У інтэр'ерах уніяцкіх храмаў таксама сфарміраваліся спецыфічныя рысы. Замест традыцыйных драўляных іканастасаў тут пачалі ўзводзіць мураваныя алтарныя перагародкі. Гэтыя канструкцыі мелі шматпланавую прасторава-развітую будову, багата аздабляліся ляпнымі пазалочанымі гірляндамі, картушамі і капітэлямі, спалучаючы каталіцкую тэатралізаванасць з захаваннем усходняй літургічнай функцыі, напрыклад, у Сафійскім саборы і [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=147—148}}. [[Файл:Жыровічы, Богаяўленская царква 4.jpg|злева|міні|Фігурны франтон Богаяўленскай царквы ў Жыровічах]] Для вонкавага аблічча манастырскіх храмаў базыльян характэрна выкарыстанне так званых «брамкавых» фасадаў. У такіх кампазіцыях галоўны фасад пазбаўляўся масіўных бакавых вежаў і нагадваў манументальную браму з дынамічным і насычаным пластыкай цэнтральным завяршэннем — фігурным атыкавым франтонам. Падобныя рашэнні можна ўбачыць у [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|царкве ў Вольне]], храме ў [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] і [[Багаяўленская царква (Жыровічы)|Богаяўленскай царкве ў Жыровічах]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=154—157}}. == Праваслаўнае і пратэстанцкае дойлідства == === Пратэстанцкія зборы === У перыяд пашырэння [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім (канец XVI — першая палова XVII&nbsp;стагоддзя) актыўнае будаўніцтва разгарнулі пратэстанты, у першую чаргу кальвіністы. Архітэктура [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] (храмаў) вызначалася суровым аскетызмам, лапідарнасцю формаў і адсутнасцю багатага дэкору, што адпавядала ідэалогіі гэтай канфесіі. Пратэстанцкія храмы ў [[Смаргонь|Смаргоні]], [[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданаве]], [[Кальвінскі збор (Заслаўе)|Заслаўі]] першапачаткова захоўвалі познегатычныя і рэнесансныя рысы, уключаючы відавочны [[Абарончы храм|абарончы характар]]: таўшчэзныя сцены, вузкія вокны-байніцы, масіўныя вежы{{sfn|Габрусь|2001|с=83—85}}. [[Файл:Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1939).jpg|міні|Смаргонскі збор]] Аднак паступова, у працэсе перабудоў і развіцця, архітэктура збораў пачала ўбіраць у сябе элементы барока. Яскравым прыкладам такога сінтэзу з'яўляецца [[Касцёл Святога Міхаіла (Смаргонь)|кальвінскі збор у Смаргоні]], які мае ўнікальную цэнтрычную васьмігранную структуру (актагон), завершаную шатровым дахам і ўпрыгожаную барочнымі архітэктурнымі дэталямі. Барочныя рысы праявіліся і ў вырашэнні вежаў, аздабленні інтэр'ераў стукавай лепкай, выкарыстанні складаных прафіляваных карнізаў{{sfn|Габрусь|2001|с=85—87}}. === Магілёўская архітэктурная школа === У праваслаўным дойлідстве XVII&nbsp;стагоддзя таксама адбываліся складаныя працэсы адаптацыі новага стылю да традыцыйных візантыйска-рускіх канонаў. Найбольш яскрава гэты сінтэз праявіўся на ўсходзе Беларусі, дзе намаганнямі мясцовых рамесных цэхаў сфарміравалася так званая «магілёўская архітэктурная школа»{{sfn|Гліннік|2001|с=173}}. У першай палове і сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя праваслаўныя брацтвы і манастыры ўзводзілі мураваныя храмы, якія захоўвалі традыцыйную крыжова-купальную кампазіцыю, але аздабляліся знешне ў формах пострэнесансу і ранняга барока. Да гэтага кола помнікаў належаць [[Свята-Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскі сабор]] (1636—1639), [[Свята-Мікольскі манастыр (Магілёў)|Мікольская]] (1669—1672) і [[Успенская царква (Магілёў)|Успенская]] (1670—1684) цэрквы ў [[Магілёў|Магілёве]], а таксама [[Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра|Святадухаўская царква]] [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|Куцеінскага манастыра]] пад [[Орша|Оршай]] (да 1653 года){{sfn|Гліннік|2001|с=173—174}}{{sfn|Габрусь|2001|с=109—111}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (1909).jpg|Богаяўленскі сабор у Магілёве Магілёў._Мікольскі_сабор.JPG|Мікольская царква ў Магілёве Mahiloŭ,_Pračyścienskaja._Магілёў,_Прачысьценская_(1901-18).jpg|Прачысценская царква ў Магілёве Траецкая_царква._Орша.jpg|Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра пад Оршай </gallery> Магілёўская архітэктурная школа вызначалася выкарыстаннем шмат'ярусных фігурных франтонаў з пластычнымі валютамі і нішамі. У адрозненне ад каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў, фасады магілёўскіх праваслаўных цэркваў мелі больш плоскасны, «дывановы» характар аздаблення, які імітаваў структуру шмат'ярусных драўляных іканастасаў. Інтэр'еры гэтых храмаў шчодра ўпрыгожваліся фрэскавай паліхроміяй і багатай драўлянай «беларускай рэззю»{{sfn|Габрусь|2001|с=113—114}}{{sfn|Гліннік|2001|с=174}}. Характэрна, што мастацкія формы магілёўскага барока захоўвалі пэўны архаізм і кансерватызм аж да канца XVII&nbsp;стагоддзя, што было прадыктавана ідэалагічным супрацьстаяннем праваслаўнага насельніцтва каталіцкай экспансіі{{sfn|Гліннік|2001|с=176—179}}. == Уплыў на мастацтва Расіі і Украіны == Беларускія майстры адыгралі выключна важную ролю ў станаўленні барочнага мастацтва і архітэктуры ў суседніх усходнеславянскіх краінах. Найбольш інтэнсіўны працэс міграцыі мастацкіх ідэй і саміх творцаў адбываўся ў сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскай вайны 1654—1667 гадоў]] вялікая колькасць беларускіх майстроў (дойлідаў, жывапісцаў, рэзчыкаў, кафляроў) з [[Вільня|Вільні]], [[Полацк|Полацка]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Смаленск|Смаленска]] і іншых гарадоў была гвалтоўна вывезена ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]]. У Маскве яны былі паселены ў асобнай Мяшчанскай слабадзе і працавалі пры царскім двары ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]]{{sfn|Шматаў|2001|с=21}}. [[Выява:Novodev 007.jpg|thumb|злева|Іканастас Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў [[Масква|Маскве]], зроблены беларускімі майстрамі ў 1683—1685 гадах пад кіраўніцтвам [[Клім Міхайлаў|Кліма Міхайлава]]]] Значнае ўздзеянне беларускія майстры аказалі на развіццё рускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і манументальнага дэкору. У Расію была прынесена традыцыя аб'ёмна-ажурнай разьбы па дрэве, якая атрымала назву «[[беларуская рэзь]]» (або «флемская разьба»). Гэтая тэхніка, насычаная барочнымі расліннымі матывамі, выкарыстоўвалася пры стварэнні іканастасаў, напрыклад, у Смаленскім саборы [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра ў Маскве]], і аздабленні царскіх палацаў, у прыватнасці, драўлянага палаца ў [[Каломенскае|Каломенскім]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Не меншы ўплыў зрабілі беларускія кафляры. Майстры [[Ігнацій Максімаў]], [[Сцяпан Іваноў-Палубес]] і [[Пётр Іваноў-Заборскі]] наладзілі ў Расіі вытворчасць шматколернай паліванай [[Кафля|кафлі]]. Яны ўпершыню прыўнеслі ў рускае дойлідства барочныя матывы (калонкі, [[Антаблемент|антаблементы]], [[Картуш (архітэктура)|картушы]], выявы [[Херувім|херувімаў]]), якія актыўна выкарыстоўваліся пры аздабленні [[Валдайскі Іверскі манастыр|Іверскага манастыра на Валдаі]] і [[Нова-Іерусалімскі манастыр|Нова-Іерусалімскага сабора]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Акрамя таго, беларускія майстры садзейнічалі ўкараненню ў рускае дойлідства заходнееўрапейскай [[Ордарная сістэма|ордарнай сістэмы]]{{sfn|Шматаў|2001|с=22}}. На тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] барока пачало фарміравацца пазней, чым у Беларусі, і таксама адчула на сабе ўплыў беларускай архітэктурнай школы. Першы ўкраінскі барочны помнік — [[Касцёл езуітаў (Львоў)|касцёл езуітаў у Львове]] (1610—1630-я гады) — узводзіўся італьянскім дойлідам [[Джакама Брыяна|Дж.&nbsp;Брыяна]], які відавочна абапіраўся на вопыт будаўніцтва езуіцкага [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела ў Нясвіжы]]. Падабенства франтонаў і агульнай кампазіцыі ў абодвух помніках з'яўляецца бясспрэчным. Значны ўплыў на ўкраінскае мастацтва аказалі і беларускія майстры кніжнай гравюры, напрыклад, браты [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандр]] і [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонцій Тарасевічы]], друкар [[Спірыдон Собаль]], якія перанеслі ў Кіеў і Львоў перадавыя дасягненні [[Віленская школа гравюры|віленскай]] і [[Магілёўская школа гравюры|магілёўскай школ]] медзярыту{{sfn|Шматаў|2001|с=29—30}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мураваныя харалы|ref=Габрусь}} * {{артыкул |аўтар=[[В. Ф. Шматаў|Шматаў В. Ф.]] |загаловак=Станаўленне барока ў мастацтве ўсходнеславянскіх народаў |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=7—45 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Шматаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока. Тэндэнцыі і напрамкі развіцця |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=50—64 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Абрысы станаўлення стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=65—80 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Габрусь_Абрысы}} * {{артыкул |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Элітная архітэктура барока Беларусі ў агульнаеўрапейскім кантэксце |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=102—123 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Кулагін}} * {{артыкул|ref=Чантурыя_Ю|аўтар=[[Ю. У. Чантурыя|Чантурыя Ю. У.]]|загаловак=Архітэктурны ансамбль плошчы ў горадабудаўніцтве барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=81—101|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Федарук|аўтар=[[А. Т. Федарук|Федарук А. Т.]]|загаловак=Эпоха барока ў паркабудаўніцтве Беларусі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=282—290|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гаршкавоз|аўтар=[[В. Дз. Гаршкавоз|Гаршкавоз В. Дз.]]|загаловак=Беларускі сценапіс XVIII ст. Тыпалогія ў кантэксце польскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=203—212|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Ярашэвіч|аўтар=[[А. А. Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]|загаловак=Архітэктурна-скульптурны ансамбль касцёла францысканцаў у Пінску|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=186—202|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Габрусь_Аспекты|аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]]|загаловак=Стылістычныя аспекты архітэктуры віленскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=140—166|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гліннік|аўтар=[[В. В. Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Святадухаўская (цёплая) царква Куцеінскага Богаяўленскага манастыра. Досвед рэканструкцыі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=167—185|isbn=985-08-0452-1}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=2: Другая палова XVI — канец XVIII ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Я. М. Сахута |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1988 |старонак=384 |ref=ГБМ. Т. 2}} * {{кніга |аўтар=Чантурия В. А. |загаловак=История архитектуры Белоруссии |выданне=2-е изд. |месца=Мн. |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1977 |старонак=319 |ref=Чантурия}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1972 |том=1 |ref=Гісторыя Беларускай ССР}} * {{артыкул |аўтар=Квитницкая Е. Д. |загаловак=Белоруссия. Архитектура XVII в. |выданне=Всеобщая история архитектуры: В 12 т. |месца=М. |год=1968 |том=6 |старонкі=477 |ref=Квитницкая}} * {{кніга |аўтар=Чарняўская Т. І. |загаловак=Архітэктура Магілёва: З гіст. планіроўкі і забудовы горада |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1973 |старонак=95 |ref=Чарняўская}} * {{кніга |аўтар=Егоров Ю. |загаловак=Градостроительство Белоруссии |месца=М. |год=1954 |старонак=283 |ref=Егоров}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура барока ў Беларусі]] m65f3l5sdl5clq46g5fvf58zqa3j5sr 5144282 5144279 2026-05-21T02:59:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі */ 5144282 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. 2022.jpg|міні|Першым помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гг. італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]]]] '''Архітэкту́ра баро́ка ў Белару́сі''' — мастацкі і [[архітэктурны стыль]], які дамінаваў у манументальным, [[Культавая архітэктура|культавым]] і свецкім дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] (у межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) з канца XVI і да канца XVIII&nbsp;стагоддзя. З'яўляючыся лагічным працягам агульнаеўрапейскіх працэсаў, [[барока]] на беларускіх землях не было простым механічным запазычаннем заходнееўрапейскіх узораў. Увабраўшы ў сябе элементы [[Беларуская готыка|мясцовай готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]], а таксама глыбокія традыцыі візантыйска-рускай сістэмы [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], гэты стыль набыў яскравыя нацыянальныя і рэгіянальныя рысы{{sfn|Лазука|2001|с=50-51}}{{sfn|Габрусь|2001|с=68-69}}. Своеасаблівы сінтэз заходняй (каталіцкай) і ўсходняй ([[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]]) архітэктурных традыцый, які выявіўся ў прасторавых кампазіцыях, [[Тэктоніка|тэктоніцы]] і дэкоры, атрымаў у мастацтвазнаўстве назву '''беларускае барока'''. Тэрмін упершыню быў уведзены ў навуковы зварот у канцы 1920-х гадоў гісторыкам архітэктуры [[М. Шчакаціхін|М.&nbsp;Шчакаціхіным]]<ref name="shchak">{{кніга |аўтар=[[М. Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] |загаловак=Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. Т. 1. |месца=Мн. |выдавецтва=Інбелкульт |год=1928}}</ref>{{sfn|Габрусь|2001|с=7}}. З'яўленне барока ў Беларусі было непасрэдна звязана з грамадска-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй]] (1569), пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя ў ВКЛ|контррэфармацыі]] і прыходам [[Ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Першым манументальным помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] (1587—1593), пабудаваны італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]] па фундацыі князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]]{{sfn|Габрусь|2001|с=68}}{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. Нягледзячы на тое, што першапачаткова барока выступала як стыль каталіцкай (найперш езуіцкай) архітэктуры, у спецыфічных умовах поліканфесійнага грамадства Вялікага Княства Літоўскага яно хутка пераадолела рэлігійныя рамкі. Барочная эстэтыка паступова была ўспрынята і перапрацавана [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай]], [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкай]] і нават [[Кальвінізм|пратэстанцкай (кальвінісцкай)]] цэрквамі, стаўшы ўніверсальным стылем эпохі{{sfn|Лазука|2001|с=50}}{{sfn|Габрусь|2001|с=69}}. Эвалюцыя беларускага барока прайшла некалькі этапаў: ад суровых, манументальных форм ранняга і [[Сармацкае барока|«сармацкага» барока]] (XVII&nbsp;ст.) да вытанчанага, надзвычай пластычнага і дынамічнага [[Віленскае барока|віленскага барока]] (сярэдзіна і другая палова XVIII&nbsp;ст.){{sfn|Габрусь|2001|с=68}}. Дасягненні беларускіх майстроў і самабытнасць сфарміраванай імі архітэктурнай школы аказалі значны ўплыў на развіццё манументальнага дойлідства, [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і [[Іканапіс|іканапісу]] ў суседніх краінах, у прыватнасці, стаўшы адным з фактараў станаўлення [[барока ў Расіі]] і [[Барока ва Украіне|на Украіне]]{{sfn|Шматаў|2001|с=11, 27—28}}. == Гістарычныя перадумовы і вытокі == З’яўленне і пашырэнне барока ў беларускай архітэктуры было цесна звязана са значнымі сацыяльна-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: заключэннем [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) і пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], якую праводзіў у першую чаргу [[Таварыства Ісуса|ордэн езуітаў]]. У манументальнае дойлідства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] быў прыўнесены новы архітэктурна-мастацкі стыль, выразныя сродкі якога вызначаліся павышанай экспрэсіяй і былі пакліканы ўмацаваць пазіцыі каталіцкай царквы{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Цэнтрам станаўлення гэтага стылю стала [[Італія]] (у прыватнасці, [[Рым]]), адкуль ён пачаў сваё шэсце па Еўропе{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. [[Файл:Chiesa gesu facade.jpg|міні|злева|Галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е, які паслужыў для нясвіжскага касцёла Божага Цела]] Беларусь стала адной з першых краін, якая прычынілася да развіцця барока. Першым помнікам гэтага стылю на тэрыторыі Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гадах. Яго з’яўленне звязана з дзейнасцю нясвіжскага князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]], які пасля паломніцтва ў Святую Зямлю і наведвання Італіі запрасіў італьянскага архітэктара-езуіта [[Джавані Марыя Бернардоні|Яна Марыю Бернардоні]]{{sfn|Шматаў|2001|с=14—15}}. Прататыпам для нясвіжскага касцёла паслужыў галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е. Аднак ужо ў гэтым раннім беларускім помніку праявіліся мясцовыя адметнасці: спрошчаная трактоўка [[Архітэктурны ордар|ордара]] на галоўным фасадзе, больш дэталёвая апрацоўка бакавых фасадаў, наяўнасць гранёных капэл па баках нефаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Істотнай падзеяй, звязанай з пачаткам эпохі барока і будаўніцтвам у Нясвіжы, стала таксама ўвядзенне ў беларускае дойлідства прафесійнага праектнага чарцяжа{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Аднак рэзкага і поўнага адмаўлення ад папярэдніх традыцый пад уздзеяннем заходняга барочнага ўзору не адбылося. Новы стыль з’явіўся тым зернем, якое дало парасткі толькі дзякуючы спецыфічным мясцовым умовам. [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]] 1596 года надзвычай абвастрыла рэлігійна-палітычную барацьбу ў краіне. Саперніцтва паміж католікамі, праваслаўнымі і ўніятамі ў сферы культавага будаўніцтва вымушала ўсе канфесіі звяртацца да найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока, адначасова сінтэзуючы іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі мінулага. Менавіта ў выніку гэтых складаных сацыяльна-культурных працэсаў на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў сфарміравалася самабытная архітэктурна-мастацкая сістэма беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68—69}}. Візантыйская першааснова праваслаўнай царквы не знікла, а засталася адным «са складаемых» у фарміраванні новага стылю, што абумовіла ўнікальнасць беларускай архітэктуры ў параўнанні з суседнімі польскай ці рускай школамі{{sfn|Шматаў|2001|с=7}}. == Эвалюцыя і стылявыя кірункі == Развіццё стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі прайшло тры асноўныя перыяды: ранняе барока (канец XVI&nbsp;— першая палова XVII&nbsp;стагоддзя), сталае або [[Сармацкае барока|«сармацкае» барока]] (другая палова XVII&nbsp;— 1730-я гады) і позняе або [[віленскае барока]] (1730-я&nbsp;— 1780-я гады){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. === Ранняе барока === [[Файл:Ružany Holy Trinity Church 2023-06-24 5352.jpg|міні|злева|Касцёл Святой Тройцы ў Ружанах]] У першай палове XVII&nbsp;стагоддзя ў беларускай архітэктуры яшчэ працягвалі ўзводзіць храмы з аднанефавай і аднавежавай структурай, што была больш характэрнай для папярэдняга гістарычнага этапу. Да такіх пабудоў адносяцца [[Троіцкі касцёл (Ружаны)|касцёл дамініканцаў у Ружанах]] (1617) і [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Слонім)|касцёл бернардзінцаў у Слоніме]] (1639). Адначасова пашыраўся і новы тып культавай пабудовы&nbsp;— трохнефавая [[Базіліка|базіліка]] з бязвежавым галоўным фасадам, які быў шчодра насычаны ордарнымі элементамі. Такія рысы ўласцівы [[Касцёл Святога Фамы Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёлу дамініканцаў у Менску]] (пабудаваны пасля 1615 года) і [[Касцёл бернардзінцаў (Гродна)|касцёлу бернардзінцаў у Гародні]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Вызначальным момантам у выпрацоўцы характэрнага тыпу беларускага барочнага храма стала фарміраванне двухвежавых фасадаў. Гэты прынцып быў рэалізаваны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзятлава)|касцёле ў Дзятлаве]] (1642), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|касцёле брыгітак у Гародні]] (1642—1651) і ў [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёле ў Вішневе]] (1637—1641). Ранні этап развіцця стылю праходзіў пры дамінаванні так званага «езуіцкага барока», калі архітэктары-езуіты ўзводзілі касцёлы і калегіумы па ўзору рымскіх бажніц. Суровая дысцыпліна ордэна вымагала зацвярджэння праектаў у Рыме, і ў выніку раннебарочныя помнікі часта атрымлівалі строгую тэктоніку, буйнамаштабнасць і класічнае выкарыстанне рымскага ордара без залішняй пластычнай дэкаратыўнасці вонкавага аблічча{{sfn|Кулагін|2001|с=107}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Краявіды Слоніма (19).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Слоніме Miensk, Daminikanskaja-Vałockaja. Менск, Дамініканская-Валоцкая (1944).jpg|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага ў Мінску Ансамбль_былога_кляштара_бернардзінцаў.jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Гродне Дятлово_костёл_2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дзятлаве Гродна_2015._Касцёл_Дабравешчання_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі.jpg|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гродне Вішнева. Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Вішневе </gallery> === Сталае («сармацкае») барока === У адрозненне ад абарончых храмаў перыяду [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]], у эпоху барока вежы канчаткова страцілі сваё непасрэднае функцыянальнае (абарончае) прызначэнне і сталі выключна важнымі кампазіцыйнымі элементамі. Двухвежавасць вынікала з імкнення архітэктараў узмацніць эмацыянальнае ўздзеянне будынка на гледача. Галоўны фасад пачаў трактавацца як своеасаблівая тэатральная «куліса» для ўсёй кампазіцыі, якая завяршала агульную дынаміку архітэктурных мас. Менавіта гэты мастацкі прынцып, а не павышаная дэкаратыўная пластыка, уласцівы лепшым помнікам сталага беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Такі падыход яскрава адлюстраваны ў архітэктуры [[Касцёл Святога Міхаіла Архангела (Міхалішкі)|касцёла аўгусцінцаў у Міхалішках]] (1655), [[Касцёл дамініканцаў (Буховічы)|касцёла дамініканцаў у Буховічах]] (1647), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Засвір)|касцёла кармелітаў у Засвіры]] (1713) і [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|фарнага касцёла ў Навагрудку]] (перабудаваны да 1724 года). Вонкавае аблічча гэтых будынкаў мае суровы, амаль сярэднявечны характар. Гэты стылявы кірунак, які атрымаў у мастацтвазнаўстве назву [[Сармацкае барока|«сармацкае барока»]], адлюстроўваў рыцарскія ідэалы тагачаснай шляхты. Храмы вылучаліся масіўнасцю і геаметрычнай спрошчанасцю аб'ёмаў, якія маглі моцна кантраставаць з надзвычай пышнай і багатай ілюзорнай лепкай у інтэр'еры, напрыклад, стукавая лепка ў [[Міхалішкаўскі касцёл|Міхалішках]], выкананая італьянскімі майстрамі [[П'етра Перці]] і [[Джавані Галі]]{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Касьцёл,_Міхалішкі.jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Michališki._Church_of_St._Michael_the_Archangel_02.JPG|Багата дэкараваныя лепкай інтэр'еры касцёла Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Kasciol_Sviatoj_Trojcy_(Zasvir).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Засвіры Новогрудский фарный костёл Преображения Господня.jpg|Фарны касцёл у Навагрудку </gallery> === Позняе (віленскае) барока === У XVIII&nbsp;стагоддзі манументальнае будаўніцтва ў Беларусі ўступіла ў фазу свайго найвышэйшага росквіту. Для позняга беларускага барока стала ўласціва надзвычайная маляўнічасць і пластычнасць формаў, шматпланавая прасторавая структура фасадаў, багацце [[Святлацень|святлаценю]]. Архітэктура набыла стромкасць і лёгкасць, што надавала збудаванням вытанчаныя прапорцыі, мудрагелістыя скразныя праёмы і крывалінейныя абрысы вежаў і франтонаў. Станаўленне і росквіт мастацкіх асаблівасцей позняга барока непарыўна звязаны з творчасцю выдатнага віленскага архітэктара [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Яна Крыштофа Глаўбіца]], які працаваў над шматлікімі помнікамі на тэрыторыі Беларусі{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Гэты ўнікальны рэгіянальны кірунак, вядомы як [[віленскае барока]], стаў універсальным для розных хрысціянскіх канфесій, але найбольш яскрава і маштабна ён выявіўся менавіта ў культавых пабудовах уніятаў. Сярод найвыдатнейшых узораў гэтага стылю вылучаюцца [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]] (узведзены нанава ўніятамі ў 1738—1750 гадах на рэштках старажытнага храма XI&nbsp;стагоддзя), [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царква і манастыр базыльян у Беразвеччы]] (1756—1763), [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|манастыр у Барунах]] (1747—1757), комплексы ў [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|Вольне]] (1768) і [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] (1769—1779), а таксама [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Багаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская]] цэрквы ў [[Свята-Успенскі Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]] (1769) і [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква ў Віцебску]] (1772){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Віленскае барока вызначалася тэлескапічна-яруснай аматэрыяльна-шкілетнай будовай вежаў і хвалістай прасторавай структурай, што стварала ілюзію дынамічнага руху архітэктурных мас уверх{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=154}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Полацк._Сафійскі_сабор.jpg|Сафійскі сабор у Полацку Hłybokaje,_Bieraźviečča,_Bazylanski._Глыбокае,_Беразьвечча,_Базылянскі_(J._Dulevič,_1934).jpg|Касцёл Святых Пятра і Паўла ў Беразвеччы Kaścioł_u_Barunach1.JPG|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах Вольно_троицкая_церковь_01.jpg|Свята-Троіцкая царква ў Вольне Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|Свята-Пакроўская царква ў Талачыне Жыровічы,_Богаяўленская_царква_1.jpg|Богаяўленская царква ў Жыровіцах Жыровічы, Крыжаўзьдзьвіжанская царква 1.jpg|Крыжаўзвіжанская царква ў Жыровіцах Віцебск._33.JPG|Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску </gallery> == Горадабудаўніцтва і свецкая архітэктура == === Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі === Канец XVI і першая палова XVII стагоддзя на тэрыторыі Беларусі былі адзначаны прыкметным ростам гарадоў, павелічэннем іх насельніцтва і ўскладненнем архітэктурна-планіровачнай структуры. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў найбуйнейшых цэнтрах ([[Брэст]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]]) налічвалася 10 і болей тысяч жыхароў. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала выкарыстанне новай фартыфікацыйнай сістэмы па тыпу заходнееўрапейскай, да стварэння якой актыўна прыцягваліся галандскія інжынеры і архітэктары: [[Ван Лаэр]], [[Нонхарт]], [[Ван Дадэн]], [[Голанд]], [[Валон]] і іншыя{{sfn|Чантурия|1977|с=32}}. Замест драўляных умацаванняў пачалі насыпацца земляныя валы з [[Курціна (архітэктура)|курцінамі]] і [[Бастыён|бастыёнамі]]. Драўляныя замкі паступова страчвалі свае абарончыя функцыі, а роля галоўнага гарадскога цэнтра перайшла да гандлёвых плошчаў, дзе ўзводзіліся новыя грамадскія і культавыя збудаванні{{sfn|Гісторыя Беларускай ССР|1972|с=199}}{{sfn|Квитницкая|1968|с=477}}. [[Файл:План Магілёва ў канцы XVII ст.svg|thumb|злева|План Магілёва ў канцы XVII ст.]] Прыкладам новага напрамку ў горадабудаўніцтве з'яўляўся [[Магілёў]]. У 1601 годзе быў складзены праект [[Гарадскія ўмацаванні Магілёва|новых земляных умацаванняў]] вакол [[Магілёўскі замак|замка]] і пасадаў. Сфарміравалася [[Радыяльна-кальцавая планіроўка|радыяльна-кальцавая сістэма]] планіроўкі з трыма паясамі абароны. Першы пояс — [[Замкавы вал (Магілёў)|Замкавы вал]] — абкружаў тэрыторыю старажытнага замка. Другі — [[Блізкі вал|Кругавы (або Бліжні) вал]] — ахопліваў Стары горад і меў чатыры мураваныя брамы. Трэці пояс — [[Палявы вал|Палявы (або Дальні) вал]] — ахопліваў пасады [[Новы горад (Магілёў)|Новага горада]], з'яўляўся найбольш працяглай лініяй умацаванняў і меў восем драўляных брам ([[Віленская брама (Магілёў)|Віленская]], [[Шклоўская брама (Магілёў)|Шклоўская]], [[Быхаўская брама (Магілёў)|Быхаўская]] і інш.). Усе галоўныя вуліцы горада мелі радыяльныя напрамкі і сыходзіліся на гандлёвай плошчы, дзе ў XVII стагоддзі пачалі ўзводзіць мураваную [[Магілёўская ратуша|ратушу]]{{sfn|Чарняўская|1973|с=7—13}}. Па-іншаму вырашаліся задачы абароны ў [[Гродна|Гродне]]. Горад не меў агульнагарадскіх земляных валоў, таму [[Стары замак (Гродна)|Верхні]] і [[Ніжні замак (Гродна)|Ніжні]] замкі разам з мураванымі кляштарамі стваралі адзіную абарончую сістэму. З канца XVI стагоддзя тут пачалося ўзвядзенне мураваных каталіцкіх кляштараў у найважнейшых стратэгічных пунктах: касцёл [[Фара Вітаўта]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] (1584—1596), [[Гродзенскі касцёл і кляштар дамініканцаў|дамініканскі]] (1672), [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|бернардзінскі]] (1595), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў (Гродна)|францысканскі]] (1635) і [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкі]] (1642—1651) кляштары. Яны выконвалі ролю своеасаблівых унутраных крэпасцей горада{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=13}}. [[Файл:Nesvisium.jpg|thumb|Нясвіж на гравюра Тамаша Макоўскага, 1604 г.]] Яшчэ адным важным кірункам стала фарміраванне гарадоў-крэпасцей, такіх як [[Слуцк]], [[Рэчыца]], [[Быхаў]] і [[Нясвіж]]. У адрозненне ад буйных гістарычных гарадоў, яны забудоўваліся ў кароткі тэрмін па адзіным рэгулярным плане і мелі прамавугольную сетку вуліц. Слуцк, напрыклад, меў канфігурацыю, блізкую да круга, умацаванага па перыметры сістэмай земляных валоў, бастыёнаў і [[Равелін|равелінаў]]. Рэчыца, паводле плана 1649 года, мела магутную сістэму з трох паясоў умацаванняў, якія абаранялі замак і прамавугольную сетку гарадскіх вуліц. Нясвіж, які з 1533 года стаў галоўнай рэзідэнцыяй [[Радзівілы|Радзівілаў]], з'яўляецца класічным прыкладам горада-крэпасці. Мураваны [[Нясвіжскі замак|замак]] быў вынесены за межы горада на высокі ўзгорак і абкружаны валамі з чатырма бастыёнамі. Сам горад меў прамавугольную сістэму планіроўкі і быў абнесены ўласнай сістэмай абарончых умацаванняў з чатырма мураванымі брамамі ([[Замкавая брама (Нясвіж)|Замкавая]], [[Слуцкая брама|Слуцкая]], [[Віленская брама (Нясвіж)|Віленская]], [[Клецкая брама (Нясвіж)|Клецкая]])<ref>ЦДГА БССР, КМФ-5, воп. 1, спр. 3839a, л. 70—116.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=14}}{{sfn|Егоров|1954|с=78}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff.jpg|План горада-крэпасці Слуцка. 1711—1736, {{нп3|Іаган Георг Максімільян фон Фюрстэнгоф|Максімільян фон Фюрстэнгоф|de|Johann Georg Maximilian von Fürstenhoff}} Bychaŭ. Быхаў (1781).jpg|План горада-крэпасці Быхава. 1781 г. Bychaŭ. Быхаў (XVII).jpg|План Быхаўскага замка і горада. XVII ст. Rečyca. Рэчыца (C. Eygerd, 1663).jpg|План горада-крэпасці Рэчыцы. 1663 г., Крыстоф фон Эйгерд </gallery> === Роля мястэчак і манастырскіх комплексаў === Характэрнай асаблівасцю горадабудаўніцтва другой паловы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў стала шырокае распаўсюджанне мястэчак. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім налічвалася каля 250 буйных і сярэдніх мястэчак. Яны падзяляліся на каралеўскія ([[Скідаль]], [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], [[Гомель]]), прыватнаўласніцкія ([[Любча (Навагрудскі раён)|Любча]], [[Дзяржынск|Койданава]], [[Лагойск]], [[Смаргонь]], [[Ружаны]]) і манастырска-царкоўныя ([[Чэрвень (горад)|Ігумен]], [[Відзы]], [[Пяршай]], [[Жыровічы]]). Мястэчка займала прамежкавае становішча паміж горадам і вёскай, і значная частка яго жыхароў была занята ў сельскагаспадарчай вытворчасці. Цэнтрам звычайна з'яўлялася гандлёвая плошча на перакрыжаванні важнейшых шляхоў. Замкі або манастыры размяшчаліся асобна ад жылой забудовы, але складалі з ёй адзіны архітэктурна-планіровачны арганізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99}}. [[Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1750).jpg|thumb|[[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|Кляштар картэзіянцаў]] у [[Бяроза|Картуз-Бярозе]]. 1750 г.]] У некаторых мястэчках горадафарміруючую ролю адыгрываў манастырскі комплекс. Яскравым прыкладам з'яўляецца [[Бяроза|Картуз-Бяроза]] (Брэсцкая вобласць), дзе ў канцы XVII стагоддзя магнаты Сапегі заснавалі [[Кляштар картэзіянцаў (Бяроза)|кляштар картэзіянцаў]] (1648—1689). Гэты манументальны комплекс стаў планіровачным ядром паселішча, якое набыло прамавугольную сістэму планіроўкі з гандлёвай плошчай у цэнтры{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99—100}}. Абарончае дойлідства працягвала адыгрываць вызначальную ролю ў гарадах паўночнага ўсходу Беларусі. Характэрным прыкладам з'яўляецца Віцебск. Паводле «[[Чарцёж места Віцебска 1664 года|Чарцяжа месца Віцебск]]» 1664 года, цэнтр горада складаўся з трох умацаваных драўляных замкаў: [[Верхні замак (Віцебск)|Верхняга]], [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжняга]] і [[Узгорскі замак (Віцебск)|Узгорскага]]. Кожны з іх меў замкнёную планіровачную структуру са сваім цэнтрам, але ўсе яны звязваліся ў адзіную сістэму праз масты і брамы<ref>ЦДАСА, ф. 192, воп. 1, спр. 2, л. 1.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=101}}. === Ансамблі плошчаў і рэгулярная забудова (XVIII ст.) === У 60—70-я гады XVIII стагоддзя ў асноўным завяршаецца фарміраванне феадальнага горада. Буйныя гарады захоўвалі змешаную сістэму планіроўкі: старажытная частка мела радыяльную сістэму, а новыя раёны — прамавугольную. Пасля разбуральных Паўночнай і руска-польскіх войнаў абарончыя ўмацаванні ў многіх гарадах больш не аднаўляліся, што спрыяла адкрытаму развіццю гарадской прасторы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=204}}. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала стварэнне цэласных ансамбляў грамадскіх цэнтраў. Галоўным элементам з’яўлялася гандлёвая (рыначная) плошча, на якой узводзіліся [[Ратуша|ратушы]], [[Гасціны двор|гасціныя двары]], гандлёвыя рады і культавыя збудаванні. У Мінску, напрыклад, грамадскі цэнтр фарміравалі [[Верхні рынак (Мінск)|Верхні]] і [[Ніжні рынак (Мінск)|Ніжні]] рынкі. На Верхнім рынку сфарміраваўся маляўнічы барочны ансамбль, які ўключаў [[Мінская ратуша|гарадскую ратушу]] (перабудаваную ў канцы XVIII ст.), будынак [[Мінскі гасціны двор|гасцінага двара]], [[Мінскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] з [[Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|манументальным касцёлам]] (1700—1710), а таксама комплексы дамініканскага, бернардзінскага і ўніяцкага манастыроў{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=205}}. [[Файл:Viciebsk, Rynak-Vialikaja. Віцебск, Рынак-Вялікая (J. Pieška, 1800).jpg|thumb|Выгляд на гандлёвыя рады і ратушу ў Віцебску. Пачатак ХІХ стагоддзя, [[Юзаф Пешка]]]] У Віцебску ў канцы XVIII стагоддзя грамадскі цэнтр сфарміраваўся на левабярэжнай частцы горада і складаўся з дзвюх плошчаў, злучаных мостам праз раку [[Віцьба|Віцьбу]]. На адной з іх была пабудавана мураваная [[Віцебская ратуша|ратуша]] (1775), манументальная вежа якой кантраставала з прыземістым двухпавярховым корпусам гандлёвых радоў. Ансамбль дапаўнялі [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква]] (1772) і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Віцебск)|кляштар бернардзінцаў]] (1737—1755). На другой плошчы размяшчаўся комплекс [[Віцебскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]] (1716—1731). Такі падыход ствараў складаную, прасторава развітую кампазіцыю з вышыннымі дамінантамі, характэрную для эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=206}}. Выдатным прыкладам з’яўлялася таксама і [[Шклоўская ратуша|ратуша ў Шклове]] (другая палова XVIII ст.), якая складала адзіны ансамбль з гандлёвымі радамі, утвараючы вялікі ўнутраны двор{{sfn|Чантурыя Ю.|2001|с=84—85}}. Вышэйшым дасягненнем горадабудаўнічай думкі эпохі сталага барока і пераходу да класіцызму стала стварэнне рэгулярных ансамбляў. У 60—80-я гады XVIII стагоддзя пад кіраўніцтвам гродзенскага старосты [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]] былі праведзены маштабныя работы па рэканструкцыі прадмесця [[Гарадніца (Гродна)|Гарадніца]] ў Гродне. Праект распрацоўваўся з удзелам вядомых еўрапейскіх архітэктараў, у тым ліку [[Іаган Георг Мёзер|Ё. Мёзера]] і [[Джузэпэ Сака|Дж. Сака]]. На Гарадніцы быў створаны новы жылы і прамысловы раён, забудаваны па адзіным рэгулярным плане з вылучэннем асобных зон: прамысловай, адміністрацыйна-культурнай і жылой{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=208—209}}. Тут было ўзведзена 85 будынкаў рознага прызначэння{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. У ансамбль уваходзілі [[Палац Тызенгаўза (Гродна)|палац Тызенгаўза]], будынкі тэатра, [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай школы]] з барочнымі гранёнымі [[Эркер|эркерамі]], батанічны сад і мануфактуры. Для замежных майстроў былі пабудаваны 20 тыпавых жылых дамоў з драўлянымі сценамі і цаглянымі галоўнымі фасадамі ў стылі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. [[Файл:Varniany, Rynak. Варняны, Рынак (1939).jpg|thumb|План плошчы ў Варнянах. 1939 г.]] Яшчэ адным прыкладам комплекснага падыходу стала рэканструкцыя мястэчка [[Варняны]] (Астравецкі раён) у 1770-я гады. Цэнтрам ансамбля стала вялікая трапецападобная плошча, на ўсходнім баку якой быў узведзены мураваны [[Касцёл Святога Георгія (Варняны)|касцёл Святога Георгія]] (1767—1769) у стылі позняга барока. Сіметрычна па баках плошчы былі пабудаваны дамы аптэкара і ксяндза, а ўздоўж плошчы пастаўлены тыпавыя жылыя дамы, злучаныя мураванымі сценамі з арачнымі праездамі, што стварала суцэльны архітэктурны фронт забудовы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=210}}. === Палацава-паркавыя рэзідэнцыі === У элітнай свецкай архітэктуры адбыўся карэнны пераход ад замкнёных абарончых замкаў да адкрытых рэпрэзентатыўных рэзідэнцый. Магнацкія двары арыентаваліся на агульнаеўрапейскі, шмат у чым французскі, ідэал палацава-паркавага комплексу тыпу ''entre cour et jardin'' («паміж дваром і паркам»). Асноўнымі прынцыпамі архітэктуры сталі паўзамкнёнасць аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі, калі бакавыя флігелі разам з галоўным корпусам і агароджай утваралі парадны двор — [[Курданёр|курданёр]], а таксама [[Анфілада|анфіладнасць]] унутранай планіроўкі{{sfn|Кулагін|2001|с=114}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Для стварэння такіх ансамбляў у Вялікае Княства Літоўскае запрашаліся вядучыя еўрапейскія дойліды. Па праектах [[Матэус Даніэль Пёпельман|М. Д. Пёпельмана]] і яго вучняў быў узведзены [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] у Гародні. Замежныя майстры, такія як Дж. Сака, [[Карла Спампані|К. Спампані]] і [[Ян Самуэль Бекер|Я. С. Бекер]], працавалі над стварэннем велічных палацаў у [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|Свяцку]], [[Сядзіба Храптовічаў (Шчорсы)|Шчорсах]], [[Ружанскі палац|Ружанах]] і [[Палац Радзівілаў (Дзятлава)|Дзятлаве]]. Інтэр'еры аздабляліся з выкарыстаннем стукавай лепкі, манументальнага жывапісу і мясцовых шпалер (габеленаў), мануфактуры па вытворчасці якіх былі заснаваны Радзівіламі і Агінскімі ў [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў|Слуцку]], Міры і Карэлічах. Архітэктары актыўна выкарыстоўвалі высокія ламаныя [[Мансарда|мансардавыя]] дахі, люкарны, бальконы і фігурныя франтоны з ляпнымі картушамі{{sfn|Кулагін|2001|с=114—115}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=218—223}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак у Гродне Свяцкі палац (01).jpg|Свяцкі палац Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (5).jpg|Шчорсаўскі палац Палац_Сапегаў,_Ружаны.jpg|Ружанскі палац Дзятлава. Палац Радзівілаў. Галоўны фасад.jpg|Дзятлаўскі палац Niaśviž, Alba. Нясьвіж, Альба (L. Lutnicki, 1784).jpg|Праект альтанкі для парку ў Альбе </gallery> Неад'емнай часткай барочных рэзідэнцый сталі [[Рэгулярны парк|рэгулярныя (французскія і італьянскія) паркі]]. Яны ўяўлялі сабой складаныя геаметрычныя кампазіцыі са стрыжаных дрэў ([[Шпалеры (садова-паркавае мастацтва)|шпалер]]), якія ўтваралі зялёныя «кабінеты», «залы» і [[Зялёны лабірынт|лабірынты]]. У парках актыўна выкарыстоўваліся экзатычныя расліны ў [[Вазон|вазонах]], узводзіліся мураваныя і драўляныя [[Аранжарэя|аранжарэі]] і [[Фігарня|фігарні]]. Цікавай асаблівасцю паркабудавання Беларусі было шырокае выкарыстанне тэрасавання рэльефу: італьянскія сады на некалькіх [[Тэраса|тэрасах]] з [[Падпорная сцяна|падпорнымі сценкамі]] і [[Лесвіца|лесвіцамі]] былі створаны ў [[Валожын|Валожыне]], [[Альба (паркавы комплекс)|Альбе]] пад Нясвіжам, Ружанах і іншых маёнтках{{sfn|Федарук|2001|с=285—287}}. == Драўлянае культавае дойлідства == Асноўным традыцыйным матэрыялам у забудове гарадоў і вёсак Беларусі заставалася дрэва. На развіццё манументальнага драўлянага дойлідства пачынаючы з XVII&nbsp;стагоддзя аказвалі значны ўплыў мастацкія стылі, што ўжо панавалі ў мураванай архітэктуры. Па сваёй архітэктоніцы драўляныя храмы падзяляліся на дзве асноўныя групы: ''клецкія'' і ''крыжовыя''{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Клецкія храмы (назва паходзіць ад традыцыйнай сялянскай пабудовы — [[клеці]]) складаліся з аднаго ці некалькіх прамавугольных зрубаў. Пад уплывам мураваных готыка-рэнесансных храмаў спачатку склаўся тып будынка з вежай над бабінцам (цэрквы ў Гарадку, [[Свята-Троіцкая царква (Дабраслаўка)|Дабраслаўцы]], [[Свята-Троіцкая царква (Дастоева)|Дастоеве]]). У перыяд барока пашырылася будаўніцтва двухзрубавых драўляных цэркваў з плоскім бязвежавым фасадам, завершаным трохвугольным франтонам (цэрквы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вавулічы)|Вавулічах]], [[Свята-Троіцкая царква (Бездзеж)|Бездзежы]], [[Свята-Пакроўская царква (Дзеткавічы)|Дзеткавічах]]). На наступным этапе пачалі ўзводзіць храмы з дзвюма вежамі па баках галоўнага фасада ([[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Дзівін)|цэрквы ў Дзівіне]], [[Свята-Юр'еўская царква (Валавель)|Валавелі]], [[Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль)|Латыгалі]], [[Касцёл Святой Тройцы (Цялядавічы)|касцёл у Цялядавічах]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Дабраслаўка. Царква (01).jpg|Троіцкая царква ў Дабраслаўцы Файл:Dastojeva, Illinskaja. Дастоева, Ільлінская (Z. Gloger, 1905).jpg|Ільінская царква ў Дастоеве Файл:Вавулічы. Свята-Раства-Багародзіцкая царква (04).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Вавулічах Файл:Бездзеж. Царква Прасвятой Тройцы (02).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Бездзежы Файл:Дзеткавічы. Свята-Пакроўская царква.jpg|Свята-Пакроўская царква ў Дзеткавічах Файл:Дзівін. Свята-Параскева-Пятніцкая царква.jpg|Свята-Параскева-Пятніцкая царква ў Дзівіне Файл:Valaviel, Juraŭskaja. Валавель, Юраўская (XX).jpg|Свята-Георгіеўская царква ў Валавелі Файл:Łatyhal, Mikolskaja. Латыгаль, Мікольская (1900).jpg|Свята-Мікалаеўская царква ў Латыгалі Файл:Цялядавічы. Царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Цялядавічах Файл:Хаціслаў. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|Спаса-Праабражэнская царква ў Хаціславе </gallery> Вежы драўляных храмаў барока звычайна не мелі ніякага функцыянальнага (абарончага) прызначэння: адзінай іх мэтай было ўзбагачэнне сілуэта збудавання і ўзмацненне дынамікі кампазіцыі. У XVIII&nbsp;стагоддзі яны пачалі раскрапоўваць фасады на ўсю вышыню і нават ставіліся пад вуглом да плоскасці фасада (як у царкве ў [[Хаціслаў|Хаціславе]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}. Крыжовыя ў плане драўляныя саборы, якія неслі візантыйскую традыцыю, генетычна паходзячы ад мураванага крыжова-купальнага храма, у XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях будавалі пераважна пры буйных праваслаўных манастырах: [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|віцебскім Маркавым]], [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|аршанскім Богаяўленскім Куцеінскім]], [[Свята-Духаўскі Тупічэўскі манастыр|мсціслаўскім Тупічэўскім]]. Вызначальнай рысай такіх помнікаў з'яўлялася тэктанічнае адзінства аб'ёмаў і маналітнасць кампазіцыі дахаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71, 74}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Viciebsk,_Markaŭščyna,_Trajeckaja._Віцебск,_Маркаўшчына,_Траецкая_(I._Trutnev,_1866).jpg|Траецкая царква Маркава манастыра. [[І. Трутнеў]], 1866 Vorša, Kuciejna, Bohajaŭlenski. Ворша, Куцейна, Богаяўленскі (D. Strukov, 1864-67).jpg|Куцеінскі манастыр. [[Д. Струкаў]], 1864-1867 Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911).jpg|Духаўская царква Тупічэўскага манастыра. П. Крышталёў, 1911 </gallery> == Сінтэз мастацтваў: інтэр’ер і манументальны жывапіс == Характэрнай асаблівасцю барочнай архітэктуры стаў гарманічны сінтэз дойлідства, жывапісу і скульптуры. Дэкаратыўная пластыка, аснову якой складала ордарная сістэма, на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў эвалюцыянавала ад адзіночных плоскіх пілястраў да шматлікіх раскраповак, хвалістых карнізаў, пукатых і ўвагнутых аб’ёмаў. У аздобе інтэр’ераў пачалі шырока ўжываць лепку ў тэхніцы ''[[стука]]'' (штучнага мармуру з абпаленага гіпсу, вапны і клею){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Асаблівае значэнне ў арганізацыі ўнутранай прасторы набылі манументальныя фрэскавыя размалёўкі. Жывапісныя кампазіцыі візуальна разрывалі тэктанічныя межы будынкаў, ствараючы ілюзію незамкнёнай, бязмежнай прасторы. Вялікі ўплыў на развіццё фрэскавага мастацтва ў Беларусі аказала так званая «[[Квадратура (мастацтва)|квадратура]]» — ілюзорная архітэктурная перспектыва. Яе распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне друкаваных узорнікаў, у прыватнасці трактата італьянскага майстра [[Андрэа Поца]]{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=206}}. [[Файл:Касьцёл сьв. Станіслава ў Магілёве, галоўная нава.jpg|міні|злева|Роспісы касцёла Св. Станіслава ў Магілёве]] Манументальны жывапіс XVIII&nbsp;стагоддзя развіваўся ў цеснай сувязі з заходнееўрапейскімі (рымскімі і баварскімі) узорамі. Выдатнымі прыкладамі барочнага сценапісу з’яўляюцца фрэскі [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], [[Сабор Унебаўзяцця Дзевы Марыі і Святога Станіслава|касцёла Святога Станіслава ў Магілёве]], а таксама страчаныя роспісы [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]] і [[Беразвецкая царква|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=204, 207}}. Адначасова з каталіцкімі храмамі багатымі фрэскамі ўпрыгожваліся і праваслаўныя: так, у роспісах [[Свята-Духаўская царква Тупічэўскага манастыра|Свята-Духаўскай царквы]] [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскага манастыра]] ў Мсціславе (сярэдзіна XVII&nbsp;ст.) праявіўся поўны разрыў з візантыйскай традыцыяй, здзіўляла прастанароднасць вобразаў і багацце этнаграфічных рэалій{{sfn|Шматаў|2001|с=15}}. [[Файл:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве (2).jpg|thumb|Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве ў тэхніцы «беларускай рэзі»]] [[Файл:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|міні|злева|Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве]] Вялікага росквіту ў эпоху барока дасягнула алтарная скульптура і манументальная разьба па дрэве. Для надання эмацыянальнай прыўзнятасці інтэр’ерам выкарыстоўвалася тэхніка аб’ёмнай, скразной арнаментальнай разьбы з расліннымі матывамі, якая стала вядомай далёка за межамі краіны пад назвай «[[беларуская рэзь]]»{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}. Сапраўдным шэдэўрам манументальна-дэкаратыўнага мастацтва з’яўляецца ансамбль [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пінск)|касцёла францысканцаў у Пінску]] (першая палова XVIII&nbsp;ст.). Яго галоўны і бакавыя алтары, а таксама ўнікальны амбон багата аздоблены разьбянымі фігурамі апосталаў і анёлаў, вітымі калонамі, картушамі і балдахінамі, якія ствараюць выключна дынамічную і тэатралізаваную кампазіцыю{{sfn|Ярашэвіч|2001|с=187, 189—193}}. == Адметнасці ўніяцкага храмабудаўніцтва == Важную ролю ў станаўленні і развіцці архітэктуры беларускага барока (у прыватнасці, яго віленскай фазы) адыграла грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква і яе манаскі [[Базыльяне|ордэн базыльян]]. Спецыфічныя ўмовы поліканфесійнага грамадства і літургічныя патрабаванні ўніятаў прывялі да выпрацоўкі ўнікальных архітэктурна-планіровачных і мастацкіх рашэнняў, якія іманентна выпрацаваліся на аснове традыцый мясцовага дойлідства з улікам усходніх і заходніх уплываў{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=144}}. У працэсе эвалюцыі ўніяцкага барока сфарміраваўся тып двухвежавага аднаапсіднага храма (часцей за ўсё трохнефавай базілікі). Адной з самых адметных асаблівасцей шэрагу ўніяцкіх помнікаў сярэдзіны XVIII&nbsp;стагоддзя стала мерыдыянальная арыентацыя будынкаў — алтаром на поўнач. Гэты прыём, які парушаў традыцыйную арыентацыю на ўсход, узнік як вынік ідэі сімвалічнага нейтралітэту ўніятаў да ўплываў заходняй (Рым) і ўсходняй (Масква) цэркваў. Яскравым прыкладам такой арыентацыі з'яўляецца перабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=146}}. [[Файл:Інтэр'ер царквы ў Беразвеччы.jpg|міні|Інтэр'ер царквы з алтарнай перагародкай у Беразвеччы]] У інтэр'ерах уніяцкіх храмаў таксама сфарміраваліся спецыфічныя рысы. Замест традыцыйных драўляных іканастасаў тут пачалі ўзводзіць мураваныя алтарныя перагародкі. Гэтыя канструкцыі мелі шматпланавую прасторава-развітую будову, багата аздабляліся ляпнымі пазалочанымі гірляндамі, картушамі і капітэлямі, спалучаючы каталіцкую тэатралізаванасць з захаваннем усходняй літургічнай функцыі, напрыклад, у Сафійскім саборы і [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=147—148}}. [[Файл:Жыровічы, Богаяўленская царква 4.jpg|злева|міні|Фігурны франтон Богаяўленскай царквы ў Жыровічах]] Для вонкавага аблічча манастырскіх храмаў базыльян характэрна выкарыстанне так званых «брамкавых» фасадаў. У такіх кампазіцыях галоўны фасад пазбаўляўся масіўных бакавых вежаў і нагадваў манументальную браму з дынамічным і насычаным пластыкай цэнтральным завяршэннем — фігурным атыкавым франтонам. Падобныя рашэнні можна ўбачыць у [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|царкве ў Вольне]], храме ў [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] і [[Багаяўленская царква (Жыровічы)|Богаяўленскай царкве ў Жыровічах]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=154—157}}. == Праваслаўнае і пратэстанцкае дойлідства == === Пратэстанцкія зборы === У перыяд пашырэння [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім (канец XVI — першая палова XVII&nbsp;стагоддзя) актыўнае будаўніцтва разгарнулі пратэстанты, у першую чаргу кальвіністы. Архітэктура [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] (храмаў) вызначалася суровым аскетызмам, лапідарнасцю формаў і адсутнасцю багатага дэкору, што адпавядала ідэалогіі гэтай канфесіі. Пратэстанцкія храмы ў [[Смаргонь|Смаргоні]], [[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданаве]], [[Кальвінскі збор (Заслаўе)|Заслаўі]] першапачаткова захоўвалі познегатычныя і рэнесансныя рысы, уключаючы відавочны [[Абарончы храм|абарончы характар]]: таўшчэзныя сцены, вузкія вокны-байніцы, масіўныя вежы{{sfn|Габрусь|2001|с=83—85}}. [[Файл:Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1939).jpg|міні|Смаргонскі збор]] Аднак паступова, у працэсе перабудоў і развіцця, архітэктура збораў пачала ўбіраць у сябе элементы барока. Яскравым прыкладам такога сінтэзу з'яўляецца [[Касцёл Святога Міхаіла (Смаргонь)|кальвінскі збор у Смаргоні]], які мае ўнікальную цэнтрычную васьмігранную структуру (актагон), завершаную шатровым дахам і ўпрыгожаную барочнымі архітэктурнымі дэталямі. Барочныя рысы праявіліся і ў вырашэнні вежаў, аздабленні інтэр'ераў стукавай лепкай, выкарыстанні складаных прафіляваных карнізаў{{sfn|Габрусь|2001|с=85—87}}. === Магілёўская архітэктурная школа === У праваслаўным дойлідстве XVII&nbsp;стагоддзя таксама адбываліся складаныя працэсы адаптацыі новага стылю да традыцыйных візантыйска-рускіх канонаў. Найбольш яскрава гэты сінтэз праявіўся на ўсходзе Беларусі, дзе намаганнямі мясцовых рамесных цэхаў сфарміравалася так званая «магілёўская архітэктурная школа»{{sfn|Гліннік|2001|с=173}}. У першай палове і сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя праваслаўныя брацтвы і манастыры ўзводзілі мураваныя храмы, якія захоўвалі традыцыйную крыжова-купальную кампазіцыю, але аздабляліся знешне ў формах пострэнесансу і ранняга барока. Да гэтага кола помнікаў належаць [[Свята-Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскі сабор]] (1636—1639), [[Свята-Мікольскі манастыр (Магілёў)|Мікольская]] (1669—1672) і [[Успенская царква (Магілёў)|Успенская]] (1670—1684) цэрквы ў [[Магілёў|Магілёве]], а таксама [[Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра|Святадухаўская царква]] [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|Куцеінскага манастыра]] пад [[Орша|Оршай]] (да 1653 года){{sfn|Гліннік|2001|с=173—174}}{{sfn|Габрусь|2001|с=109—111}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (1909).jpg|Богаяўленскі сабор у Магілёве Магілёў._Мікольскі_сабор.JPG|Мікольская царква ў Магілёве Mahiloŭ,_Pračyścienskaja._Магілёў,_Прачысьценская_(1901-18).jpg|Прачысценская царква ў Магілёве Траецкая_царква._Орша.jpg|Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра пад Оршай </gallery> Магілёўская архітэктурная школа вызначалася выкарыстаннем шмат'ярусных фігурных франтонаў з пластычнымі валютамі і нішамі. У адрозненне ад каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў, фасады магілёўскіх праваслаўных цэркваў мелі больш плоскасны, «дывановы» характар аздаблення, які імітаваў структуру шмат'ярусных драўляных іканастасаў. Інтэр'еры гэтых храмаў шчодра ўпрыгожваліся фрэскавай паліхроміяй і багатай драўлянай «беларускай рэззю»{{sfn|Габрусь|2001|с=113—114}}{{sfn|Гліннік|2001|с=174}}. Характэрна, што мастацкія формы магілёўскага барока захоўвалі пэўны архаізм і кансерватызм аж да канца XVII&nbsp;стагоддзя, што было прадыктавана ідэалагічным супрацьстаяннем праваслаўнага насельніцтва каталіцкай экспансіі{{sfn|Гліннік|2001|с=176—179}}. == Уплыў на мастацтва Расіі і Украіны == Беларускія майстры адыгралі выключна важную ролю ў станаўленні барочнага мастацтва і архітэктуры ў суседніх усходнеславянскіх краінах. Найбольш інтэнсіўны працэс міграцыі мастацкіх ідэй і саміх творцаў адбываўся ў сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскай вайны 1654—1667 гадоў]] вялікая колькасць беларускіх майстроў (дойлідаў, жывапісцаў, рэзчыкаў, кафляроў) з [[Вільня|Вільні]], [[Полацк|Полацка]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Смаленск|Смаленска]] і іншых гарадоў была гвалтоўна вывезена ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]]. У Маскве яны былі паселены ў асобнай Мяшчанскай слабадзе і працавалі пры царскім двары ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]]{{sfn|Шматаў|2001|с=21}}. [[Выява:Novodev 007.jpg|thumb|злева|Іканастас Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў [[Масква|Маскве]], зроблены беларускімі майстрамі ў 1683—1685 гадах пад кіраўніцтвам [[Клім Міхайлаў|Кліма Міхайлава]]]] Значнае ўздзеянне беларускія майстры аказалі на развіццё рускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і манументальнага дэкору. У Расію была прынесена традыцыя аб'ёмна-ажурнай разьбы па дрэве, якая атрымала назву «[[беларуская рэзь]]» (або «флемская разьба»). Гэтая тэхніка, насычаная барочнымі расліннымі матывамі, выкарыстоўвалася пры стварэнні іканастасаў, напрыклад, у Смаленскім саборы [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра ў Маскве]], і аздабленні царскіх палацаў, у прыватнасці, драўлянага палаца ў [[Каломенскае|Каломенскім]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Не меншы ўплыў зрабілі беларускія кафляры. Майстры [[Ігнацій Максімаў]], [[Сцяпан Іваноў-Палубес]] і [[Пётр Іваноў-Заборскі]] наладзілі ў Расіі вытворчасць шматколернай паліванай [[Кафля|кафлі]]. Яны ўпершыню прыўнеслі ў рускае дойлідства барочныя матывы (калонкі, [[Антаблемент|антаблементы]], [[Картуш (архітэктура)|картушы]], выявы [[Херувім|херувімаў]]), якія актыўна выкарыстоўваліся пры аздабленні [[Валдайскі Іверскі манастыр|Іверскага манастыра на Валдаі]] і [[Нова-Іерусалімскі манастыр|Нова-Іерусалімскага сабора]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Акрамя таго, беларускія майстры садзейнічалі ўкараненню ў рускае дойлідства заходнееўрапейскай [[Ордарная сістэма|ордарнай сістэмы]]{{sfn|Шматаў|2001|с=22}}. На тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] барока пачало фарміравацца пазней, чым у Беларусі, і таксама адчула на сабе ўплыў беларускай архітэктурнай школы. Першы ўкраінскі барочны помнік — [[Касцёл езуітаў (Львоў)|касцёл езуітаў у Львове]] (1610—1630-я гады) — узводзіўся італьянскім дойлідам [[Джакама Брыяна|Дж.&nbsp;Брыяна]], які відавочна абапіраўся на вопыт будаўніцтва езуіцкага [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела ў Нясвіжы]]. Падабенства франтонаў і агульнай кампазіцыі ў абодвух помніках з'яўляецца бясспрэчным. Значны ўплыў на ўкраінскае мастацтва аказалі і беларускія майстры кніжнай гравюры, напрыклад, браты [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандр]] і [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонцій Тарасевічы]], друкар [[Спірыдон Собаль]], якія перанеслі ў Кіеў і Львоў перадавыя дасягненні [[Віленская школа гравюры|віленскай]] і [[Магілёўская школа гравюры|магілёўскай школ]] медзярыту{{sfn|Шматаў|2001|с=29—30}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мураваныя харалы|ref=Габрусь}} * {{артыкул |аўтар=[[В. Ф. Шматаў|Шматаў В. Ф.]] |загаловак=Станаўленне барока ў мастацтве ўсходнеславянскіх народаў |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=7—45 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Шматаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока. Тэндэнцыі і напрамкі развіцця |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=50—64 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Абрысы станаўлення стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=65—80 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Габрусь_Абрысы}} * {{артыкул |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Элітная архітэктура барока Беларусі ў агульнаеўрапейскім кантэксце |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=102—123 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Кулагін}} * {{артыкул|ref=Чантурыя_Ю|аўтар=[[Ю. У. Чантурыя|Чантурыя Ю. У.]]|загаловак=Архітэктурны ансамбль плошчы ў горадабудаўніцтве барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=81—101|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Федарук|аўтар=[[А. Т. Федарук|Федарук А. Т.]]|загаловак=Эпоха барока ў паркабудаўніцтве Беларусі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=282—290|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гаршкавоз|аўтар=[[В. Дз. Гаршкавоз|Гаршкавоз В. Дз.]]|загаловак=Беларускі сценапіс XVIII ст. Тыпалогія ў кантэксце польскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=203—212|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Ярашэвіч|аўтар=[[А. А. Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]|загаловак=Архітэктурна-скульптурны ансамбль касцёла францысканцаў у Пінску|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=186—202|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Габрусь_Аспекты|аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]]|загаловак=Стылістычныя аспекты архітэктуры віленскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=140—166|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гліннік|аўтар=[[В. В. Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Святадухаўская (цёплая) царква Куцеінскага Богаяўленскага манастыра. Досвед рэканструкцыі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=167—185|isbn=985-08-0452-1}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=2: Другая палова XVI — канец XVIII ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Я. М. Сахута |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1988 |старонак=384 |ref=ГБМ. Т. 2}} * {{кніга |аўтар=Чантурия В. А. |загаловак=История архитектуры Белоруссии |выданне=2-е изд. |месца=Мн. |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1977 |старонак=319 |ref=Чантурия}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1972 |том=1 |ref=Гісторыя Беларускай ССР}} * {{артыкул |аўтар=Квитницкая Е. Д. |загаловак=Белоруссия. Архитектура XVII в. |выданне=Всеобщая история архитектуры: В 12 т. |месца=М. |год=1968 |том=6 |старонкі=477 |ref=Квитницкая}} * {{кніга |аўтар=Чарняўская Т. І. |загаловак=Архітэктура Магілёва: З гіст. планіроўкі і забудовы горада |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1973 |старонак=95 |ref=Чарняўская}} * {{кніга |аўтар=Егоров Ю. |загаловак=Градостроительство Белоруссии |месца=М. |год=1954 |старонак=283 |ref=Егоров}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура барока ў Беларусі]] jd74rwwapo1bq73bwxbmfrafq8nuhz1 5144352 5144282 2026-05-21T09:25:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Эвалюцыя і стылявыя кірункі */ 5144352 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. 2022.jpg|міні|Першым помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гг. італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]]]] '''Архітэкту́ра баро́ка ў Белару́сі''' — мастацкі і [[архітэктурны стыль]], які дамінаваў у манументальным, [[Культавая архітэктура|культавым]] і свецкім дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] (у межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) з канца XVI і да канца XVIII&nbsp;стагоддзя. З'яўляючыся лагічным працягам агульнаеўрапейскіх працэсаў, [[барока]] на беларускіх землях не было простым механічным запазычаннем заходнееўрапейскіх узораў. Увабраўшы ў сябе элементы [[Беларуская готыка|мясцовай готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]], а таксама глыбокія традыцыі візантыйска-рускай сістэмы [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], гэты стыль набыў яскравыя нацыянальныя і рэгіянальныя рысы{{sfn|Лазука|2001|с=50-51}}{{sfn|Габрусь|2001|с=68-69}}. Своеасаблівы сінтэз заходняй (каталіцкай) і ўсходняй ([[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]]) архітэктурных традыцый, які выявіўся ў прасторавых кампазіцыях, [[Тэктоніка|тэктоніцы]] і дэкоры, атрымаў у мастацтвазнаўстве назву '''беларускае барока'''. Тэрмін упершыню быў уведзены ў навуковы зварот у канцы 1920-х гадоў гісторыкам архітэктуры [[М. Шчакаціхін|М.&nbsp;Шчакаціхіным]]<ref name="shchak">{{кніга |аўтар=[[М. Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] |загаловак=Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. Т. 1. |месца=Мн. |выдавецтва=Інбелкульт |год=1928}}</ref>{{sfn|Габрусь|2001|с=7}}. З'яўленне барока ў Беларусі было непасрэдна звязана з грамадска-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй]] (1569), пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя ў ВКЛ|контррэфармацыі]] і прыходам [[Ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Першым манументальным помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] (1587—1593), пабудаваны італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]] па фундацыі князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]]{{sfn|Габрусь|2001|с=68}}{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. Нягледзячы на тое, што першапачаткова барока выступала як стыль каталіцкай (найперш езуіцкай) архітэктуры, у спецыфічных умовах поліканфесійнага грамадства Вялікага Княства Літоўскага яно хутка пераадолела рэлігійныя рамкі. Барочная эстэтыка паступова была ўспрынята і перапрацавана [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай]], [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкай]] і нават [[Кальвінізм|пратэстанцкай (кальвінісцкай)]] цэрквамі, стаўшы ўніверсальным стылем эпохі{{sfn|Лазука|2001|с=50}}{{sfn|Габрусь|2001|с=69}}. Эвалюцыя беларускага барока прайшла некалькі этапаў: ад суровых, манументальных форм ранняга і [[Сармацкае барока|«сармацкага» барока]] (XVII&nbsp;ст.) да вытанчанага, надзвычай пластычнага і дынамічнага [[Віленскае барока|віленскага барока]] (сярэдзіна і другая палова XVIII&nbsp;ст.){{sfn|Габрусь|2001|с=68}}. Дасягненні беларускіх майстроў і самабытнасць сфарміраванай імі архітэктурнай школы аказалі значны ўплыў на развіццё манументальнага дойлідства, [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і [[Іканапіс|іканапісу]] ў суседніх краінах, у прыватнасці, стаўшы адным з фактараў станаўлення [[барока ў Расіі]] і [[Барока ва Украіне|на Украіне]]{{sfn|Шматаў|2001|с=11, 27—28}}. == Гістарычныя перадумовы і вытокі == З’яўленне і пашырэнне барока ў беларускай архітэктуры было цесна звязана са значнымі сацыяльна-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: заключэннем [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) і пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], якую праводзіў у першую чаргу [[Таварыства Ісуса|ордэн езуітаў]]. У манументальнае дойлідства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] быў прыўнесены новы архітэктурна-мастацкі стыль, выразныя сродкі якога вызначаліся павышанай экспрэсіяй і былі пакліканы ўмацаваць пазіцыі каталіцкай царквы{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Цэнтрам станаўлення гэтага стылю стала [[Італія]] (у прыватнасці, [[Рым]]), адкуль ён пачаў сваё шэсце па Еўропе{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. [[Файл:Chiesa gesu facade.jpg|міні|злева|Галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е, які паслужыў для нясвіжскага касцёла Божага Цела]] Беларусь стала адной з першых краін, якая прычынілася да развіцця барока. Першым помнікам гэтага стылю на тэрыторыі Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гадах. Яго з’яўленне звязана з дзейнасцю нясвіжскага князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]], які пасля паломніцтва ў Святую Зямлю і наведвання Італіі запрасіў італьянскага архітэктара-езуіта [[Джавані Марыя Бернардоні|Яна Марыю Бернардоні]]{{sfn|Шматаў|2001|с=14—15}}. Прататыпам для нясвіжскага касцёла паслужыў галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е. Аднак ужо ў гэтым раннім беларускім помніку праявіліся мясцовыя адметнасці: спрошчаная трактоўка [[Архітэктурны ордар|ордара]] на галоўным фасадзе, больш дэталёвая апрацоўка бакавых фасадаў, наяўнасць гранёных капэл па баках нефаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Істотнай падзеяй, звязанай з пачаткам эпохі барока і будаўніцтвам у Нясвіжы, стала таксама ўвядзенне ў беларускае дойлідства прафесійнага праектнага чарцяжа{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Аднак рэзкага і поўнага адмаўлення ад папярэдніх традыцый пад уздзеяннем заходняга барочнага ўзору не адбылося. Новы стыль з’явіўся тым зернем, якое дало парасткі толькі дзякуючы спецыфічным мясцовым умовам. [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]] 1596 года надзвычай абвастрыла рэлігійна-палітычную барацьбу ў краіне. Саперніцтва паміж католікамі, праваслаўнымі і ўніятамі ў сферы культавага будаўніцтва вымушала ўсе канфесіі звяртацца да найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока, адначасова сінтэзуючы іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі мінулага. Менавіта ў выніку гэтых складаных сацыяльна-культурных працэсаў на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў сфарміравалася самабытная архітэктурна-мастацкая сістэма беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68—69}}. Візантыйская першааснова праваслаўнай царквы не знікла, а засталася адным «са складаемых» у фарміраванні новага стылю, што абумовіла ўнікальнасць беларускай архітэктуры ў параўнанні з суседнімі польскай ці рускай школамі{{sfn|Шматаў|2001|с=7}}. == Эвалюцыя і стылявыя кірункі == Развіццё стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі прайшло тры асноўныя перыяды: ранняе барока (канец XVI&nbsp;— першая палова XVII&nbsp;стагоддзя), сталае або [[Сармацкае барока|«сармацкае» барока]] (другая палова XVII&nbsp;— 1730-я гады) і позняе або [[віленскае барока]] (1730-я&nbsp;— 1780-я гады){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. === Ранняе барока === На ранняй стадыі станаўлення (канец XVI — першая палова XVII стагоддзя) беларускае барока ўяўляла сабой арганічны сплаў заходнееўрапейскіх мастацкіх плыней з мясцовымі будаўнічымі традыцыямі [[Беларуская готыка|готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]]. Пэўны пераходны этап прасочваецца ў архітэктуры [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] ([[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданава]], [[Кальвінскі збор (Новы Свержань)|Новы Свержань]], [[Кальвінскі збор (Асташын)|Асташын]]), якія мелі лаканічную трохчасткавую структуру з адной вежай над уваходам. Гэтыя пабудовы яшчэ захоўвалі готыка-рэнесансныя рысы, але ўжо выкарыстоўвалі элементы ордэрнай пластыкі (прафіляваныя карнізы, нішы з паўсферычнымі конхамі) і пазбаўляліся масіўных [[Контрфорс|контрфорсаў]], пракладаючы шлях да эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=24}}. У першай палове XVII стагоддзя ў беларускай архітэктуры яшчэ працягвалі ўзводзіць храмы з аднанефавай і аднавежавай структурай, што была больш характэрнай для папярэдняга гістарычнага этапу. Да такіх пабудоў адносяцца [[Троіцкі касцёл (Ружаны)|касцёл дамініканцаў у Ружанах]] (1617) і [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Слонім)|касцёл бернардзінцаў у Слоніме]] (1639). Адначасова пашыраўся і новы тып культавай пабудовы — трохнефавая [[Базіліка|базіліка]]. Цікавым прыкладам архітэктурных пошукаў з'яўляецца [[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|Мікалаеўскі касцёл у Міры]] (1599—1605). Гэта базіліка з [[Трансепт|трансептам]] (уплыў італьянскага барока), аднак яе цэнтральны неф завяршае масіўная шмат'ярусная готыка-рэнесансная вежа, да якой па баках прымыкаюць дзве круглыя вежачкі з вітымі ўсходамі{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=25—26}}. Першапачаткова многія базілікі мелі бязвежавы галоўны фасад, шчодра насычаны ордэрнымі элементамі ([[Касцёл Святога Фамы Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёл дамініканцаў у Мінску]], пасля 1615; [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|касцёл бернардзінцаў у Гродне]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Вызначальным момантам у выпрацоўцы характэрнага тыпу беларускага барочнага храма стала фарміраванне двухвежавых фасадаў. У манументальнай архітэктуры Беларусі гэты прыём мае ўласнае, мясцовае паходжанне. Яго вытокі ўзыходзяць да [[Абарончы храм|абарончых храмаў]] беларускай готыкі ([[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Сынкавічы)|цэрквы ў Сынкавічах]] і [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Мураванцы]]). У эпоху барока кутнія баявыя вежы канчаткова страцілі сваё абарончае прызначэнне: яны зніклі з боку алтара, але захаваліся на галоўным фасадзе. Вежы сталі выключна кампазіцыйнымі элементамі, якія падтрымлівалі ўласцівую новаму стылю дынаміку вертыкальных мас{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=27}}. Такім чынам, галоўны фасад пачаў трактавацца як самастойны трохмерны аб'ём — своеасаблівая тэатральная «куліса» (ці фасад-шырма), якая візуальна засланяла сабой асноўную кампазіцыю збудавання. Гэты прынцып быў рэалізаваны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзятлава)|касцёле ў Дзятлаве]] (1624—1646), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|касцёле брыгітак у Гродне]] (1642—1651) і ў [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёле ў Вішневе]] (1637—1641){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. На раннім этапе гэтыя вежы былі яшчэ невысокімі (мелі ўсяго адзін ярус над узроўнем карніза) і накрываліся шатрамі, што стварала выразны кантраст паміж статыкай масіўнай базы і энергічнай дынамікай завяршэння{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=27—28}}. Ранні этап развіцця стылю праходзіў пры дамінаванні так званага «езуіцкага барока», калі архітэктары-езуіты ўзводзілі касцёлы і калегіумы па ўзору рымскіх бажніц. Суровая дысцыпліна ордэна вымагала зацвярджэння праектаў у Рыме, і ў выніку раннебарочныя помнікі часта атрымлівалі строгую тэктоніку, буйнамаштабнасць і класічнае выкарыстанне рымскага [[Архітэктурны ордар|ордара]] без залішняй пластычнай дэкаратыўнасці вонкавага аблічча{{sfn|Кулагін|2001|с=107}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Краявіды Слоніма (19).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Слоніме Miensk, Daminikanskaja-Vałockaja. Менск, Дамініканская-Валоцкая (1944).jpg|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага ў Мінску Ансамбль_былога_кляштара_бернардзінцаў.jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Гродне Дятлово_костёл_2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дзятлаве Гродна_2015._Касцёл_Дабравешчання_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі.jpg|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гродне Вішнева. Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Вішневе </gallery> === Сталае («сармацкае») барока === У адрозненне ад абарончых храмаў перыяду [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]], у эпоху барока вежы канчаткова страцілі сваё непасрэднае функцыянальнае (абарончае) прызначэнне і сталі выключна важнымі кампазіцыйнымі элементамі. Двухвежавасць вынікала з імкнення архітэктараў узмацніць эмацыянальнае ўздзеянне будынка на гледача. Галоўны фасад пачаў трактавацца як своеасаблівая тэатральная «куліса» для ўсёй кампазіцыі, якая завяршала агульную дынаміку архітэктурных мас. Менавіта гэты мастацкі прынцып, а не павышаная дэкаратыўная пластыка, уласцівы лепшым помнікам сталага беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Такі падыход яскрава адлюстраваны ў архітэктуры [[Касцёл Святога Міхаіла Архангела (Міхалішкі)|касцёла аўгусцінцаў у Міхалішках]] (1655), [[Касцёл дамініканцаў (Буховічы)|касцёла дамініканцаў у Буховічах]] (1647), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Засвір)|касцёла кармелітаў у Засвіры]] (1713) і [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|фарнага касцёла ў Навагрудку]] (перабудаваны да 1724 года). Вонкавае аблічча гэтых будынкаў мае суровы, амаль сярэднявечны характар. Гэты стылявы кірунак, які атрымаў у мастацтвазнаўстве назву [[Сармацкае барока|«сармацкае барока»]], адлюстроўваў рыцарскія ідэалы тагачаснай шляхты. Храмы вылучаліся масіўнасцю і геаметрычнай спрошчанасцю аб'ёмаў, якія маглі моцна кантраставаць з надзвычай пышнай і багатай ілюзорнай лепкай у інтэр'еры, напрыклад, стукавая лепка ў [[Міхалішкаўскі касцёл|Міхалішках]], выкананая італьянскімі майстрамі [[П'етра Перці]] і [[Джавані Галі]]{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Касьцёл,_Міхалішкі.jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Michališki._Church_of_St._Michael_the_Archangel_02.JPG|Багата дэкараваныя лепкай інтэр'еры касцёла Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Kasciol_Sviatoj_Trojcy_(Zasvir).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Засвіры Новогрудский фарный костёл Преображения Господня.jpg|Фарны касцёл у Навагрудку </gallery> === Позняе (віленскае) барока === У XVIII&nbsp;стагоддзі манументальнае будаўніцтва ў Беларусі ўступіла ў фазу свайго найвышэйшага росквіту. Для позняга беларускага барока стала ўласціва надзвычайная маляўнічасць і пластычнасць формаў, шматпланавая прасторавая структура фасадаў, багацце [[Святлацень|святлаценю]]. Архітэктура набыла стромкасць і лёгкасць, што надавала збудаванням вытанчаныя прапорцыі, мудрагелістыя скразныя праёмы і крывалінейныя абрысы вежаў і франтонаў. Станаўленне і росквіт мастацкіх асаблівасцей позняга барока непарыўна звязаны з творчасцю выдатнага віленскага архітэктара [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Яна Крыштофа Глаўбіца]], які працаваў над шматлікімі помнікамі на тэрыторыі Беларусі{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Гэты ўнікальны рэгіянальны кірунак, вядомы як [[віленскае барока]], стаў універсальным для розных хрысціянскіх канфесій, але найбольш яскрава і маштабна ён выявіўся менавіта ў культавых пабудовах уніятаў. Сярод найвыдатнейшых узораў гэтага стылю вылучаюцца [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]] (узведзены нанава ўніятамі ў 1738—1750 гадах на рэштках старажытнага храма XI&nbsp;стагоддзя), [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царква і манастыр базыльян у Беразвеччы]] (1756—1763), [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|манастыр у Барунах]] (1747—1757), комплексы ў [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|Вольне]] (1768) і [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] (1769—1779), а таксама [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Багаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская]] цэрквы ў [[Свята-Успенскі Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]] (1769) і [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква ў Віцебску]] (1772){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Віленскае барока вызначалася тэлескапічна-яруснай аматэрыяльна-шкілетнай будовай вежаў і хвалістай прасторавай структурай, што стварала ілюзію дынамічнага руху архітэктурных мас уверх{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=154}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Полацк._Сафійскі_сабор.jpg|Сафійскі сабор у Полацку Hłybokaje,_Bieraźviečča,_Bazylanski._Глыбокае,_Беразьвечча,_Базылянскі_(J._Dulevič,_1934).jpg|Касцёл Святых Пятра і Паўла ў Беразвеччы Kaścioł_u_Barunach1.JPG|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах Вольно_троицкая_церковь_01.jpg|Свята-Троіцкая царква ў Вольне Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|Свята-Пакроўская царква ў Талачыне Жыровічы,_Богаяўленская_царква_1.jpg|Богаяўленская царква ў Жыровіцах Жыровічы, Крыжаўзьдзьвіжанская царква 1.jpg|Крыжаўзвіжанская царква ў Жыровіцах Віцебск._33.JPG|Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску </gallery> == Горадабудаўніцтва і свецкая архітэктура == === Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі === Канец XVI і першая палова XVII стагоддзя на тэрыторыі Беларусі былі адзначаны прыкметным ростам гарадоў, павелічэннем іх насельніцтва і ўскладненнем архітэктурна-планіровачнай структуры. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў найбуйнейшых цэнтрах ([[Брэст]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]]) налічвалася 10 і болей тысяч жыхароў. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала выкарыстанне новай фартыфікацыйнай сістэмы па тыпу заходнееўрапейскай, да стварэння якой актыўна прыцягваліся галандскія інжынеры і архітэктары: [[Ван Лаэр]], [[Нонхарт]], [[Ван Дадэн]], [[Голанд]], [[Валон]] і іншыя{{sfn|Чантурия|1977|с=32}}. Замест драўляных умацаванняў пачалі насыпацца земляныя валы з [[Курціна (архітэктура)|курцінамі]] і [[Бастыён|бастыёнамі]]. Драўляныя замкі паступова страчвалі свае абарончыя функцыі, а роля галоўнага гарадскога цэнтра перайшла да гандлёвых плошчаў, дзе ўзводзіліся новыя грамадскія і культавыя збудаванні{{sfn|Гісторыя Беларускай ССР|1972|с=199}}{{sfn|Квитницкая|1968|с=477}}. [[Файл:План Магілёва ў канцы XVII ст.svg|thumb|злева|План Магілёва ў канцы XVII ст.]] Прыкладам новага напрамку ў горадабудаўніцтве з'яўляўся [[Магілёў]]. У 1601 годзе быў складзены праект [[Гарадскія ўмацаванні Магілёва|новых земляных умацаванняў]] вакол [[Магілёўскі замак|замка]] і пасадаў. Сфарміравалася [[Радыяльна-кальцавая планіроўка|радыяльна-кальцавая сістэма]] планіроўкі з трыма паясамі абароны. Першы пояс — [[Замкавы вал (Магілёў)|Замкавы вал]] — абкружаў тэрыторыю старажытнага замка. Другі — [[Блізкі вал|Кругавы (або Бліжні) вал]] — ахопліваў Стары горад і меў чатыры мураваныя брамы. Трэці пояс — [[Палявы вал|Палявы (або Дальні) вал]] — ахопліваў пасады [[Новы горад (Магілёў)|Новага горада]], з'яўляўся найбольш працяглай лініяй умацаванняў і меў восем драўляных брам ([[Віленская брама (Магілёў)|Віленская]], [[Шклоўская брама (Магілёў)|Шклоўская]], [[Быхаўская брама (Магілёў)|Быхаўская]] і інш.). Усе галоўныя вуліцы горада мелі радыяльныя напрамкі і сыходзіліся на гандлёвай плошчы, дзе ў XVII стагоддзі пачалі ўзводзіць мураваную [[Магілёўская ратуша|ратушу]]{{sfn|Чарняўская|1973|с=7—13}}. Па-іншаму вырашаліся задачы абароны ў [[Гродна|Гродне]]. Горад не меў агульнагарадскіх земляных валоў, таму [[Стары замак (Гродна)|Верхні]] і [[Ніжні замак (Гродна)|Ніжні]] замкі разам з мураванымі кляштарамі стваралі адзіную абарончую сістэму. З канца XVI стагоддзя тут пачалося ўзвядзенне мураваных каталіцкіх кляштараў у найважнейшых стратэгічных пунктах: касцёл [[Фара Вітаўта]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] (1584—1596), [[Гродзенскі касцёл і кляштар дамініканцаў|дамініканскі]] (1672), [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|бернардзінскі]] (1595), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў (Гродна)|францысканскі]] (1635) і [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкі]] (1642—1651) кляштары. Яны выконвалі ролю своеасаблівых унутраных крэпасцей горада{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=13}}. [[Файл:Nesvisium.jpg|thumb|Нясвіж на гравюра Тамаша Макоўскага, 1604 г.]] Яшчэ адным важным кірункам стала фарміраванне гарадоў-крэпасцей, такіх як [[Слуцк]], [[Рэчыца]], [[Быхаў]] і [[Нясвіж]]. У адрозненне ад буйных гістарычных гарадоў, яны забудоўваліся ў кароткі тэрмін па адзіным рэгулярным плане і мелі прамавугольную сетку вуліц. Слуцк, напрыклад, меў канфігурацыю, блізкую да круга, умацаванага па перыметры сістэмай земляных валоў, бастыёнаў і [[Равелін|равелінаў]]. Рэчыца, паводле плана 1649 года, мела магутную сістэму з трох паясоў умацаванняў, якія абаранялі замак і прамавугольную сетку гарадскіх вуліц. Нясвіж, які з 1533 года стаў галоўнай рэзідэнцыяй [[Радзівілы|Радзівілаў]], з'яўляецца класічным прыкладам горада-крэпасці. Мураваны [[Нясвіжскі замак|замак]] быў вынесены за межы горада на высокі ўзгорак і абкружаны валамі з чатырма бастыёнамі. Сам горад меў прамавугольную сістэму планіроўкі і быў абнесены ўласнай сістэмай абарончых умацаванняў з чатырма мураванымі брамамі ([[Замкавая брама (Нясвіж)|Замкавая]], [[Слуцкая брама|Слуцкая]], [[Віленская брама (Нясвіж)|Віленская]], [[Клецкая брама (Нясвіж)|Клецкая]])<ref>ЦДГА БССР, КМФ-5, воп. 1, спр. 3839a, л. 70—116.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=14}}{{sfn|Егоров|1954|с=78}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff.jpg|План горада-крэпасці Слуцка. 1711—1736, {{нп3|Іаган Георг Максімільян фон Фюрстэнгоф|Максімільян фон Фюрстэнгоф|de|Johann Georg Maximilian von Fürstenhoff}} Bychaŭ. Быхаў (1781).jpg|План горада-крэпасці Быхава. 1781 г. Bychaŭ. Быхаў (XVII).jpg|План Быхаўскага замка і горада. XVII ст. Rečyca. Рэчыца (C. Eygerd, 1663).jpg|План горада-крэпасці Рэчыцы. 1663 г., Крыстоф фон Эйгерд </gallery> === Роля мястэчак і манастырскіх комплексаў === Характэрнай асаблівасцю горадабудаўніцтва другой паловы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў стала шырокае распаўсюджанне мястэчак. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім налічвалася каля 250 буйных і сярэдніх мястэчак. Яны падзяляліся на каралеўскія ([[Скідаль]], [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], [[Гомель]]), прыватнаўласніцкія ([[Любча (Навагрудскі раён)|Любча]], [[Дзяржынск|Койданава]], [[Лагойск]], [[Смаргонь]], [[Ружаны]]) і манастырска-царкоўныя ([[Чэрвень (горад)|Ігумен]], [[Відзы]], [[Пяршай]], [[Жыровічы]]). Мястэчка займала прамежкавае становішча паміж горадам і вёскай, і значная частка яго жыхароў была занята ў сельскагаспадарчай вытворчасці. Цэнтрам звычайна з'яўлялася гандлёвая плошча на перакрыжаванні важнейшых шляхоў. Замкі або манастыры размяшчаліся асобна ад жылой забудовы, але складалі з ёй адзіны архітэктурна-планіровачны арганізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99}}. [[Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1750).jpg|thumb|[[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|Кляштар картэзіянцаў]] у [[Бяроза|Картуз-Бярозе]]. 1750 г.]] У некаторых мястэчках горадафарміруючую ролю адыгрываў манастырскі комплекс. Яскравым прыкладам з'яўляецца [[Бяроза|Картуз-Бяроза]] (Брэсцкая вобласць), дзе ў канцы XVII стагоддзя магнаты Сапегі заснавалі [[Кляштар картэзіянцаў (Бяроза)|кляштар картэзіянцаў]] (1648—1689). Гэты манументальны комплекс стаў планіровачным ядром паселішча, якое набыло прамавугольную сістэму планіроўкі з гандлёвай плошчай у цэнтры{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99—100}}. Абарончае дойлідства працягвала адыгрываць вызначальную ролю ў гарадах паўночнага ўсходу Беларусі. Характэрным прыкладам з'яўляецца Віцебск. Паводле «[[Чарцёж места Віцебска 1664 года|Чарцяжа месца Віцебск]]» 1664 года, цэнтр горада складаўся з трох умацаваных драўляных замкаў: [[Верхні замак (Віцебск)|Верхняга]], [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжняга]] і [[Узгорскі замак (Віцебск)|Узгорскага]]. Кожны з іх меў замкнёную планіровачную структуру са сваім цэнтрам, але ўсе яны звязваліся ў адзіную сістэму праз масты і брамы<ref>ЦДАСА, ф. 192, воп. 1, спр. 2, л. 1.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=101}}. === Ансамблі плошчаў і рэгулярная забудова (XVIII ст.) === У 60—70-я гады XVIII стагоддзя ў асноўным завяршаецца фарміраванне феадальнага горада. Буйныя гарады захоўвалі змешаную сістэму планіроўкі: старажытная частка мела радыяльную сістэму, а новыя раёны — прамавугольную. Пасля разбуральных Паўночнай і руска-польскіх войнаў абарончыя ўмацаванні ў многіх гарадах больш не аднаўляліся, што спрыяла адкрытаму развіццю гарадской прасторы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=204}}. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала стварэнне цэласных ансамбляў грамадскіх цэнтраў. Галоўным элементам з’яўлялася гандлёвая (рыначная) плошча, на якой узводзіліся [[Ратуша|ратушы]], [[Гасціны двор|гасціныя двары]], гандлёвыя рады і культавыя збудаванні. У Мінску, напрыклад, грамадскі цэнтр фарміравалі [[Верхні рынак (Мінск)|Верхні]] і [[Ніжні рынак (Мінск)|Ніжні]] рынкі. На Верхнім рынку сфарміраваўся маляўнічы барочны ансамбль, які ўключаў [[Мінская ратуша|гарадскую ратушу]] (перабудаваную ў канцы XVIII ст.), будынак [[Мінскі гасціны двор|гасцінага двара]], [[Мінскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] з [[Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|манументальным касцёлам]] (1700—1710), а таксама комплексы дамініканскага, бернардзінскага і ўніяцкага манастыроў{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=205}}. [[Файл:Viciebsk, Rynak-Vialikaja. Віцебск, Рынак-Вялікая (J. Pieška, 1800).jpg|thumb|Выгляд на гандлёвыя рады і ратушу ў Віцебску. Пачатак ХІХ стагоддзя, [[Юзаф Пешка]]]] У Віцебску ў канцы XVIII стагоддзя грамадскі цэнтр сфарміраваўся на левабярэжнай частцы горада і складаўся з дзвюх плошчаў, злучаных мостам праз раку [[Віцьба|Віцьбу]]. На адной з іх была пабудавана мураваная [[Віцебская ратуша|ратуша]] (1775), манументальная вежа якой кантраставала з прыземістым двухпавярховым корпусам гандлёвых радоў. Ансамбль дапаўнялі [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква]] (1772) і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Віцебск)|кляштар бернардзінцаў]] (1737—1755). На другой плошчы размяшчаўся комплекс [[Віцебскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]] (1716—1731). Такі падыход ствараў складаную, прасторава развітую кампазіцыю з вышыннымі дамінантамі, характэрную для эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=206}}. Выдатным прыкладам з’яўлялася таксама і [[Шклоўская ратуша|ратуша ў Шклове]] (другая палова XVIII ст.), якая складала адзіны ансамбль з гандлёвымі радамі, утвараючы вялікі ўнутраны двор{{sfn|Чантурыя Ю.|2001|с=84—85}}. Вышэйшым дасягненнем горадабудаўнічай думкі эпохі сталага барока і пераходу да класіцызму стала стварэнне рэгулярных ансамбляў. У 60—80-я гады XVIII стагоддзя пад кіраўніцтвам гродзенскага старосты [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]] былі праведзены маштабныя работы па рэканструкцыі прадмесця [[Гарадніца (Гродна)|Гарадніца]] ў Гродне. Праект распрацоўваўся з удзелам вядомых еўрапейскіх архітэктараў, у тым ліку [[Іаган Георг Мёзер|Ё. Мёзера]] і [[Джузэпэ Сака|Дж. Сака]]. На Гарадніцы быў створаны новы жылы і прамысловы раён, забудаваны па адзіным рэгулярным плане з вылучэннем асобных зон: прамысловай, адміністрацыйна-культурнай і жылой{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=208—209}}. Тут было ўзведзена 85 будынкаў рознага прызначэння{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. У ансамбль уваходзілі [[Палац Тызенгаўза (Гродна)|палац Тызенгаўза]], будынкі тэатра, [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай школы]] з барочнымі гранёнымі [[Эркер|эркерамі]], батанічны сад і мануфактуры. Для замежных майстроў былі пабудаваны 20 тыпавых жылых дамоў з драўлянымі сценамі і цаглянымі галоўнымі фасадамі ў стылі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. [[Файл:Varniany, Rynak. Варняны, Рынак (1939).jpg|thumb|План плошчы ў Варнянах. 1939 г.]] Яшчэ адным прыкладам комплекснага падыходу стала рэканструкцыя мястэчка [[Варняны]] (Астравецкі раён) у 1770-я гады. Цэнтрам ансамбля стала вялікая трапецападобная плошча, на ўсходнім баку якой быў узведзены мураваны [[Касцёл Святога Георгія (Варняны)|касцёл Святога Георгія]] (1767—1769) у стылі позняга барока. Сіметрычна па баках плошчы былі пабудаваны дамы аптэкара і ксяндза, а ўздоўж плошчы пастаўлены тыпавыя жылыя дамы, злучаныя мураванымі сценамі з арачнымі праездамі, што стварала суцэльны архітэктурны фронт забудовы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=210}}. === Палацава-паркавыя рэзідэнцыі === У элітнай свецкай архітэктуры адбыўся карэнны пераход ад замкнёных абарончых замкаў да адкрытых рэпрэзентатыўных рэзідэнцый. Магнацкія двары арыентаваліся на агульнаеўрапейскі, шмат у чым французскі, ідэал палацава-паркавага комплексу тыпу ''entre cour et jardin'' («паміж дваром і паркам»). Асноўнымі прынцыпамі архітэктуры сталі паўзамкнёнасць аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі, калі бакавыя флігелі разам з галоўным корпусам і агароджай утваралі парадны двор — [[Курданёр|курданёр]], а таксама [[Анфілада|анфіладнасць]] унутранай планіроўкі{{sfn|Кулагін|2001|с=114}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Для стварэння такіх ансамбляў у Вялікае Княства Літоўскае запрашаліся вядучыя еўрапейскія дойліды. Па праектах [[Матэус Даніэль Пёпельман|М. Д. Пёпельмана]] і яго вучняў быў узведзены [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] у Гародні. Замежныя майстры, такія як Дж. Сака, [[Карла Спампані|К. Спампані]] і [[Ян Самуэль Бекер|Я. С. Бекер]], працавалі над стварэннем велічных палацаў у [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|Свяцку]], [[Сядзіба Храптовічаў (Шчорсы)|Шчорсах]], [[Ружанскі палац|Ружанах]] і [[Палац Радзівілаў (Дзятлава)|Дзятлаве]]. Інтэр'еры аздабляліся з выкарыстаннем стукавай лепкі, манументальнага жывапісу і мясцовых шпалер (габеленаў), мануфактуры па вытворчасці якіх былі заснаваны Радзівіламі і Агінскімі ў [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў|Слуцку]], Міры і Карэлічах. Архітэктары актыўна выкарыстоўвалі высокія ламаныя [[Мансарда|мансардавыя]] дахі, люкарны, бальконы і фігурныя франтоны з ляпнымі картушамі{{sfn|Кулагін|2001|с=114—115}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=218—223}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак у Гродне Свяцкі палац (01).jpg|Свяцкі палац Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (5).jpg|Шчорсаўскі палац Палац_Сапегаў,_Ружаны.jpg|Ружанскі палац Дзятлава. Палац Радзівілаў. Галоўны фасад.jpg|Дзятлаўскі палац Niaśviž, Alba. Нясьвіж, Альба (L. Lutnicki, 1784).jpg|Праект альтанкі для парку ў Альбе </gallery> Неад'емнай часткай барочных рэзідэнцый сталі [[Рэгулярны парк|рэгулярныя (французскія і італьянскія) паркі]]. Яны ўяўлялі сабой складаныя геаметрычныя кампазіцыі са стрыжаных дрэў ([[Шпалеры (садова-паркавае мастацтва)|шпалер]]), якія ўтваралі зялёныя «кабінеты», «залы» і [[Зялёны лабірынт|лабірынты]]. У парках актыўна выкарыстоўваліся экзатычныя расліны ў [[Вазон|вазонах]], узводзіліся мураваныя і драўляныя [[Аранжарэя|аранжарэі]] і [[Фігарня|фігарні]]. Цікавай асаблівасцю паркабудавання Беларусі было шырокае выкарыстанне тэрасавання рэльефу: італьянскія сады на некалькіх [[Тэраса|тэрасах]] з [[Падпорная сцяна|падпорнымі сценкамі]] і [[Лесвіца|лесвіцамі]] былі створаны ў [[Валожын|Валожыне]], [[Альба (паркавы комплекс)|Альбе]] пад Нясвіжам, Ружанах і іншых маёнтках{{sfn|Федарук|2001|с=285—287}}. == Драўлянае культавае дойлідства == Асноўным традыцыйным матэрыялам у забудове гарадоў і вёсак Беларусі заставалася дрэва. На развіццё манументальнага драўлянага дойлідства пачынаючы з XVII&nbsp;стагоддзя аказвалі значны ўплыў мастацкія стылі, што ўжо панавалі ў мураванай архітэктуры. Па сваёй архітэктоніцы драўляныя храмы падзяляліся на дзве асноўныя групы: ''клецкія'' і ''крыжовыя''{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Клецкія храмы (назва паходзіць ад традыцыйнай сялянскай пабудовы — [[клеці]]) складаліся з аднаго ці некалькіх прамавугольных зрубаў. Пад уплывам мураваных готыка-рэнесансных храмаў спачатку склаўся тып будынка з вежай над бабінцам (цэрквы ў Гарадку, [[Свята-Троіцкая царква (Дабраслаўка)|Дабраслаўцы]], [[Свята-Троіцкая царква (Дастоева)|Дастоеве]]). У перыяд барока пашырылася будаўніцтва двухзрубавых драўляных цэркваў з плоскім бязвежавым фасадам, завершаным трохвугольным франтонам (цэрквы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вавулічы)|Вавулічах]], [[Свята-Троіцкая царква (Бездзеж)|Бездзежы]], [[Свята-Пакроўская царква (Дзеткавічы)|Дзеткавічах]]). На наступным этапе пачалі ўзводзіць храмы з дзвюма вежамі па баках галоўнага фасада ([[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Дзівін)|цэрквы ў Дзівіне]], [[Свята-Юр'еўская царква (Валавель)|Валавелі]], [[Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль)|Латыгалі]], [[Касцёл Святой Тройцы (Цялядавічы)|касцёл у Цялядавічах]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Дабраслаўка. Царква (01).jpg|Троіцкая царква ў Дабраслаўцы Файл:Dastojeva, Illinskaja. Дастоева, Ільлінская (Z. Gloger, 1905).jpg|Ільінская царква ў Дастоеве Файл:Вавулічы. Свята-Раства-Багародзіцкая царква (04).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Вавулічах Файл:Бездзеж. Царква Прасвятой Тройцы (02).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Бездзежы Файл:Дзеткавічы. Свята-Пакроўская царква.jpg|Свята-Пакроўская царква ў Дзеткавічах Файл:Дзівін. Свята-Параскева-Пятніцкая царква.jpg|Свята-Параскева-Пятніцкая царква ў Дзівіне Файл:Valaviel, Juraŭskaja. Валавель, Юраўская (XX).jpg|Свята-Георгіеўская царква ў Валавелі Файл:Łatyhal, Mikolskaja. Латыгаль, Мікольская (1900).jpg|Свята-Мікалаеўская царква ў Латыгалі Файл:Цялядавічы. Царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Цялядавічах Файл:Хаціслаў. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|Спаса-Праабражэнская царква ў Хаціславе </gallery> Вежы драўляных храмаў барока звычайна не мелі ніякага функцыянальнага (абарончага) прызначэння: адзінай іх мэтай было ўзбагачэнне сілуэта збудавання і ўзмацненне дынамікі кампазіцыі. У XVIII&nbsp;стагоддзі яны пачалі раскрапоўваць фасады на ўсю вышыню і нават ставіліся пад вуглом да плоскасці фасада (як у царкве ў [[Хаціслаў|Хаціславе]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}. Крыжовыя ў плане драўляныя саборы, якія неслі візантыйскую традыцыю, генетычна паходзячы ад мураванага крыжова-купальнага храма, у XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях будавалі пераважна пры буйных праваслаўных манастырах: [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|віцебскім Маркавым]], [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|аршанскім Богаяўленскім Куцеінскім]], [[Свята-Духаўскі Тупічэўскі манастыр|мсціслаўскім Тупічэўскім]]. Вызначальнай рысай такіх помнікаў з'яўлялася тэктанічнае адзінства аб'ёмаў і маналітнасць кампазіцыі дахаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71, 74}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Viciebsk,_Markaŭščyna,_Trajeckaja._Віцебск,_Маркаўшчына,_Траецкая_(I._Trutnev,_1866).jpg|Траецкая царква Маркава манастыра. [[І. Трутнеў]], 1866 Vorša, Kuciejna, Bohajaŭlenski. Ворша, Куцейна, Богаяўленскі (D. Strukov, 1864-67).jpg|Куцеінскі манастыр. [[Д. Струкаў]], 1864-1867 Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911).jpg|Духаўская царква Тупічэўскага манастыра. П. Крышталёў, 1911 </gallery> == Сінтэз мастацтваў: інтэр’ер і манументальны жывапіс == Характэрнай асаблівасцю барочнай архітэктуры стаў гарманічны сінтэз дойлідства, жывапісу і скульптуры. Дэкаратыўная пластыка, аснову якой складала ордарная сістэма, на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў эвалюцыянавала ад адзіночных плоскіх пілястраў да шматлікіх раскраповак, хвалістых карнізаў, пукатых і ўвагнутых аб’ёмаў. У аздобе інтэр’ераў пачалі шырока ўжываць лепку ў тэхніцы ''[[стука]]'' (штучнага мармуру з абпаленага гіпсу, вапны і клею){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Асаблівае значэнне ў арганізацыі ўнутранай прасторы набылі манументальныя фрэскавыя размалёўкі. Жывапісныя кампазіцыі візуальна разрывалі тэктанічныя межы будынкаў, ствараючы ілюзію незамкнёнай, бязмежнай прасторы. Вялікі ўплыў на развіццё фрэскавага мастацтва ў Беларусі аказала так званая «[[Квадратура (мастацтва)|квадратура]]» — ілюзорная архітэктурная перспектыва. Яе распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне друкаваных узорнікаў, у прыватнасці трактата італьянскага майстра [[Андрэа Поца]]{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=206}}. [[Файл:Касьцёл сьв. Станіслава ў Магілёве, галоўная нава.jpg|міні|злева|Роспісы касцёла Св. Станіслава ў Магілёве]] Манументальны жывапіс XVIII&nbsp;стагоддзя развіваўся ў цеснай сувязі з заходнееўрапейскімі (рымскімі і баварскімі) узорамі. Выдатнымі прыкладамі барочнага сценапісу з’яўляюцца фрэскі [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], [[Сабор Унебаўзяцця Дзевы Марыі і Святога Станіслава|касцёла Святога Станіслава ў Магілёве]], а таксама страчаныя роспісы [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]] і [[Беразвецкая царква|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=204, 207}}. Адначасова з каталіцкімі храмамі багатымі фрэскамі ўпрыгожваліся і праваслаўныя: так, у роспісах [[Свята-Духаўская царква Тупічэўскага манастыра|Свята-Духаўскай царквы]] [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскага манастыра]] ў Мсціславе (сярэдзіна XVII&nbsp;ст.) праявіўся поўны разрыў з візантыйскай традыцыяй, здзіўляла прастанароднасць вобразаў і багацце этнаграфічных рэалій{{sfn|Шматаў|2001|с=15}}. [[Файл:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве (2).jpg|thumb|Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве ў тэхніцы «беларускай рэзі»]] [[Файл:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|міні|злева|Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве]] Вялікага росквіту ў эпоху барока дасягнула алтарная скульптура і манументальная разьба па дрэве. Для надання эмацыянальнай прыўзнятасці інтэр’ерам выкарыстоўвалася тэхніка аб’ёмнай, скразной арнаментальнай разьбы з расліннымі матывамі, якая стала вядомай далёка за межамі краіны пад назвай «[[беларуская рэзь]]»{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}. Сапраўдным шэдэўрам манументальна-дэкаратыўнага мастацтва з’яўляецца ансамбль [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пінск)|касцёла францысканцаў у Пінску]] (першая палова XVIII&nbsp;ст.). Яго галоўны і бакавыя алтары, а таксама ўнікальны амбон багата аздоблены разьбянымі фігурамі апосталаў і анёлаў, вітымі калонамі, картушамі і балдахінамі, якія ствараюць выключна дынамічную і тэатралізаваную кампазіцыю{{sfn|Ярашэвіч|2001|с=187, 189—193}}. == Адметнасці ўніяцкага храмабудаўніцтва == Важную ролю ў станаўленні і развіцці архітэктуры беларускага барока (у прыватнасці, яго віленскай фазы) адыграла грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква і яе манаскі [[Базыльяне|ордэн базыльян]]. Спецыфічныя ўмовы поліканфесійнага грамадства і літургічныя патрабаванні ўніятаў прывялі да выпрацоўкі ўнікальных архітэктурна-планіровачных і мастацкіх рашэнняў, якія іманентна выпрацаваліся на аснове традыцый мясцовага дойлідства з улікам усходніх і заходніх уплываў{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=144}}. У працэсе эвалюцыі ўніяцкага барока сфарміраваўся тып двухвежавага аднаапсіднага храма (часцей за ўсё трохнефавай базілікі). Адной з самых адметных асаблівасцей шэрагу ўніяцкіх помнікаў сярэдзіны XVIII&nbsp;стагоддзя стала мерыдыянальная арыентацыя будынкаў — алтаром на поўнач. Гэты прыём, які парушаў традыцыйную арыентацыю на ўсход, узнік як вынік ідэі сімвалічнага нейтралітэту ўніятаў да ўплываў заходняй (Рым) і ўсходняй (Масква) цэркваў. Яскравым прыкладам такой арыентацыі з'яўляецца перабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=146}}. [[Файл:Інтэр'ер царквы ў Беразвеччы.jpg|міні|Інтэр'ер царквы з алтарнай перагародкай у Беразвеччы]] У інтэр'ерах уніяцкіх храмаў таксама сфарміраваліся спецыфічныя рысы. Замест традыцыйных драўляных іканастасаў тут пачалі ўзводзіць мураваныя алтарныя перагародкі. Гэтыя канструкцыі мелі шматпланавую прасторава-развітую будову, багата аздабляліся ляпнымі пазалочанымі гірляндамі, картушамі і капітэлямі, спалучаючы каталіцкую тэатралізаванасць з захаваннем усходняй літургічнай функцыі, напрыклад, у Сафійскім саборы і [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=147—148}}. [[Файл:Жыровічы, Богаяўленская царква 4.jpg|злева|міні|Фігурны франтон Богаяўленскай царквы ў Жыровічах]] Для вонкавага аблічча манастырскіх храмаў базыльян характэрна выкарыстанне так званых «брамкавых» фасадаў. У такіх кампазіцыях галоўны фасад пазбаўляўся масіўных бакавых вежаў і нагадваў манументальную браму з дынамічным і насычаным пластыкай цэнтральным завяршэннем — фігурным атыкавым франтонам. Падобныя рашэнні можна ўбачыць у [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|царкве ў Вольне]], храме ў [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] і [[Багаяўленская царква (Жыровічы)|Богаяўленскай царкве ў Жыровічах]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=154—157}}. == Праваслаўнае і пратэстанцкае дойлідства == === Пратэстанцкія зборы === У перыяд пашырэння [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім (канец XVI — першая палова XVII&nbsp;стагоддзя) актыўнае будаўніцтва разгарнулі пратэстанты, у першую чаргу кальвіністы. Архітэктура [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] (храмаў) вызначалася суровым аскетызмам, лапідарнасцю формаў і адсутнасцю багатага дэкору, што адпавядала ідэалогіі гэтай канфесіі. Пратэстанцкія храмы ў [[Смаргонь|Смаргоні]], [[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданаве]], [[Кальвінскі збор (Заслаўе)|Заслаўі]] першапачаткова захоўвалі познегатычныя і рэнесансныя рысы, уключаючы відавочны [[Абарончы храм|абарончы характар]]: таўшчэзныя сцены, вузкія вокны-байніцы, масіўныя вежы{{sfn|Габрусь|2001|с=83—85}}. [[Файл:Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1939).jpg|міні|Смаргонскі збор]] Аднак паступова, у працэсе перабудоў і развіцця, архітэктура збораў пачала ўбіраць у сябе элементы барока. Яскравым прыкладам такога сінтэзу з'яўляецца [[Касцёл Святога Міхаіла (Смаргонь)|кальвінскі збор у Смаргоні]], які мае ўнікальную цэнтрычную васьмігранную структуру (актагон), завершаную шатровым дахам і ўпрыгожаную барочнымі архітэктурнымі дэталямі. Барочныя рысы праявіліся і ў вырашэнні вежаў, аздабленні інтэр'ераў стукавай лепкай, выкарыстанні складаных прафіляваных карнізаў{{sfn|Габрусь|2001|с=85—87}}. === Магілёўская архітэктурная школа === У праваслаўным дойлідстве XVII&nbsp;стагоддзя таксама адбываліся складаныя працэсы адаптацыі новага стылю да традыцыйных візантыйска-рускіх канонаў. Найбольш яскрава гэты сінтэз праявіўся на ўсходзе Беларусі, дзе намаганнямі мясцовых рамесных цэхаў сфарміравалася так званая «магілёўская архітэктурная школа»{{sfn|Гліннік|2001|с=173}}. У першай палове і сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя праваслаўныя брацтвы і манастыры ўзводзілі мураваныя храмы, якія захоўвалі традыцыйную крыжова-купальную кампазіцыю, але аздабляліся знешне ў формах пострэнесансу і ранняга барока. Да гэтага кола помнікаў належаць [[Свята-Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскі сабор]] (1636—1639), [[Свята-Мікольскі манастыр (Магілёў)|Мікольская]] (1669—1672) і [[Успенская царква (Магілёў)|Успенская]] (1670—1684) цэрквы ў [[Магілёў|Магілёве]], а таксама [[Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра|Святадухаўская царква]] [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|Куцеінскага манастыра]] пад [[Орша|Оршай]] (да 1653 года){{sfn|Гліннік|2001|с=173—174}}{{sfn|Габрусь|2001|с=109—111}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (1909).jpg|Богаяўленскі сабор у Магілёве Магілёў._Мікольскі_сабор.JPG|Мікольская царква ў Магілёве Mahiloŭ,_Pračyścienskaja._Магілёў,_Прачысьценская_(1901-18).jpg|Прачысценская царква ў Магілёве Траецкая_царква._Орша.jpg|Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра пад Оршай </gallery> Магілёўская архітэктурная школа вызначалася выкарыстаннем шмат'ярусных фігурных франтонаў з пластычнымі валютамі і нішамі. У адрозненне ад каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў, фасады магілёўскіх праваслаўных цэркваў мелі больш плоскасны, «дывановы» характар аздаблення, які імітаваў структуру шмат'ярусных драўляных іканастасаў. Інтэр'еры гэтых храмаў шчодра ўпрыгожваліся фрэскавай паліхроміяй і багатай драўлянай «беларускай рэззю»{{sfn|Габрусь|2001|с=113—114}}{{sfn|Гліннік|2001|с=174}}. Характэрна, што мастацкія формы магілёўскага барока захоўвалі пэўны архаізм і кансерватызм аж да канца XVII&nbsp;стагоддзя, што было прадыктавана ідэалагічным супрацьстаяннем праваслаўнага насельніцтва каталіцкай экспансіі{{sfn|Гліннік|2001|с=176—179}}. == Уплыў на мастацтва Расіі і Украіны == Беларускія майстры адыгралі выключна важную ролю ў станаўленні барочнага мастацтва і архітэктуры ў суседніх усходнеславянскіх краінах. Найбольш інтэнсіўны працэс міграцыі мастацкіх ідэй і саміх творцаў адбываўся ў сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскай вайны 1654—1667 гадоў]] вялікая колькасць беларускіх майстроў (дойлідаў, жывапісцаў, рэзчыкаў, кафляроў) з [[Вільня|Вільні]], [[Полацк|Полацка]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Смаленск|Смаленска]] і іншых гарадоў была гвалтоўна вывезена ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]]. У Маскве яны былі паселены ў асобнай Мяшчанскай слабадзе і працавалі пры царскім двары ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]]{{sfn|Шматаў|2001|с=21}}. [[Выява:Novodev 007.jpg|thumb|злева|Іканастас Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў [[Масква|Маскве]], зроблены беларускімі майстрамі ў 1683—1685 гадах пад кіраўніцтвам [[Клім Міхайлаў|Кліма Міхайлава]]]] Значнае ўздзеянне беларускія майстры аказалі на развіццё рускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і манументальнага дэкору. У Расію была прынесена традыцыя аб'ёмна-ажурнай разьбы па дрэве, якая атрымала назву «[[беларуская рэзь]]» (або «флемская разьба»). Гэтая тэхніка, насычаная барочнымі расліннымі матывамі, выкарыстоўвалася пры стварэнні іканастасаў, напрыклад, у Смаленскім саборы [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра ў Маскве]], і аздабленні царскіх палацаў, у прыватнасці, драўлянага палаца ў [[Каломенскае|Каломенскім]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Не меншы ўплыў зрабілі беларускія кафляры. Майстры [[Ігнацій Максімаў]], [[Сцяпан Іваноў-Палубес]] і [[Пётр Іваноў-Заборскі]] наладзілі ў Расіі вытворчасць шматколернай паліванай [[Кафля|кафлі]]. Яны ўпершыню прыўнеслі ў рускае дойлідства барочныя матывы (калонкі, [[Антаблемент|антаблементы]], [[Картуш (архітэктура)|картушы]], выявы [[Херувім|херувімаў]]), якія актыўна выкарыстоўваліся пры аздабленні [[Валдайскі Іверскі манастыр|Іверскага манастыра на Валдаі]] і [[Нова-Іерусалімскі манастыр|Нова-Іерусалімскага сабора]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Акрамя таго, беларускія майстры садзейнічалі ўкараненню ў рускае дойлідства заходнееўрапейскай [[Ордарная сістэма|ордарнай сістэмы]]{{sfn|Шматаў|2001|с=22}}. На тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] барока пачало фарміравацца пазней, чым у Беларусі, і таксама адчула на сабе ўплыў беларускай архітэктурнай школы. Першы ўкраінскі барочны помнік — [[Касцёл езуітаў (Львоў)|касцёл езуітаў у Львове]] (1610—1630-я гады) — узводзіўся італьянскім дойлідам [[Джакама Брыяна|Дж.&nbsp;Брыяна]], які відавочна абапіраўся на вопыт будаўніцтва езуіцкага [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела ў Нясвіжы]]. Падабенства франтонаў і агульнай кампазіцыі ў абодвух помніках з'яўляецца бясспрэчным. Значны ўплыў на ўкраінскае мастацтва аказалі і беларускія майстры кніжнай гравюры, напрыклад, браты [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандр]] і [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонцій Тарасевічы]], друкар [[Спірыдон Собаль]], якія перанеслі ў Кіеў і Львоў перадавыя дасягненні [[Віленская школа гравюры|віленскай]] і [[Магілёўская школа гравюры|магілёўскай школ]] медзярыту{{sfn|Шматаў|2001|с=29—30}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мураваныя харалы|ref=Габрусь}} * {{артыкул |аўтар=[[В. Ф. Шматаў|Шматаў В. Ф.]] |загаловак=Станаўленне барока ў мастацтве ўсходнеславянскіх народаў |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=7—45 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Шматаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока. Тэндэнцыі і напрамкі развіцця |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=50—64 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Абрысы станаўлення стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=65—80 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Габрусь_Абрысы}} * {{артыкул |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Элітная архітэктура барока Беларусі ў агульнаеўрапейскім кантэксце |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=102—123 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Кулагін}} * {{артыкул|ref=Чантурыя_Ю|аўтар=[[Ю. У. Чантурыя|Чантурыя Ю. У.]]|загаловак=Архітэктурны ансамбль плошчы ў горадабудаўніцтве барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=81—101|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Федарук|аўтар=[[А. Т. Федарук|Федарук А. Т.]]|загаловак=Эпоха барока ў паркабудаўніцтве Беларусі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=282—290|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гаршкавоз|аўтар=[[В. Дз. Гаршкавоз|Гаршкавоз В. Дз.]]|загаловак=Беларускі сценапіс XVIII ст. Тыпалогія ў кантэксце польскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=203—212|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Ярашэвіч|аўтар=[[А. А. Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]|загаловак=Архітэктурна-скульптурны ансамбль касцёла францысканцаў у Пінску|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=186—202|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Габрусь_Аспекты|аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]]|загаловак=Стылістычныя аспекты архітэктуры віленскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=140—166|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гліннік|аўтар=[[В. В. Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Святадухаўская (цёплая) царква Куцеінскага Богаяўленскага манастыра. Досвед рэканструкцыі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=167—185|isbn=985-08-0452-1}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=2: Другая палова XVI — канец XVIII ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Я. М. Сахута |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1988 |старонак=384 |ref=ГБМ. Т. 2}} * {{кніга |аўтар=Чантурия В. А. |загаловак=История архитектуры Белоруссии |выданне=2-е изд. |месца=Мн. |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1977 |старонак=319 |ref=Чантурия}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1972 |том=1 |ref=Гісторыя Беларускай ССР}} * {{артыкул |аўтар=Квитницкая Е. Д. |загаловак=Белоруссия. Архитектура XVII в. |выданне=Всеобщая история архитектуры: В 12 т. |месца=М. |год=1968 |том=6 |старонкі=477 |ref=Квитницкая}} * {{кніга |аўтар=Чарняўская Т. І. |загаловак=Архітэктура Магілёва: З гіст. планіроўкі і забудовы горада |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1973 |старонак=95 |ref=Чарняўская}} * {{кніга |аўтар=Егоров Ю. |загаловак=Градостроительство Белоруссии |месца=М. |год=1954 |старонак=283 |ref=Егоров}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура барока ў Беларусі]] p6nsoxn4bq7jgi5yrr1xbjxph3nwksx 5144376 5144352 2026-05-21T09:55:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сталае («сармацкае») барока */ 5144376 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. 2022.jpg|міні|Першым помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гг. італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]]]] '''Архітэкту́ра баро́ка ў Белару́сі''' — мастацкі і [[архітэктурны стыль]], які дамінаваў у манументальным, [[Культавая архітэктура|культавым]] і свецкім дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] (у межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) з канца XVI і да канца XVIII&nbsp;стагоддзя. З'яўляючыся лагічным працягам агульнаеўрапейскіх працэсаў, [[барока]] на беларускіх землях не было простым механічным запазычаннем заходнееўрапейскіх узораў. Увабраўшы ў сябе элементы [[Беларуская готыка|мясцовай готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]], а таксама глыбокія традыцыі візантыйска-рускай сістэмы [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], гэты стыль набыў яскравыя нацыянальныя і рэгіянальныя рысы{{sfn|Лазука|2001|с=50-51}}{{sfn|Габрусь|2001|с=68-69}}. Своеасаблівы сінтэз заходняй (каталіцкай) і ўсходняй ([[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]]) архітэктурных традыцый, які выявіўся ў прасторавых кампазіцыях, [[Тэктоніка|тэктоніцы]] і дэкоры, атрымаў у мастацтвазнаўстве назву '''беларускае барока'''. Тэрмін упершыню быў уведзены ў навуковы зварот у канцы 1920-х гадоў гісторыкам архітэктуры [[М. Шчакаціхін|М.&nbsp;Шчакаціхіным]]<ref name="shchak">{{кніга |аўтар=[[М. Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] |загаловак=Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. Т. 1. |месца=Мн. |выдавецтва=Інбелкульт |год=1928}}</ref>{{sfn|Габрусь|2001|с=7}}. З'яўленне барока ў Беларусі было непасрэдна звязана з грамадска-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй]] (1569), пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя ў ВКЛ|контррэфармацыі]] і прыходам [[Ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Першым манументальным помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] (1587—1593), пабудаваны італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]] па фундацыі князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]]{{sfn|Габрусь|2001|с=68}}{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. Нягледзячы на тое, што першапачаткова барока выступала як стыль каталіцкай (найперш езуіцкай) архітэктуры, у спецыфічных умовах поліканфесійнага грамадства Вялікага Княства Літоўскага яно хутка пераадолела рэлігійныя рамкі. Барочная эстэтыка паступова была ўспрынята і перапрацавана [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай]], [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкай]] і нават [[Кальвінізм|пратэстанцкай (кальвінісцкай)]] цэрквамі, стаўшы ўніверсальным стылем эпохі{{sfn|Лазука|2001|с=50}}{{sfn|Габрусь|2001|с=69}}. Эвалюцыя беларускага барока прайшла некалькі этапаў: ад суровых, манументальных форм ранняга і [[Сармацкае барока|«сармацкага» барока]] (XVII&nbsp;ст.) да вытанчанага, надзвычай пластычнага і дынамічнага [[Віленскае барока|віленскага барока]] (сярэдзіна і другая палова XVIII&nbsp;ст.){{sfn|Габрусь|2001|с=68}}. Дасягненні беларускіх майстроў і самабытнасць сфарміраванай імі архітэктурнай школы аказалі значны ўплыў на развіццё манументальнага дойлідства, [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і [[Іканапіс|іканапісу]] ў суседніх краінах, у прыватнасці, стаўшы адным з фактараў станаўлення [[барока ў Расіі]] і [[Барока ва Украіне|на Украіне]]{{sfn|Шматаў|2001|с=11, 27—28}}. == Гістарычныя перадумовы і вытокі == З’яўленне і пашырэнне барока ў беларускай архітэктуры было цесна звязана са значнымі сацыяльна-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: заключэннем [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) і пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], якую праводзіў у першую чаргу [[Таварыства Ісуса|ордэн езуітаў]]. У манументальнае дойлідства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] быў прыўнесены новы архітэктурна-мастацкі стыль, выразныя сродкі якога вызначаліся павышанай экспрэсіяй і былі пакліканы ўмацаваць пазіцыі каталіцкай царквы{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Цэнтрам станаўлення гэтага стылю стала [[Італія]] (у прыватнасці, [[Рым]]), адкуль ён пачаў сваё шэсце па Еўропе{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. [[Файл:Chiesa gesu facade.jpg|міні|злева|Галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е, які паслужыў для нясвіжскага касцёла Божага Цела]] Беларусь стала адной з першых краін, якая прычынілася да развіцця барока. Першым помнікам гэтага стылю на тэрыторыі Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гадах. Яго з’яўленне звязана з дзейнасцю нясвіжскага князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]], які пасля паломніцтва ў Святую Зямлю і наведвання Італіі запрасіў італьянскага архітэктара-езуіта [[Джавані Марыя Бернардоні|Яна Марыю Бернардоні]]{{sfn|Шматаў|2001|с=14—15}}. Прататыпам для нясвіжскага касцёла паслужыў галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е. Аднак ужо ў гэтым раннім беларускім помніку праявіліся мясцовыя адметнасці: спрошчаная трактоўка [[Архітэктурны ордар|ордара]] на галоўным фасадзе, больш дэталёвая апрацоўка бакавых фасадаў, наяўнасць гранёных капэл па баках нефаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Істотнай падзеяй, звязанай з пачаткам эпохі барока і будаўніцтвам у Нясвіжы, стала таксама ўвядзенне ў беларускае дойлідства прафесійнага праектнага чарцяжа{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Аднак рэзкага і поўнага адмаўлення ад папярэдніх традыцый пад уздзеяннем заходняга барочнага ўзору не адбылося. Новы стыль з’явіўся тым зернем, якое дало парасткі толькі дзякуючы спецыфічным мясцовым умовам. [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]] 1596 года надзвычай абвастрыла рэлігійна-палітычную барацьбу ў краіне. Саперніцтва паміж католікамі, праваслаўнымі і ўніятамі ў сферы культавага будаўніцтва вымушала ўсе канфесіі звяртацца да найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока, адначасова сінтэзуючы іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі мінулага. Менавіта ў выніку гэтых складаных сацыяльна-культурных працэсаў на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў сфарміравалася самабытная архітэктурна-мастацкая сістэма беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68—69}}. Візантыйская першааснова праваслаўнай царквы не знікла, а засталася адным «са складаемых» у фарміраванні новага стылю, што абумовіла ўнікальнасць беларускай архітэктуры ў параўнанні з суседнімі польскай ці рускай школамі{{sfn|Шматаў|2001|с=7}}. == Эвалюцыя і стылявыя кірункі == Развіццё стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі прайшло тры асноўныя перыяды: ранняе барока (канец XVI&nbsp;— першая палова XVII&nbsp;стагоддзя), сталае або [[Сармацкае барока|«сармацкае» барока]] (другая палова XVII&nbsp;— 1730-я гады) і позняе або [[віленскае барока]] (1730-я&nbsp;— 1780-я гады){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. === Ранняе барока === На ранняй стадыі станаўлення (канец XVI — першая палова XVII стагоддзя) беларускае барока ўяўляла сабой арганічны сплаў заходнееўрапейскіх мастацкіх плыней з мясцовымі будаўнічымі традыцыямі [[Беларуская готыка|готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]]. Пэўны пераходны этап прасочваецца ў архітэктуры [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] ([[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданава]], [[Кальвінскі збор (Новы Свержань)|Новы Свержань]], [[Кальвінскі збор (Асташын)|Асташын]]), якія мелі лаканічную трохчасткавую структуру з адной вежай над уваходам. Гэтыя пабудовы яшчэ захоўвалі готыка-рэнесансныя рысы, але ўжо выкарыстоўвалі элементы ордэрнай пластыкі (прафіляваныя карнізы, нішы з паўсферычнымі конхамі) і пазбаўляліся масіўных [[Контрфорс|контрфорсаў]], пракладаючы шлях да эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=24}}. У першай палове XVII стагоддзя ў беларускай архітэктуры яшчэ працягвалі ўзводзіць храмы з аднанефавай і аднавежавай структурай, што была больш характэрнай для папярэдняга гістарычнага этапу. Да такіх пабудоў адносяцца [[Троіцкі касцёл (Ружаны)|касцёл дамініканцаў у Ружанах]] (1617) і [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Слонім)|касцёл бернардзінцаў у Слоніме]] (1639). Адначасова пашыраўся і новы тып культавай пабудовы — трохнефавая [[Базіліка|базіліка]]. Цікавым прыкладам архітэктурных пошукаў з'яўляецца [[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|Мікалаеўскі касцёл у Міры]] (1599—1605). Гэта базіліка з [[Трансепт|трансептам]] (уплыў італьянскага барока), аднак яе цэнтральны неф завяршае масіўная шмат'ярусная готыка-рэнесансная вежа, да якой па баках прымыкаюць дзве круглыя вежачкі з вітымі ўсходамі{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=25—26}}. Першапачаткова многія базілікі мелі бязвежавы галоўны фасад, шчодра насычаны ордэрнымі элементамі ([[Касцёл Святога Фамы Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёл дамініканцаў у Мінску]], пасля 1615; [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|касцёл бернардзінцаў у Гродне]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Вызначальным момантам у выпрацоўцы характэрнага тыпу беларускага барочнага храма стала фарміраванне двухвежавых фасадаў. У манументальнай архітэктуры Беларусі гэты прыём мае ўласнае, мясцовае паходжанне. Яго вытокі ўзыходзяць да [[Абарончы храм|абарончых храмаў]] беларускай готыкі ([[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Сынкавічы)|цэрквы ў Сынкавічах]] і [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Мураванцы]]). У эпоху барока кутнія баявыя вежы канчаткова страцілі сваё абарончае прызначэнне: яны зніклі з боку алтара, але захаваліся на галоўным фасадзе. Вежы сталі выключна кампазіцыйнымі элементамі, якія падтрымлівалі ўласцівую новаму стылю дынаміку вертыкальных мас{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=27}}. Такім чынам, галоўны фасад пачаў трактавацца як самастойны трохмерны аб'ём — своеасаблівая тэатральная «куліса» (ці фасад-шырма), якая візуальна засланяла сабой асноўную кампазіцыю збудавання. Гэты прынцып быў рэалізаваны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзятлава)|касцёле ў Дзятлаве]] (1624—1646), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|касцёле брыгітак у Гродне]] (1642—1651) і ў [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёле ў Вішневе]] (1637—1641){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. На раннім этапе гэтыя вежы былі яшчэ невысокімі (мелі ўсяго адзін ярус над узроўнем карніза) і накрываліся шатрамі, што стварала выразны кантраст паміж статыкай масіўнай базы і энергічнай дынамікай завяршэння{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=27—28}}. Ранні этап развіцця стылю праходзіў пры дамінаванні так званага «езуіцкага барока», калі архітэктары-езуіты ўзводзілі касцёлы і калегіумы па ўзору рымскіх бажніц. Суровая дысцыпліна ордэна вымагала зацвярджэння праектаў у Рыме, і ў выніку раннебарочныя помнікі часта атрымлівалі строгую тэктоніку, буйнамаштабнасць і класічнае выкарыстанне рымскага [[Архітэктурны ордар|ордара]] без залішняй пластычнай дэкаратыўнасці вонкавага аблічча{{sfn|Кулагін|2001|с=107}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Краявіды Слоніма (19).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Слоніме Miensk, Daminikanskaja-Vałockaja. Менск, Дамініканская-Валоцкая (1944).jpg|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага ў Мінску Ансамбль_былога_кляштара_бернардзінцаў.jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Гродне Дятлово_костёл_2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дзятлаве Гродна_2015._Касцёл_Дабравешчання_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі.jpg|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гродне Вішнева. Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Вішневе </gallery> === Сталае («сармацкае») барока === У другой палове XVII — пачатку XVIII стагоддзя (1650—1730-я гады) манументальнае дойлідства Беларусі ўступае ў перыяд сталага барока. У адрозненне ад [[Абарончы храм|абарончых храмаў]] перыяду [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]], у эпоху барока вежы канчаткова страцілі сваё непасрэднае функцыянальнае (абарончае) прызначэнне і сталі выключна важнымі кампазіцыйнымі элементамі. Двухвежавасць вынікала з імкнення архітэктараў узмацніць эмацыянальнае ўздзеянне будынка на гледача. Галоўны фасад пачаў трактавацца як своеасаблівая тэатральная «куліса» для ўсёй кампазіцыі, якая завяршала агульную дынаміку архітэктурных мас. Менавіта гэты мастацкі прынцып, а не павышаная дэкаратыўная пластыка, уласцівы лепшым помнікам сталага беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Адна з галоўных асаблівасцей гэтага перыяду — манументальнасць і суровасць, якія дасягаліся пэўнай сістэмай прапорцый. Суадносіны паміж бакамі асобных элементаў аб'ёмна-прасторавай структуры дасягалі 1:8, што надавала кампазіцыям асаблівую стройнасць і падкрэслены вертыкалізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=116}}. Каб узмацніць маштабнасць і выразнасць, дойліды часта спрашчалі [[Архітэктурны ордар|ордэрныя элементы]]: замест класічных калон выкарыстоўваліся плоскія [[Пілястра|пілястры]], а поўны [[Антаблемент|антаблемент]] звычайна замяняўся адзіным [[Карніз|карнізам]]{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=116}}. Гэты суровы, масіўны стылявы кірунак атрымаў у мастацтвазнаўстве назву [[Сармацкае барока|«сармацкае барока»]], паколькі ён найлепш адлюстроўваў рыцарскія ідэалы і густы тагачаснай шляхты. Храмы вылучаліся масіўнасцю і геаметрычнай спрошчанасцю аб'ёмаў, якія маглі моцна кантраставаць з надзвычай пышнай і багатай ілюзорнай лепкай у інтэр'еры. Такі падыход яскрава адлюстраваны ў архітэктуры [[Касцёл Святога Міхаіла Архангела (Міхалішкі)|касцёла аўгусцінцаў у Міхалішках]] (1653—1655), [[Касцёл дамініканцаў (Буховічы)|касцёла дамініканцаў у Буховічах]] (1647), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Засвір)|касцёла кармелітаў у Засвіры]] (1713) і [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|фарнага касцёла ў Навагрудку]] (перабудаваны да 1724 года), вонкавае аблічча якіх мае амаль сярэднявечны характар{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Ідэальным прыкладам кантрасту з'яўляецца храм у Міхалішках, узведзены па праекце архітэктара [[Крыштаф Пенс|Крыштафа Пенса]]. У 1680-я гады яго інтэр'ер быў аздоблены італьянскімі майстрамі [[П'етра Перці]] і [[Джавані Марыя Галі|Джавані Галі]] пышнымі бела-блакітнымі барэльефамі і раслінным арнаментам у тэхніцы [[Стука|стука]] (штучнага мармуру){{sfn|Шматаў|2001|с=18}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=112}}. У гэты перыяд працягвае ўдасканальвацца і ўскладняцца кампазіцыя галоўных фасадаў. У [[Касцёл Святога Антонія і кляштар дамініканцаў (Княжыцы)|касцёле дамініканцаў у Княжыцах]] (1681—1683) фасад набывае выразны вертыкалізм: над масіўным ніжнім ярусам узвышаецца высокі [[Атык|атык]], увянчаны адразу трыма вежамі (дзве па баках і адна ў цэнтры). Будынак пазбаўлены гарызантальных прафіляваных цяг, што яшчэ больш падкрэслівае яго імклівасць уверх. Цікава вырашаны і [[Трансепт|трансепт]] касцёла, які напалову схаваны ўнутр нефа{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=115}}. У фарным касцёле ў Навагрудку строгі фасад-куліса з дзвюма манументальнымі вежамі хавае за сабой старажытныя гатычныя капліцы папярэдняга храма{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=114}}. Да найбуйнейшых і самых амбіцыйных культавых збудаванняў сталага барока належаць комплексы езуітаў і кармелітаў. [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|Касцёл езуітаў у Гродне]] (1647—1663) уяўляе сабой масіўную трохнефавую базіліку з трансептам і купалам над сяродкрыжжам. Яго ўнутраная прастора ўражвае веліччу, а драўляны галоўны алтар, выкананы ў 1730-х гадах, з'яўляецца шэдэўрам барочнай разьбы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=113}}. Унікальным помнікам выступае [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Глыбокае)|касцёл кармелітаў у Глыбокім]] (каля 1654 г., перабудаваны ў 1735 г.). Першапачаткова ён меў чатыры аднолькавыя масіўныя вежы (дзве на галоўным фасадзе і дзве з боку алтара). Яго пазнейшая перабудова, падчас якой фасад узбагаціўся хвалістымі лініямі, разарванымі франтонамі і шмат'яруснымі вежамі, стала мастком ад суровага сармацкага барока да вытанчанай і дынамічнай эстэтыкі позняга (віленскага) барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=116—117}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Касьцёл,_Міхалішкі.jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Michališki._Church_of_St._Michael_the_Archangel_02.JPG|Багата дэкараваныя лепкай інтэр'еры касцёла Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Kasciol_Sviatoj_Trojcy_(Zasvir).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Засвіры Новогрудский фарный костёл Преображения Господня.jpg|Фарны касцёл у Навагрудку 3._Глубокое._Собор_Рождества_Пресвятой_Богородицы._Вид_со_двора..JPG|Сармацкі фасад касцёла кармелітаў у Глыбокім Kniazhycy_catholic_church_2010.jpg|Касцёл дамініканцаў у Княжыцах (1681—1683 гг.) Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1731) (cropped).jpg|Касцёл езуітаў (Фарны) у Гродне (1647—1663 гг.) на карціне 1731 г. </gallery> === Позняе (віленскае) барока === У XVIII&nbsp;стагоддзі манументальнае будаўніцтва ў Беларусі ўступіла ў фазу свайго найвышэйшага росквіту. Для позняга беларускага барока стала ўласціва надзвычайная маляўнічасць і пластычнасць формаў, шматпланавая прасторавая структура фасадаў, багацце [[Святлацень|святлаценю]]. Архітэктура набыла стромкасць і лёгкасць, што надавала збудаванням вытанчаныя прапорцыі, мудрагелістыя скразныя праёмы і крывалінейныя абрысы вежаў і франтонаў. Станаўленне і росквіт мастацкіх асаблівасцей позняга барока непарыўна звязаны з творчасцю выдатнага віленскага архітэктара [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Яна Крыштофа Глаўбіца]], які працаваў над шматлікімі помнікамі на тэрыторыі Беларусі{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Гэты ўнікальны рэгіянальны кірунак, вядомы як [[віленскае барока]], стаў універсальным для розных хрысціянскіх канфесій, але найбольш яскрава і маштабна ён выявіўся менавіта ў культавых пабудовах уніятаў. Сярод найвыдатнейшых узораў гэтага стылю вылучаюцца [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]] (узведзены нанава ўніятамі ў 1738—1750 гадах на рэштках старажытнага храма XI&nbsp;стагоддзя), [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царква і манастыр базыльян у Беразвеччы]] (1756—1763), [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|манастыр у Барунах]] (1747—1757), комплексы ў [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|Вольне]] (1768) і [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] (1769—1779), а таксама [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Багаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская]] цэрквы ў [[Свята-Успенскі Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]] (1769) і [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква ў Віцебску]] (1772){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Віленскае барока вызначалася тэлескапічна-яруснай аматэрыяльна-шкілетнай будовай вежаў і хвалістай прасторавай структурай, што стварала ілюзію дынамічнага руху архітэктурных мас уверх{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=154}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Полацк._Сафійскі_сабор.jpg|Сафійскі сабор у Полацку Hłybokaje,_Bieraźviečča,_Bazylanski._Глыбокае,_Беразьвечча,_Базылянскі_(J._Dulevič,_1934).jpg|Касцёл Святых Пятра і Паўла ў Беразвеччы Kaścioł_u_Barunach1.JPG|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах Вольно_троицкая_церковь_01.jpg|Свята-Троіцкая царква ў Вольне Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|Свята-Пакроўская царква ў Талачыне Жыровічы,_Богаяўленская_царква_1.jpg|Богаяўленская царква ў Жыровіцах Жыровічы, Крыжаўзьдзьвіжанская царква 1.jpg|Крыжаўзвіжанская царква ў Жыровіцах Віцебск._33.JPG|Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску </gallery> == Горадабудаўніцтва і свецкая архітэктура == === Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі === Канец XVI і першая палова XVII стагоддзя на тэрыторыі Беларусі былі адзначаны прыкметным ростам гарадоў, павелічэннем іх насельніцтва і ўскладненнем архітэктурна-планіровачнай структуры. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў найбуйнейшых цэнтрах ([[Брэст]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]]) налічвалася 10 і болей тысяч жыхароў. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала выкарыстанне новай фартыфікацыйнай сістэмы па тыпу заходнееўрапейскай, да стварэння якой актыўна прыцягваліся галандскія інжынеры і архітэктары: [[Ван Лаэр]], [[Нонхарт]], [[Ван Дадэн]], [[Голанд]], [[Валон]] і іншыя{{sfn|Чантурия|1977|с=32}}. Замест драўляных умацаванняў пачалі насыпацца земляныя валы з [[Курціна (архітэктура)|курцінамі]] і [[Бастыён|бастыёнамі]]. Драўляныя замкі паступова страчвалі свае абарончыя функцыі, а роля галоўнага гарадскога цэнтра перайшла да гандлёвых плошчаў, дзе ўзводзіліся новыя грамадскія і культавыя збудаванні{{sfn|Гісторыя Беларускай ССР|1972|с=199}}{{sfn|Квитницкая|1968|с=477}}. [[Файл:План Магілёва ў канцы XVII ст.svg|thumb|злева|План Магілёва ў канцы XVII ст.]] Прыкладам новага напрамку ў горадабудаўніцтве з'яўляўся [[Магілёў]]. У 1601 годзе быў складзены праект [[Гарадскія ўмацаванні Магілёва|новых земляных умацаванняў]] вакол [[Магілёўскі замак|замка]] і пасадаў. Сфарміравалася [[Радыяльна-кальцавая планіроўка|радыяльна-кальцавая сістэма]] планіроўкі з трыма паясамі абароны. Першы пояс — [[Замкавы вал (Магілёў)|Замкавы вал]] — абкружаў тэрыторыю старажытнага замка. Другі — [[Блізкі вал|Кругавы (або Бліжні) вал]] — ахопліваў Стары горад і меў чатыры мураваныя брамы. Трэці пояс — [[Палявы вал|Палявы (або Дальні) вал]] — ахопліваў пасады [[Новы горад (Магілёў)|Новага горада]], з'яўляўся найбольш працяглай лініяй умацаванняў і меў восем драўляных брам ([[Віленская брама (Магілёў)|Віленская]], [[Шклоўская брама (Магілёў)|Шклоўская]], [[Быхаўская брама (Магілёў)|Быхаўская]] і інш.). Усе галоўныя вуліцы горада мелі радыяльныя напрамкі і сыходзіліся на гандлёвай плошчы, дзе ў XVII стагоддзі пачалі ўзводзіць мураваную [[Магілёўская ратуша|ратушу]]{{sfn|Чарняўская|1973|с=7—13}}. Па-іншаму вырашаліся задачы абароны ў [[Гродна|Гродне]]. Горад не меў агульнагарадскіх земляных валоў, таму [[Стары замак (Гродна)|Верхні]] і [[Ніжні замак (Гродна)|Ніжні]] замкі разам з мураванымі кляштарамі стваралі адзіную абарончую сістэму. З канца XVI стагоддзя тут пачалося ўзвядзенне мураваных каталіцкіх кляштараў у найважнейшых стратэгічных пунктах: касцёл [[Фара Вітаўта]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] (1584—1596), [[Гродзенскі касцёл і кляштар дамініканцаў|дамініканскі]] (1672), [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|бернардзінскі]] (1595), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў (Гродна)|францысканскі]] (1635) і [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкі]] (1642—1651) кляштары. Яны выконвалі ролю своеасаблівых унутраных крэпасцей горада{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=13}}. [[Файл:Nesvisium.jpg|thumb|Нясвіж на гравюра Тамаша Макоўскага, 1604 г.]] Яшчэ адным важным кірункам стала фарміраванне гарадоў-крэпасцей, такіх як [[Слуцк]], [[Рэчыца]], [[Быхаў]] і [[Нясвіж]]. У адрозненне ад буйных гістарычных гарадоў, яны забудоўваліся ў кароткі тэрмін па адзіным рэгулярным плане і мелі прамавугольную сетку вуліц. Слуцк, напрыклад, меў канфігурацыю, блізкую да круга, умацаванага па перыметры сістэмай земляных валоў, бастыёнаў і [[Равелін|равелінаў]]. Рэчыца, паводле плана 1649 года, мела магутную сістэму з трох паясоў умацаванняў, якія абаранялі замак і прамавугольную сетку гарадскіх вуліц. Нясвіж, які з 1533 года стаў галоўнай рэзідэнцыяй [[Радзівілы|Радзівілаў]], з'яўляецца класічным прыкладам горада-крэпасці. Мураваны [[Нясвіжскі замак|замак]] быў вынесены за межы горада на высокі ўзгорак і абкружаны валамі з чатырма бастыёнамі. Сам горад меў прамавугольную сістэму планіроўкі і быў абнесены ўласнай сістэмай абарончых умацаванняў з чатырма мураванымі брамамі ([[Замкавая брама (Нясвіж)|Замкавая]], [[Слуцкая брама|Слуцкая]], [[Віленская брама (Нясвіж)|Віленская]], [[Клецкая брама (Нясвіж)|Клецкая]])<ref>ЦДГА БССР, КМФ-5, воп. 1, спр. 3839a, л. 70—116.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=14}}{{sfn|Егоров|1954|с=78}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff.jpg|План горада-крэпасці Слуцка. 1711—1736, {{нп3|Іаган Георг Максімільян фон Фюрстэнгоф|Максімільян фон Фюрстэнгоф|de|Johann Georg Maximilian von Fürstenhoff}} Bychaŭ. Быхаў (1781).jpg|План горада-крэпасці Быхава. 1781 г. Bychaŭ. Быхаў (XVII).jpg|План Быхаўскага замка і горада. XVII ст. Rečyca. Рэчыца (C. Eygerd, 1663).jpg|План горада-крэпасці Рэчыцы. 1663 г., Крыстоф фон Эйгерд </gallery> === Роля мястэчак і манастырскіх комплексаў === Характэрнай асаблівасцю горадабудаўніцтва другой паловы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў стала шырокае распаўсюджанне мястэчак. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім налічвалася каля 250 буйных і сярэдніх мястэчак. Яны падзяляліся на каралеўскія ([[Скідаль]], [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], [[Гомель]]), прыватнаўласніцкія ([[Любча (Навагрудскі раён)|Любча]], [[Дзяржынск|Койданава]], [[Лагойск]], [[Смаргонь]], [[Ружаны]]) і манастырска-царкоўныя ([[Чэрвень (горад)|Ігумен]], [[Відзы]], [[Пяршай]], [[Жыровічы]]). Мястэчка займала прамежкавае становішча паміж горадам і вёскай, і значная частка яго жыхароў была занята ў сельскагаспадарчай вытворчасці. Цэнтрам звычайна з'яўлялася гандлёвая плошча на перакрыжаванні важнейшых шляхоў. Замкі або манастыры размяшчаліся асобна ад жылой забудовы, але складалі з ёй адзіны архітэктурна-планіровачны арганізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99}}. [[Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1750).jpg|thumb|[[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|Кляштар картэзіянцаў]] у [[Бяроза|Картуз-Бярозе]]. 1750 г.]] У некаторых мястэчках горадафарміруючую ролю адыгрываў манастырскі комплекс. Яскравым прыкладам з'яўляецца [[Бяроза|Картуз-Бяроза]] (Брэсцкая вобласць), дзе ў канцы XVII стагоддзя магнаты Сапегі заснавалі [[Кляштар картэзіянцаў (Бяроза)|кляштар картэзіянцаў]] (1648—1689). Гэты манументальны комплекс стаў планіровачным ядром паселішча, якое набыло прамавугольную сістэму планіроўкі з гандлёвай плошчай у цэнтры{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99—100}}. Абарончае дойлідства працягвала адыгрываць вызначальную ролю ў гарадах паўночнага ўсходу Беларусі. Характэрным прыкладам з'яўляецца Віцебск. Паводле «[[Чарцёж места Віцебска 1664 года|Чарцяжа месца Віцебск]]» 1664 года, цэнтр горада складаўся з трох умацаваных драўляных замкаў: [[Верхні замак (Віцебск)|Верхняга]], [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжняга]] і [[Узгорскі замак (Віцебск)|Узгорскага]]. Кожны з іх меў замкнёную планіровачную структуру са сваім цэнтрам, але ўсе яны звязваліся ў адзіную сістэму праз масты і брамы<ref>ЦДАСА, ф. 192, воп. 1, спр. 2, л. 1.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=101}}. === Ансамблі плошчаў і рэгулярная забудова (XVIII ст.) === У 60—70-я гады XVIII стагоддзя ў асноўным завяршаецца фарміраванне феадальнага горада. Буйныя гарады захоўвалі змешаную сістэму планіроўкі: старажытная частка мела радыяльную сістэму, а новыя раёны — прамавугольную. Пасля разбуральных Паўночнай і руска-польскіх войнаў абарончыя ўмацаванні ў многіх гарадах больш не аднаўляліся, што спрыяла адкрытаму развіццю гарадской прасторы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=204}}. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала стварэнне цэласных ансамбляў грамадскіх цэнтраў. Галоўным элементам з’яўлялася гандлёвая (рыначная) плошча, на якой узводзіліся [[Ратуша|ратушы]], [[Гасціны двор|гасціныя двары]], гандлёвыя рады і культавыя збудаванні. У Мінску, напрыклад, грамадскі цэнтр фарміравалі [[Верхні рынак (Мінск)|Верхні]] і [[Ніжні рынак (Мінск)|Ніжні]] рынкі. На Верхнім рынку сфарміраваўся маляўнічы барочны ансамбль, які ўключаў [[Мінская ратуша|гарадскую ратушу]] (перабудаваную ў канцы XVIII ст.), будынак [[Мінскі гасціны двор|гасцінага двара]], [[Мінскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] з [[Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|манументальным касцёлам]] (1700—1710), а таксама комплексы дамініканскага, бернардзінскага і ўніяцкага манастыроў{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=205}}. [[Файл:Viciebsk, Rynak-Vialikaja. Віцебск, Рынак-Вялікая (J. Pieška, 1800).jpg|thumb|Выгляд на гандлёвыя рады і ратушу ў Віцебску. Пачатак ХІХ стагоддзя, [[Юзаф Пешка]]]] У Віцебску ў канцы XVIII стагоддзя грамадскі цэнтр сфарміраваўся на левабярэжнай частцы горада і складаўся з дзвюх плошчаў, злучаных мостам праз раку [[Віцьба|Віцьбу]]. На адной з іх была пабудавана мураваная [[Віцебская ратуша|ратуша]] (1775), манументальная вежа якой кантраставала з прыземістым двухпавярховым корпусам гандлёвых радоў. Ансамбль дапаўнялі [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква]] (1772) і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Віцебск)|кляштар бернардзінцаў]] (1737—1755). На другой плошчы размяшчаўся комплекс [[Віцебскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]] (1716—1731). Такі падыход ствараў складаную, прасторава развітую кампазіцыю з вышыннымі дамінантамі, характэрную для эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=206}}. Выдатным прыкладам з’яўлялася таксама і [[Шклоўская ратуша|ратуша ў Шклове]] (другая палова XVIII ст.), якая складала адзіны ансамбль з гандлёвымі радамі, утвараючы вялікі ўнутраны двор{{sfn|Чантурыя Ю.|2001|с=84—85}}. Вышэйшым дасягненнем горадабудаўнічай думкі эпохі сталага барока і пераходу да класіцызму стала стварэнне рэгулярных ансамбляў. У 60—80-я гады XVIII стагоддзя пад кіраўніцтвам гродзенскага старосты [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]] былі праведзены маштабныя работы па рэканструкцыі прадмесця [[Гарадніца (Гродна)|Гарадніца]] ў Гродне. Праект распрацоўваўся з удзелам вядомых еўрапейскіх архітэктараў, у тым ліку [[Іаган Георг Мёзер|Ё. Мёзера]] і [[Джузэпэ Сака|Дж. Сака]]. На Гарадніцы быў створаны новы жылы і прамысловы раён, забудаваны па адзіным рэгулярным плане з вылучэннем асобных зон: прамысловай, адміністрацыйна-культурнай і жылой{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=208—209}}. Тут было ўзведзена 85 будынкаў рознага прызначэння{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. У ансамбль уваходзілі [[Палац Тызенгаўза (Гродна)|палац Тызенгаўза]], будынкі тэатра, [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай школы]] з барочнымі гранёнымі [[Эркер|эркерамі]], батанічны сад і мануфактуры. Для замежных майстроў былі пабудаваны 20 тыпавых жылых дамоў з драўлянымі сценамі і цаглянымі галоўнымі фасадамі ў стылі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. [[Файл:Varniany, Rynak. Варняны, Рынак (1939).jpg|thumb|План плошчы ў Варнянах. 1939 г.]] Яшчэ адным прыкладам комплекснага падыходу стала рэканструкцыя мястэчка [[Варняны]] (Астравецкі раён) у 1770-я гады. Цэнтрам ансамбля стала вялікая трапецападобная плошча, на ўсходнім баку якой быў узведзены мураваны [[Касцёл Святога Георгія (Варняны)|касцёл Святога Георгія]] (1767—1769) у стылі позняга барока. Сіметрычна па баках плошчы былі пабудаваны дамы аптэкара і ксяндза, а ўздоўж плошчы пастаўлены тыпавыя жылыя дамы, злучаныя мураванымі сценамі з арачнымі праездамі, што стварала суцэльны архітэктурны фронт забудовы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=210}}. === Палацава-паркавыя рэзідэнцыі === У элітнай свецкай архітэктуры адбыўся карэнны пераход ад замкнёных абарончых замкаў да адкрытых рэпрэзентатыўных рэзідэнцый. Магнацкія двары арыентаваліся на агульнаеўрапейскі, шмат у чым французскі, ідэал палацава-паркавага комплексу тыпу ''entre cour et jardin'' («паміж дваром і паркам»). Асноўнымі прынцыпамі архітэктуры сталі паўзамкнёнасць аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі, калі бакавыя флігелі разам з галоўным корпусам і агароджай утваралі парадны двор — [[Курданёр|курданёр]], а таксама [[Анфілада|анфіладнасць]] унутранай планіроўкі{{sfn|Кулагін|2001|с=114}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Для стварэння такіх ансамбляў у Вялікае Княства Літоўскае запрашаліся вядучыя еўрапейскія дойліды. Па праектах [[Матэус Даніэль Пёпельман|М. Д. Пёпельмана]] і яго вучняў быў узведзены [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] у Гародні. Замежныя майстры, такія як Дж. Сака, [[Карла Спампані|К. Спампані]] і [[Ян Самуэль Бекер|Я. С. Бекер]], працавалі над стварэннем велічных палацаў у [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|Свяцку]], [[Сядзіба Храптовічаў (Шчорсы)|Шчорсах]], [[Ружанскі палац|Ружанах]] і [[Палац Радзівілаў (Дзятлава)|Дзятлаве]]. Інтэр'еры аздабляліся з выкарыстаннем стукавай лепкі, манументальнага жывапісу і мясцовых шпалер (габеленаў), мануфактуры па вытворчасці якіх былі заснаваны Радзівіламі і Агінскімі ў [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў|Слуцку]], Міры і Карэлічах. Архітэктары актыўна выкарыстоўвалі высокія ламаныя [[Мансарда|мансардавыя]] дахі, люкарны, бальконы і фігурныя франтоны з ляпнымі картушамі{{sfn|Кулагін|2001|с=114—115}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=218—223}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак у Гродне Свяцкі палац (01).jpg|Свяцкі палац Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (5).jpg|Шчорсаўскі палац Палац_Сапегаў,_Ружаны.jpg|Ружанскі палац Дзятлава. Палац Радзівілаў. Галоўны фасад.jpg|Дзятлаўскі палац Niaśviž, Alba. Нясьвіж, Альба (L. Lutnicki, 1784).jpg|Праект альтанкі для парку ў Альбе </gallery> Неад'емнай часткай барочных рэзідэнцый сталі [[Рэгулярны парк|рэгулярныя (французскія і італьянскія) паркі]]. Яны ўяўлялі сабой складаныя геаметрычныя кампазіцыі са стрыжаных дрэў ([[Шпалеры (садова-паркавае мастацтва)|шпалер]]), якія ўтваралі зялёныя «кабінеты», «залы» і [[Зялёны лабірынт|лабірынты]]. У парках актыўна выкарыстоўваліся экзатычныя расліны ў [[Вазон|вазонах]], узводзіліся мураваныя і драўляныя [[Аранжарэя|аранжарэі]] і [[Фігарня|фігарні]]. Цікавай асаблівасцю паркабудавання Беларусі было шырокае выкарыстанне тэрасавання рэльефу: італьянскія сады на некалькіх [[Тэраса|тэрасах]] з [[Падпорная сцяна|падпорнымі сценкамі]] і [[Лесвіца|лесвіцамі]] былі створаны ў [[Валожын|Валожыне]], [[Альба (паркавы комплекс)|Альбе]] пад Нясвіжам, Ружанах і іншых маёнтках{{sfn|Федарук|2001|с=285—287}}. == Драўлянае культавае дойлідства == Асноўным традыцыйным матэрыялам у забудове гарадоў і вёсак Беларусі заставалася дрэва. На развіццё манументальнага драўлянага дойлідства пачынаючы з XVII&nbsp;стагоддзя аказвалі значны ўплыў мастацкія стылі, што ўжо панавалі ў мураванай архітэктуры. Па сваёй архітэктоніцы драўляныя храмы падзяляліся на дзве асноўныя групы: ''клецкія'' і ''крыжовыя''{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Клецкія храмы (назва паходзіць ад традыцыйнай сялянскай пабудовы — [[клеці]]) складаліся з аднаго ці некалькіх прамавугольных зрубаў. Пад уплывам мураваных готыка-рэнесансных храмаў спачатку склаўся тып будынка з вежай над бабінцам (цэрквы ў Гарадку, [[Свята-Троіцкая царква (Дабраслаўка)|Дабраслаўцы]], [[Свята-Троіцкая царква (Дастоева)|Дастоеве]]). У перыяд барока пашырылася будаўніцтва двухзрубавых драўляных цэркваў з плоскім бязвежавым фасадам, завершаным трохвугольным франтонам (цэрквы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вавулічы)|Вавулічах]], [[Свята-Троіцкая царква (Бездзеж)|Бездзежы]], [[Свята-Пакроўская царква (Дзеткавічы)|Дзеткавічах]]). На наступным этапе пачалі ўзводзіць храмы з дзвюма вежамі па баках галоўнага фасада ([[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Дзівін)|цэрквы ў Дзівіне]], [[Свята-Юр'еўская царква (Валавель)|Валавелі]], [[Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль)|Латыгалі]], [[Касцёл Святой Тройцы (Цялядавічы)|касцёл у Цялядавічах]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Дабраслаўка. Царква (01).jpg|Троіцкая царква ў Дабраслаўцы Файл:Dastojeva, Illinskaja. Дастоева, Ільлінская (Z. Gloger, 1905).jpg|Ільінская царква ў Дастоеве Файл:Вавулічы. Свята-Раства-Багародзіцкая царква (04).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Вавулічах Файл:Бездзеж. Царква Прасвятой Тройцы (02).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Бездзежы Файл:Дзеткавічы. Свята-Пакроўская царква.jpg|Свята-Пакроўская царква ў Дзеткавічах Файл:Дзівін. Свята-Параскева-Пятніцкая царква.jpg|Свята-Параскева-Пятніцкая царква ў Дзівіне Файл:Valaviel, Juraŭskaja. Валавель, Юраўская (XX).jpg|Свята-Георгіеўская царква ў Валавелі Файл:Łatyhal, Mikolskaja. Латыгаль, Мікольская (1900).jpg|Свята-Мікалаеўская царква ў Латыгалі Файл:Цялядавічы. Царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Цялядавічах Файл:Хаціслаў. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|Спаса-Праабражэнская царква ў Хаціславе </gallery> Вежы драўляных храмаў барока звычайна не мелі ніякага функцыянальнага (абарончага) прызначэння: адзінай іх мэтай было ўзбагачэнне сілуэта збудавання і ўзмацненне дынамікі кампазіцыі. У XVIII&nbsp;стагоддзі яны пачалі раскрапоўваць фасады на ўсю вышыню і нават ставіліся пад вуглом да плоскасці фасада (як у царкве ў [[Хаціслаў|Хаціславе]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}. Крыжовыя ў плане драўляныя саборы, якія неслі візантыйскую традыцыю, генетычна паходзячы ад мураванага крыжова-купальнага храма, у XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях будавалі пераважна пры буйных праваслаўных манастырах: [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|віцебскім Маркавым]], [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|аршанскім Богаяўленскім Куцеінскім]], [[Свята-Духаўскі Тупічэўскі манастыр|мсціслаўскім Тупічэўскім]]. Вызначальнай рысай такіх помнікаў з'яўлялася тэктанічнае адзінства аб'ёмаў і маналітнасць кампазіцыі дахаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71, 74}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Viciebsk,_Markaŭščyna,_Trajeckaja._Віцебск,_Маркаўшчына,_Траецкая_(I._Trutnev,_1866).jpg|Траецкая царква Маркава манастыра. [[І. Трутнеў]], 1866 Vorša, Kuciejna, Bohajaŭlenski. Ворша, Куцейна, Богаяўленскі (D. Strukov, 1864-67).jpg|Куцеінскі манастыр. [[Д. Струкаў]], 1864-1867 Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911).jpg|Духаўская царква Тупічэўскага манастыра. П. Крышталёў, 1911 </gallery> == Сінтэз мастацтваў: інтэр’ер і манументальны жывапіс == Характэрнай асаблівасцю барочнай архітэктуры стаў гарманічны сінтэз дойлідства, жывапісу і скульптуры. Дэкаратыўная пластыка, аснову якой складала ордарная сістэма, на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў эвалюцыянавала ад адзіночных плоскіх пілястраў да шматлікіх раскраповак, хвалістых карнізаў, пукатых і ўвагнутых аб’ёмаў. У аздобе інтэр’ераў пачалі шырока ўжываць лепку ў тэхніцы ''[[стука]]'' (штучнага мармуру з абпаленага гіпсу, вапны і клею){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Асаблівае значэнне ў арганізацыі ўнутранай прасторы набылі манументальныя фрэскавыя размалёўкі. Жывапісныя кампазіцыі візуальна разрывалі тэктанічныя межы будынкаў, ствараючы ілюзію незамкнёнай, бязмежнай прасторы. Вялікі ўплыў на развіццё фрэскавага мастацтва ў Беларусі аказала так званая «[[Квадратура (мастацтва)|квадратура]]» — ілюзорная архітэктурная перспектыва. Яе распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне друкаваных узорнікаў, у прыватнасці трактата італьянскага майстра [[Андрэа Поца]]{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=206}}. [[Файл:Касьцёл сьв. Станіслава ў Магілёве, галоўная нава.jpg|міні|злева|Роспісы касцёла Св. Станіслава ў Магілёве]] Манументальны жывапіс XVIII&nbsp;стагоддзя развіваўся ў цеснай сувязі з заходнееўрапейскімі (рымскімі і баварскімі) узорамі. Выдатнымі прыкладамі барочнага сценапісу з’яўляюцца фрэскі [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], [[Сабор Унебаўзяцця Дзевы Марыі і Святога Станіслава|касцёла Святога Станіслава ў Магілёве]], а таксама страчаныя роспісы [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]] і [[Беразвецкая царква|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=204, 207}}. Адначасова з каталіцкімі храмамі багатымі фрэскамі ўпрыгожваліся і праваслаўныя: так, у роспісах [[Свята-Духаўская царква Тупічэўскага манастыра|Свята-Духаўскай царквы]] [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскага манастыра]] ў Мсціславе (сярэдзіна XVII&nbsp;ст.) праявіўся поўны разрыў з візантыйскай традыцыяй, здзіўляла прастанароднасць вобразаў і багацце этнаграфічных рэалій{{sfn|Шматаў|2001|с=15}}. [[Файл:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве (2).jpg|thumb|Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве ў тэхніцы «беларускай рэзі»]] [[Файл:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|міні|злева|Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве]] Вялікага росквіту ў эпоху барока дасягнула алтарная скульптура і манументальная разьба па дрэве. Для надання эмацыянальнай прыўзнятасці інтэр’ерам выкарыстоўвалася тэхніка аб’ёмнай, скразной арнаментальнай разьбы з расліннымі матывамі, якая стала вядомай далёка за межамі краіны пад назвай «[[беларуская рэзь]]»{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}. Сапраўдным шэдэўрам манументальна-дэкаратыўнага мастацтва з’яўляецца ансамбль [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пінск)|касцёла францысканцаў у Пінску]] (першая палова XVIII&nbsp;ст.). Яго галоўны і бакавыя алтары, а таксама ўнікальны амбон багата аздоблены разьбянымі фігурамі апосталаў і анёлаў, вітымі калонамі, картушамі і балдахінамі, якія ствараюць выключна дынамічную і тэатралізаваную кампазіцыю{{sfn|Ярашэвіч|2001|с=187, 189—193}}. == Адметнасці ўніяцкага храмабудаўніцтва == Важную ролю ў станаўленні і развіцці архітэктуры беларускага барока (у прыватнасці, яго віленскай фазы) адыграла грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква і яе манаскі [[Базыльяне|ордэн базыльян]]. Спецыфічныя ўмовы поліканфесійнага грамадства і літургічныя патрабаванні ўніятаў прывялі да выпрацоўкі ўнікальных архітэктурна-планіровачных і мастацкіх рашэнняў, якія іманентна выпрацаваліся на аснове традыцый мясцовага дойлідства з улікам усходніх і заходніх уплываў{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=144}}. У працэсе эвалюцыі ўніяцкага барока сфарміраваўся тып двухвежавага аднаапсіднага храма (часцей за ўсё трохнефавай базілікі). Адной з самых адметных асаблівасцей шэрагу ўніяцкіх помнікаў сярэдзіны XVIII&nbsp;стагоддзя стала мерыдыянальная арыентацыя будынкаў — алтаром на поўнач. Гэты прыём, які парушаў традыцыйную арыентацыю на ўсход, узнік як вынік ідэі сімвалічнага нейтралітэту ўніятаў да ўплываў заходняй (Рым) і ўсходняй (Масква) цэркваў. Яскравым прыкладам такой арыентацыі з'яўляецца перабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=146}}. [[Файл:Інтэр'ер царквы ў Беразвеччы.jpg|міні|Інтэр'ер царквы з алтарнай перагародкай у Беразвеччы]] У інтэр'ерах уніяцкіх храмаў таксама сфарміраваліся спецыфічныя рысы. Замест традыцыйных драўляных іканастасаў тут пачалі ўзводзіць мураваныя алтарныя перагародкі. Гэтыя канструкцыі мелі шматпланавую прасторава-развітую будову, багата аздабляліся ляпнымі пазалочанымі гірляндамі, картушамі і капітэлямі, спалучаючы каталіцкую тэатралізаванасць з захаваннем усходняй літургічнай функцыі, напрыклад, у Сафійскім саборы і [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=147—148}}. [[Файл:Жыровічы, Богаяўленская царква 4.jpg|злева|міні|Фігурны франтон Богаяўленскай царквы ў Жыровічах]] Для вонкавага аблічча манастырскіх храмаў базыльян характэрна выкарыстанне так званых «брамкавых» фасадаў. У такіх кампазіцыях галоўны фасад пазбаўляўся масіўных бакавых вежаў і нагадваў манументальную браму з дынамічным і насычаным пластыкай цэнтральным завяршэннем — фігурным атыкавым франтонам. Падобныя рашэнні можна ўбачыць у [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|царкве ў Вольне]], храме ў [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] і [[Багаяўленская царква (Жыровічы)|Богаяўленскай царкве ў Жыровічах]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=154—157}}. == Праваслаўнае і пратэстанцкае дойлідства == === Пратэстанцкія зборы === У перыяд пашырэння [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім (канец XVI — першая палова XVII&nbsp;стагоддзя) актыўнае будаўніцтва разгарнулі пратэстанты, у першую чаргу кальвіністы. Архітэктура [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] (храмаў) вызначалася суровым аскетызмам, лапідарнасцю формаў і адсутнасцю багатага дэкору, што адпавядала ідэалогіі гэтай канфесіі. Пратэстанцкія храмы ў [[Смаргонь|Смаргоні]], [[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданаве]], [[Кальвінскі збор (Заслаўе)|Заслаўі]] першапачаткова захоўвалі познегатычныя і рэнесансныя рысы, уключаючы відавочны [[Абарончы храм|абарончы характар]]: таўшчэзныя сцены, вузкія вокны-байніцы, масіўныя вежы{{sfn|Габрусь|2001|с=83—85}}. [[Файл:Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1939).jpg|міні|Смаргонскі збор]] Аднак паступова, у працэсе перабудоў і развіцця, архітэктура збораў пачала ўбіраць у сябе элементы барока. Яскравым прыкладам такога сінтэзу з'яўляецца [[Касцёл Святога Міхаіла (Смаргонь)|кальвінскі збор у Смаргоні]], які мае ўнікальную цэнтрычную васьмігранную структуру (актагон), завершаную шатровым дахам і ўпрыгожаную барочнымі архітэктурнымі дэталямі. Барочныя рысы праявіліся і ў вырашэнні вежаў, аздабленні інтэр'ераў стукавай лепкай, выкарыстанні складаных прафіляваных карнізаў{{sfn|Габрусь|2001|с=85—87}}. === Магілёўская архітэктурная школа === У праваслаўным дойлідстве XVII&nbsp;стагоддзя таксама адбываліся складаныя працэсы адаптацыі новага стылю да традыцыйных візантыйска-рускіх канонаў. Найбольш яскрава гэты сінтэз праявіўся на ўсходзе Беларусі, дзе намаганнямі мясцовых рамесных цэхаў сфарміравалася так званая «магілёўская архітэктурная школа»{{sfn|Гліннік|2001|с=173}}. У першай палове і сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя праваслаўныя брацтвы і манастыры ўзводзілі мураваныя храмы, якія захоўвалі традыцыйную крыжова-купальную кампазіцыю, але аздабляліся знешне ў формах пострэнесансу і ранняга барока. Да гэтага кола помнікаў належаць [[Свята-Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскі сабор]] (1636—1639), [[Свята-Мікольскі манастыр (Магілёў)|Мікольская]] (1669—1672) і [[Успенская царква (Магілёў)|Успенская]] (1670—1684) цэрквы ў [[Магілёў|Магілёве]], а таксама [[Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра|Святадухаўская царква]] [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|Куцеінскага манастыра]] пад [[Орша|Оршай]] (да 1653 года){{sfn|Гліннік|2001|с=173—174}}{{sfn|Габрусь|2001|с=109—111}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (1909).jpg|Богаяўленскі сабор у Магілёве Магілёў._Мікольскі_сабор.JPG|Мікольская царква ў Магілёве Mahiloŭ,_Pračyścienskaja._Магілёў,_Прачысьценская_(1901-18).jpg|Прачысценская царква ў Магілёве Траецкая_царква._Орша.jpg|Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра пад Оршай </gallery> Магілёўская архітэктурная школа вызначалася выкарыстаннем шмат'ярусных фігурных франтонаў з пластычнымі валютамі і нішамі. У адрозненне ад каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў, фасады магілёўскіх праваслаўных цэркваў мелі больш плоскасны, «дывановы» характар аздаблення, які імітаваў структуру шмат'ярусных драўляных іканастасаў. Інтэр'еры гэтых храмаў шчодра ўпрыгожваліся фрэскавай паліхроміяй і багатай драўлянай «беларускай рэззю»{{sfn|Габрусь|2001|с=113—114}}{{sfn|Гліннік|2001|с=174}}. Характэрна, што мастацкія формы магілёўскага барока захоўвалі пэўны архаізм і кансерватызм аж да канца XVII&nbsp;стагоддзя, што было прадыктавана ідэалагічным супрацьстаяннем праваслаўнага насельніцтва каталіцкай экспансіі{{sfn|Гліннік|2001|с=176—179}}. == Уплыў на мастацтва Расіі і Украіны == Беларускія майстры адыгралі выключна важную ролю ў станаўленні барочнага мастацтва і архітэктуры ў суседніх усходнеславянскіх краінах. Найбольш інтэнсіўны працэс міграцыі мастацкіх ідэй і саміх творцаў адбываўся ў сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскай вайны 1654—1667 гадоў]] вялікая колькасць беларускіх майстроў (дойлідаў, жывапісцаў, рэзчыкаў, кафляроў) з [[Вільня|Вільні]], [[Полацк|Полацка]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Смаленск|Смаленска]] і іншых гарадоў была гвалтоўна вывезена ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]]. У Маскве яны былі паселены ў асобнай Мяшчанскай слабадзе і працавалі пры царскім двары ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]]{{sfn|Шматаў|2001|с=21}}. [[Выява:Novodev 007.jpg|thumb|злева|Іканастас Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў [[Масква|Маскве]], зроблены беларускімі майстрамі ў 1683—1685 гадах пад кіраўніцтвам [[Клім Міхайлаў|Кліма Міхайлава]]]] Значнае ўздзеянне беларускія майстры аказалі на развіццё рускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і манументальнага дэкору. У Расію была прынесена традыцыя аб'ёмна-ажурнай разьбы па дрэве, якая атрымала назву «[[беларуская рэзь]]» (або «флемская разьба»). Гэтая тэхніка, насычаная барочнымі расліннымі матывамі, выкарыстоўвалася пры стварэнні іканастасаў, напрыклад, у Смаленскім саборы [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра ў Маскве]], і аздабленні царскіх палацаў, у прыватнасці, драўлянага палаца ў [[Каломенскае|Каломенскім]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Не меншы ўплыў зрабілі беларускія кафляры. Майстры [[Ігнацій Максімаў]], [[Сцяпан Іваноў-Палубес]] і [[Пётр Іваноў-Заборскі]] наладзілі ў Расіі вытворчасць шматколернай паліванай [[Кафля|кафлі]]. Яны ўпершыню прыўнеслі ў рускае дойлідства барочныя матывы (калонкі, [[Антаблемент|антаблементы]], [[Картуш (архітэктура)|картушы]], выявы [[Херувім|херувімаў]]), якія актыўна выкарыстоўваліся пры аздабленні [[Валдайскі Іверскі манастыр|Іверскага манастыра на Валдаі]] і [[Нова-Іерусалімскі манастыр|Нова-Іерусалімскага сабора]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Акрамя таго, беларускія майстры садзейнічалі ўкараненню ў рускае дойлідства заходнееўрапейскай [[Ордарная сістэма|ордарнай сістэмы]]{{sfn|Шматаў|2001|с=22}}. На тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] барока пачало фарміравацца пазней, чым у Беларусі, і таксама адчула на сабе ўплыў беларускай архітэктурнай школы. Першы ўкраінскі барочны помнік — [[Касцёл езуітаў (Львоў)|касцёл езуітаў у Львове]] (1610—1630-я гады) — узводзіўся італьянскім дойлідам [[Джакама Брыяна|Дж.&nbsp;Брыяна]], які відавочна абапіраўся на вопыт будаўніцтва езуіцкага [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела ў Нясвіжы]]. Падабенства франтонаў і агульнай кампазіцыі ў абодвух помніках з'яўляецца бясспрэчным. Значны ўплыў на ўкраінскае мастацтва аказалі і беларускія майстры кніжнай гравюры, напрыклад, браты [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандр]] і [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонцій Тарасевічы]], друкар [[Спірыдон Собаль]], якія перанеслі ў Кіеў і Львоў перадавыя дасягненні [[Віленская школа гравюры|віленскай]] і [[Магілёўская школа гравюры|магілёўскай школ]] медзярыту{{sfn|Шматаў|2001|с=29—30}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мураваныя харалы|ref=Габрусь}} * {{артыкул |аўтар=[[В. Ф. Шматаў|Шматаў В. Ф.]] |загаловак=Станаўленне барока ў мастацтве ўсходнеславянскіх народаў |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=7—45 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Шматаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока. Тэндэнцыі і напрамкі развіцця |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=50—64 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Абрысы станаўлення стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=65—80 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Габрусь_Абрысы}} * {{артыкул |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Элітная архітэктура барока Беларусі ў агульнаеўрапейскім кантэксце |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=102—123 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Кулагін}} * {{артыкул|ref=Чантурыя_Ю|аўтар=[[Ю. У. Чантурыя|Чантурыя Ю. У.]]|загаловак=Архітэктурны ансамбль плошчы ў горадабудаўніцтве барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=81—101|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Федарук|аўтар=[[А. Т. Федарук|Федарук А. Т.]]|загаловак=Эпоха барока ў паркабудаўніцтве Беларусі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=282—290|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гаршкавоз|аўтар=[[В. Дз. Гаршкавоз|Гаршкавоз В. Дз.]]|загаловак=Беларускі сценапіс XVIII ст. Тыпалогія ў кантэксце польскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=203—212|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Ярашэвіч|аўтар=[[А. А. Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]|загаловак=Архітэктурна-скульптурны ансамбль касцёла францысканцаў у Пінску|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=186—202|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Габрусь_Аспекты|аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]]|загаловак=Стылістычныя аспекты архітэктуры віленскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=140—166|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гліннік|аўтар=[[В. В. Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Святадухаўская (цёплая) царква Куцеінскага Богаяўленскага манастыра. Досвед рэканструкцыі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=167—185|isbn=985-08-0452-1}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=2: Другая палова XVI — канец XVIII ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Я. М. Сахута |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1988 |старонак=384 |ref=ГБМ. Т. 2}} * {{кніга |аўтар=Чантурия В. А. |загаловак=История архитектуры Белоруссии |выданне=2-е изд. |месца=Мн. |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1977 |старонак=319 |ref=Чантурия}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1972 |том=1 |ref=Гісторыя Беларускай ССР}} * {{артыкул |аўтар=Квитницкая Е. Д. |загаловак=Белоруссия. Архитектура XVII в. |выданне=Всеобщая история архитектуры: В 12 т. |месца=М. |год=1968 |том=6 |старонкі=477 |ref=Квитницкая}} * {{кніга |аўтар=Чарняўская Т. І. |загаловак=Архітэктура Магілёва: З гіст. планіроўкі і забудовы горада |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1973 |старонак=95 |ref=Чарняўская}} * {{кніга |аўтар=Егоров Ю. |загаловак=Градостроительство Белоруссии |месца=М. |год=1954 |старонак=283 |ref=Егоров}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура барока ў Беларусі]] d7ctvzkvkws91w9u1wlnqyt2iabu3ko 5144378 5144376 2026-05-21T09:57:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Ранняе барока */ 5144378 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. 2022.jpg|міні|Першым помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гг. італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]]]] '''Архітэкту́ра баро́ка ў Белару́сі''' — мастацкі і [[архітэктурны стыль]], які дамінаваў у манументальным, [[Культавая архітэктура|культавым]] і свецкім дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] (у межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) з канца XVI і да канца XVIII&nbsp;стагоддзя. З'яўляючыся лагічным працягам агульнаеўрапейскіх працэсаў, [[барока]] на беларускіх землях не было простым механічным запазычаннем заходнееўрапейскіх узораў. Увабраўшы ў сябе элементы [[Беларуская готыка|мясцовай готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]], а таксама глыбокія традыцыі візантыйска-рускай сістэмы [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], гэты стыль набыў яскравыя нацыянальныя і рэгіянальныя рысы{{sfn|Лазука|2001|с=50-51}}{{sfn|Габрусь|2001|с=68-69}}. Своеасаблівы сінтэз заходняй (каталіцкай) і ўсходняй ([[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]]) архітэктурных традыцый, які выявіўся ў прасторавых кампазіцыях, [[Тэктоніка|тэктоніцы]] і дэкоры, атрымаў у мастацтвазнаўстве назву '''беларускае барока'''. Тэрмін упершыню быў уведзены ў навуковы зварот у канцы 1920-х гадоў гісторыкам архітэктуры [[М. Шчакаціхін|М.&nbsp;Шчакаціхіным]]<ref name="shchak">{{кніга |аўтар=[[М. Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] |загаловак=Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. Т. 1. |месца=Мн. |выдавецтва=Інбелкульт |год=1928}}</ref>{{sfn|Габрусь|2001|с=7}}. З'яўленне барока ў Беларусі было непасрэдна звязана з грамадска-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй]] (1569), пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя ў ВКЛ|контррэфармацыі]] і прыходам [[Ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Першым манументальным помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] (1587—1593), пабудаваны італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]] па фундацыі князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]]{{sfn|Габрусь|2001|с=68}}{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. Нягледзячы на тое, што першапачаткова барока выступала як стыль каталіцкай (найперш езуіцкай) архітэктуры, у спецыфічных умовах поліканфесійнага грамадства Вялікага Княства Літоўскага яно хутка пераадолела рэлігійныя рамкі. Барочная эстэтыка паступова была ўспрынята і перапрацавана [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай]], [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкай]] і нават [[Кальвінізм|пратэстанцкай (кальвінісцкай)]] цэрквамі, стаўшы ўніверсальным стылем эпохі{{sfn|Лазука|2001|с=50}}{{sfn|Габрусь|2001|с=69}}. Эвалюцыя беларускага барока прайшла некалькі этапаў: ад суровых, манументальных форм ранняга і [[Сармацкае барока|«сармацкага» барока]] (XVII&nbsp;ст.) да вытанчанага, надзвычай пластычнага і дынамічнага [[Віленскае барока|віленскага барока]] (сярэдзіна і другая палова XVIII&nbsp;ст.){{sfn|Габрусь|2001|с=68}}. Дасягненні беларускіх майстроў і самабытнасць сфарміраванай імі архітэктурнай школы аказалі значны ўплыў на развіццё манументальнага дойлідства, [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і [[Іканапіс|іканапісу]] ў суседніх краінах, у прыватнасці, стаўшы адным з фактараў станаўлення [[барока ў Расіі]] і [[Барока ва Украіне|на Украіне]]{{sfn|Шматаў|2001|с=11, 27—28}}. == Гістарычныя перадумовы і вытокі == З’яўленне і пашырэнне барока ў беларускай архітэктуры было цесна звязана са значнымі сацыяльна-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: заключэннем [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) і пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], якую праводзіў у першую чаргу [[Таварыства Ісуса|ордэн езуітаў]]. У манументальнае дойлідства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] быў прыўнесены новы архітэктурна-мастацкі стыль, выразныя сродкі якога вызначаліся павышанай экспрэсіяй і былі пакліканы ўмацаваць пазіцыі каталіцкай царквы{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Цэнтрам станаўлення гэтага стылю стала [[Італія]] (у прыватнасці, [[Рым]]), адкуль ён пачаў сваё шэсце па Еўропе{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. [[Файл:Chiesa gesu facade.jpg|міні|злева|Галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е, які паслужыў для нясвіжскага касцёла Божага Цела]] Беларусь стала адной з першых краін, якая прычынілася да развіцця барока. Першым помнікам гэтага стылю на тэрыторыі Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гадах. Яго з’яўленне звязана з дзейнасцю нясвіжскага князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]], які пасля паломніцтва ў Святую Зямлю і наведвання Італіі запрасіў італьянскага архітэктара-езуіта [[Джавані Марыя Бернардоні|Яна Марыю Бернардоні]]{{sfn|Шматаў|2001|с=14—15}}. Прататыпам для нясвіжскага касцёла паслужыў галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е. Аднак ужо ў гэтым раннім беларускім помніку праявіліся мясцовыя адметнасці: спрошчаная трактоўка [[Архітэктурны ордар|ордара]] на галоўным фасадзе, больш дэталёвая апрацоўка бакавых фасадаў, наяўнасць гранёных капэл па баках нефаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Істотнай падзеяй, звязанай з пачаткам эпохі барока і будаўніцтвам у Нясвіжы, стала таксама ўвядзенне ў беларускае дойлідства прафесійнага праектнага чарцяжа{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Аднак рэзкага і поўнага адмаўлення ад папярэдніх традыцый пад уздзеяннем заходняга барочнага ўзору не адбылося. Новы стыль з’явіўся тым зернем, якое дало парасткі толькі дзякуючы спецыфічным мясцовым умовам. [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]] 1596 года надзвычай абвастрыла рэлігійна-палітычную барацьбу ў краіне. Саперніцтва паміж католікамі, праваслаўнымі і ўніятамі ў сферы культавага будаўніцтва вымушала ўсе канфесіі звяртацца да найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока, адначасова сінтэзуючы іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі мінулага. Менавіта ў выніку гэтых складаных сацыяльна-культурных працэсаў на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў сфарміравалася самабытная архітэктурна-мастацкая сістэма беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68—69}}. Візантыйская першааснова праваслаўнай царквы не знікла, а засталася адным «са складаемых» у фарміраванні новага стылю, што абумовіла ўнікальнасць беларускай архітэктуры ў параўнанні з суседнімі польскай ці рускай школамі{{sfn|Шматаў|2001|с=7}}. == Эвалюцыя і стылявыя кірункі == Развіццё стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі прайшло тры асноўныя перыяды: ранняе барока (канец XVI&nbsp;— першая палова XVII&nbsp;стагоддзя), сталае або [[Сармацкае барока|«сармацкае» барока]] (другая палова XVII&nbsp;— 1730-я гады) і позняе або [[віленскае барока]] (1730-я&nbsp;— 1780-я гады){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. === Ранняе барока === [[Файл:Ružany_Holy_Trinity_Church_2023-06-24_5352.jpg|злева|міні|Касцёл Святой Тройцы ў Ружанах]] На ранняй стадыі станаўлення (канец XVI — першая палова XVII стагоддзя) беларускае барока ўяўляла сабой арганічны сплаў заходнееўрапейскіх мастацкіх плыней з мясцовымі будаўнічымі традыцыямі [[Беларуская готыка|готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]]. Пэўны пераходны этап прасочваецца ў архітэктуры [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] ([[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданава]], [[Кальвінскі збор (Новы Свержань)|Новы Свержань]], [[Кальвінскі збор (Асташын)|Асташын]]), якія мелі лаканічную трохчасткавую структуру з адной вежай над уваходам. Гэтыя пабудовы яшчэ захоўвалі готыка-рэнесансныя рысы, але ўжо выкарыстоўвалі элементы ордэрнай пластыкі (прафіляваныя карнізы, нішы з паўсферычнымі конхамі) і пазбаўляліся масіўных [[Контрфорс|контрфорсаў]], пракладаючы шлях да эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=24}}. У першай палове XVII стагоддзя ў беларускай архітэктуры яшчэ працягвалі ўзводзіць храмы з аднанефавай і аднавежавай структурай, што была больш характэрнай для папярэдняга гістарычнага этапу. Да такіх пабудоў адносяцца [[Троіцкі касцёл (Ружаны)|касцёл дамініканцаў у Ружанах]] (1617) і [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Слонім)|касцёл бернардзінцаў у Слоніме]] (1639). Адначасова пашыраўся і новы тып культавай пабудовы — трохнефавая [[Базіліка|базіліка]]. Цікавым прыкладам архітэктурных пошукаў з'яўляецца [[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|Мікалаеўскі касцёл у Міры]] (1599—1605). Гэта базіліка з [[Трансепт|трансептам]] (уплыў італьянскага барока), аднак яе цэнтральны неф завяршае масіўная шмат'ярусная готыка-рэнесансная вежа, да якой па баках прымыкаюць дзве круглыя вежачкі з вітымі ўсходамі{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=25—26}}. Першапачаткова многія базілікі мелі бязвежавы галоўны фасад, шчодра насычаны ордэрнымі элементамі ([[Касцёл Святога Фамы Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёл дамініканцаў у Мінску]], пасля 1615; [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|касцёл бернардзінцаў у Гродне]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Вызначальным момантам у выпрацоўцы характэрнага тыпу беларускага барочнага храма стала фарміраванне двухвежавых фасадаў. У манументальнай архітэктуры Беларусі гэты прыём мае ўласнае, мясцовае паходжанне. Яго вытокі ўзыходзяць да [[Абарончы храм|абарончых храмаў]] беларускай готыкі ([[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Сынкавічы)|цэрквы ў Сынкавічах]] і [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Мураванцы]]). У эпоху барока кутнія баявыя вежы канчаткова страцілі сваё абарончае прызначэнне: яны зніклі з боку алтара, але захаваліся на галоўным фасадзе. Вежы сталі выключна кампазіцыйнымі элементамі, якія падтрымлівалі ўласцівую новаму стылю дынаміку вертыкальных мас{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=27}}. Такім чынам, галоўны фасад пачаў трактавацца як самастойны трохмерны аб'ём — своеасаблівая тэатральная «куліса» (ці фасад-шырма), якая візуальна засланяла сабой асноўную кампазіцыю збудавання. Гэты прынцып быў рэалізаваны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзятлава)|касцёле ў Дзятлаве]] (1624—1646), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|касцёле брыгітак у Гродне]] (1642—1651) і ў [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёле ў Вішневе]] (1637—1641){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. На раннім этапе гэтыя вежы былі яшчэ невысокімі (мелі ўсяго адзін ярус над узроўнем карніза) і накрываліся шатрамі, што стварала выразны кантраст паміж статыкай масіўнай базы і энергічнай дынамікай завяршэння{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=27—28}}. Ранні этап развіцця стылю праходзіў пры дамінаванні так званага «езуіцкага барока», калі архітэктары-езуіты ўзводзілі касцёлы і калегіумы па ўзору рымскіх бажніц. Суровая дысцыпліна ордэна вымагала зацвярджэння праектаў у Рыме, і ў выніку раннебарочныя помнікі часта атрымлівалі строгую тэктоніку, буйнамаштабнасць і класічнае выкарыстанне рымскага [[Архітэктурны ордар|ордара]] без залішняй пластычнай дэкаратыўнасці вонкавага аблічча{{sfn|Кулагін|2001|с=107}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Краявіды Слоніма (19).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Слоніме Miensk, Daminikanskaja-Vałockaja. Менск, Дамініканская-Валоцкая (1944).jpg|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага ў Мінску Ансамбль_былога_кляштара_бернардзінцаў.jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Гродне Дятлово_костёл_2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дзятлаве Гродна_2015._Касцёл_Дабравешчання_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі.jpg|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гродне Вішнева. Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Вішневе </gallery> === Сталае («сармацкае») барока === У другой палове XVII — пачатку XVIII стагоддзя (1650—1730-я гады) манументальнае дойлідства Беларусі ўступае ў перыяд сталага барока. У адрозненне ад [[Абарончы храм|абарончых храмаў]] перыяду [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]], у эпоху барока вежы канчаткова страцілі сваё непасрэднае функцыянальнае (абарончае) прызначэнне і сталі выключна важнымі кампазіцыйнымі элементамі. Двухвежавасць вынікала з імкнення архітэктараў узмацніць эмацыянальнае ўздзеянне будынка на гледача. Галоўны фасад пачаў трактавацца як своеасаблівая тэатральная «куліса» для ўсёй кампазіцыі, якая завяршала агульную дынаміку архітэктурных мас. Менавіта гэты мастацкі прынцып, а не павышаная дэкаратыўная пластыка, уласцівы лепшым помнікам сталага беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Адна з галоўных асаблівасцей гэтага перыяду — манументальнасць і суровасць, якія дасягаліся пэўнай сістэмай прапорцый. Суадносіны паміж бакамі асобных элементаў аб'ёмна-прасторавай структуры дасягалі 1:8, што надавала кампазіцыям асаблівую стройнасць і падкрэслены вертыкалізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=116}}. Каб узмацніць маштабнасць і выразнасць, дойліды часта спрашчалі [[Архітэктурны ордар|ордэрныя элементы]]: замест класічных калон выкарыстоўваліся плоскія [[Пілястра|пілястры]], а поўны [[Антаблемент|антаблемент]] звычайна замяняўся адзіным [[Карніз|карнізам]]{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=116}}. Гэты суровы, масіўны стылявы кірунак атрымаў у мастацтвазнаўстве назву [[Сармацкае барока|«сармацкае барока»]], паколькі ён найлепш адлюстроўваў рыцарскія ідэалы і густы тагачаснай шляхты. Храмы вылучаліся масіўнасцю і геаметрычнай спрошчанасцю аб'ёмаў, якія маглі моцна кантраставаць з надзвычай пышнай і багатай ілюзорнай лепкай у інтэр'еры. Такі падыход яскрава адлюстраваны ў архітэктуры [[Касцёл Святога Міхаіла Архангела (Міхалішкі)|касцёла аўгусцінцаў у Міхалішках]] (1653—1655), [[Касцёл дамініканцаў (Буховічы)|касцёла дамініканцаў у Буховічах]] (1647), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Засвір)|касцёла кармелітаў у Засвіры]] (1713) і [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|фарнага касцёла ў Навагрудку]] (перабудаваны да 1724 года), вонкавае аблічча якіх мае амаль сярэднявечны характар{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Ідэальным прыкладам кантрасту з'яўляецца храм у Міхалішках, узведзены па праекце архітэктара [[Крыштаф Пенс|Крыштафа Пенса]]. У 1680-я гады яго інтэр'ер быў аздоблены італьянскімі майстрамі [[П'етра Перці]] і [[Джавані Марыя Галі|Джавані Галі]] пышнымі бела-блакітнымі барэльефамі і раслінным арнаментам у тэхніцы [[Стука|стука]] (штучнага мармуру){{sfn|Шматаў|2001|с=18}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=112}}. У гэты перыяд працягвае ўдасканальвацца і ўскладняцца кампазіцыя галоўных фасадаў. У [[Касцёл Святога Антонія і кляштар дамініканцаў (Княжыцы)|касцёле дамініканцаў у Княжыцах]] (1681—1683) фасад набывае выразны вертыкалізм: над масіўным ніжнім ярусам узвышаецца высокі [[Атык|атык]], увянчаны адразу трыма вежамі (дзве па баках і адна ў цэнтры). Будынак пазбаўлены гарызантальных прафіляваных цяг, што яшчэ больш падкрэслівае яго імклівасць уверх. Цікава вырашаны і [[Трансепт|трансепт]] касцёла, які напалову схаваны ўнутр нефа{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=115}}. У фарным касцёле ў Навагрудку строгі фасад-куліса з дзвюма манументальнымі вежамі хавае за сабой старажытныя гатычныя капліцы папярэдняга храма{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=114}}. Да найбуйнейшых і самых амбіцыйных культавых збудаванняў сталага барока належаць комплексы езуітаў і кармелітаў. [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|Касцёл езуітаў у Гродне]] (1647—1663) уяўляе сабой масіўную трохнефавую базіліку з трансептам і купалам над сяродкрыжжам. Яго ўнутраная прастора ўражвае веліччу, а драўляны галоўны алтар, выкананы ў 1730-х гадах, з'яўляецца шэдэўрам барочнай разьбы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=113}}. Унікальным помнікам выступае [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Глыбокае)|касцёл кармелітаў у Глыбокім]] (каля 1654 г., перабудаваны ў 1735 г.). Першапачаткова ён меў чатыры аднолькавыя масіўныя вежы (дзве на галоўным фасадзе і дзве з боку алтара). Яго пазнейшая перабудова, падчас якой фасад узбагаціўся хвалістымі лініямі, разарванымі франтонамі і шмат'яруснымі вежамі, стала мастком ад суровага сармацкага барока да вытанчанай і дынамічнай эстэтыкі позняга (віленскага) барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=116—117}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Касьцёл,_Міхалішкі.jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Michališki._Church_of_St._Michael_the_Archangel_02.JPG|Багата дэкараваныя лепкай інтэр'еры касцёла Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Kasciol_Sviatoj_Trojcy_(Zasvir).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Засвіры Новогрудский фарный костёл Преображения Господня.jpg|Фарны касцёл у Навагрудку 3._Глубокое._Собор_Рождества_Пресвятой_Богородицы._Вид_со_двора..JPG|Сармацкі фасад касцёла кармелітаў у Глыбокім Kniazhycy_catholic_church_2010.jpg|Касцёл дамініканцаў у Княжыцах (1681—1683 гг.) Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1731) (cropped).jpg|Касцёл езуітаў (Фарны) у Гродне (1647—1663 гг.) на карціне 1731 г. </gallery> === Позняе (віленскае) барока === У XVIII&nbsp;стагоддзі манументальнае будаўніцтва ў Беларусі ўступіла ў фазу свайго найвышэйшага росквіту. Для позняга беларускага барока стала ўласціва надзвычайная маляўнічасць і пластычнасць формаў, шматпланавая прасторавая структура фасадаў, багацце [[Святлацень|святлаценю]]. Архітэктура набыла стромкасць і лёгкасць, што надавала збудаванням вытанчаныя прапорцыі, мудрагелістыя скразныя праёмы і крывалінейныя абрысы вежаў і франтонаў. Станаўленне і росквіт мастацкіх асаблівасцей позняга барока непарыўна звязаны з творчасцю выдатнага віленскага архітэктара [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Яна Крыштофа Глаўбіца]], які працаваў над шматлікімі помнікамі на тэрыторыі Беларусі{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Гэты ўнікальны рэгіянальны кірунак, вядомы як [[віленскае барока]], стаў універсальным для розных хрысціянскіх канфесій, але найбольш яскрава і маштабна ён выявіўся менавіта ў культавых пабудовах уніятаў. Сярод найвыдатнейшых узораў гэтага стылю вылучаюцца [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]] (узведзены нанава ўніятамі ў 1738—1750 гадах на рэштках старажытнага храма XI&nbsp;стагоддзя), [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царква і манастыр базыльян у Беразвеччы]] (1756—1763), [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|манастыр у Барунах]] (1747—1757), комплексы ў [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|Вольне]] (1768) і [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] (1769—1779), а таксама [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Багаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская]] цэрквы ў [[Свята-Успенскі Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]] (1769) і [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква ў Віцебску]] (1772){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Віленскае барока вызначалася тэлескапічна-яруснай аматэрыяльна-шкілетнай будовай вежаў і хвалістай прасторавай структурай, што стварала ілюзію дынамічнага руху архітэктурных мас уверх{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=154}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Полацк._Сафійскі_сабор.jpg|Сафійскі сабор у Полацку Hłybokaje,_Bieraźviečča,_Bazylanski._Глыбокае,_Беразьвечча,_Базылянскі_(J._Dulevič,_1934).jpg|Касцёл Святых Пятра і Паўла ў Беразвеччы Kaścioł_u_Barunach1.JPG|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах Вольно_троицкая_церковь_01.jpg|Свята-Троіцкая царква ў Вольне Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|Свята-Пакроўская царква ў Талачыне Жыровічы,_Богаяўленская_царква_1.jpg|Богаяўленская царква ў Жыровіцах Жыровічы, Крыжаўзьдзьвіжанская царква 1.jpg|Крыжаўзвіжанская царква ў Жыровіцах Віцебск._33.JPG|Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску </gallery> == Горадабудаўніцтва і свецкая архітэктура == === Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі === Канец XVI і першая палова XVII стагоддзя на тэрыторыі Беларусі былі адзначаны прыкметным ростам гарадоў, павелічэннем іх насельніцтва і ўскладненнем архітэктурна-планіровачнай структуры. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў найбуйнейшых цэнтрах ([[Брэст]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]]) налічвалася 10 і болей тысяч жыхароў. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала выкарыстанне новай фартыфікацыйнай сістэмы па тыпу заходнееўрапейскай, да стварэння якой актыўна прыцягваліся галандскія інжынеры і архітэктары: [[Ван Лаэр]], [[Нонхарт]], [[Ван Дадэн]], [[Голанд]], [[Валон]] і іншыя{{sfn|Чантурия|1977|с=32}}. Замест драўляных умацаванняў пачалі насыпацца земляныя валы з [[Курціна (архітэктура)|курцінамі]] і [[Бастыён|бастыёнамі]]. Драўляныя замкі паступова страчвалі свае абарончыя функцыі, а роля галоўнага гарадскога цэнтра перайшла да гандлёвых плошчаў, дзе ўзводзіліся новыя грамадскія і культавыя збудаванні{{sfn|Гісторыя Беларускай ССР|1972|с=199}}{{sfn|Квитницкая|1968|с=477}}. [[Файл:План Магілёва ў канцы XVII ст.svg|thumb|злева|План Магілёва ў канцы XVII ст.]] Прыкладам новага напрамку ў горадабудаўніцтве з'яўляўся [[Магілёў]]. У 1601 годзе быў складзены праект [[Гарадскія ўмацаванні Магілёва|новых земляных умацаванняў]] вакол [[Магілёўскі замак|замка]] і пасадаў. Сфарміравалася [[Радыяльна-кальцавая планіроўка|радыяльна-кальцавая сістэма]] планіроўкі з трыма паясамі абароны. Першы пояс — [[Замкавы вал (Магілёў)|Замкавы вал]] — абкружаў тэрыторыю старажытнага замка. Другі — [[Блізкі вал|Кругавы (або Бліжні) вал]] — ахопліваў Стары горад і меў чатыры мураваныя брамы. Трэці пояс — [[Палявы вал|Палявы (або Дальні) вал]] — ахопліваў пасады [[Новы горад (Магілёў)|Новага горада]], з'яўляўся найбольш працяглай лініяй умацаванняў і меў восем драўляных брам ([[Віленская брама (Магілёў)|Віленская]], [[Шклоўская брама (Магілёў)|Шклоўская]], [[Быхаўская брама (Магілёў)|Быхаўская]] і інш.). Усе галоўныя вуліцы горада мелі радыяльныя напрамкі і сыходзіліся на гандлёвай плошчы, дзе ў XVII стагоддзі пачалі ўзводзіць мураваную [[Магілёўская ратуша|ратушу]]{{sfn|Чарняўская|1973|с=7—13}}. Па-іншаму вырашаліся задачы абароны ў [[Гродна|Гродне]]. Горад не меў агульнагарадскіх земляных валоў, таму [[Стары замак (Гродна)|Верхні]] і [[Ніжні замак (Гродна)|Ніжні]] замкі разам з мураванымі кляштарамі стваралі адзіную абарончую сістэму. З канца XVI стагоддзя тут пачалося ўзвядзенне мураваных каталіцкіх кляштараў у найважнейшых стратэгічных пунктах: касцёл [[Фара Вітаўта]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] (1584—1596), [[Гродзенскі касцёл і кляштар дамініканцаў|дамініканскі]] (1672), [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|бернардзінскі]] (1595), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў (Гродна)|францысканскі]] (1635) і [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкі]] (1642—1651) кляштары. Яны выконвалі ролю своеасаблівых унутраных крэпасцей горада{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=13}}. [[Файл:Nesvisium.jpg|thumb|Нясвіж на гравюра Тамаша Макоўскага, 1604 г.]] Яшчэ адным важным кірункам стала фарміраванне гарадоў-крэпасцей, такіх як [[Слуцк]], [[Рэчыца]], [[Быхаў]] і [[Нясвіж]]. У адрозненне ад буйных гістарычных гарадоў, яны забудоўваліся ў кароткі тэрмін па адзіным рэгулярным плане і мелі прамавугольную сетку вуліц. Слуцк, напрыклад, меў канфігурацыю, блізкую да круга, умацаванага па перыметры сістэмай земляных валоў, бастыёнаў і [[Равелін|равелінаў]]. Рэчыца, паводле плана 1649 года, мела магутную сістэму з трох паясоў умацаванняў, якія абаранялі замак і прамавугольную сетку гарадскіх вуліц. Нясвіж, які з 1533 года стаў галоўнай рэзідэнцыяй [[Радзівілы|Радзівілаў]], з'яўляецца класічным прыкладам горада-крэпасці. Мураваны [[Нясвіжскі замак|замак]] быў вынесены за межы горада на высокі ўзгорак і абкружаны валамі з чатырма бастыёнамі. Сам горад меў прамавугольную сістэму планіроўкі і быў абнесены ўласнай сістэмай абарончых умацаванняў з чатырма мураванымі брамамі ([[Замкавая брама (Нясвіж)|Замкавая]], [[Слуцкая брама|Слуцкая]], [[Віленская брама (Нясвіж)|Віленская]], [[Клецкая брама (Нясвіж)|Клецкая]])<ref>ЦДГА БССР, КМФ-5, воп. 1, спр. 3839a, л. 70—116.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=14}}{{sfn|Егоров|1954|с=78}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff.jpg|План горада-крэпасці Слуцка. 1711—1736, {{нп3|Іаган Георг Максімільян фон Фюрстэнгоф|Максімільян фон Фюрстэнгоф|de|Johann Georg Maximilian von Fürstenhoff}} Bychaŭ. Быхаў (1781).jpg|План горада-крэпасці Быхава. 1781 г. Bychaŭ. Быхаў (XVII).jpg|План Быхаўскага замка і горада. XVII ст. Rečyca. Рэчыца (C. Eygerd, 1663).jpg|План горада-крэпасці Рэчыцы. 1663 г., Крыстоф фон Эйгерд </gallery> === Роля мястэчак і манастырскіх комплексаў === Характэрнай асаблівасцю горадабудаўніцтва другой паловы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў стала шырокае распаўсюджанне мястэчак. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім налічвалася каля 250 буйных і сярэдніх мястэчак. Яны падзяляліся на каралеўскія ([[Скідаль]], [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], [[Гомель]]), прыватнаўласніцкія ([[Любча (Навагрудскі раён)|Любча]], [[Дзяржынск|Койданава]], [[Лагойск]], [[Смаргонь]], [[Ружаны]]) і манастырска-царкоўныя ([[Чэрвень (горад)|Ігумен]], [[Відзы]], [[Пяршай]], [[Жыровічы]]). Мястэчка займала прамежкавае становішча паміж горадам і вёскай, і значная частка яго жыхароў была занята ў сельскагаспадарчай вытворчасці. Цэнтрам звычайна з'яўлялася гандлёвая плошча на перакрыжаванні важнейшых шляхоў. Замкі або манастыры размяшчаліся асобна ад жылой забудовы, але складалі з ёй адзіны архітэктурна-планіровачны арганізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99}}. [[Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1750).jpg|thumb|[[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|Кляштар картэзіянцаў]] у [[Бяроза|Картуз-Бярозе]]. 1750 г.]] У некаторых мястэчках горадафарміруючую ролю адыгрываў манастырскі комплекс. Яскравым прыкладам з'яўляецца [[Бяроза|Картуз-Бяроза]] (Брэсцкая вобласць), дзе ў канцы XVII стагоддзя магнаты Сапегі заснавалі [[Кляштар картэзіянцаў (Бяроза)|кляштар картэзіянцаў]] (1648—1689). Гэты манументальны комплекс стаў планіровачным ядром паселішча, якое набыло прамавугольную сістэму планіроўкі з гандлёвай плошчай у цэнтры{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99—100}}. Абарончае дойлідства працягвала адыгрываць вызначальную ролю ў гарадах паўночнага ўсходу Беларусі. Характэрным прыкладам з'яўляецца Віцебск. Паводле «[[Чарцёж места Віцебска 1664 года|Чарцяжа месца Віцебск]]» 1664 года, цэнтр горада складаўся з трох умацаваных драўляных замкаў: [[Верхні замак (Віцебск)|Верхняга]], [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжняга]] і [[Узгорскі замак (Віцебск)|Узгорскага]]. Кожны з іх меў замкнёную планіровачную структуру са сваім цэнтрам, але ўсе яны звязваліся ў адзіную сістэму праз масты і брамы<ref>ЦДАСА, ф. 192, воп. 1, спр. 2, л. 1.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=101}}. === Ансамблі плошчаў і рэгулярная забудова (XVIII ст.) === У 60—70-я гады XVIII стагоддзя ў асноўным завяршаецца фарміраванне феадальнага горада. Буйныя гарады захоўвалі змешаную сістэму планіроўкі: старажытная частка мела радыяльную сістэму, а новыя раёны — прамавугольную. Пасля разбуральных Паўночнай і руска-польскіх войнаў абарончыя ўмацаванні ў многіх гарадах больш не аднаўляліся, што спрыяла адкрытаму развіццю гарадской прасторы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=204}}. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала стварэнне цэласных ансамбляў грамадскіх цэнтраў. Галоўным элементам з’яўлялася гандлёвая (рыначная) плошча, на якой узводзіліся [[Ратуша|ратушы]], [[Гасціны двор|гасціныя двары]], гандлёвыя рады і культавыя збудаванні. У Мінску, напрыклад, грамадскі цэнтр фарміравалі [[Верхні рынак (Мінск)|Верхні]] і [[Ніжні рынак (Мінск)|Ніжні]] рынкі. На Верхнім рынку сфарміраваўся маляўнічы барочны ансамбль, які ўключаў [[Мінская ратуша|гарадскую ратушу]] (перабудаваную ў канцы XVIII ст.), будынак [[Мінскі гасціны двор|гасцінага двара]], [[Мінскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] з [[Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|манументальным касцёлам]] (1700—1710), а таксама комплексы дамініканскага, бернардзінскага і ўніяцкага манастыроў{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=205}}. [[Файл:Viciebsk, Rynak-Vialikaja. Віцебск, Рынак-Вялікая (J. Pieška, 1800).jpg|thumb|Выгляд на гандлёвыя рады і ратушу ў Віцебску. Пачатак ХІХ стагоддзя, [[Юзаф Пешка]]]] У Віцебску ў канцы XVIII стагоддзя грамадскі цэнтр сфарміраваўся на левабярэжнай частцы горада і складаўся з дзвюх плошчаў, злучаных мостам праз раку [[Віцьба|Віцьбу]]. На адной з іх была пабудавана мураваная [[Віцебская ратуша|ратуша]] (1775), манументальная вежа якой кантраставала з прыземістым двухпавярховым корпусам гандлёвых радоў. Ансамбль дапаўнялі [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква]] (1772) і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Віцебск)|кляштар бернардзінцаў]] (1737—1755). На другой плошчы размяшчаўся комплекс [[Віцебскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]] (1716—1731). Такі падыход ствараў складаную, прасторава развітую кампазіцыю з вышыннымі дамінантамі, характэрную для эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=206}}. Выдатным прыкладам з’яўлялася таксама і [[Шклоўская ратуша|ратуша ў Шклове]] (другая палова XVIII ст.), якая складала адзіны ансамбль з гандлёвымі радамі, утвараючы вялікі ўнутраны двор{{sfn|Чантурыя Ю.|2001|с=84—85}}. Вышэйшым дасягненнем горадабудаўнічай думкі эпохі сталага барока і пераходу да класіцызму стала стварэнне рэгулярных ансамбляў. У 60—80-я гады XVIII стагоддзя пад кіраўніцтвам гродзенскага старосты [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]] былі праведзены маштабныя работы па рэканструкцыі прадмесця [[Гарадніца (Гродна)|Гарадніца]] ў Гродне. Праект распрацоўваўся з удзелам вядомых еўрапейскіх архітэктараў, у тым ліку [[Іаган Георг Мёзер|Ё. Мёзера]] і [[Джузэпэ Сака|Дж. Сака]]. На Гарадніцы быў створаны новы жылы і прамысловы раён, забудаваны па адзіным рэгулярным плане з вылучэннем асобных зон: прамысловай, адміністрацыйна-культурнай і жылой{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=208—209}}. Тут было ўзведзена 85 будынкаў рознага прызначэння{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. У ансамбль уваходзілі [[Палац Тызенгаўза (Гродна)|палац Тызенгаўза]], будынкі тэатра, [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай школы]] з барочнымі гранёнымі [[Эркер|эркерамі]], батанічны сад і мануфактуры. Для замежных майстроў былі пабудаваны 20 тыпавых жылых дамоў з драўлянымі сценамі і цаглянымі галоўнымі фасадамі ў стылі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. [[Файл:Varniany, Rynak. Варняны, Рынак (1939).jpg|thumb|План плошчы ў Варнянах. 1939 г.]] Яшчэ адным прыкладам комплекснага падыходу стала рэканструкцыя мястэчка [[Варняны]] (Астравецкі раён) у 1770-я гады. Цэнтрам ансамбля стала вялікая трапецападобная плошча, на ўсходнім баку якой быў узведзены мураваны [[Касцёл Святога Георгія (Варняны)|касцёл Святога Георгія]] (1767—1769) у стылі позняга барока. Сіметрычна па баках плошчы былі пабудаваны дамы аптэкара і ксяндза, а ўздоўж плошчы пастаўлены тыпавыя жылыя дамы, злучаныя мураванымі сценамі з арачнымі праездамі, што стварала суцэльны архітэктурны фронт забудовы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=210}}. === Палацава-паркавыя рэзідэнцыі === У элітнай свецкай архітэктуры адбыўся карэнны пераход ад замкнёных абарончых замкаў да адкрытых рэпрэзентатыўных рэзідэнцый. Магнацкія двары арыентаваліся на агульнаеўрапейскі, шмат у чым французскі, ідэал палацава-паркавага комплексу тыпу ''entre cour et jardin'' («паміж дваром і паркам»). Асноўнымі прынцыпамі архітэктуры сталі паўзамкнёнасць аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі, калі бакавыя флігелі разам з галоўным корпусам і агароджай утваралі парадны двор — [[Курданёр|курданёр]], а таксама [[Анфілада|анфіладнасць]] унутранай планіроўкі{{sfn|Кулагін|2001|с=114}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Для стварэння такіх ансамбляў у Вялікае Княства Літоўскае запрашаліся вядучыя еўрапейскія дойліды. Па праектах [[Матэус Даніэль Пёпельман|М. Д. Пёпельмана]] і яго вучняў быў узведзены [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] у Гародні. Замежныя майстры, такія як Дж. Сака, [[Карла Спампані|К. Спампані]] і [[Ян Самуэль Бекер|Я. С. Бекер]], працавалі над стварэннем велічных палацаў у [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|Свяцку]], [[Сядзіба Храптовічаў (Шчорсы)|Шчорсах]], [[Ружанскі палац|Ружанах]] і [[Палац Радзівілаў (Дзятлава)|Дзятлаве]]. Інтэр'еры аздабляліся з выкарыстаннем стукавай лепкі, манументальнага жывапісу і мясцовых шпалер (габеленаў), мануфактуры па вытворчасці якіх былі заснаваны Радзівіламі і Агінскімі ў [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў|Слуцку]], Міры і Карэлічах. Архітэктары актыўна выкарыстоўвалі высокія ламаныя [[Мансарда|мансардавыя]] дахі, люкарны, бальконы і фігурныя франтоны з ляпнымі картушамі{{sfn|Кулагін|2001|с=114—115}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=218—223}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак у Гродне Свяцкі палац (01).jpg|Свяцкі палац Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (5).jpg|Шчорсаўскі палац Палац_Сапегаў,_Ружаны.jpg|Ружанскі палац Дзятлава. Палац Радзівілаў. Галоўны фасад.jpg|Дзятлаўскі палац Niaśviž, Alba. Нясьвіж, Альба (L. Lutnicki, 1784).jpg|Праект альтанкі для парку ў Альбе </gallery> Неад'емнай часткай барочных рэзідэнцый сталі [[Рэгулярны парк|рэгулярныя (французскія і італьянскія) паркі]]. Яны ўяўлялі сабой складаныя геаметрычныя кампазіцыі са стрыжаных дрэў ([[Шпалеры (садова-паркавае мастацтва)|шпалер]]), якія ўтваралі зялёныя «кабінеты», «залы» і [[Зялёны лабірынт|лабірынты]]. У парках актыўна выкарыстоўваліся экзатычныя расліны ў [[Вазон|вазонах]], узводзіліся мураваныя і драўляныя [[Аранжарэя|аранжарэі]] і [[Фігарня|фігарні]]. Цікавай асаблівасцю паркабудавання Беларусі было шырокае выкарыстанне тэрасавання рэльефу: італьянскія сады на некалькіх [[Тэраса|тэрасах]] з [[Падпорная сцяна|падпорнымі сценкамі]] і [[Лесвіца|лесвіцамі]] былі створаны ў [[Валожын|Валожыне]], [[Альба (паркавы комплекс)|Альбе]] пад Нясвіжам, Ружанах і іншых маёнтках{{sfn|Федарук|2001|с=285—287}}. == Драўлянае культавае дойлідства == Асноўным традыцыйным матэрыялам у забудове гарадоў і вёсак Беларусі заставалася дрэва. На развіццё манументальнага драўлянага дойлідства пачынаючы з XVII&nbsp;стагоддзя аказвалі значны ўплыў мастацкія стылі, што ўжо панавалі ў мураванай архітэктуры. Па сваёй архітэктоніцы драўляныя храмы падзяляліся на дзве асноўныя групы: ''клецкія'' і ''крыжовыя''{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Клецкія храмы (назва паходзіць ад традыцыйнай сялянскай пабудовы — [[клеці]]) складаліся з аднаго ці некалькіх прамавугольных зрубаў. Пад уплывам мураваных готыка-рэнесансных храмаў спачатку склаўся тып будынка з вежай над бабінцам (цэрквы ў Гарадку, [[Свята-Троіцкая царква (Дабраслаўка)|Дабраслаўцы]], [[Свята-Троіцкая царква (Дастоева)|Дастоеве]]). У перыяд барока пашырылася будаўніцтва двухзрубавых драўляных цэркваў з плоскім бязвежавым фасадам, завершаным трохвугольным франтонам (цэрквы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вавулічы)|Вавулічах]], [[Свята-Троіцкая царква (Бездзеж)|Бездзежы]], [[Свята-Пакроўская царква (Дзеткавічы)|Дзеткавічах]]). На наступным этапе пачалі ўзводзіць храмы з дзвюма вежамі па баках галоўнага фасада ([[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Дзівін)|цэрквы ў Дзівіне]], [[Свята-Юр'еўская царква (Валавель)|Валавелі]], [[Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль)|Латыгалі]], [[Касцёл Святой Тройцы (Цялядавічы)|касцёл у Цялядавічах]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Дабраслаўка. Царква (01).jpg|Троіцкая царква ў Дабраслаўцы Файл:Dastojeva, Illinskaja. Дастоева, Ільлінская (Z. Gloger, 1905).jpg|Ільінская царква ў Дастоеве Файл:Вавулічы. Свята-Раства-Багародзіцкая царква (04).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Вавулічах Файл:Бездзеж. Царква Прасвятой Тройцы (02).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Бездзежы Файл:Дзеткавічы. Свята-Пакроўская царква.jpg|Свята-Пакроўская царква ў Дзеткавічах Файл:Дзівін. Свята-Параскева-Пятніцкая царква.jpg|Свята-Параскева-Пятніцкая царква ў Дзівіне Файл:Valaviel, Juraŭskaja. Валавель, Юраўская (XX).jpg|Свята-Георгіеўская царква ў Валавелі Файл:Łatyhal, Mikolskaja. Латыгаль, Мікольская (1900).jpg|Свята-Мікалаеўская царква ў Латыгалі Файл:Цялядавічы. Царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Цялядавічах Файл:Хаціслаў. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|Спаса-Праабражэнская царква ў Хаціславе </gallery> Вежы драўляных храмаў барока звычайна не мелі ніякага функцыянальнага (абарончага) прызначэння: адзінай іх мэтай было ўзбагачэнне сілуэта збудавання і ўзмацненне дынамікі кампазіцыі. У XVIII&nbsp;стагоддзі яны пачалі раскрапоўваць фасады на ўсю вышыню і нават ставіліся пад вуглом да плоскасці фасада (як у царкве ў [[Хаціслаў|Хаціславе]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}. Крыжовыя ў плане драўляныя саборы, якія неслі візантыйскую традыцыю, генетычна паходзячы ад мураванага крыжова-купальнага храма, у XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях будавалі пераважна пры буйных праваслаўных манастырах: [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|віцебскім Маркавым]], [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|аршанскім Богаяўленскім Куцеінскім]], [[Свята-Духаўскі Тупічэўскі манастыр|мсціслаўскім Тупічэўскім]]. Вызначальнай рысай такіх помнікаў з'яўлялася тэктанічнае адзінства аб'ёмаў і маналітнасць кампазіцыі дахаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71, 74}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Viciebsk,_Markaŭščyna,_Trajeckaja._Віцебск,_Маркаўшчына,_Траецкая_(I._Trutnev,_1866).jpg|Траецкая царква Маркава манастыра. [[І. Трутнеў]], 1866 Vorša, Kuciejna, Bohajaŭlenski. Ворша, Куцейна, Богаяўленскі (D. Strukov, 1864-67).jpg|Куцеінскі манастыр. [[Д. Струкаў]], 1864-1867 Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911).jpg|Духаўская царква Тупічэўскага манастыра. П. Крышталёў, 1911 </gallery> == Сінтэз мастацтваў: інтэр’ер і манументальны жывапіс == Характэрнай асаблівасцю барочнай архітэктуры стаў гарманічны сінтэз дойлідства, жывапісу і скульптуры. Дэкаратыўная пластыка, аснову якой складала ордарная сістэма, на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў эвалюцыянавала ад адзіночных плоскіх пілястраў да шматлікіх раскраповак, хвалістых карнізаў, пукатых і ўвагнутых аб’ёмаў. У аздобе інтэр’ераў пачалі шырока ўжываць лепку ў тэхніцы ''[[стука]]'' (штучнага мармуру з абпаленага гіпсу, вапны і клею){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Асаблівае значэнне ў арганізацыі ўнутранай прасторы набылі манументальныя фрэскавыя размалёўкі. Жывапісныя кампазіцыі візуальна разрывалі тэктанічныя межы будынкаў, ствараючы ілюзію незамкнёнай, бязмежнай прасторы. Вялікі ўплыў на развіццё фрэскавага мастацтва ў Беларусі аказала так званая «[[Квадратура (мастацтва)|квадратура]]» — ілюзорная архітэктурная перспектыва. Яе распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне друкаваных узорнікаў, у прыватнасці трактата італьянскага майстра [[Андрэа Поца]]{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=206}}. [[Файл:Касьцёл сьв. Станіслава ў Магілёве, галоўная нава.jpg|міні|злева|Роспісы касцёла Св. Станіслава ў Магілёве]] Манументальны жывапіс XVIII&nbsp;стагоддзя развіваўся ў цеснай сувязі з заходнееўрапейскімі (рымскімі і баварскімі) узорамі. Выдатнымі прыкладамі барочнага сценапісу з’яўляюцца фрэскі [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], [[Сабор Унебаўзяцця Дзевы Марыі і Святога Станіслава|касцёла Святога Станіслава ў Магілёве]], а таксама страчаныя роспісы [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]] і [[Беразвецкая царква|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=204, 207}}. Адначасова з каталіцкімі храмамі багатымі фрэскамі ўпрыгожваліся і праваслаўныя: так, у роспісах [[Свята-Духаўская царква Тупічэўскага манастыра|Свята-Духаўскай царквы]] [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскага манастыра]] ў Мсціславе (сярэдзіна XVII&nbsp;ст.) праявіўся поўны разрыў з візантыйскай традыцыяй, здзіўляла прастанароднасць вобразаў і багацце этнаграфічных рэалій{{sfn|Шматаў|2001|с=15}}. [[Файл:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве (2).jpg|thumb|Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве ў тэхніцы «беларускай рэзі»]] [[Файл:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|міні|злева|Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве]] Вялікага росквіту ў эпоху барока дасягнула алтарная скульптура і манументальная разьба па дрэве. Для надання эмацыянальнай прыўзнятасці інтэр’ерам выкарыстоўвалася тэхніка аб’ёмнай, скразной арнаментальнай разьбы з расліннымі матывамі, якая стала вядомай далёка за межамі краіны пад назвай «[[беларуская рэзь]]»{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}. Сапраўдным шэдэўрам манументальна-дэкаратыўнага мастацтва з’яўляецца ансамбль [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пінск)|касцёла францысканцаў у Пінску]] (першая палова XVIII&nbsp;ст.). Яго галоўны і бакавыя алтары, а таксама ўнікальны амбон багата аздоблены разьбянымі фігурамі апосталаў і анёлаў, вітымі калонамі, картушамі і балдахінамі, якія ствараюць выключна дынамічную і тэатралізаваную кампазіцыю{{sfn|Ярашэвіч|2001|с=187, 189—193}}. == Адметнасці ўніяцкага храмабудаўніцтва == Важную ролю ў станаўленні і развіцці архітэктуры беларускага барока (у прыватнасці, яго віленскай фазы) адыграла грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква і яе манаскі [[Базыльяне|ордэн базыльян]]. Спецыфічныя ўмовы поліканфесійнага грамадства і літургічныя патрабаванні ўніятаў прывялі да выпрацоўкі ўнікальных архітэктурна-планіровачных і мастацкіх рашэнняў, якія іманентна выпрацаваліся на аснове традыцый мясцовага дойлідства з улікам усходніх і заходніх уплываў{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=144}}. У працэсе эвалюцыі ўніяцкага барока сфарміраваўся тып двухвежавага аднаапсіднага храма (часцей за ўсё трохнефавай базілікі). Адной з самых адметных асаблівасцей шэрагу ўніяцкіх помнікаў сярэдзіны XVIII&nbsp;стагоддзя стала мерыдыянальная арыентацыя будынкаў — алтаром на поўнач. Гэты прыём, які парушаў традыцыйную арыентацыю на ўсход, узнік як вынік ідэі сімвалічнага нейтралітэту ўніятаў да ўплываў заходняй (Рым) і ўсходняй (Масква) цэркваў. Яскравым прыкладам такой арыентацыі з'яўляецца перабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=146}}. [[Файл:Інтэр'ер царквы ў Беразвеччы.jpg|міні|Інтэр'ер царквы з алтарнай перагародкай у Беразвеччы]] У інтэр'ерах уніяцкіх храмаў таксама сфарміраваліся спецыфічныя рысы. Замест традыцыйных драўляных іканастасаў тут пачалі ўзводзіць мураваныя алтарныя перагародкі. Гэтыя канструкцыі мелі шматпланавую прасторава-развітую будову, багата аздабляліся ляпнымі пазалочанымі гірляндамі, картушамі і капітэлямі, спалучаючы каталіцкую тэатралізаванасць з захаваннем усходняй літургічнай функцыі, напрыклад, у Сафійскім саборы і [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=147—148}}. [[Файл:Жыровічы, Богаяўленская царква 4.jpg|злева|міні|Фігурны франтон Богаяўленскай царквы ў Жыровічах]] Для вонкавага аблічча манастырскіх храмаў базыльян характэрна выкарыстанне так званых «брамкавых» фасадаў. У такіх кампазіцыях галоўны фасад пазбаўляўся масіўных бакавых вежаў і нагадваў манументальную браму з дынамічным і насычаным пластыкай цэнтральным завяршэннем — фігурным атыкавым франтонам. Падобныя рашэнні можна ўбачыць у [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|царкве ў Вольне]], храме ў [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] і [[Багаяўленская царква (Жыровічы)|Богаяўленскай царкве ў Жыровічах]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=154—157}}. == Праваслаўнае і пратэстанцкае дойлідства == === Пратэстанцкія зборы === У перыяд пашырэння [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім (канец XVI — першая палова XVII&nbsp;стагоддзя) актыўнае будаўніцтва разгарнулі пратэстанты, у першую чаргу кальвіністы. Архітэктура [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] (храмаў) вызначалася суровым аскетызмам, лапідарнасцю формаў і адсутнасцю багатага дэкору, што адпавядала ідэалогіі гэтай канфесіі. Пратэстанцкія храмы ў [[Смаргонь|Смаргоні]], [[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданаве]], [[Кальвінскі збор (Заслаўе)|Заслаўі]] першапачаткова захоўвалі познегатычныя і рэнесансныя рысы, уключаючы відавочны [[Абарончы храм|абарончы характар]]: таўшчэзныя сцены, вузкія вокны-байніцы, масіўныя вежы{{sfn|Габрусь|2001|с=83—85}}. [[Файл:Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1939).jpg|міні|Смаргонскі збор]] Аднак паступова, у працэсе перабудоў і развіцця, архітэктура збораў пачала ўбіраць у сябе элементы барока. Яскравым прыкладам такога сінтэзу з'яўляецца [[Касцёл Святога Міхаіла (Смаргонь)|кальвінскі збор у Смаргоні]], які мае ўнікальную цэнтрычную васьмігранную структуру (актагон), завершаную шатровым дахам і ўпрыгожаную барочнымі архітэктурнымі дэталямі. Барочныя рысы праявіліся і ў вырашэнні вежаў, аздабленні інтэр'ераў стукавай лепкай, выкарыстанні складаных прафіляваных карнізаў{{sfn|Габрусь|2001|с=85—87}}. === Магілёўская архітэктурная школа === У праваслаўным дойлідстве XVII&nbsp;стагоддзя таксама адбываліся складаныя працэсы адаптацыі новага стылю да традыцыйных візантыйска-рускіх канонаў. Найбольш яскрава гэты сінтэз праявіўся на ўсходзе Беларусі, дзе намаганнямі мясцовых рамесных цэхаў сфарміравалася так званая «магілёўская архітэктурная школа»{{sfn|Гліннік|2001|с=173}}. У першай палове і сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя праваслаўныя брацтвы і манастыры ўзводзілі мураваныя храмы, якія захоўвалі традыцыйную крыжова-купальную кампазіцыю, але аздабляліся знешне ў формах пострэнесансу і ранняга барока. Да гэтага кола помнікаў належаць [[Свята-Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскі сабор]] (1636—1639), [[Свята-Мікольскі манастыр (Магілёў)|Мікольская]] (1669—1672) і [[Успенская царква (Магілёў)|Успенская]] (1670—1684) цэрквы ў [[Магілёў|Магілёве]], а таксама [[Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра|Святадухаўская царква]] [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|Куцеінскага манастыра]] пад [[Орша|Оршай]] (да 1653 года){{sfn|Гліннік|2001|с=173—174}}{{sfn|Габрусь|2001|с=109—111}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (1909).jpg|Богаяўленскі сабор у Магілёве Магілёў._Мікольскі_сабор.JPG|Мікольская царква ў Магілёве Mahiloŭ,_Pračyścienskaja._Магілёў,_Прачысьценская_(1901-18).jpg|Прачысценская царква ў Магілёве Траецкая_царква._Орша.jpg|Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра пад Оршай </gallery> Магілёўская архітэктурная школа вызначалася выкарыстаннем шмат'ярусных фігурных франтонаў з пластычнымі валютамі і нішамі. У адрозненне ад каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў, фасады магілёўскіх праваслаўных цэркваў мелі больш плоскасны, «дывановы» характар аздаблення, які імітаваў структуру шмат'ярусных драўляных іканастасаў. Інтэр'еры гэтых храмаў шчодра ўпрыгожваліся фрэскавай паліхроміяй і багатай драўлянай «беларускай рэззю»{{sfn|Габрусь|2001|с=113—114}}{{sfn|Гліннік|2001|с=174}}. Характэрна, што мастацкія формы магілёўскага барока захоўвалі пэўны архаізм і кансерватызм аж да канца XVII&nbsp;стагоддзя, што было прадыктавана ідэалагічным супрацьстаяннем праваслаўнага насельніцтва каталіцкай экспансіі{{sfn|Гліннік|2001|с=176—179}}. == Уплыў на мастацтва Расіі і Украіны == Беларускія майстры адыгралі выключна важную ролю ў станаўленні барочнага мастацтва і архітэктуры ў суседніх усходнеславянскіх краінах. Найбольш інтэнсіўны працэс міграцыі мастацкіх ідэй і саміх творцаў адбываўся ў сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскай вайны 1654—1667 гадоў]] вялікая колькасць беларускіх майстроў (дойлідаў, жывапісцаў, рэзчыкаў, кафляроў) з [[Вільня|Вільні]], [[Полацк|Полацка]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Смаленск|Смаленска]] і іншых гарадоў была гвалтоўна вывезена ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]]. У Маскве яны былі паселены ў асобнай Мяшчанскай слабадзе і працавалі пры царскім двары ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]]{{sfn|Шматаў|2001|с=21}}. [[Выява:Novodev 007.jpg|thumb|злева|Іканастас Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў [[Масква|Маскве]], зроблены беларускімі майстрамі ў 1683—1685 гадах пад кіраўніцтвам [[Клім Міхайлаў|Кліма Міхайлава]]]] Значнае ўздзеянне беларускія майстры аказалі на развіццё рускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і манументальнага дэкору. У Расію была прынесена традыцыя аб'ёмна-ажурнай разьбы па дрэве, якая атрымала назву «[[беларуская рэзь]]» (або «флемская разьба»). Гэтая тэхніка, насычаная барочнымі расліннымі матывамі, выкарыстоўвалася пры стварэнні іканастасаў, напрыклад, у Смаленскім саборы [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра ў Маскве]], і аздабленні царскіх палацаў, у прыватнасці, драўлянага палаца ў [[Каломенскае|Каломенскім]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Не меншы ўплыў зрабілі беларускія кафляры. Майстры [[Ігнацій Максімаў]], [[Сцяпан Іваноў-Палубес]] і [[Пётр Іваноў-Заборскі]] наладзілі ў Расіі вытворчасць шматколернай паліванай [[Кафля|кафлі]]. Яны ўпершыню прыўнеслі ў рускае дойлідства барочныя матывы (калонкі, [[Антаблемент|антаблементы]], [[Картуш (архітэктура)|картушы]], выявы [[Херувім|херувімаў]]), якія актыўна выкарыстоўваліся пры аздабленні [[Валдайскі Іверскі манастыр|Іверскага манастыра на Валдаі]] і [[Нова-Іерусалімскі манастыр|Нова-Іерусалімскага сабора]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Акрамя таго, беларускія майстры садзейнічалі ўкараненню ў рускае дойлідства заходнееўрапейскай [[Ордарная сістэма|ордарнай сістэмы]]{{sfn|Шматаў|2001|с=22}}. На тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] барока пачало фарміравацца пазней, чым у Беларусі, і таксама адчула на сабе ўплыў беларускай архітэктурнай школы. Першы ўкраінскі барочны помнік — [[Касцёл езуітаў (Львоў)|касцёл езуітаў у Львове]] (1610—1630-я гады) — узводзіўся італьянскім дойлідам [[Джакама Брыяна|Дж.&nbsp;Брыяна]], які відавочна абапіраўся на вопыт будаўніцтва езуіцкага [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела ў Нясвіжы]]. Падабенства франтонаў і агульнай кампазіцыі ў абодвух помніках з'яўляецца бясспрэчным. Значны ўплыў на ўкраінскае мастацтва аказалі і беларускія майстры кніжнай гравюры, напрыклад, браты [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандр]] і [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонцій Тарасевічы]], друкар [[Спірыдон Собаль]], якія перанеслі ў Кіеў і Львоў перадавыя дасягненні [[Віленская школа гравюры|віленскай]] і [[Магілёўская школа гравюры|магілёўскай школ]] медзярыту{{sfn|Шматаў|2001|с=29—30}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мураваныя харалы|ref=Габрусь}} * {{артыкул |аўтар=[[В. Ф. Шматаў|Шматаў В. Ф.]] |загаловак=Станаўленне барока ў мастацтве ўсходнеславянскіх народаў |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=7—45 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Шматаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока. Тэндэнцыі і напрамкі развіцця |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=50—64 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Абрысы станаўлення стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=65—80 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Габрусь_Абрысы}} * {{артыкул |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Элітная архітэктура барока Беларусі ў агульнаеўрапейскім кантэксце |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=102—123 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Кулагін}} * {{артыкул|ref=Чантурыя_Ю|аўтар=[[Ю. У. Чантурыя|Чантурыя Ю. У.]]|загаловак=Архітэктурны ансамбль плошчы ў горадабудаўніцтве барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=81—101|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Федарук|аўтар=[[А. Т. Федарук|Федарук А. Т.]]|загаловак=Эпоха барока ў паркабудаўніцтве Беларусі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=282—290|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гаршкавоз|аўтар=[[В. Дз. Гаршкавоз|Гаршкавоз В. Дз.]]|загаловак=Беларускі сценапіс XVIII ст. Тыпалогія ў кантэксце польскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=203—212|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Ярашэвіч|аўтар=[[А. А. Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]|загаловак=Архітэктурна-скульптурны ансамбль касцёла францысканцаў у Пінску|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=186—202|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Габрусь_Аспекты|аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]]|загаловак=Стылістычныя аспекты архітэктуры віленскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=140—166|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гліннік|аўтар=[[В. В. Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Святадухаўская (цёплая) царква Куцеінскага Богаяўленскага манастыра. Досвед рэканструкцыі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=167—185|isbn=985-08-0452-1}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=2: Другая палова XVI — канец XVIII ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Я. М. Сахута |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1988 |старонак=384 |ref=ГБМ. Т. 2}} * {{кніга |аўтар=Чантурия В. А. |загаловак=История архитектуры Белоруссии |выданне=2-е изд. |месца=Мн. |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1977 |старонак=319 |ref=Чантурия}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1972 |том=1 |ref=Гісторыя Беларускай ССР}} * {{артыкул |аўтар=Квитницкая Е. Д. |загаловак=Белоруссия. Архитектура XVII в. |выданне=Всеобщая история архитектуры: В 12 т. |месца=М. |год=1968 |том=6 |старонкі=477 |ref=Квитницкая}} * {{кніга |аўтар=Чарняўская Т. І. |загаловак=Архітэктура Магілёва: З гіст. планіроўкі і забудовы горада |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1973 |старонак=95 |ref=Чарняўская}} * {{кніга |аўтар=Егоров Ю. |загаловак=Градостроительство Белоруссии |месца=М. |год=1954 |старонак=283 |ref=Егоров}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура барока ў Беларусі]] cetqcw2fhawm8q2rubirh9qycb3hoaz 5144399 5144378 2026-05-21T10:21:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Позняе (віленскае) барока */ 5144399 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. 2022.jpg|міні|Першым помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гг. італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]]]] '''Архітэкту́ра баро́ка ў Белару́сі''' — мастацкі і [[архітэктурны стыль]], які дамінаваў у манументальным, [[Культавая архітэктура|культавым]] і свецкім дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] (у межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) з канца XVI і да канца XVIII&nbsp;стагоддзя. З'яўляючыся лагічным працягам агульнаеўрапейскіх працэсаў, [[барока]] на беларускіх землях не было простым механічным запазычаннем заходнееўрапейскіх узораў. Увабраўшы ў сябе элементы [[Беларуская готыка|мясцовай готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]], а таксама глыбокія традыцыі візантыйска-рускай сістэмы [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], гэты стыль набыў яскравыя нацыянальныя і рэгіянальныя рысы{{sfn|Лазука|2001|с=50-51}}{{sfn|Габрусь|2001|с=68-69}}. Своеасаблівы сінтэз заходняй (каталіцкай) і ўсходняй ([[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]]) архітэктурных традыцый, які выявіўся ў прасторавых кампазіцыях, [[Тэктоніка|тэктоніцы]] і дэкоры, атрымаў у мастацтвазнаўстве назву '''беларускае барока'''. Тэрмін упершыню быў уведзены ў навуковы зварот у канцы 1920-х гадоў гісторыкам архітэктуры [[М. Шчакаціхін|М.&nbsp;Шчакаціхіным]]<ref name="shchak">{{кніга |аўтар=[[М. Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] |загаловак=Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. Т. 1. |месца=Мн. |выдавецтва=Інбелкульт |год=1928}}</ref>{{sfn|Габрусь|2001|с=7}}. З'яўленне барока ў Беларусі было непасрэдна звязана з грамадска-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй]] (1569), пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя ў ВКЛ|контррэфармацыі]] і прыходам [[Ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Першым манументальным помнікам барока не толькі ў Беларусі, але і на тэрыторыі ўсёй Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] (1587—1593), пабудаваны італьянскім архітэктарам [[Джавані Марыя Бернардоні|Янам Марыяй Бернардоні]] па фундацыі князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]]{{sfn|Габрусь|2001|с=68}}{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. Нягледзячы на тое, што першапачаткова барока выступала як стыль каталіцкай (найперш езуіцкай) архітэктуры, у спецыфічных умовах поліканфесійнага грамадства Вялікага Княства Літоўскага яно хутка пераадолела рэлігійныя рамкі. Барочная эстэтыка паступова была ўспрынята і перапрацавана [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай]], [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкай]] і нават [[Кальвінізм|пратэстанцкай (кальвінісцкай)]] цэрквамі, стаўшы ўніверсальным стылем эпохі{{sfn|Лазука|2001|с=50}}{{sfn|Габрусь|2001|с=69}}. Эвалюцыя беларускага барока прайшла некалькі этапаў: ад суровых, манументальных форм ранняга і [[Сармацкае барока|«сармацкага» барока]] (XVII&nbsp;ст.) да вытанчанага, надзвычай пластычнага і дынамічнага [[Віленскае барока|віленскага барока]] (сярэдзіна і другая палова XVIII&nbsp;ст.){{sfn|Габрусь|2001|с=68}}. Дасягненні беларускіх майстроў і самабытнасць сфарміраванай імі архітэктурнай школы аказалі значны ўплыў на развіццё манументальнага дойлідства, [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і [[Іканапіс|іканапісу]] ў суседніх краінах, у прыватнасці, стаўшы адным з фактараў станаўлення [[барока ў Расіі]] і [[Барока ва Украіне|на Украіне]]{{sfn|Шматаў|2001|с=11, 27—28}}. == Гістарычныя перадумовы і вытокі == З’яўленне і пашырэнне барока ў беларускай архітэктуры было цесна звязана са значнымі сацыяльна-палітычнымі падзеямі другой паловы XVI&nbsp;стагоддзя: заключэннем [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) і пачаткам каталіцкай [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], якую праводзіў у першую чаргу [[Таварыства Ісуса|ордэн езуітаў]]. У манументальнае дойлідства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] быў прыўнесены новы архітэктурна-мастацкі стыль, выразныя сродкі якога вызначаліся павышанай экспрэсіяй і былі пакліканы ўмацаваць пазіцыі каталіцкай царквы{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Цэнтрам станаўлення гэтага стылю стала [[Італія]] (у прыватнасці, [[Рым]]), адкуль ён пачаў сваё шэсце па Еўропе{{sfn|Шматаў|2001|с=12}}. [[Файл:Chiesa gesu facade.jpg|міні|злева|Галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е, які паслужыў для нясвіжскага касцёла Божага Цела]] Беларусь стала адной з першых краін, якая прычынілася да развіцця барока. Першым помнікам гэтага стылю на тэрыторыі Усходняй Еўропы лічыцца [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]], пабудаваны ў 1587—1593 гадах. Яго з’яўленне звязана з дзейнасцю нясвіжскага князя [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі»]], які пасля паломніцтва ў Святую Зямлю і наведвання Італіі запрасіў італьянскага архітэктара-езуіта [[Джавані Марыя Бернардоні|Яна Марыю Бернардоні]]{{sfn|Шматаў|2001|с=14—15}}. Прататыпам для нясвіжскага касцёла паслужыў галоўны ордэнскі храм езуітаў [[Іль Джэзу]] ў [[Рым]]е. Аднак ужо ў гэтым раннім беларускім помніку праявіліся мясцовыя адметнасці: спрошчаная трактоўка [[Архітэктурны ордар|ордара]] на галоўным фасадзе, больш дэталёвая апрацоўка бакавых фасадаў, наяўнасць гранёных капэл па баках нефаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Істотнай падзеяй, звязанай з пачаткам эпохі барока і будаўніцтвам у Нясвіжы, стала таксама ўвядзенне ў беларускае дойлідства прафесійнага праектнага чарцяжа{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. Аднак рэзкага і поўнага адмаўлення ад папярэдніх традыцый пад уздзеяннем заходняга барочнага ўзору не адбылося. Новы стыль з’явіўся тым зернем, якое дало парасткі толькі дзякуючы спецыфічным мясцовым умовам. [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]] 1596 года надзвычай абвастрыла рэлігійна-палітычную барацьбу ў краіне. Саперніцтва паміж католікамі, праваслаўнымі і ўніятамі ў сферы культавага будаўніцтва вымушала ўсе канфесіі звяртацца да найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока, адначасова сінтэзуючы іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі мінулага. Менавіта ў выніку гэтых складаных сацыяльна-культурных працэсаў на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў сфарміравалася самабытная архітэктурна-мастацкая сістэма беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68—69}}. Візантыйская першааснова праваслаўнай царквы не знікла, а засталася адным «са складаемых» у фарміраванні новага стылю, што абумовіла ўнікальнасць беларускай архітэктуры ў параўнанні з суседнімі польскай ці рускай школамі{{sfn|Шматаў|2001|с=7}}. == Эвалюцыя і стылявыя кірункі == Развіццё стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі прайшло тры асноўныя перыяды: ранняе барока (канец XVI&nbsp;— першая палова XVII&nbsp;стагоддзя), сталае або [[Сармацкае барока|«сармацкае» барока]] (другая палова XVII&nbsp;— 1730-я гады) і позняе або [[віленскае барока]] (1730-я&nbsp;— 1780-я гады){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=68}}. === Ранняе барока === [[Файл:Ružany_Holy_Trinity_Church_2023-06-24_5352.jpg|злева|міні|Касцёл Святой Тройцы ў Ружанах]] На ранняй стадыі станаўлення (канец XVI — першая палова XVII стагоддзя) беларускае барока ўяўляла сабой арганічны сплаў заходнееўрапейскіх мастацкіх плыней з мясцовымі будаўнічымі традыцыямі [[Беларуская готыка|готыкі]] і [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]]. Пэўны пераходны этап прасочваецца ў архітэктуры [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] ([[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданава]], [[Кальвінскі збор (Новы Свержань)|Новы Свержань]], [[Кальвінскі збор (Асташын)|Асташын]]), якія мелі лаканічную трохчасткавую структуру з адной вежай над уваходам. Гэтыя пабудовы яшчэ захоўвалі готыка-рэнесансныя рысы, але ўжо выкарыстоўвалі элементы ордэрнай пластыкі (прафіляваныя карнізы, нішы з паўсферычнымі конхамі) і пазбаўляліся масіўных [[Контрфорс|контрфорсаў]], пракладаючы шлях да эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=24}}. У першай палове XVII стагоддзя ў беларускай архітэктуры яшчэ працягвалі ўзводзіць храмы з аднанефавай і аднавежавай структурай, што была больш характэрнай для папярэдняга гістарычнага этапу. Да такіх пабудоў адносяцца [[Троіцкі касцёл (Ружаны)|касцёл дамініканцаў у Ружанах]] (1617) і [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Слонім)|касцёл бернардзінцаў у Слоніме]] (1639). Адначасова пашыраўся і новы тып культавай пабудовы — трохнефавая [[Базіліка|базіліка]]. Цікавым прыкладам архітэктурных пошукаў з'яўляецца [[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|Мікалаеўскі касцёл у Міры]] (1599—1605). Гэта базіліка з [[Трансепт|трансептам]] (уплыў італьянскага барока), аднак яе цэнтральны неф завяршае масіўная шмат'ярусная готыка-рэнесансная вежа, да якой па баках прымыкаюць дзве круглыя вежачкі з вітымі ўсходамі{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=25—26}}. Першапачаткова многія базілікі мелі бязвежавы галоўны фасад, шчодра насычаны ордэрнымі элементамі ([[Касцёл Святога Фамы Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёл дамініканцаў у Мінску]], пасля 1615; [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|касцёл бернардзінцаў у Гродне]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Вызначальным момантам у выпрацоўцы характэрнага тыпу беларускага барочнага храма стала фарміраванне двухвежавых фасадаў. У манументальнай архітэктуры Беларусі гэты прыём мае ўласнае, мясцовае паходжанне. Яго вытокі ўзыходзяць да [[Абарончы храм|абарончых храмаў]] беларускай готыкі ([[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Сынкавічы)|цэрквы ў Сынкавічах]] і [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Мураванцы]]). У эпоху барока кутнія баявыя вежы канчаткова страцілі сваё абарончае прызначэнне: яны зніклі з боку алтара, але захаваліся на галоўным фасадзе. Вежы сталі выключна кампазіцыйнымі элементамі, якія падтрымлівалі ўласцівую новаму стылю дынаміку вертыкальных мас{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=27}}. Такім чынам, галоўны фасад пачаў трактавацца як самастойны трохмерны аб'ём — своеасаблівая тэатральная «куліса» (ці фасад-шырма), якая візуальна засланяла сабой асноўную кампазіцыю збудавання. Гэты прынцып быў рэалізаваны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзятлава)|касцёле ў Дзятлаве]] (1624—1646), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|касцёле брыгітак у Гродне]] (1642—1651) і ў [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёле ў Вішневе]] (1637—1641){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. На раннім этапе гэтыя вежы былі яшчэ невысокімі (мелі ўсяго адзін ярус над узроўнем карніза) і накрываліся шатрамі, што стварала выразны кантраст паміж статыкай масіўнай базы і энергічнай дынамікай завяршэння{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=27—28}}. Ранні этап развіцця стылю праходзіў пры дамінаванні так званага «езуіцкага барока», калі архітэктары-езуіты ўзводзілі касцёлы і калегіумы па ўзору рымскіх бажніц. Суровая дысцыпліна ордэна вымагала зацвярджэння праектаў у Рыме, і ў выніку раннебарочныя помнікі часта атрымлівалі строгую тэктоніку, буйнамаштабнасць і класічнае выкарыстанне рымскага [[Архітэктурны ордар|ордара]] без залішняй пластычнай дэкаратыўнасці вонкавага аблічча{{sfn|Кулагін|2001|с=107}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Краявіды Слоніма (19).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Слоніме Miensk, Daminikanskaja-Vałockaja. Менск, Дамініканская-Валоцкая (1944).jpg|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага ў Мінску Ансамбль_былога_кляштара_бернардзінцаў.jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Гродне Дятлово_костёл_2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дзятлаве Гродна_2015._Касцёл_Дабравешчання_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі.jpg|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гродне Вішнева. Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Вішневе </gallery> === Сталае («сармацкае») барока === У другой палове XVII — пачатку XVIII стагоддзя (1650—1730-я гады) манументальнае дойлідства Беларусі ўступае ў перыяд сталага барока. У адрозненне ад [[Абарончы храм|абарончых храмаў]] перыяду [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]], у эпоху барока вежы канчаткова страцілі сваё непасрэднае функцыянальнае (абарончае) прызначэнне і сталі выключна важнымі кампазіцыйнымі элементамі. Двухвежавасць вынікала з імкнення архітэктараў узмацніць эмацыянальнае ўздзеянне будынка на гледача. Галоўны фасад пачаў трактавацца як своеасаблівая тэатральная «куліса» для ўсёй кампазіцыі, якая завяршала агульную дынаміку архітэктурных мас. Менавіта гэты мастацкі прынцып, а не павышаная дэкаратыўная пластыка, уласцівы лепшым помнікам сталага беларускага барока{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Адна з галоўных асаблівасцей гэтага перыяду — манументальнасць і суровасць, якія дасягаліся пэўнай сістэмай прапорцый. Суадносіны паміж бакамі асобных элементаў аб'ёмна-прасторавай структуры дасягалі 1:8, што надавала кампазіцыям асаблівую стройнасць і падкрэслены вертыкалізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=116}}. Каб узмацніць маштабнасць і выразнасць, дойліды часта спрашчалі [[Архітэктурны ордар|ордэрныя элементы]]: замест класічных калон выкарыстоўваліся плоскія [[Пілястра|пілястры]], а поўны [[Антаблемент|антаблемент]] звычайна замяняўся адзіным [[Карніз|карнізам]]{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=116}}. Гэты суровы, масіўны стылявы кірунак атрымаў у мастацтвазнаўстве назву [[Сармацкае барока|«сармацкае барока»]], паколькі ён найлепш адлюстроўваў рыцарскія ідэалы і густы тагачаснай шляхты. Храмы вылучаліся масіўнасцю і геаметрычнай спрошчанасцю аб'ёмаў, якія маглі моцна кантраставаць з надзвычай пышнай і багатай ілюзорнай лепкай у інтэр'еры. Такі падыход яскрава адлюстраваны ў архітэктуры [[Касцёл Святога Міхаіла Архангела (Міхалішкі)|касцёла аўгусцінцаў у Міхалішках]] (1653—1655), [[Касцёл дамініканцаў (Буховічы)|касцёла дамініканцаў у Буховічах]] (1647), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Засвір)|касцёла кармелітаў у Засвіры]] (1713) і [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|фарнага касцёла ў Навагрудку]] (перабудаваны да 1724 года), вонкавае аблічча якіх мае амаль сярэднявечны характар{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}. Ідэальным прыкладам кантрасту з'яўляецца храм у Міхалішках, узведзены па праекце архітэктара [[Крыштаф Пенс|Крыштафа Пенса]]. У 1680-я гады яго інтэр'ер быў аздоблены італьянскімі майстрамі [[П'етра Перці]] і [[Джавані Марыя Галі|Джавані Галі]] пышнымі бела-блакітнымі барэльефамі і раслінным арнаментам у тэхніцы [[Стука|стука]] (штучнага мармуру){{sfn|Шматаў|2001|с=18}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=69}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=112}}. У гэты перыяд працягвае ўдасканальвацца і ўскладняцца кампазіцыя галоўных фасадаў. У [[Касцёл Святога Антонія і кляштар дамініканцаў (Княжыцы)|касцёле дамініканцаў у Княжыцах]] (1681—1683) фасад набывае выразны вертыкалізм: над масіўным ніжнім ярусам узвышаецца высокі [[Атык|атык]], увянчаны адразу трыма вежамі (дзве па баках і адна ў цэнтры). Будынак пазбаўлены гарызантальных прафіляваных цяг, што яшчэ больш падкрэслівае яго імклівасць уверх. Цікава вырашаны і [[Трансепт|трансепт]] касцёла, які напалову схаваны ўнутр нефа{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=115}}. У фарным касцёле ў Навагрудку строгі фасад-куліса з дзвюма манументальнымі вежамі хавае за сабой старажытныя гатычныя капліцы папярэдняга храма{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=114}}. Да найбуйнейшых і самых амбіцыйных культавых збудаванняў сталага барока належаць комплексы езуітаў і кармелітаў. [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|Касцёл езуітаў у Гродне]] (1647—1663) уяўляе сабой масіўную трохнефавую базіліку з трансептам і купалам над сяродкрыжжам. Яго ўнутраная прастора ўражвае веліччу, а драўляны галоўны алтар, выкананы ў 1730-х гадах, з'яўляецца шэдэўрам барочнай разьбы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=113}}. Унікальным помнікам выступае [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Глыбокае)|касцёл кармелітаў у Глыбокім]] (каля 1654 г., перабудаваны ў 1735 г.). Першапачаткова ён меў чатыры аднолькавыя масіўныя вежы (дзве на галоўным фасадзе і дзве з боку алтара). Яго пазнейшая перабудова, падчас якой фасад узбагаціўся хвалістымі лініямі, разарванымі франтонамі і шмат'яруснымі вежамі, стала мастком ад суровага сармацкага барока да вытанчанай і дынамічнай эстэтыкі позняга (віленскага) барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=116—117}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Касьцёл,_Міхалішкі.jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Michališki._Church_of_St._Michael_the_Archangel_02.JPG|Багата дэкараваныя лепкай інтэр'еры касцёла Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках Kasciol_Sviatoj_Trojcy_(Zasvir).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Засвіры Новогрудский фарный костёл Преображения Господня.jpg|Фарны касцёл у Навагрудку 3._Глубокое._Собор_Рождества_Пресвятой_Богородицы._Вид_со_двора..JPG|Сармацкі фасад касцёла кармелітаў у Глыбокім Kniazhycy_catholic_church_2010.jpg|Касцёл дамініканцаў у Княжыцах (1681—1683 гг.) Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1731) (cropped).jpg|Касцёл езуітаў (Фарны) у Гродне (1647—1663 гг.) на карціне 1731 г. </gallery> === Позняе (віленскае) барока === У XVIII стагоддзі манументальнае будаўніцтва ў Беларусі ўступіла ў фазу свайго найвышэйшага росквіту. Склалася ўнікальная архітэктурна-мастацкая сістэма позняга барока, якая атрымала ў мастацтвазнаўстве назву [[віленскае барока]]. На яе фарміраванне пэўны ўплыў зрабілі мастацкія ідэі архітэктараў Паўночнай Італіі, у першую чаргу [[Франчэска Бараміні]], аднак яны былі глыбока і творча перапрацаваны на мясцовай глебе{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=228}}. Для позняга беларускага барока стала ўласціва надзвычайная маляўнічасць і пластычнасць формаў, шматпланавая прасторавая структура фасадаў, багацце [[Святлацень|святлаценю]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Архітэктура набыла стромкасць і лёгкасць, што надавала збудаванням вытанчаныя прапорцыі, мудрагелістыя скразныя праёмы і крывалінейныя абрысы. Галоўны фасад шмат у чым страціў выразныя тэктанічныя межы: з'явіліся [[Пілястра|вязкі пілястраў]], якія дубліруюць асноўную вертыкаль, а [[Карніз|карнізы]] пачалі выгінацца плаўнымі хвалістымі лініямі. Асаблівая роля адводзілася шмат'ярусным вежам з тэлескапічнай будовай: паступовае скарачэнне ярусаў стварала ілюзію стэрэаскапічнай перспектывы і імклівага руху ўверх. Вежы завяршаліся складанымі фігурнымі купаламі — «банямі». Франтоны набылі шмат'ярусны [[Атык|атыкавы]] характар з пластычнымі [[Валюта (архітэктура)|валютамі]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=154}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=228}}. Станаўленне і росквіт мастацкіх асаблівасцей позняга барока непарыўна звязаны з творчасцю выдатнага віленскага архітэктара [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Яна Крыштофа Глаўбіца]], які працаваў над шматлікімі культавымі помнікамі{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Гэты кірунак стаў універсальным для розных хрысціянскіх канфесій, але найбольш яскрава і маштабна ён выявіўся менавіта ва [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніяцкім]] храмабудаўніцтве. Адным з галоўных шэдэўраў Я. К. Глаўбіца (сумесна з архітэктарам [[Балтазар Касінскі|Балтазарам Касінскім]]) стаў перабудаваны ўніятамі [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]] (1738—1750). Ён быў пераўтвораны ў двухвежавую [[Базіліка|базіліку]] з нетыповай арыентацыяй алтара на поўнач (што сімвалізавала канфесійны нейтралітэт уніятаў). Ажурныя вежы сабора маюць шэсць ярусаў, якія інтэнсіўна змяншаюцца ўгару, а фігурныя франтоны ўпершыню ўжыты на абодвух тарцах цэнтральнага нефа{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=229}}. Надзвычайнай пластычнасцю вылучаецца [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царква базыльян у Беразвеччы]] пад [[Глыбокае|Глыбокім]] (1756—1763), дзе франтоны размешчаны не толькі над [[Апсіда|апсідай]], але і над крыламі [[Трансепт|трансепта]], а хвалісты фасад здаецца вылепленым з мяккага матэрыялу. Вежы тут пастаўлены пад вуглом да фасада, што максімальна ўзмацняе прасторавую дынаміку{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=229—230}}. Больш спакойна і плоскасна, але з выразным хвалістым цэнтрам і асіметрычнай кампазіцыяй вырашаны фасад [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|касцёла ў Барунах]] (1747—1757, архітэктар [[Аляксандр Асікевіч|Аляксандр Асікевіч]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=230}}. Да выдатных двухвежавых базілік гэтага перыяду таксама належаць [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Лужкі)|касцёл піяраў у Лужках]] (1744—1756) з чатырох'яруснымі вежамі, павернутымі пад вуглом 45 градусаў да фасада, касцёлы ў [[Касцёл Святога Тадэвуша (Лучай)|Лучаі]] (1766—1776) і [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Дунілавічы)|Дунілавічах]] (1769—1773){{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=230—231}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="180"> Файл:Полацк. Сафійскі сабор.jpg|Сафійскі сабор у Полацку Файл:Hłybokaje, Bieraźviečča, Bazylanski. Глыбокае, Беразьвечча, Базылянскі (J. Dulevič, 1934).jpg|Касцёл Святых Пятра і Паўла ў Беразвеччы Файл:Kaścioł u Barunach1.JPG|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах Файл:Лужки костел св. Михаила Архангела 01.jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Лужках Файл:Віцебск. 33.JPG|Свята-Уваскрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску Файл:Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў) 2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Будславе Файл:Касьцёл Найсьв. Тройцы.jpg|Касьцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Дунілавічах Файл:Łučaj. Лучай (21.03.2011).jpg|Касцёл Святога Тадэвуша ў Лучаі </gallery> Акрамя класічных базілік са шмат'яруснымі вежамі, у архітэктуры ўніяцкіх храмаў сфарміраваліся так званыя «брамкавыя» галоўныя фасады. У такіх пабудовах фасад пазбаўляўся масіўных бакавых вежаў і нагадваў манументальную браму з дынамічным і насычаным пластыкай цэнтральным завяршэннем у выглядзе фігурнага атыкавага франтона. Падобныя рашэнні выкарыстаны ў [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|Троіцкай царкве ў Вольне]] (1768), [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Свята-Пакроўскай царкве ў Талачыне]] (1769—1779) і [[Багаяўленская царква (Жыровічы)|Богаяўленскай царкве ў Жыровічах]] (1769){{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=154—157}}. Мастацкія прынцыпы віленскага барока праявіліся і ў цэнтрычных кампазіцыях, сярод якіх вылучаюцца [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква ў Віцебску]] (1772) і ўнікальная [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская царква-кальварыя ў Жыровічах]] (1769){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Своеасаблівай пластыкай і магутным сілуэтам вылучаецца [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|касцёл бернардзінцаў у Будславе]] (1783), дзе цэнтральны глухі купал схаваны ў канструкцыі даху, а стройныя шмат'ярусныя вежы выступаюць далёка за межы бакавых нефаў. Уплыў творчасці Ф. Бараміні і вышэйшая ступень дэкаратыўнай пластыкі, характэрная для фінальнай стадыі эвалюцыі стылю, адлюстраваліся ў архітэктуры [[Касцёл Святога Карла Барамея (Пінск)|касцёла Карла Барамея]] (1770—1832) і [[Варварынская царква (Пінск)|касцёла бернардзінцаў]] (1786) у Пінску{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=231—232}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="180"> Файл:Вольно троицкая церковь 01.jpg|Свята-Троіцкая царква ў Вольне Файл:Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|Свята-Пакроўская царква ў Талачыне Файл:Жыровічы, Богаяўленская царква 1.jpg|Богаяўленская царква ў Жыровіцах Файл:Жыровічы, Крыжаўзьдзьвіжанская царква 1.jpg|Крыжаўзвіжанская царква ў Жыровіцах Файл:Віцебск. 33.JPG|Свята-Уваскрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску Файл:Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў) 2.jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Будславе Файл:Pinsk, histaryčny centr. Пінск, гістарычны цэнтр (2021) 32.jpg|Касцёла бернардзінцаў у Пінску Файл:Church of St. Charles Borromeo, Pinsk 1.JPG|Касцёл Святога Карла Барамея ў Пінску </gallery> == Горадабудаўніцтва і свецкая архітэктура == === Эвалюцыя планіроўкі і фартыфікацыі === Канец XVI і першая палова XVII стагоддзя на тэрыторыі Беларусі былі адзначаны прыкметным ростам гарадоў, павелічэннем іх насельніцтва і ўскладненнем архітэктурна-планіровачнай структуры. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў найбуйнейшых цэнтрах ([[Брэст]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]]) налічвалася 10 і болей тысяч жыхароў. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала выкарыстанне новай фартыфікацыйнай сістэмы па тыпу заходнееўрапейскай, да стварэння якой актыўна прыцягваліся галандскія інжынеры і архітэктары: [[Ван Лаэр]], [[Нонхарт]], [[Ван Дадэн]], [[Голанд]], [[Валон]] і іншыя{{sfn|Чантурия|1977|с=32}}. Замест драўляных умацаванняў пачалі насыпацца земляныя валы з [[Курціна (архітэктура)|курцінамі]] і [[Бастыён|бастыёнамі]]. Драўляныя замкі паступова страчвалі свае абарончыя функцыі, а роля галоўнага гарадскога цэнтра перайшла да гандлёвых плошчаў, дзе ўзводзіліся новыя грамадскія і культавыя збудаванні{{sfn|Гісторыя Беларускай ССР|1972|с=199}}{{sfn|Квитницкая|1968|с=477}}. [[Файл:План Магілёва ў канцы XVII ст.svg|thumb|злева|План Магілёва ў канцы XVII ст.]] Прыкладам новага напрамку ў горадабудаўніцтве з'яўляўся [[Магілёў]]. У 1601 годзе быў складзены праект [[Гарадскія ўмацаванні Магілёва|новых земляных умацаванняў]] вакол [[Магілёўскі замак|замка]] і пасадаў. Сфарміравалася [[Радыяльна-кальцавая планіроўка|радыяльна-кальцавая сістэма]] планіроўкі з трыма паясамі абароны. Першы пояс — [[Замкавы вал (Магілёў)|Замкавы вал]] — абкружаў тэрыторыю старажытнага замка. Другі — [[Блізкі вал|Кругавы (або Бліжні) вал]] — ахопліваў Стары горад і меў чатыры мураваныя брамы. Трэці пояс — [[Палявы вал|Палявы (або Дальні) вал]] — ахопліваў пасады [[Новы горад (Магілёў)|Новага горада]], з'яўляўся найбольш працяглай лініяй умацаванняў і меў восем драўляных брам ([[Віленская брама (Магілёў)|Віленская]], [[Шклоўская брама (Магілёў)|Шклоўская]], [[Быхаўская брама (Магілёў)|Быхаўская]] і інш.). Усе галоўныя вуліцы горада мелі радыяльныя напрамкі і сыходзіліся на гандлёвай плошчы, дзе ў XVII стагоддзі пачалі ўзводзіць мураваную [[Магілёўская ратуша|ратушу]]{{sfn|Чарняўская|1973|с=7—13}}. Па-іншаму вырашаліся задачы абароны ў [[Гродна|Гродне]]. Горад не меў агульнагарадскіх земляных валоў, таму [[Стары замак (Гродна)|Верхні]] і [[Ніжні замак (Гродна)|Ніжні]] замкі разам з мураванымі кляштарамі стваралі адзіную абарончую сістэму. З канца XVI стагоддзя тут пачалося ўзвядзенне мураваных каталіцкіх кляштараў у найважнейшых стратэгічных пунктах: касцёл [[Фара Вітаўта]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] (1584—1596), [[Гродзенскі касцёл і кляштар дамініканцаў|дамініканскі]] (1672), [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|бернардзінскі]] (1595), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў (Гродна)|францысканскі]] (1635) і [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкі]] (1642—1651) кляштары. Яны выконвалі ролю своеасаблівых унутраных крэпасцей горада{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=13}}. [[Файл:Nesvisium.jpg|thumb|Нясвіж на гравюра Тамаша Макоўскага, 1604 г.]] Яшчэ адным важным кірункам стала фарміраванне гарадоў-крэпасцей, такіх як [[Слуцк]], [[Рэчыца]], [[Быхаў]] і [[Нясвіж]]. У адрозненне ад буйных гістарычных гарадоў, яны забудоўваліся ў кароткі тэрмін па адзіным рэгулярным плане і мелі прамавугольную сетку вуліц. Слуцк, напрыклад, меў канфігурацыю, блізкую да круга, умацаванага па перыметры сістэмай земляных валоў, бастыёнаў і [[Равелін|равелінаў]]. Рэчыца, паводле плана 1649 года, мела магутную сістэму з трох паясоў умацаванняў, якія абаранялі замак і прамавугольную сетку гарадскіх вуліц. Нясвіж, які з 1533 года стаў галоўнай рэзідэнцыяй [[Радзівілы|Радзівілаў]], з'яўляецца класічным прыкладам горада-крэпасці. Мураваны [[Нясвіжскі замак|замак]] быў вынесены за межы горада на высокі ўзгорак і абкружаны валамі з чатырма бастыёнамі. Сам горад меў прамавугольную сістэму планіроўкі і быў абнесены ўласнай сістэмай абарончых умацаванняў з чатырма мураванымі брамамі ([[Замкавая брама (Нясвіж)|Замкавая]], [[Слуцкая брама|Слуцкая]], [[Віленская брама (Нясвіж)|Віленская]], [[Клецкая брама (Нясвіж)|Клецкая]])<ref>ЦДГА БССР, КМФ-5, воп. 1, спр. 3839a, л. 70—116.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=14}}{{sfn|Егоров|1954|с=78}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff.jpg|План горада-крэпасці Слуцка. 1711—1736, {{нп3|Іаган Георг Максімільян фон Фюрстэнгоф|Максімільян фон Фюрстэнгоф|de|Johann Georg Maximilian von Fürstenhoff}} Bychaŭ. Быхаў (1781).jpg|План горада-крэпасці Быхава. 1781 г. Bychaŭ. Быхаў (XVII).jpg|План Быхаўскага замка і горада. XVII ст. Rečyca. Рэчыца (C. Eygerd, 1663).jpg|План горада-крэпасці Рэчыцы. 1663 г., Крыстоф фон Эйгерд </gallery> === Роля мястэчак і манастырскіх комплексаў === Характэрнай асаблівасцю горадабудаўніцтва другой паловы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў стала шырокае распаўсюджанне мястэчак. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім налічвалася каля 250 буйных і сярэдніх мястэчак. Яны падзяляліся на каралеўскія ([[Скідаль]], [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], [[Гомель]]), прыватнаўласніцкія ([[Любча (Навагрудскі раён)|Любча]], [[Дзяржынск|Койданава]], [[Лагойск]], [[Смаргонь]], [[Ружаны]]) і манастырска-царкоўныя ([[Чэрвень (горад)|Ігумен]], [[Відзы]], [[Пяршай]], [[Жыровічы]]). Мястэчка займала прамежкавае становішча паміж горадам і вёскай, і значная частка яго жыхароў была занята ў сельскагаспадарчай вытворчасці. Цэнтрам звычайна з'яўлялася гандлёвая плошча на перакрыжаванні важнейшых шляхоў. Замкі або манастыры размяшчаліся асобна ад жылой забудовы, але складалі з ёй адзіны архітэктурна-планіровачны арганізм{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99}}. [[Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1750).jpg|thumb|[[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|Кляштар картэзіянцаў]] у [[Бяроза|Картуз-Бярозе]]. 1750 г.]] У некаторых мястэчках горадафарміруючую ролю адыгрываў манастырскі комплекс. Яскравым прыкладам з'яўляецца [[Бяроза|Картуз-Бяроза]] (Брэсцкая вобласць), дзе ў канцы XVII стагоддзя магнаты Сапегі заснавалі [[Кляштар картэзіянцаў (Бяроза)|кляштар картэзіянцаў]] (1648—1689). Гэты манументальны комплекс стаў планіровачным ядром паселішча, якое набыло прамавугольную сістэму планіроўкі з гандлёвай плошчай у цэнтры{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=99—100}}. Абарончае дойлідства працягвала адыгрываць вызначальную ролю ў гарадах паўночнага ўсходу Беларусі. Характэрным прыкладам з'яўляецца Віцебск. Паводле «[[Чарцёж места Віцебска 1664 года|Чарцяжа месца Віцебск]]» 1664 года, цэнтр горада складаўся з трох умацаваных драўляных замкаў: [[Верхні замак (Віцебск)|Верхняга]], [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжняга]] і [[Узгорскі замак (Віцебск)|Узгорскага]]. Кожны з іх меў замкнёную планіровачную структуру са сваім цэнтрам, але ўсе яны звязваліся ў адзіную сістэму праз масты і брамы<ref>ЦДАСА, ф. 192, воп. 1, спр. 2, л. 1.</ref>{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=101}}. === Ансамблі плошчаў і рэгулярная забудова (XVIII ст.) === У 60—70-я гады XVIII стагоддзя ў асноўным завяршаецца фарміраванне феадальнага горада. Буйныя гарады захоўвалі змешаную сістэму планіроўкі: старажытная частка мела радыяльную сістэму, а новыя раёны — прамавугольную. Пасля разбуральных Паўночнай і руска-польскіх войнаў абарончыя ўмацаванні ў многіх гарадах больш не аднаўляліся, што спрыяла адкрытаму развіццю гарадской прасторы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=204}}. Адметнай рысай горадабудаўніцтва гэтага перыяду стала стварэнне цэласных ансамбляў грамадскіх цэнтраў. Галоўным элементам з’яўлялася гандлёвая (рыначная) плошча, на якой узводзіліся [[Ратуша|ратушы]], [[Гасціны двор|гасціныя двары]], гандлёвыя рады і культавыя збудаванні. У Мінску, напрыклад, грамадскі цэнтр фарміравалі [[Верхні рынак (Мінск)|Верхні]] і [[Ніжні рынак (Мінск)|Ніжні]] рынкі. На Верхнім рынку сфарміраваўся маляўнічы барочны ансамбль, які ўключаў [[Мінская ратуша|гарадскую ратушу]] (перабудаваную ў канцы XVIII ст.), будынак [[Мінскі гасціны двор|гасцінага двара]], [[Мінскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]] з [[Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|манументальным касцёлам]] (1700—1710), а таксама комплексы дамініканскага, бернардзінскага і ўніяцкага манастыроў{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=205}}. [[Файл:Viciebsk, Rynak-Vialikaja. Віцебск, Рынак-Вялікая (J. Pieška, 1800).jpg|thumb|Выгляд на гандлёвыя рады і ратушу ў Віцебску. Пачатак ХІХ стагоддзя, [[Юзаф Пешка]]]] У Віцебску ў канцы XVIII стагоддзя грамадскі цэнтр сфарміраваўся на левабярэжнай частцы горада і складаўся з дзвюх плошчаў, злучаных мостам праз раку [[Віцьба|Віцьбу]]. На адной з іх была пабудавана мураваная [[Віцебская ратуша|ратуша]] (1775), манументальная вежа якой кантраставала з прыземістым двухпавярховым корпусам гандлёвых радоў. Ансамбль дапаўнялі [[Уваскрасенская царква (Віцебск)|Уваскрасенская царква]] (1772) і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Віцебск)|кляштар бернардзінцаў]] (1737—1755). На другой плошчы размяшчаўся комплекс [[Віцебскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]] (1716—1731). Такі падыход ствараў складаную, прасторава развітую кампазіцыю з вышыннымі дамінантамі, характэрную для эстэтыкі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=206}}. Выдатным прыкладам з’яўлялася таксама і [[Шклоўская ратуша|ратуша ў Шклове]] (другая палова XVIII ст.), якая складала адзіны ансамбль з гандлёвымі радамі, утвараючы вялікі ўнутраны двор{{sfn|Чантурыя Ю.|2001|с=84—85}}. Вышэйшым дасягненнем горадабудаўнічай думкі эпохі сталага барока і пераходу да класіцызму стала стварэнне рэгулярных ансамбляў. У 60—80-я гады XVIII стагоддзя пад кіраўніцтвам гродзенскага старосты [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]] былі праведзены маштабныя работы па рэканструкцыі прадмесця [[Гарадніца (Гродна)|Гарадніца]] ў Гродне. Праект распрацоўваўся з удзелам вядомых еўрапейскіх архітэктараў, у тым ліку [[Іаган Георг Мёзер|Ё. Мёзера]] і [[Джузэпэ Сака|Дж. Сака]]. На Гарадніцы быў створаны новы жылы і прамысловы раён, забудаваны па адзіным рэгулярным плане з вылучэннем асобных зон: прамысловай, адміністрацыйна-культурнай і жылой{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=208—209}}. Тут было ўзведзена 85 будынкаў рознага прызначэння{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. У ансамбль уваходзілі [[Палац Тызенгаўза (Гродна)|палац Тызенгаўза]], будынкі тэатра, [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай школы]] з барочнымі гранёнымі [[Эркер|эркерамі]], батанічны сад і мануфактуры. Для замежных майстроў былі пабудаваны 20 тыпавых жылых дамоў з драўлянымі сценамі і цаглянымі галоўнымі фасадамі ў стылі барока{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=209}}. [[Файл:Varniany, Rynak. Варняны, Рынак (1939).jpg|thumb|План плошчы ў Варнянах. 1939 г.]] Яшчэ адным прыкладам комплекснага падыходу стала рэканструкцыя мястэчка [[Варняны]] (Астравецкі раён) у 1770-я гады. Цэнтрам ансамбля стала вялікая трапецападобная плошча, на ўсходнім баку якой быў узведзены мураваны [[Касцёл Святога Георгія (Варняны)|касцёл Святога Георгія]] (1767—1769) у стылі позняга барока. Сіметрычна па баках плошчы былі пабудаваны дамы аптэкара і ксяндза, а ўздоўж плошчы пастаўлены тыпавыя жылыя дамы, злучаныя мураванымі сценамі з арачнымі праездамі, што стварала суцэльны архітэктурны фронт забудовы{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=210}}. === Палацава-паркавыя рэзідэнцыі === У элітнай свецкай архітэктуры адбыўся карэнны пераход ад замкнёных абарончых замкаў да адкрытых рэпрэзентатыўных рэзідэнцый. Магнацкія двары арыентаваліся на агульнаеўрапейскі, шмат у чым французскі, ідэал палацава-паркавага комплексу тыпу ''entre cour et jardin'' («паміж дваром і паркам»). Асноўнымі прынцыпамі архітэктуры сталі паўзамкнёнасць аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі, калі бакавыя флігелі разам з галоўным корпусам і агароджай утваралі парадны двор — [[Курданёр|курданёр]], а таксама [[Анфілада|анфіладнасць]] унутранай планіроўкі{{sfn|Кулагін|2001|с=114}}{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=70}}. Для стварэння такіх ансамбляў у Вялікае Княства Літоўскае запрашаліся вядучыя еўрапейскія дойліды. Па праектах [[Матэус Даніэль Пёпельман|М. Д. Пёпельмана]] і яго вучняў быў узведзены [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] у Гародні. Замежныя майстры, такія як Дж. Сака, [[Карла Спампані|К. Спампані]] і [[Ян Самуэль Бекер|Я. С. Бекер]], працавалі над стварэннем велічных палацаў у [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|Свяцку]], [[Сядзіба Храптовічаў (Шчорсы)|Шчорсах]], [[Ружанскі палац|Ружанах]] і [[Палац Радзівілаў (Дзятлава)|Дзятлаве]]. Інтэр'еры аздабляліся з выкарыстаннем стукавай лепкі, манументальнага жывапісу і мясцовых шпалер (габеленаў), мануфактуры па вытворчасці якіх былі заснаваны Радзівіламі і Агінскімі ў [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў|Слуцку]], Міры і Карэлічах. Архітэктары актыўна выкарыстоўвалі высокія ламаныя [[Мансарда|мансардавыя]] дахі, люкарны, бальконы і фігурныя франтоны з ляпнымі картушамі{{sfn|Кулагін|2001|с=114—115}}{{sfn|ГБМ. Т. 2|1988|с=218—223}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак у Гродне Свяцкі палац (01).jpg|Свяцкі палац Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (5).jpg|Шчорсаўскі палац Палац_Сапегаў,_Ружаны.jpg|Ружанскі палац Дзятлава. Палац Радзівілаў. Галоўны фасад.jpg|Дзятлаўскі палац Niaśviž, Alba. Нясьвіж, Альба (L. Lutnicki, 1784).jpg|Праект альтанкі для парку ў Альбе </gallery> Неад'емнай часткай барочных рэзідэнцый сталі [[Рэгулярны парк|рэгулярныя (французскія і італьянскія) паркі]]. Яны ўяўлялі сабой складаныя геаметрычныя кампазіцыі са стрыжаных дрэў ([[Шпалеры (садова-паркавае мастацтва)|шпалер]]), якія ўтваралі зялёныя «кабінеты», «залы» і [[Зялёны лабірынт|лабірынты]]. У парках актыўна выкарыстоўваліся экзатычныя расліны ў [[Вазон|вазонах]], узводзіліся мураваныя і драўляныя [[Аранжарэя|аранжарэі]] і [[Фігарня|фігарні]]. Цікавай асаблівасцю паркабудавання Беларусі было шырокае выкарыстанне тэрасавання рэльефу: італьянскія сады на некалькіх [[Тэраса|тэрасах]] з [[Падпорная сцяна|падпорнымі сценкамі]] і [[Лесвіца|лесвіцамі]] былі створаны ў [[Валожын|Валожыне]], [[Альба (паркавы комплекс)|Альбе]] пад Нясвіжам, Ружанах і іншых маёнтках{{sfn|Федарук|2001|с=285—287}}. == Драўлянае культавае дойлідства == Асноўным традыцыйным матэрыялам у забудове гарадоў і вёсак Беларусі заставалася дрэва. На развіццё манументальнага драўлянага дойлідства пачынаючы з XVII&nbsp;стагоддзя аказвалі значны ўплыў мастацкія стылі, што ўжо панавалі ў мураванай архітэктуры. Па сваёй архітэктоніцы драўляныя храмы падзяляліся на дзве асноўныя групы: ''клецкія'' і ''крыжовыя''{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Клецкія храмы (назва паходзіць ад традыцыйнай сялянскай пабудовы — [[клеці]]) складаліся з аднаго ці некалькіх прамавугольных зрубаў. Пад уплывам мураваных готыка-рэнесансных храмаў спачатку склаўся тып будынка з вежай над бабінцам (цэрквы ў Гарадку, [[Свята-Троіцкая царква (Дабраслаўка)|Дабраслаўцы]], [[Свята-Троіцкая царква (Дастоева)|Дастоеве]]). У перыяд барока пашырылася будаўніцтва двухзрубавых драўляных цэркваў з плоскім бязвежавым фасадам, завершаным трохвугольным франтонам (цэрквы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вавулічы)|Вавулічах]], [[Свята-Троіцкая царква (Бездзеж)|Бездзежы]], [[Свята-Пакроўская царква (Дзеткавічы)|Дзеткавічах]]). На наступным этапе пачалі ўзводзіць храмы з дзвюма вежамі па баках галоўнага фасада ([[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Дзівін)|цэрквы ў Дзівіне]], [[Свята-Юр'еўская царква (Валавель)|Валавелі]], [[Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль)|Латыгалі]], [[Касцёл Святой Тройцы (Цялядавічы)|касцёл у Цялядавічах]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Дабраслаўка. Царква (01).jpg|Троіцкая царква ў Дабраслаўцы Файл:Dastojeva, Illinskaja. Дастоева, Ільлінская (Z. Gloger, 1905).jpg|Ільінская царква ў Дастоеве Файл:Вавулічы. Свята-Раства-Багародзіцкая царква (04).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Вавулічах Файл:Бездзеж. Царква Прасвятой Тройцы (02).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Бездзежы Файл:Дзеткавічы. Свята-Пакроўская царква.jpg|Свята-Пакроўская царква ў Дзеткавічах Файл:Дзівін. Свята-Параскева-Пятніцкая царква.jpg|Свята-Параскева-Пятніцкая царква ў Дзівіне Файл:Valaviel, Juraŭskaja. Валавель, Юраўская (XX).jpg|Свята-Георгіеўская царква ў Валавелі Файл:Łatyhal, Mikolskaja. Латыгаль, Мікольская (1900).jpg|Свята-Мікалаеўская царква ў Латыгалі Файл:Цялядавічы. Царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Цялядавічах Файл:Хаціслаў. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|Спаса-Праабражэнская царква ў Хаціславе </gallery> Вежы драўляных храмаў барока звычайна не мелі ніякага функцыянальнага (абарончага) прызначэння: адзінай іх мэтай было ўзбагачэнне сілуэта збудавання і ўзмацненне дынамікі кампазіцыі. У XVIII&nbsp;стагоддзі яны пачалі раскрапоўваць фасады на ўсю вышыню і нават ставіліся пад вуглом да плоскасці фасада (як у царкве ў [[Хаціслаў|Хаціславе]]){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}. Крыжовыя ў плане драўляныя саборы, якія неслі візантыйскую традыцыю, генетычна паходзячы ад мураванага крыжова-купальнага храма, у XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях будавалі пераважна пры буйных праваслаўных манастырах: [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|віцебскім Маркавым]], [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|аршанскім Богаяўленскім Куцеінскім]], [[Свята-Духаўскі Тупічэўскі манастыр|мсціслаўскім Тупічэўскім]]. Вызначальнай рысай такіх помнікаў з'яўлялася тэктанічнае адзінства аб'ёмаў і маналітнасць кампазіцыі дахаў{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71, 74}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Viciebsk,_Markaŭščyna,_Trajeckaja._Віцебск,_Маркаўшчына,_Траецкая_(I._Trutnev,_1866).jpg|Траецкая царква Маркава манастыра. [[І. Трутнеў]], 1866 Vorša, Kuciejna, Bohajaŭlenski. Ворша, Куцейна, Богаяўленскі (D. Strukov, 1864-67).jpg|Куцеінскі манастыр. [[Д. Струкаў]], 1864-1867 Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911).jpg|Духаўская царква Тупічэўскага манастыра. П. Крышталёў, 1911 </gallery> == Сінтэз мастацтваў: інтэр’ер і манументальны жывапіс == Характэрнай асаблівасцю барочнай архітэктуры стаў гарманічны сінтэз дойлідства, жывапісу і скульптуры. Дэкаратыўная пластыка, аснову якой складала ордарная сістэма, на працягу XVII—XVIII&nbsp;стагоддзяў эвалюцыянавала ад адзіночных плоскіх пілястраў да шматлікіх раскраповак, хвалістых карнізаў, пукатых і ўвагнутых аб’ёмаў. У аздобе інтэр’ераў пачалі шырока ўжываць лепку ў тэхніцы ''[[стука]]'' (штучнага мармуру з абпаленага гіпсу, вапны і клею){{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}. Асаблівае значэнне ў арганізацыі ўнутранай прасторы набылі манументальныя фрэскавыя размалёўкі. Жывапісныя кампазіцыі візуальна разрывалі тэктанічныя межы будынкаў, ствараючы ілюзію незамкнёнай, бязмежнай прасторы. Вялікі ўплыў на развіццё фрэскавага мастацтва ў Беларусі аказала так званая «[[Квадратура (мастацтва)|квадратура]]» — ілюзорная архітэктурная перспектыва. Яе распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне друкаваных узорнікаў, у прыватнасці трактата італьянскага майстра [[Андрэа Поца]]{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=206}}. [[Файл:Касьцёл сьв. Станіслава ў Магілёве, галоўная нава.jpg|міні|злева|Роспісы касцёла Св. Станіслава ў Магілёве]] Манументальны жывапіс XVIII&nbsp;стагоддзя развіваўся ў цеснай сувязі з заходнееўрапейскімі (рымскімі і баварскімі) узорамі. Выдатнымі прыкладамі барочнага сценапісу з’яўляюцца фрэскі [[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна)|фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], [[Сабор Унебаўзяцця Дзевы Марыі і Святога Станіслава|касцёла Святога Станіслава ў Магілёве]], а таксама страчаныя роспісы [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]] і [[Беразвецкая царква|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=71}}{{sfn|Гаршкавоз|2001|с=204, 207}}. Адначасова з каталіцкімі храмамі багатымі фрэскамі ўпрыгожваліся і праваслаўныя: так, у роспісах [[Свята-Духаўская царква Тупічэўскага манастыра|Свята-Духаўскай царквы]] [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскага манастыра]] ў Мсціславе (сярэдзіна XVII&nbsp;ст.) праявіўся поўны разрыў з візантыйскай традыцыяй, здзіўляла прастанароднасць вобразаў і багацце этнаграфічных рэалій{{sfn|Шматаў|2001|с=15}}. [[Файл:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве (2).jpg|thumb|Фрагменты іканастаса Мікалаеўскай царквы ў Магілёве ў тэхніцы «беларускай рэзі»]] [[Файл:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|міні|злева|Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве]] Вялікага росквіту ў эпоху барока дасягнула алтарная скульптура і манументальная разьба па дрэве. Для надання эмацыянальнай прыўзнятасці інтэр’ерам выкарыстоўвалася тэхніка аб’ёмнай, скразной арнаментальнай разьбы з расліннымі матывамі, якая стала вядомай далёка за межамі краіны пад назвай «[[беларуская рэзь]]»{{sfn|Габрусь_Абрысы|2001|с=74}}{{sfn|Шматаў|2001|с=18}}. Сапраўдным шэдэўрам манументальна-дэкаратыўнага мастацтва з’яўляецца ансамбль [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пінск)|касцёла францысканцаў у Пінску]] (першая палова XVIII&nbsp;ст.). Яго галоўны і бакавыя алтары, а таксама ўнікальны амбон багата аздоблены разьбянымі фігурамі апосталаў і анёлаў, вітымі калонамі, картушамі і балдахінамі, якія ствараюць выключна дынамічную і тэатралізаваную кампазіцыю{{sfn|Ярашэвіч|2001|с=187, 189—193}}. == Адметнасці ўніяцкага храмабудаўніцтва == Важную ролю ў станаўленні і развіцці архітэктуры беларускага барока (у прыватнасці, яго віленскай фазы) адыграла грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква і яе манаскі [[Базыльяне|ордэн базыльян]]. Спецыфічныя ўмовы поліканфесійнага грамадства і літургічныя патрабаванні ўніятаў прывялі да выпрацоўкі ўнікальных архітэктурна-планіровачных і мастацкіх рашэнняў, якія іманентна выпрацаваліся на аснове традыцый мясцовага дойлідства з улікам усходніх і заходніх уплываў{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=144}}. У працэсе эвалюцыі ўніяцкага барока сфарміраваўся тып двухвежавага аднаапсіднага храма (часцей за ўсё трохнефавай базілікі). Адной з самых адметных асаблівасцей шэрагу ўніяцкіх помнікаў сярэдзіны XVIII&nbsp;стагоддзя стала мерыдыянальная арыентацыя будынкаў — алтаром на поўнач. Гэты прыём, які парушаў традыцыйную арыентацыю на ўсход, узнік як вынік ідэі сімвалічнага нейтралітэту ўніятаў да ўплываў заходняй (Рым) і ўсходняй (Масква) цэркваў. Яскравым прыкладам такой арыентацыі з'яўляецца перабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор у Полацку]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=146}}. [[Файл:Інтэр'ер царквы ў Беразвеччы.jpg|міні|Інтэр'ер царквы з алтарнай перагародкай у Беразвеччы]] У інтэр'ерах уніяцкіх храмаў таксама сфарміраваліся спецыфічныя рысы. Замест традыцыйных драўляных іканастасаў тут пачалі ўзводзіць мураваныя алтарныя перагародкі. Гэтыя канструкцыі мелі шматпланавую прасторава-развітую будову, багата аздабляліся ляпнымі пазалочанымі гірляндамі, картушамі і капітэлямі, спалучаючы каталіцкую тэатралізаванасць з захаваннем усходняй літургічнай функцыі, напрыклад, у Сафійскім саборы і [[Касцёл Святых Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Беразвечча)|царквы ў Беразвеччы]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=147—148}}. [[Файл:Жыровічы, Богаяўленская царква 4.jpg|злева|міні|Фігурны франтон Богаяўленскай царквы ў Жыровічах]] Для вонкавага аблічча манастырскіх храмаў базыльян характэрна выкарыстанне так званых «брамкавых» фасадаў. У такіх кампазіцыях галоўны фасад пазбаўляўся масіўных бакавых вежаў і нагадваў манументальную браму з дынамічным і насычаным пластыкай цэнтральным завяршэннем — фігурным атыкавым франтонам. Падобныя рашэнні можна ўбачыць у [[Свята-Троіцкая царква (Вольна)|царкве ў Вольне]], храме ў [[Свята-Пакроўскі манастыр (Талачын)|Талачыне]] і [[Багаяўленская царква (Жыровічы)|Богаяўленскай царкве ў Жыровічах]]{{sfn|Габрусь_Аспекты|2001|с=154—157}}. == Праваслаўнае і пратэстанцкае дойлідства == === Пратэстанцкія зборы === У перыяд пашырэння [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім (канец XVI — першая палова XVII&nbsp;стагоддзя) актыўнае будаўніцтва разгарнулі пратэстанты, у першую чаргу кальвіністы. Архітэктура [[Кальвінскі збор|кальвінскіх збораў]] (храмаў) вызначалася суровым аскетызмам, лапідарнасцю формаў і адсутнасцю багатага дэкору, што адпавядала ідэалогіі гэтай канфесіі. Пратэстанцкія храмы ў [[Смаргонь|Смаргоні]], [[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданаве]], [[Кальвінскі збор (Заслаўе)|Заслаўі]] першапачаткова захоўвалі познегатычныя і рэнесансныя рысы, уключаючы відавочны [[Абарончы храм|абарончы характар]]: таўшчэзныя сцены, вузкія вокны-байніцы, масіўныя вежы{{sfn|Габрусь|2001|с=83—85}}. [[Файл:Smarhonski zbor. Смаргонскі збор (1939).jpg|міні|Смаргонскі збор]] Аднак паступова, у працэсе перабудоў і развіцця, архітэктура збораў пачала ўбіраць у сябе элементы барока. Яскравым прыкладам такога сінтэзу з'яўляецца [[Касцёл Святога Міхаіла (Смаргонь)|кальвінскі збор у Смаргоні]], які мае ўнікальную цэнтрычную васьмігранную структуру (актагон), завершаную шатровым дахам і ўпрыгожаную барочнымі архітэктурнымі дэталямі. Барочныя рысы праявіліся і ў вырашэнні вежаў, аздабленні інтэр'ераў стукавай лепкай, выкарыстанні складаных прафіляваных карнізаў{{sfn|Габрусь|2001|с=85—87}}. === Магілёўская архітэктурная школа === У праваслаўным дойлідстве XVII&nbsp;стагоддзя таксама адбываліся складаныя працэсы адаптацыі новага стылю да традыцыйных візантыйска-рускіх канонаў. Найбольш яскрава гэты сінтэз праявіўся на ўсходзе Беларусі, дзе намаганнямі мясцовых рамесных цэхаў сфарміравалася так званая «магілёўская архітэктурная школа»{{sfn|Гліннік|2001|с=173}}. У першай палове і сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя праваслаўныя брацтвы і манастыры ўзводзілі мураваныя храмы, якія захоўвалі традыцыйную крыжова-купальную кампазіцыю, але аздабляліся знешне ў формах пострэнесансу і ранняга барока. Да гэтага кола помнікаў належаць [[Свята-Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскі сабор]] (1636—1639), [[Свята-Мікольскі манастыр (Магілёў)|Мікольская]] (1669—1672) і [[Успенская царква (Магілёў)|Успенская]] (1670—1684) цэрквы ў [[Магілёў|Магілёве]], а таксама [[Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра|Святадухаўская царква]] [[Богаяўленскі Куцеінскі манастыр|Куцеінскага манастыра]] пад [[Орша|Оршай]] (да 1653 года){{sfn|Гліннік|2001|с=173—174}}{{sfn|Габрусь|2001|с=109—111}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (1909).jpg|Богаяўленскі сабор у Магілёве Магілёў._Мікольскі_сабор.JPG|Мікольская царква ў Магілёве Mahiloŭ,_Pračyścienskaja._Магілёў,_Прачысьценская_(1901-18).jpg|Прачысценская царква ў Магілёве Траецкая_царква._Орша.jpg|Святадухаўская царква Куцеінскага манастыра пад Оршай </gallery> Магілёўская архітэктурная школа вызначалася выкарыстаннем шмат'ярусных фігурных франтонаў з пластычнымі валютамі і нішамі. У адрозненне ад каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў, фасады магілёўскіх праваслаўных цэркваў мелі больш плоскасны, «дывановы» характар аздаблення, які імітаваў структуру шмат'ярусных драўляных іканастасаў. Інтэр'еры гэтых храмаў шчодра ўпрыгожваліся фрэскавай паліхроміяй і багатай драўлянай «беларускай рэззю»{{sfn|Габрусь|2001|с=113—114}}{{sfn|Гліннік|2001|с=174}}. Характэрна, што мастацкія формы магілёўскага барока захоўвалі пэўны архаізм і кансерватызм аж да канца XVII&nbsp;стагоддзя, што было прадыктавана ідэалагічным супрацьстаяннем праваслаўнага насельніцтва каталіцкай экспансіі{{sfn|Гліннік|2001|с=176—179}}. == Уплыў на мастацтва Расіі і Украіны == Беларускія майстры адыгралі выключна важную ролю ў станаўленні барочнага мастацтва і архітэктуры ў суседніх усходнеславянскіх краінах. Найбольш інтэнсіўны працэс міграцыі мастацкіх ідэй і саміх творцаў адбываўся ў сярэдзіне XVII&nbsp;стагоддзя. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскай вайны 1654—1667 гадоў]] вялікая колькасць беларускіх майстроў (дойлідаў, жывапісцаў, рэзчыкаў, кафляроў) з [[Вільня|Вільні]], [[Полацк|Полацка]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Смаленск|Смаленска]] і іншых гарадоў была гвалтоўна вывезена ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]]. У Маскве яны былі паселены ў асобнай Мяшчанскай слабадзе і працавалі пры царскім двары ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]]{{sfn|Шматаў|2001|с=21}}. [[Выява:Novodev 007.jpg|thumb|злева|Іканастас Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў [[Масква|Маскве]], зроблены беларускімі майстрамі ў 1683—1685 гадах пад кіраўніцтвам [[Клім Міхайлаў|Кліма Міхайлава]]]] Значнае ўздзеянне беларускія майстры аказалі на развіццё рускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і манументальнага дэкору. У Расію была прынесена традыцыя аб'ёмна-ажурнай разьбы па дрэве, якая атрымала назву «[[беларуская рэзь]]» (або «флемская разьба»). Гэтая тэхніка, насычаная барочнымі расліннымі матывамі, выкарыстоўвалася пры стварэнні іканастасаў, напрыклад, у Смаленскім саборы [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра ў Маскве]], і аздабленні царскіх палацаў, у прыватнасці, драўлянага палаца ў [[Каломенскае|Каломенскім]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Не меншы ўплыў зрабілі беларускія кафляры. Майстры [[Ігнацій Максімаў]], [[Сцяпан Іваноў-Палубес]] і [[Пётр Іваноў-Заборскі]] наладзілі ў Расіі вытворчасць шматколернай паліванай [[Кафля|кафлі]]. Яны ўпершыню прыўнеслі ў рускае дойлідства барочныя матывы (калонкі, [[Антаблемент|антаблементы]], [[Картуш (архітэктура)|картушы]], выявы [[Херувім|херувімаў]]), якія актыўна выкарыстоўваліся пры аздабленні [[Валдайскі Іверскі манастыр|Іверскага манастыра на Валдаі]] і [[Нова-Іерусалімскі манастыр|Нова-Іерусалімскага сабора]]{{sfn|Шматаў|2001|с=26}}. Акрамя таго, беларускія майстры садзейнічалі ўкараненню ў рускае дойлідства заходнееўрапейскай [[Ордарная сістэма|ордарнай сістэмы]]{{sfn|Шматаў|2001|с=22}}. На тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] барока пачало фарміравацца пазней, чым у Беларусі, і таксама адчула на сабе ўплыў беларускай архітэктурнай школы. Першы ўкраінскі барочны помнік — [[Касцёл езуітаў (Львоў)|касцёл езуітаў у Львове]] (1610—1630-я гады) — узводзіўся італьянскім дойлідам [[Джакама Брыяна|Дж.&nbsp;Брыяна]], які відавочна абапіраўся на вопыт будаўніцтва езуіцкага [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела ў Нясвіжы]]. Падабенства франтонаў і агульнай кампазіцыі ў абодвух помніках з'яўляецца бясспрэчным. Значны ўплыў на ўкраінскае мастацтва аказалі і беларускія майстры кніжнай гравюры, напрыклад, браты [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандр]] і [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонцій Тарасевічы]], друкар [[Спірыдон Собаль]], якія перанеслі ў Кіеў і Львоў перадавыя дасягненні [[Віленская школа гравюры|віленскай]] і [[Магілёўская школа гравюры|магілёўскай школ]] медзярыту{{sfn|Шматаў|2001|с=29—30}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мураваныя харалы|ref=Габрусь}} * {{артыкул |аўтар=[[В. Ф. Шматаў|Шматаў В. Ф.]] |загаловак=Станаўленне барока ў мастацтве ўсходнеславянскіх народаў |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=7—45 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Шматаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока. Тэндэнцыі і напрамкі развіцця |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=50—64 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Абрысы станаўлення стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=65—80 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Габрусь_Абрысы}} * {{артыкул |аўтар=[[А. М. Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Элітная архітэктура барока Беларусі ў агульнаеўрапейскім кантэксце |выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2001 |старонкі=102—123 |isbn=985-08-0452-1 |ref=Кулагін}} * {{артыкул|ref=Чантурыя_Ю|аўтар=[[Ю. У. Чантурыя|Чантурыя Ю. У.]]|загаловак=Архітэктурны ансамбль плошчы ў горадабудаўніцтве барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=81—101|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Федарук|аўтар=[[А. Т. Федарук|Федарук А. Т.]]|загаловак=Эпоха барока ў паркабудаўніцтве Беларусі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=282—290|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гаршкавоз|аўтар=[[В. Дз. Гаршкавоз|Гаршкавоз В. Дз.]]|загаловак=Беларускі сценапіс XVIII ст. Тыпалогія ў кантэксце польскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=203—212|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Ярашэвіч|аўтар=[[А. А. Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]|загаловак=Архітэктурна-скульптурны ансамбль касцёла францысканцаў у Пінску|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=186—202|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Габрусь_Аспекты|аўтар=[[Т. В. Габрусь|Габрусь Т. В.]]|загаловак=Стылістычныя аспекты архітэктуры віленскага барока|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=140—166|isbn=985-08-0452-1}} * {{артыкул|ref=Гліннік|аўтар=[[В. В. Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Святадухаўская (цёплая) царква Куцеінскага Богаяўленскага манастыра. Досвед рэканструкцыі|год=2001|месца=Мінск|выданне=Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Навук. рэд. В. Ф. Шматаў|выдавецтва=Беларуская навука|тып=зборнік|старонкі=167—185|isbn=985-08-0452-1}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. |том=2: Другая палова XVI — канец XVIII ст. |адказны=Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Я. М. Сахута |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1988 |старонак=384 |ref=ГБМ. Т. 2}} * {{кніга |аўтар=Чантурия В. А. |загаловак=История архитектуры Белоруссии |выданне=2-е изд. |месца=Мн. |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1977 |старонак=319 |ref=Чантурия}} * {{кніга |загаловак=Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1972 |том=1 |ref=Гісторыя Беларускай ССР}} * {{артыкул |аўтар=Квитницкая Е. Д. |загаловак=Белоруссия. Архитектура XVII в. |выданне=Всеобщая история архитектуры: В 12 т. |месца=М. |год=1968 |том=6 |старонкі=477 |ref=Квитницкая}} * {{кніга |аўтар=Чарняўская Т. І. |загаловак=Архітэктура Магілёва: З гіст. планіроўкі і забудовы горада |месца=Мн. |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1973 |старонак=95 |ref=Чарняўская}} * {{кніга |аўтар=Егоров Ю. |загаловак=Градостроительство Белоруссии |месца=М. |год=1954 |старонак=283 |ref=Егоров}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура барока ў Беларусі]] guzp8te12bndi8yycdquh34cw3d4o1a 0 806371 5144018 5131018 2026-05-20T13:28:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 6 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144018 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Жанры=электрапоп, [[Рытм-н-блюз|R&B]]|Год=2008|Назва=808s & Heartbreak|Тып=[[Студыйны альбом]]|Вокладка=808s & Heartbreak.png|Аўтар=[[Канье Уэст]]|Выпушчаны=24 лістапада 2008|Запісаны=верасень — кастрычнік 2008|Працягласць=52:01|Прадзюсары=Канье Уэст, No I.D., Джэф Баскер, Плэін Пэт, Mr. Hudson|Лэйблы=Roc-A-Fella, [[Def Jam]]|Папярэдні альбом=[[Graduation (альбом)|Graduation]]|Наступны альбом=[[VH1 Storytellers (альбом Канье Уэста)|VH1 Storytellers]]|Пап_год=2007|Наст_год=2010|Яшчэ={{Спіс сінглаў | Назва = 808s & Heartbreak | Тып = студыйны альбом | Сінгл 1 = Love Lockdown | Сінгл 1 дата = 18 верасеня 2008 | Сінгл 2 = Heartless | Сінгл 2 дата = 4 лістапада 2008 | Сінгл 3 = Amazing | Сінгл 3 дата = 10 сакавіка 2009 | Сінгл 4 = Paranoid | Сінгл 4 дата = 24 сакавіка 2009 }} }} '''''808s & Heartbreak''''' — чацвёрты [[студыйны альбом]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскага]] [[хіп-хоп]] артыста [[Канье Уэст]]а, выдадзены [[24 лістапада]] [[2008 год у гісторыі музыкі|2008 года]] пад [[Лэйбл гуказапісу|лэйблам]] [[Universal Music Group|Roc-A-Fella Records]]. Уэст праводзіў запіс паміж вераснем і кастрычнікам 2008 года ў студыі Glenwood, у [[Бербанк (Каліфорнія)]] і студыі гуказапісу Аvex у [[Ганалулу|Ганалулу (Гавайі)]]. У прадзюсіраванні альбома бралі ўдзел такія прадзюсары, як {{Не перакладзена 3|No I.D.|No I.D.|4=No I.D.}}, Jeff Bhasker і іншыя. У запісе песень таксама ўдзельнічалі {{Не перакладзена 3|Кід Кадзі|3=ru|4=Кид Кади}}, {{Не перакладзена 3|Young Jeezy|3=ru|4=Young Jeezy}}, Mr Hudson і [[Ліл Уэйн|Lil Wayne]]. Сам Канье Уэст кваліфікуе жанр альбома як [[Поп-музыка|поп]], але ''808s & Heartbreak'' утрымлівае таксама элементы жанраў [[сінці-поп]], [[Рытм-н-блюз|R&B]] і электрапоп, а ў большасці трэкаў альбома Канье спявае, у адрозненне ад папярэдніх альбомаў. У песнях закранаюцца [[Лірыка|лірычныя]] тэмы, такія як каханне і адзінота. Таксама ў альбоме шырока выкарыстоўваецца эфект {{Не перакладзена 3|Auto-Tune|3=ru|4=Auto-Tune}} і драм-машына Roland TR-808, што робіць гук электронным. Альбом выкананы ў стылі мінімалізму, а яго гучанне адрозніваецца ад звыклага гучання [[хіп-хоп]]а; кваліфікуецца як наватарскі<ref>https://www.laweekly.com/pigeon-john-the-good-sinner-looks-back-at-his-christian-hip-hop-roots/</ref>. Альбом дэбютаваў пад нумарам адзін у амерыканскім чарце ''{{Не перакладзена 3|Billboard 200|3=ru|4=Billboard 200}}'', з 450 145 прададзеных копій у першы тыдзень. Таксама ўсе 4 сінглы патрапілі ў ''Billboard'' 200. У [[2009|2009 годзе]] часопіс ''[[Rolling Stone]]'' паставіў гэты альбом на 63 месца ў спісе самых прадаваных альбомаў [[2000-я|2000-х гадоў]]. == Канцэпцыя == === Папярэднія падзеі === Пасля выпуску альбома ''[[Graduation (альбом)|Graduation]]'', астатняя частка года і ўвесь наступны былі для Канье Уэста поўныя эмацыйных узрушэнняў. 10 лістапада 2007 года памірае яго маці, Донда Уэст, у выніку ўскладненняў падчас хірургічнай аперацыі<ref>{{Cite web|url=http://articles.latimes.com/2007/nov/20/local/me-west20|title=Doctor Talks About Donda West's Death|first=Scott|last=Glover|date=2008-11-20|publisher=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbMSwYl?url=http://articles.latimes.com/2007/nov/20/local/me-west20|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. Праз некалькі месяцаў, Уэст растаўся са сваёй нявестай Алексіс Фіфер<ref>{{Cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20193726,00.html?xid=rss-topheadlines|title=Kanye West's Fiancée 'Sad' Over Breakup|first=Tiffany|last=McGee|publisher=''[[People]]''|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207093204/http://www.people.com/people/article/0,,20193726,00.html?xid=rss-topheadlines|archive-date=2008-12-07|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. У той жа час, Уэст спрабаваў прыстасавацца да новага для яго статусу зоркі, да якога ён некалі імкнуўся. Страты, адзінота і нуда па сяброўскіх зносінах і адчуванню нармальнага жыцця паслужылі натхненнем пры стварэнні канцэпцыі 808s & Heartbreak. Уэст заявіў:{{Пачатак цытаты}}«Гэта быў тэрапеўтычны альбом — наверсе так самотна». {{Арыгінальны тэкст||This album was therapeutic — it's lonely at the top}}{{Канец цытаты}} Уэст вырашыў, што пачуцці, якія былі ў яго сэрцы, немагчыма перадаць праз [[рэп]]. Ён змяніў жанр альбома на [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Question">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1599993/20081121/west_kanye.jhtml|title=Kanye West Inspires The Question: Should Rappers Sing?|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbNqMm6?url=http://www.mtv.com/news/articles/1599993/kanye-west-inspires-question-should-rappers-sing.jhtml|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-24|url-status=dead}}</ref>. === Запіс === [[Файл:Kanye_West_in_the_Studio.jpg|злева|міні|200x200пкс|Канье Уэст (у цэнтры) запісвае альбом ''808s & Heartbreak'' на студыі з прадзюсарам No ID (злева).]] Альбом быў запісаны прыкладна за 3 тыдні з верасня па кастрычніку 2008 гады. Запіс праходзіў на студыі Glenwood у горадзе [[Бербанк (Каліфорнія)|Бербанк]] і на гавайскай студыі Avex Recording у [[Ганалулу]]. Чэрпаючы натхненне ў такіх сінці-поп выканаўцаў, як [[Філ Колінз]] і {{Не перакладзена 3|Гэры Ньюман|Гэры Ньюман|ru|Ньюман, Гэри}}, Уэст лічыць, што TR-808 — інструмент, які дапамагае выклікаць эмоцыі. Ён браў гукі, створаныя з дапамогай драм-машыны, і змяняў вышыню гуку. Ён назваў гэты эфект «heartbreak» ({{Tr-en|разочарование}}). Ён адчуваў, што гук з гэтым эфектам перадае яго стан душы<ref name="OMGoes">{{Cite web|url=http://www.guardian.co.uk/music/2008/nov/30/kanye-west-new-album-heartbreak|title=OM Goes On the Road With Kanye West and His New Album ''Heartbreak''|author=Bainbridge, Luke|website=[[The Observer]]|date=2008-11-30|publisher=Guardian News and Media Limited|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbPfSeF?url=http://www.guardian.co.uk/music/2008/nov/30/kanye-west-new-album-heartbreak|archive-date=2012-03-26|access-date=2009-02-21|url-status=dead}}</ref>. Таксама, код Гавайскіх астравоў, дзе праводзіўся запіс альбома — 808. Аднак Уэст сцвярджае, што ён ужо прыдумаў назву альбома, калі даведаўся пра гэта<ref name="vimeo.com">{{Cite web|url=http://vimeo.com/2013751?pg=embed&sec=2013751|title=Kanye West Visits Big Boy's Neighborhood|website=Vimeo|date=2008-08-20|publisher=Vimeo, LLC|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbRT0aJ?url=http://vimeo.com/2013751?pg=embed|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. У альбоме шырока выкарыстоўваецца тэхналогія Auto-Tune. Канье Уэст ужо эксперыментаваў з ёй у альбоме ''[[The College Dropout]]'' у {{Не перакладзена 3|Бэк-вакал|бэк-вакале|ru|Бэк-вокал}} трэкаў «Jesus Walks» і «Never Let Me Down», але да [[2008|2008 года]] не выкарыстоўваў яе для асноўнага вакалу. Незадоўга да рэлізу ў інтэрнэце з’явілася песня «RoboCop». Канье Уэст заявіў, што ён да гэтага не датычны і засмуціўся гэтаму факту, бо гэта была няскончаная версія<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1597934/20081027/west_kanye.jhtml|title=Kanye West Swears He Didn't Leak 'Robocop'|first=Gil|last=Kaufman|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbSKuzP?url=http://www.mtv.com/news/articles/1597934/kanye-west-swears-didnt-leak-robocop.jhtml|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. == Рэліз і прасоўванне == 24 верасня 2008 года Канье Уэст заявіў, што ён скончыў альбом і збіраецца выпусціць яго ў лістападзе. Пазней ён заявіў, што рэліз намечаны на 25 лістапада<ref name="blogspot">{{Cite web|url=http://amajanese.blogspot.com/2008/10/kanye-west-performs-heartless.html|title=Kanye West Performs A Part Of Heartless|author=|website=The Amajanes Blog|date=2008-08-04|publisher=|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbTNlhZ?url=http://amajanese.blogspot.com/2008/10/kanye-west-performs-heartless.html|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-17|url-status=dead}}</ref>. Але рэліз быў перанесены, каб скарыстацца выходнымі [[Дзень падзякі|Дня Падзякі]]<ref name="Sales">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1598986/20081110/west_kanye.jhtml|title=New Albums From Kanye West, Ludacris, Killers To Get Rare Monday Release On November 24|author=Montgomery, James|website=MTV|date=2008-11-10|publisher=MTV Networks|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbUWgMe?url=http://www.mtv.com/news/articles/1598986/new-lps-from-ludacris-kanye-west-killers-get-monday-release-date.jhtml|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-08-12|url-status=dead}}</ref>. Спецыяльная версія альбома, выпушчаная 16 снежня, змяшчае альбом у [[Кампакт-дыск|CD]] і [[Доўгайграючая пласцінка|LP]] фарматах, а таксама ілюстрацыі, пераробленыя [[графіці]]-артыстам {{Не перакладзена 3|Kaws|Kaws|ru|Kaws}}, стваральнікам арыгінальнай вокладкі альбома<ref>{{Cite web|url=http://www.rocafella.com/News.aspx?item=106891&sectionid=137|title=Kanye West 808's & Heartbreak Special Edition In Stores Tomorrow!|author=|website=[[Roc-A-Fella Records]]|date=2008-12-15|publisher=Roc-A-Fella Records LLC|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbVES6w?url=http://www.islanddefjam.com/default.aspx?labelID=75|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-12-17|url-status=dead}}</ref>. 16 кастрычніка Уэст выпусціў на радыёстанцыі ''Power 106'' урывак з песні «Coldest Winter». У трэку выкарыстоўваюцца элементы песні гурта {{Не перакладзена 3|Tears for Fears|3=ru|4=Tears for Fears}} «Memories Fade»<ref>{{Cite web|url=http://www.canada.com/vancouversun/news/arts/story.html?id=108e7f2d-e871-4469-bad5-375bb97a4a5b|title=Kanye West gives us more 808s and Heartbreak|author=Canwest News Service|website=[[Vancouver Sun]]|date=2008-10-18|publisher=[[Canwest|Canwest Publishing Inc]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbWH7em?url=http://www.canada.com/vancouversun/news/arts/story.html?id=108e7f2d-e871-4469-bad5-375bb97a4a5b|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-02|url-status=dead}}</ref>. Пазней у інтэрнэт уцякла песня «Paranoid». Таксама быў анансаваны рэмікс песні «Paranoid», выкананы [[Рыяна]]й, але ён так і не з’явіўся<ref name="FMQB">{{Cite web|url=http://www.fmqb.com/Article.asp?id=16691|title=Available for Airplay|first=|last=|website=[[FMQB]]|date=2008-12-17|publisher=Friday Morning Quarterback Album Report, Inc|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbZ0gW0?url=http://www.fmqb.com/Article.asp?id=16691|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-12-17|url-status=dead}}</ref>. Таксама перад рэлізам з’явіліся песні «Amazing» сумесна з Young Jeezy, «See You in My Nightmares» сумесна з Lil Wayne, «Street Lights», «Say You Will», «Welcome to Heartbreak» сумесна з Kid Cudi і «Bad News». Дадатковы трэк «Pinocchio Story», {{Не перакладзена 3|Фрыстайл (рэп)|фрыстайл|ru|Фристайл (рэп)}} запісаны на канцэрце ў [[Сінгапур]]ы, быў дададзены па просьбе [[Беёнсэ|Беёнсе]]<ref name="Review">{{Cite web|url=http://www.thehiphopchronicle.com/2008/11/12/kanye-west-808-hearbreak-album-review/|title=Kanye West - 808’s & Hearbreak (Album Review)|author=|website=The Hip Hop Chronicle UK|date=2008-11-12|publisher=The Hip Hop Chronicle UK|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbaMPxC?url=http://www.thehiphopchronicle.com/2008/11/12/kanye-west-808-hearbreak-album-review/|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-09-24|url-status=dead}}</ref>. [[14 кастрычніка]] Уэст, у супрацоўніцтве з [[Італія|італьянскай]] мастачкай {{Не перакладзена 3|Ванэса Бікрофт|Ванэсай Бікрофт|ru|Бикрофт, Ванесса}}, правёў прэзентацыю свайго новага альбома ў ACE Gallery<ref name="Appleford">{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2008/10/15/kanye-wests-listening-party-lights-heartbreak-nudity/|title=Kanye West’s Listening Party: Lights, Heartbreak, Nudity|first=Steve|last=Appleford|website=Rolling Stone|date=2008-10-15|publisher=[[RealNetworks|RealNetworks, Inc]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66Rbhhnbc?url=http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-wests-listening-party-lights-heartbreak-nudity-20081015|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. Было запрошана больш за 700 гасцей. У цэнтры пакоя стаяла 40 аголеных жанчын у масках, на іх свяціла святло, якое мянялася ў такт музыцы<ref name="Appleford" />. Калі прыйшоў час казаць, Уэст заявіў, што ён фанат прац Бікрофт, і што яму падабаецца ідэя галізны, паколькі «на пэўным этапе грамадства прымусіла нас насіць адзенне». Бікрофт заявіла, што яна праслухала альбом і тое, што яна пачула, закранае яе жыццё<ref name="Appleford" />. Праз пяць дзён былі выпушчаны фатаграфіі да альбома, зробленыя фатографам Вілі Вандэрпер ({{Lang-en|Willy Vanderperre}}). На іх адлюстраваны Канье Уэст, апрануты ў шэры клятчасты касцюм, белую кашулю, у вялікіх акулярах і са значком у выглядзе сэрца, якое стала сімвалам альбома<ref>{{Cite web|url=http://www.theclones.fr/?en/1203-kanyes-808s-heartbreak-promo-shots|title=Kanye’s ''808s & Heartbreak'' Promo Shots|website=The Clones|publisher=The Clones|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbkpsN1?url=http://www.theclones.eu/|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. == Рэакцыя == === Продажы === У першы тыдзень продажаў, было прададзена 450 145 копій альбома <ref>Paine, Jake. [http://www.hiphopdx.com/index/news/id.8192 Hip Hop Album Sales: The Week Ending 11/30/08] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090217124922/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.8192 |date=17 лютага 2009 }}. HipHopDX.com. Accessed December 3, 2008.</ref>. Альбом падняўся з 11 на 5 месца ў хіт-парадзе Billboard 200<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1601993/20081231/swift__taylor.jhtml|title=Taylor Swift Makes It Three In A Row Atop Billboard Albums Chart|first=James|last=Montgomery|date=2008-12-31|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RblVTBO?url=http://www.mtv.com/news/articles/1601993/taylor-swift-tops-billboard-third-week-row.jhtml|archive-date=2012-03-26|access-date=2009-01-09|url-status=dead}}</ref>. 27 студзеня 2009 года ''808s & Heartbreak'' атрымаў статус плацінавага<ref>{{Cite web|url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Kanye+West&titel=808s+%26+Heartbreak&cat=a|title=808s & Heartbreak: Music Charts|author=|website=hitparade.ch|date=2008-11-30|publisher=Hung Medien|archive-url=https://www.webcitation.org/66Rbmx1Ua?url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Kanye+West|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-12-06|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp|title=Chart #1645 - Monday December 1, 2008: Top 40 Albums Chart|author=|website=[[Recording Industry Association of New Zealand|RIANZ]]|date=2008-12-01|publisher=Media Sauce Limited|archive-url=https://www.webcitation.org/5PkfqxTDF?url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp|archive-date=2007-06-21|access-date=2008-12-06|url-status=dead}}</ref>. Адразу пасля {{Не перакладзена 3|Музычны рэліз|рэлізу|ru|Музыкальный релиз}} сінгл «Love Lockdown» апынуўся на 3 пазіцыі [[Billboard Hot 100]]. У {{Не перакладзена 3|iTunes Store|3=ru|4=iTunes Store}} было прададзена 1,3 мільёна копій, што зрабіла сінгл плацінавым<ref>[http://www.kanyeuniversecity.com/blog/?em3106=215401_-1__0_~0_-1_12_2008_0_0&em3298=&em3282=&em3281=&em3161= kanYe West : Blog] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081218100145/http://www.kanyeuniversecity.com/blog/?em3106=215401_-1__0_~0_-1_12_2008_0_0&em3298=&em3282=&em3281=&em3161=}}. ''Kanye West’s Blog''. Accessed December 3, 2008.</ref>. Сінгл атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў, што прывяло да таго, што [[Time|часопіс Time]] назваў яго «Песняй года». Другі сінгл «Heartless» заняў 4 месца ў хіт-парадзе Billboard 200<ref>[http://www.billboard.com/bbcom/esearch/searchResult.jsp?exp=y&Ne=4&inert=25&Ntt=Heartless+Kanye+West&Ntk=Keyword&Ntx=mode+matchallpartial&nor=10&an=bbcom&Ns=FORMATTED_DATE%7C0&N=37+4294126188#pos25 Heartless: Hot 100 Charts] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090505231714/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/searchResult.jsp?exp=y&Ne=4&inert=25&Ntt=Heartless%20Kanye%20West&Ntk=Keyword&Ntx=mode%20matchallpartial&nor=10&an=bbcom&Ns=FORMATTED_DATE%7C0&N=37%204294126188#pos25 |date=5 мая 2009 }}. ''Billboard''. Accessed April 20, 2009.</ref>. === Рэакцыя крытыкаў === У асноўным, альбом атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў<ref name="Metacritic">{{Cite web|url=http://www.metacritic.com/music/artists/westkanye/808sandheartbreak?q=808s%20&%20Heartbreak|title=Kanye West: 808s & Heartbreak (2008): Reviews|website=[[Metacritic]]|publisher=[[CBS]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbpdQqw?url=http://www.metacritic.com/music/808s-heartbreak|archive-date=2012-03-26|access-date=2009-04-18|url-status=dead}}</ref>. На падставе 36 рэцэнзій, Metacritic паставіў альбому адзнаку 75 з 100 <ref name="Metacritic" /> . Рэцэнзент USA Today Стыў Джонс ({{Lang-en|Steve Jones}}), даў альбому 4 з 4 зорак і хваля Уэста, заявіў: «Уэст умела выкарыстоўвае драм-машыну і Auto-Tune, чым і перадае свой душэўны боль і гнеў»<ref name="Jones2">Jones, Steve. [https://www.usatoday.com/life/music/reviews/2008-11-23-kanye-west-808s-heartbreak_N.htm Review: ''808s & Heartbreak''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100304083719/https://www.usatoday.com/life/music/reviews/2008-11-23-kanye-west-808s-heartbreak_N.htm |date=4 сакавіка 2010 }}. ''[[USA Today]]''. on 2009-10-06.</ref>. Дэн Кэйрнс ({{Lang-en|Dan Cairns}}) з [[The Times]] даў альбому 5 зорак з 5<ref name="Cairns2">Cairns, Dan. [http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/cd_reviews/article5199113.ece Review: ''808s & Heartbreak'']{{Недаступная спасылка}}{{Недоступная ссылка}}. ''[[The Times]]''. Retrieved on 2009-08-07.</ref>. Крытыкі часопіса Vibe заявілі, што «гэта лепшы альбом Канье Уэста на сённяшні дзень», а крытыкі з [[Washington Post|The Washington Post]] назвалі альбом «шэдэўрам стагоддзя інфармацыйных тэхналогій, які распавядае пра пачуцці аднаго чалавека, у той час як мільёны правяраюць свае блогі» і прызналі «Лепшым альбомам года»<ref>Cummings, Jozen. [http://www.vibe.com/music/revolutions/2008/11/kanye_west_808s_and_heartbreak/ Kanye West: 808s & Heartbreak] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090131082535/http://www.vibe.com/music/revolutions/2008/11/kanye_west_808s_and_heartbreak/ |date=31 студзеня 2009 }} Accessed November 24, 2008.</ref><ref>Richards, Chris.[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/11/23/AR2008112302506.html/ Kanye West, in Perfect Auto-Tune] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121109153334/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/11/23/AR2008112302506.html |date=9 лістапада 2012 }}. ''[[Washington Post]]''. Accessed November 10, 2008.</ref>. Газета Newsday дала альбому рэйтынг «A» і назвала яго «строгім і дысцыплінаваным»<ref>Gamboa, Glenn. [http://www.exploreli.com/entertainment/localguide/ny-etdrops5939921nov25a,0,703906.story Newsday — 808s & Heartbreak]{{Недаступная спасылка}}{{Недоступная ссылка|date=2019-08|bot=InternetArchiveBot}}. ''[[Newsday]]''. Accessed November 10, 2008.</ref>, у той час як The Los Angeles Times, ацаніўшы асаблівасць альбома, сказала: «808s & Heartbreak можа адпудзіць некаторых слухачоў і здацца стомным, але ён не проста лялечны тэатр. Дакладней, ён ім з’яўляецца, і гэта яшчэ больш здзіўляе»<ref name="LATimes">{{Cite web|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2008/11/kanye-west-exam.html|title=Review: ''808s & Heartbreak''|first=Ann|last=Powers|date=2008-11-21|publisher=''[[Los Angeles Times]]''|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbrquZ9?url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2008/11/kanye-west-exam.html|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-22|url-status=dead}}</ref>. == Спіс кампазіцый == {{Tracklist|extra_column=Прадзюсар|title1=Say You Will|extra1=Канье Уэст|length1=6:18|title2=Welcome to Heartbreak|extra2=Канье Уэст, Джэф Баскер, Плэін Пэт|length2=4:23|note2=сумесна з Kid Cudi|title3=Heartless|extra3=Канье Уэст, No I.D.|length3=3:31|title4=Amazing|extra4=Канье Уэст, Джэф Баскер|length4=3:58|note4=сумесна з Young Jeezy|title5=Love Lockdown|extra5=Канье Уэст, Джэф Баскер|length5=4:30|title6=Paranoid|extra6=Канье Уэст, Джэф Баскер, Плэін Пэт|length6=4:38|note6=сумесна з Mr Hudson|title7=RoboCop|extra7=Канье Уэст|length7=4:34|title8=Street Lights|extra8=Канье Уэст, Mr. Hudson|length8=3:10|title9=Bad News|extra9=Канье Уэст|length9=3:59|title10=See You in My Nightmares|extra10=Канье Уэст, No I.D.|length10=4:18|note10=сумесна з [[Ліл Уэйн]]|title11=Coldest Winter|extra11=Канье Уэст, Джэф Баскер, No I.D.|length11=2:44|title12=Pinocchio Story|note12=Жывы выступ у [[Сінгапур]]ы, схаваны трэк|extra12=Канье Уэст|length12=6:02}} == Пазіцыі ў чартах == {| class="wikitable" ! align="center" |Краіна, чарт (2008) ! align="center" | Вышэйшая<br /> месца |- | align="left" | [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] Billboard 200 | align="center" | 1 <ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=Albums&f=The+Billboard+200|title=Music Albums, Top 200 Albums & Music Album Charts {{!}} Billboard.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20100504062334/http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=albums&f=the+billboard+200|archive-date=2010-05-04|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ''Billboard'' Top R&amp;B/Hip-Hop Albums | align="center" | 1 <ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=Albums&f=Top+R%26B%2FHip-Hop+Albums|title=Information Not Found {{!}} Billboard.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518011532/http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=Albums&f=Top+R%26B%2FHip-Hop+Albums|archive-date=2008-05-18|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Аўстралія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 12 <ref>[http://www.ariacharts.com.au/pages/charts_display_album.asp?chart=1G50 Australian ARIA Charts] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120806175004/http://www.ariacharts.com.au/pages/charts_display_album.asp?chart=1G50 |date=6 жніўня 2012 }} Официальная позиция в чартах. Получена [[30 лістапада|30 ноября]], [[2008]]</ref> |- | align="left" | [[Ірландыя]] ''Albums Chart'' | align="center" | 11 <ref name="acharts.us">{{Cite web|url=http://acharts.us/album/40644|title=Kanye West — 808s & Heartbreak — Music Charts<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201062456/http://acharts.us/album/40644|archive-date=2008-12-01|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Новая Зеландыя]] ''Albums Chart'' | align="center" | 15 <ref>{{Cite web|url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp|title=RIANZ<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528090354/http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp|archive-date=2014-05-28|access-date=2009-02-13|url-status=dead}}</ref> |- | align="left" | [[Вялікабрытанія|Велікабрытанія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 11 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Швейцарыя]] ''Albums Chart'' | align="center" | 13 <ref>{{Cite web|url=http://hitparade.ch/weekchart.asp?cat=a|title=Schweizer Hitparade — Alben Top 100 04.07.2010 — hitparade.ch<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20140721183103/http://hitparade.ch/weekchart.asp?cat=a|archive-date=2014-07-21|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Канада]] ''Albums Chart'' | align="center" | 4 <ref>{{Cite web|url=http://jam.canoe.ca/Music/Charts/ALBUMS.html|title=CANOE — JAM! Music SoundScan Charts<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://www.webcitation.org/5t7elstEl?url=http://jam.canoe.ca/Music/Charts/ALBUMS.html|archive-date=2010-09-30|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Бельгія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 21 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Нарвегія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 19 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Данія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 42 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Аўстрыя]] ''Albums Chart'' | align="center" | 50 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Еўропа]] ''Top 100 Albums'' | align="center" | 23 <ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?f=European+Top+100+Albums&pageNumber=Top+11-50&g=Albums|title=Information Not Found {{!}} Billboard.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007001148/http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?f=European+Top+100+Albums&pageNumber=Top+11-50&g=Albums|archive-date=2012-10-07|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Італія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 65 <ref>{{Cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche_artisti.php|title=FIMI — Federazione Industria Musicale Italiana — Classifiche<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722060301/http://www.fimi.it/classifiche_artisti.php|archive-date=2011-07-22|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Францыя]] ''Albums Chart'' | align="center" | 52 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Германія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 30 <ref name="acharts.us" /> |- |} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альбомы Канье Уэста]] [[Катэгорыя:Альбомы 2008 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Альбомы Def Jam Recordings]] [[Катэгорыя:Электрапоп-альбомы]] 1o293haodr1xpl24mcsji38d7yj8bbx 0 806824 5144109 5143979 2026-05-20T17:37:15Z Γλωσσολαλιά 164873 5144109 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у Маскве |Нацыянальная назва = |Выява = Японский_сад_в_Ботаническом_саду_во_время_цветения_сакуры.jpg |Подпіс = Цвіценне сакуры ў маскоўскім японскім садзе |Каардынаты = 55/50/39/N/37/36/57/E |Краіна = Расія |Рэгіён = Масква |Раён = Астанкінскі раён |Месцазнаходжанне = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1978 |Архітэктар = Такешы Накадзіма |Плошча = 2,7 |Метро = [[Уладыкіна (станцыя метро)|Уладыкіна]] |Наведвальнікі = |Час працы=красавік-кастрычнік |Статус = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Japanese garden in Moscow }} '''Японскі сад у Маскве''' — першы [[японскі сад|сад у традыцыйным японскім стылі]], адкрыты ў [[СССР]] у 1987 годзе. Размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы {{iw|Галоўны батанічны сад імя М. В. Цыцына РАН|Галоўнага батанічнага сада|ru|Главный ботанический сад имени Н. В. Цицина РАН}}, на асобнай тэрыторыі, даступнай для платнага наведвання з сярэдзіны або канца красавіка (у залежнасці ад надвор'я) па канец кастрычніка. == Гісторыя == Ідэя стварэння японскага сада ў Маскве належыць двум людзям — члену-карэспандэнту [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]] [[Лапін, Пётр Іванавіч|Пятру Іванавічу Лапіну]], які працаваў у 1970-х гадах намеснікам дырэктара Галоўнага батанічнага сада па навуковай рабоце, і надзвычайнаму і паўнамоцнаму паслу [[Японія|Японіі]] ў Маскве Акіру Сігэміцу. У 1978 годзе адбыліся першыя афіцыйныя перагаворы аб будаўніцтве японскага сада. Пасольства Японіі звярнулася ў {{iw|Японскі Фонд||ru|Японский фонд}}. Фонд знайшоў фінансавага партнёра, якім стала Мемарыяльная асацыяцыя Сусветнай выстаўкі ЭКСПА-70. Таксама фонд запрасіў вядучага майстра ландшафтнага дызайну, майстра садоў Кена Накадзіму (1914—2000), які разбіў японскія сады ў многіх краінах (у [[Манрэаль|Манрэалі]], [[Канада]]; [[Коура|Коўры]], [[Аўстралія]]; [[Х’юстан]]е, [[ЗША]]; [[Вена|Вене]], [[Аўстрыя]]<ref>{{Cite web |url=https://www.avstrija.at/ru/setagayapark |title=Японскі сад Сэтагая |access-date=2021-06-15 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906131824/http://www.avstrija.at/ru/setagayapark |url-status=live }}</ref>). Павільёны праектаваў Такеа Адачы, будаўніцтва ішло пры ўдзеле фірмы «Ватанабэ-Томі»<ref name="offs">[https://www.gbsad.ru/yaponskij-sad Экспазіцыя «Японскі сад»]</ref> Будаўніцтва сада вялося ў 1983—1987 гадах: паблізу моста [[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|Акружной чыгункі]] праз {{iw|Ліхаборка|Ліхаборку|ru|Лихоборка}} быў сфарміраваны рэльеф, які імітуе горную Японію, пабудаваны аўтэнтычныя павільёны і пагада, прывезены і выкладзены камяні, пракладзены мудрагелістыя дарожкі, падабраны і высаджаны далёкаўсходнія расліны. [[Файл:2019 Japanese Garden Moscow Chashitsu 02.jpg|міні|злева|Тясіцу — павільён для чайных цырымоній]] == Павільёны і збудаванні == Наведвальнікаў сада сустракаюць традыцыйныя бамбукавыя вароты, якія сталі першым збудаваннем маскоўскага сада. Яны выкарыстоўваюцца для ўваходу толькі ў асабліва ўрачыстых выпадках, у астатні час уваход ажыццяўляецца праз брамку побач. На тэрыторыі сада маюцца тры павільёны ў традыцыйным японскім архітэктурным стылі, адзін з іх — [[цясіцу]] для традыцыйных [[Японская чайная цырымонія|чайных цырымоній]], другі для вечарынак з [[сакэ]] або [[умэсю]] і альтанка. Таксама тут размешчана трынаццаціярусная пагада, каменныя ліхтары [[торо]], [[цукубаи]]. Недалёка ад уваходу ў сад уладкаваны традыцыйны [[сад камянёў]]. [[Файл:Japan garden1.JPG|міні|справа|Імітацыя японскай горнай ракі ў тыпова раўнінным сярэднярускім ландшафце зроблена вельмі праўдападобна]] Па тэрыторыі сада бяжыць штучная горная рэчка з каскадам невялікіх вадаспадаў, якая пераходзіць у раўнінныя сажалкі з астравамі. Праз раку перакінуты вялікі прамы драўляны мост у японскім стылі і ламаны зігзагападобны масток [[яцухаси]]. == Падзеі == * У канцы красавіка — пачатку мая, прыкладна на працягу тыдня, праходзіць фестываль цвіцення [[сакура|сакуры]], калі сад наведвае найбольшая колькасць наведвальнікаў. Чаканне ў чарзе на ўваход у сезон сакуры можа складаць больш за гадзіну. У гэты час сад адкрыты штодня без выхадных<ref>{{Cite web |url=https://russian.rt.com/nopolitics/foto/509060-moskva-zacvela-sakura |title=RussiaToday «Розовый восход: в Москве зацвела сакура» 3.05.2018 |access-date=2019-05-21 |archive-date=2022-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307212016/https://russian.rt.com/nopolitics/foto/509060-moskva-zacvela-sakura |url-status=live }}</ref>. * У ліпені праходзіць фестываль цвіцення [[рададэндран]]аў. * 27 ліпеня 2002 года па ініцыятыве пасольства Японіі ў садзе адбыўся фестываль паветраных змеяў.<ref>[https://ru.wikinews.org/wiki/В_Ботаническом_саду_пройдет_выставка_воздушных_змеев У Батанічным садзе пройдзе выстава паветраных змеяў]</ref> == Памятныя дрэвы == * У [[1986|1986 годзе]] ў садзе ўрачыста была пасаджана першая [[сакура]] ([[Вішня сахалінская|вішня Саржэнта]]), яе пасадзіў [[міністр замежных спраў Японіі]] [[Абэ, Сінтара|Сінтара Абэ]] * Праз 27 гадоў, у красавіку [[2013|2013 года]], яго сын [[Сіндза Абэ|Сіндза Абэ]], які стаў [[прэм'ер-міністр Японіі|прэм'ер-міністрам Японіі]], таксама пасадзіў у садзе саджанец сакуры. Саджанец быў вырашчаны з насення таго самага першага дрэва<ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/articles/parki/30042013/17271|title=Премьер-министр Японии высадил сакуру в ботаническом саду РАН|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2026-04-23}}</ref> * 1987 год - падарунак ад пасольства Японіі ў СССР<ref name="jaemb" /> * 1995 год - памятная пасадка ад [[Japan Airlines|авіякампаніі JAL]] у гонар 25-годдзя рэгулярных рэйсаў паміж Масквой і Токіа<ref name="jaemb">[https://www.ru.emb-japan.go.jp/SAKURA/Sakura_places.html Посольство Японии: Места цветения сакуры в Москве]</ref> * 1997 год - партыя саджанцаў сакуры падораная Таварыствам аматараў сакуры да 10-годдзя сада<ref name="jaemb" /> * 2003 год - партыя саджанцаў атрыманая з Японіі дзякуючы інстытуту генетыкі<ref name="jaemb" /> {|class="graytable" style="text-align:center" |width="25%"|[[Файл:Main Botanical Garden of the Academy of Sciences of Russia (Exhibition "Japanese Garden) 2258.jpg|center|160px]] |width="25%"|[[Файл:Японский сад в Ботаническом саду.jpg|center|210px]] |width="25%"|[[Файл:Ostankinsky District, Moscow, Russia - panoramio (141).jpg|center|180px]] |width="25%"|[[Файл:Главный ботанический сад РАН, субботний вечер. Moscow, Russia. - panoramio - Oleg Yu.Novikov (1).jpg|center|180px]] |- |Каменная [[пагада]] з трынаццаці ярусаў |Каменны ліхтар ''юкімі-[[Тора (ліхтар)|торо]]'' — «ліхтар любавання снегам» |Каменны ліхтар ''арыбэ-[[Тора (ліхтар)|торо]]'' — ліхтар майстра чайнай цырымоніі Арыбэ — з цукубаі |Альтанка |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Масква]] [[Катэгорыя:Славутасці Масквы]] [[Катэгорыя:Расійска-японскія адносіны]] bsd16gwii8b5srud3o1oyggd4cwuq24 14 806825 5144213 5131714 2026-05-20T22:44:20Z Γλωσσολαλιά 164873 5144213 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Садаводства]] [[Катэгорыя:Паркі]] [[Катэгорыя:Японія]] tgot9e6x0ngqrcag983d4y1ave24987 0 807091 5144128 5143693 2026-05-20T18:30:46Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Заўвагі */ 5144128 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад Іль-дэ-Версаль |Нацыянальная назва = |Выява = Nantes - Île de Versailles - Jardin japonais 12.jpg |Подпіс = Масток і вадаспад |Каардынаты = |Краіна = Францыя |Рэгіён = |Раён = |Месцазнаходжанне = [[Нант]], [[Іль-дэ-Версаль]] |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1986 |Архітэктар = |Плошча = 1,7 |Наведвальнікі = |Статус = дзейны }} '''Японскі сад Іль-дэ-Версаль'''&nbsp;— [[японскі сад]]<ref>[https://www.lemonde.fr/m-styles/article/2012/12/28/nantes-revele-sa-vraie-nature_1810618_4497319.html Le Monde: Nantes révèle sa vraie nature]</ref>, размешчаны на штучным востраве [[Іль-дэ-Версаль]], збудаваным з грунту, вынятага падчас будаўніцтва канала {{iw|Нант — Брэст||fr|Canal de Nantes à Brest}}. Размешчаны ў [[Нант]]е, [[Францыя]].<ref>[https://www.france.fr/ru/article/nant-chem-zanyatsya/ Вызначныя мясціны Нанта, якія нельга прапусціць]</ref><ref>[https://etudiant.lefigaro.fr/etudes/dossier/etudier-a-nantes/ Le Figaro: Dossier. Étudier à Nantes]</ref> == Гісторыя == У 1986 годзе востраў, які да гэтага належаў прыватным асобам, быў выкуплены горадам, пасля чаго пачаліся работы па добраўпарадкаванні пад кіраўніцтвам Мішэля Шоці, мэра Нанта з 1983 па 1989 год.<ref>[https://www.lefigaro.fr/voyages/2016/11/23/30003-20161123ARTFIG00291-cinq-bonnes-raisons-de-passer-un-week-end-a-nantes.php Le Figaro: Cinq bonnes raisons de passer un week-end à Nantes]</ref><ref name="japonjardinfr">[https://japonjardin.fr/nantes-jardin-japonais-ile-versailles-jardin-japonais/ NANTES: Jardin japonais de l’Île de Versailles]</ref> Па выніках архітэктурнага конкурсу праект каманды ў складзе Жака Дзюлье<ref name="japonjardinfr" />, Клодзін Брэтон, Мішэля Карм'е і Мішэля Дзюдона, дапоўнены ландшафтным дызайнерам Луі Суларам, атрымаў замовy на рэалізацыю праекта на тэму [[Японія|Японіі]]. Адкрыццё сада адбылося [[11 верасня]] [[1987|1987 года]]<ref name="SeveNantes">{{cite web | url = http://www.seve.nantes.fr/Lesjardins/info/120.htm | title = Ile de Versailles | access-date = 28 красавіка 2026 | archive-date = 10 студзеня 2003 | archive-url = https://web.archive.org/web/20030110222506/http://www.seve.nantes.fr/Lesjardins/info/120.htm | url-status = dead }}</ref>. Сад быў цалкам адрэстаўраваны ў 2019 годзе<ref>{{Cite web |lang=fr |title=L’île de Versailles s’est refait une beauté |url=https://metropole.nantes.fr/actualites/2019/environnement-nature/ile-versailles-amenagement |website=metropole.nantes.fr |date=2025-03-26}}</ref>. == Віды сада == <gallery> Nantes - Île de Versailles 1.jpg| Nantes - Île de Versailles 3.jpg| Île Versailles - Nantes (FR44) - 2022-09-19 - 11.jpg| </gallery> == Апісанне == Парк пабудаваны вакол трох збудаванняў, натхнёных традыцыйным японскім жыллём: * Капітанства, прызначанае для кіравання дзейнасцю на набярэжных Эрдры; * «Дом Эрдры», прамавугольная структура якога акружае [[сад дзэн]]; ён выкарыстоўваецца для правядзення шматлікіх выстаў, прысвечаных самой рацэ і яе воднаму асяроддзю; * рэстаран «La Cocotte en verre», цяпер закрыты, размешчаны на паўночным краі вострава<ref>{{cite web | url = https://www.nantes.fr/cocotteenverre | title = Découvrez les projets imaginés pour ce lieu | website = www.nantes.fr | date = 22 студзеня 2020}}.</ref>. Пейзаж, створаны і структураваны скальнымі ўтварэннямі, што складаюцца з вадаспадаў і вадаёмаў, багата засаджаны экзатычнымі раслінамі, такімі як [[бамбук]]і, [[Таксодыум двухрадны|лысыя кіпарысы]], [[рададэндран]]ы, [[Камелія|камеліі]] і [[Prunus serrulata|японскія вішні]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Іль-дэ-Версаль]] [[Катэгорыя:Нант]] 0iq2czmaxsafjk9w52rvilmyiuujxp6 0 807356 5144144 5136279 2026-05-20T19:32:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144144 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {{Кампанія}} '''AstraZeneca plc''' ({{IPAc-en|ˌ|æ|s|t|r|ə|ˈ|z|ɛ|n|ə|k|ə}}, АстраЗе{{Націск}}нека)<ref>{{cite web|url=https://www.legal500.com/gc-powerlist/sweden-teams-19/astrazeneca-3/|title=AstraZeneca > GC Powerlist: Sweden Teams 2019|website=www.legal500.com|access-date=2020-12-30}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=https://edition.cnn.com/world/live-news/coronavirus-pandemic-vaccine-updates-12-30-20#h_34768b64123b61496556589aa542388f|title=UK "will be able to get out of this by the spring", minister says after regulator approves AstraZeneca vaccine|website=[[CNN]]|date=2020-12-30|access-date=2020-12-30|last1=Hollingsworth|first1=Julia|last2=Renton|first2=Adam|last3=Macaya|first3=Melissa|last4=Hayes|first4=Mike}}</ref><ref name=":2">{{cite news|last=Arthur|first=Rachel|date=2020-12-30|title=AstraZeneca's COVID-19 vaccine gets the green light in the UK|url=https://www.biopharma-reporter.com/Article/2020/12/30/AstraZeneca-COVID-19-vaccine-authorized-in-UK|access-date=2020-12-30|website=biopharma-reporter.com|language=en-GB|archive-date=9 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109205941/https://www.biopharma-reporter.com/Article/2020/12/30/AstraZeneca-COVID-19-vaccine-authorized-in-UK|url-status=dead}}</ref> — шведска-брытанская міжнародная фармацэўтычная і [[Біятэхналогія|біятэхналагічная]] кампанія з штаб-кватэрай у [[Кембрыдж|Кембрыджы]], Вялікабрытанія. Яна мае партфель прадуктаў для лячэння асноўных захворванняў у такіх галінах, як [[анкалогія]], [[Сістэма кровазвароту|сардэчна-сасудзістыя]], [[Гастраэнтэралогія|страўнікава-кішачныя]], [[Інфекцыя|інфекцыйныя]], неўралагічныя, [[Пульманалогія|рэспіраторныя]] і запаленчыя захворванні. Кампанія была заснавана ў 1999 годзе шляхам зліцця шведскай Astra AB і брытанскай Zeneca Group<ref>{{Cite web|url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/industries/21/index.html|title=Global 500 2009: Industry: - FORTUNE on CNNMoney.com|website=money.cnn.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100823093009/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/industries/21/index.html|archive-date=2010-08-23|access-date=2025-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.astrazeneca.com/about-us/key-facts/|title=AstraZeneca - Key Facts - leading pharmaceutical companies, effective medicines|website=www.astrazeneca.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100908083639/http://www.astrazeneca.com/about-us/key-facts/|archive-date=2010-09-08|access-date=2025-12-19}}</ref> (якая ўтварылася ў выніку аддзялення фармацэўтычных аперацый з кампаніі Imperial Chemical Industries у 1993 годзе). Акцыянеры Zeneca атрымалі 53,5% акцый, а акцыянеры Astra — астатнія 46,5%.<ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/legal/litigation/astrazeneca-acquire-modella-ai-speed-oncology-drug-research-2026-01-13/|title=AstraZeneca to acquire Modella AI to speed oncology drug research|author=Fick|first=Maggie|website=Reuters|date=January 13, 2026}}</ref> Яе партфель уключае першасную і спецыялізаваную медыцынскую дапамогу, пакрыццё выдаткаў на лячэнне рэдкіх захворванняў і значную глабальную прысутнасць у розных рэгіёнах. <ref>{{Cite web|url=https://www.astrazeneca.com/our-company/history.html|title=Company History|publisher=AstraZeneca|access-date=8 January 2025|year=2024}}</ref> З моманту зліцця яна ўваходзіць у лік найбуйнейшых фармацэўтычных кампаній свету і здзейсніла шматлікія карпаратыўныя набыцці, у тым ліку Cambridge Antibody Technology (у 2006 годзе), MedImmune (у 2007 годзе), Spirogen (у 2013 годзе) і Definiens (ў 2014 годзе). Яе даследаванні і распрацоўкі сканцэнтраваны ў трох стратэгічных цэнтрах: Кембрыдж, Вялікабрытанія; [[Гётэбарг]], Швецыя;<ref name=":3">{{Cite web|lang=en|url=https://www.astrazeneca.com/our-company/our-locations/gothenburg.html|title=Gothenburg - AstraZeneca|website=www.astrazeneca.com|access-date=2024-12-05}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.movetogothenburg.com/astrazenceca|title=AstraZeneca|website=movetogothenburg.com|publisher=|access-date=2024-12-05}}</ref> і [[Гейтэрсберг|Гейтэрсберг, штат Мэрыленд]], ЗША.<ref name="Fierce2013reorg">{{cite news|last=Carroll|first=John|date=18 March 2013|title=UPDATED: AstraZeneca to ax 1,600, relocate thousands in global R&D reshuffle|url=http://www.fiercebiotech.com/node/124651|access-date=2025-12-19|work=fiercebiotech.com|publisher=FierceBiotech}}</ref> Гісторыя AstraZeneca пачынаецца ў 1913 годзе, калі вялікая група лекараў і аптэкараў у Сёдэртелье стварыла кампанію Astra AB. На працягу ХХ стагоддзя яна ператварылася ў найбуйнейшую фармацэўтычную кампанію ў Швецыі. Яе брытанскі аналаг, Zeneca PLC, быў створаны ў 1993 годзе, калі ICI пазбавілася ад свайго фармацэўтычнага бізнесу; праз шэсць гадоў Astra AB і Zeneca PLC аб'ядналіся, а штаб-кватэра кампаніі знаходзілася ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]].<ref>{{Cite web|url=https://finance.yahoo.com/news/modella-ai-announces-acquisition-astrazeneca-170200809.html|title=Modella AI Announces Acquisition by AstraZeneca to Advance AI-Driven Oncology R&D at Global Scale|website=Yahoo! Finance|date=January 13, 2026}}</ref> Акцыі AstraZeneca каціруюцца на [[Лонданская фондавая біржа|Лонданскай фондавай біржы]] і ўваходзяць у [[FTSE 100 Index|індэкс FTSE 100]]; акцыі кампаніі таксама каціруюцца на [[Стакгольмская фондавая біржа|Nasdaq Stockholm]] і [[Нью-Ёркская фондавая біржа|Нью-Йоркскай фондавай біржы]]. AstraZeneca мае адну з самых высокіх рынкавых капіталізацый сярод фармацэўтычных кампаній у свеце.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://companiesmarketcap.com/pharmaceuticals/largest-pharmaceutical-companies-by-market-cap/|title=Largest pharma companies by market cap|website=companiesmarketcap.com|access-date=2025-12-19}}</ref> == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Commonscat-inline}} * {{Афіцыйны сайт|https://www.astrazeneca.com|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=а}} {{FTSE 100}}{{OMX Stockholm 30}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Нью-Ёркскай біржы]] [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Лонданскай біржы]] [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фармацэўтычныя кампаніі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фармацэўтычныя кампаніі Швецыі]] [[Катэгорыя:AstraZeneca]] [[Катэгорыя:Біятэхналагічныя кампаніі]] [[Катэгорыя:Вытворцы вакцын]] qzulm38z3jn130e5fuunqkrbgoan2fk 0 807560 5143983 5143748 2026-05-20T12:02:15Z M.L.Bot 261 /* У гістарыяграфіі */ 5143983 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Айкша''' — баярын сярэдзіны XIV стагоддзя, імаверна, літоўскага паходжання. == Згадкі ў крыніцах == Пэўна, але ў позніх крыніцах, згаданы аднойчы. Летапісы Рагожскі, Траецкі і яшчэ болей познія Ніканаўскі і Васкрасенскі, пад 1348 сакавіцкім годам апісваюць [[пасольства Альгерда да Джанібека|пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека]], апошнім у спісе паслоў названы Айкша{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Урэшце Джанібек выдаў літвінаў у Маскву праз свайго пасла Татуя, вялікія князь [[Сямён Горды|Сямён Іванавіч]] адпусціў іх толькі ў 1349 годзе, пасля падарункаў і саступак ад Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Таксама Айкша згаданы ў акце дэмаркацыі мяжы з Мазовіяй ад 1358 года сярод прадстаўнікоў вялікалітоўскага боку{{sfn|Puzyna|1930|p=433}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Дагавор заключаў князь [[Кейстут]] з рады і згоды вярхоўнага князя Альгерда, а таксама [[Яўнут]]а, Карыята, [[Юрый Нарымонтавіч|Георгія]] і іншых «старэйшых князёў Літвы»{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=14, 26}}. Некаторыя даследчыкі лічаць акт фальсіфікатам пачатку XV ст.{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, тым часам [[Алег Ліцкевіч]] спрабуе абгрунтаваць яго аўтэнтычнасць{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=14–15}}. У дакуменце Айкша запісаны пасля [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкея]] і [[Войшвіл]]а: «duces et boyaros nostros videlicet super Patryky, Woyszwylt et Aykszy, Olizar et Waskonem Kerdejewicz»{{sfn|Puzyna|1930|p=433}}. На думку [[Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|Уладзіслава Гулевіча]], ужыванне злучніка ''et'' перад Айкшам сведчыць, што ён хутчэй не князь, а баярын{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. На думку Ліцкевіча, Айкша быў баярынам і, імаверна, прадстаўляў князя Карыята{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=25–27}}. Вядома, калі дакумент аўтэнтычны або фальсіфікат XV ст. грунтуецца на аўтэнтычным дакуменце. Гэтымі дзвюма рознай імавернасці згадкамі абмежаваны звесткі пра Айкшу. Уладзіслаў Гулевіч называе Айкшу «загадкавым персанажам» {{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == У гістарыяграфіі == У 1930-я гады [[Юзаф Эдвард Пузына|Юзаф Пузына]] сістэматызаваў звесткі пра Айкшу і лічыў адным з дзевяці «безумоўных» сыноў князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=428–429}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Даследчык лічыў Сямёна і Айкшу братамі Карыятавічамі і «даверанымі мужамі» (''mężówie zaufania'') Альгерда {{sfn|Puzyna|1930|p=429–430}}{{sfn|Puzyna|1936|p=64–65}}. Паводле Пузыны, маскоўскі бок карыстаўся высокім родавым статусам Сямёна і Айкшы для ціску на Альгерда і трымаў іх закладнікамі {{sfn|Puzyna|1936|p=65}}. Гіпотэзу Пузыны не магчыма пацвердзіць або абвергнуць праз беднасць крыніц. У згадках 1348 года Айкша апошні ў спісе, але хто былі князі Міхаіл і Сямён, запісаныя перад ім, пэўна не вядома {{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Калі князі былі Гедзімінавічамі, версія была б болей імавернай, калі не — не імавернай. Месца Айкшы ў акце 1358 года магло бы сведчыць супраць версіі Пузыны, калі б ні сумневы ў аўтэнтычнасці самога акта, а Пузына, каментуючы гэты акт, ігнараваў такі аспект{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=25–27}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Таксама Пузына лакалізаваў уладанні Айкшы ў [[Эйшышкі|Эйшышках]], праз сугучнасць атоесніў яго з легендарным Эйкшам (''Ejksz''), паплечнікам [[Палемон (князь літоўскі)|Палемона]] і заснавальнікам Эйшышак, з [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскага летапісання]]{{sfn|Puzyna|1930|p=433–434}}. Даследчык лічыў гэтыя абшары часткай [[Навагрудскае княства|Наваградскага княства]] Карыята, а Эйшышкі заснаванымі Айкшам як сталіца ўжо свайго ўдзела{{sfn|Puzyna|1930|p=434}}{{sfn|Puzyna|1936|p=62}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=511}}. Таксама Пузына атоесніў Эйшышкі з тытульным уладаннем [[Судзімонт Пекштавіч|Судзімонта]] (''Sudemund von Wesisken''), названага нямецкімі крыніцамі шваграм князя [[Вітаўт]]а{{sfn|Puzyna|1930|p=434}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=511}}. Свае гіпатэтычныя лакалізацыі даследчык звязаў з кроўнай роднасцю і такім чынам пабудаваў прамую лінію: Карыят → Айкша → Судзімонт{{sfn|Puzyna|1930|p=453}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=511}}. Пабудовы Пузыны часткова выкарыстала [[Інга Баранаўскене]], яна называла Айкшу проста Эйкшам (''Eikša''){{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Даследчыца, аднак, атоесніла Айкшу з панам Якшам Літаворам, слугою малдоўскага гаспадара [[Юрый Карыятавіч|Юрыя Карыятавіча]]{{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Румынскія даследчыкі лічаць акт, дзе згаданы Якша фальсіфікатам, як і ўладаранне Карыятавіча ў Малдове, яго не пацвярджаюць сінхронныя крыніцы{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}{{sfn|Jorga|1903|p=597–601}}{{sfn|Panaitescu|1928|p=462–465}}{{sfn|Panaitescu|1966|p=51–57}}{{sfn|Sacerdoţeanu|1965|p=219–236}}{{sfn|Cihodaru|1979|p=139–157}}. Ліцкевіч лічыць атаясненне слушным «з вялікай доляй імавернасці»{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}} і не пагаджаецца з румынскіх гісторыкамі, на яго думку, захаваны тэкст можа быць «недасканалай копіяй XIX ст.» аўтэнтычнага акта з фізічнымі дэфектамі{{sfn|Лицкевич|2019|p=678}}. Баранаўскене лічыла Айкшу бацькам не толькі Судзімонта, але і [[Вітаўтава|вітаўтавай жонкі]] (на думку даследчыцы — [[Ганна Святаслаўна|Ганны]]){{sfn|Baranauskienė|2012}}. Пасля публікацыі Ліцкевічам звестак пра бацьку Судзімонта — [[Пекшціс]]а{{sfn|Лицкевич|2014|p=31, 39}}, даследчыца скарэктавала гіпотэзу і называе Айкшу ўжо дзедам Судзімонта і вітаўтавай жонкі{{sfn|Гулевич|2023|p=141–142}}{{sfn|Baranauskienė|2020|p=235–238}}. == Якша Літавор == === Грамата 1374 года === Сярод іншага, аргументам за магчымую аўтэнтычнасць дакумента Ліцкевіч дае «''не ясныя … матывы, палітычны і эканамічны сэнс''» для фальсіфікацыі{{sfn|Лицкевич|2019|p=678}}. Тым часам як менавіта за гэтыя землі з XVI ст. і цягам чатырохсот гадоў судзіліся камянецкія мяшчане, якія таксама мелі на іх {{Не перакладзена 5|Грамата князёў Карыятавічаў|грамату Юрыя Карыятавіча|uk|Грамота князів Коріятовичів}} ад 7 лютага 1374 года. Граматай ад 3 чэрвеня 1374 года пан Якша Літавор (''Якшя Литаворъ''), намеснік у Белгарадзе і верны слуга (истии слуга ншь вѣрной) малдаўскага гаспадара Юрыя Карыятавіча{{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=667, 676}}, узнагароджаны сялом Зуброўцы за службу і найперш за храбрыя ўчынкі (хърблии подъвизи) ў бітве з татарамі каля Уладычаў на Днястры{{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=667}}. На думку Баранаўскене, Якша мог камандаваць войскамі, пасланымі Альгердам на дапамогу Юрыю ў абароне малдоўскіх зямель ад татараў{{sfn|Baranauskienė|2012}}. Ліцкевіч звязвае гэты эпізод са звесткамі Рагожскага і Ніканаўскага летапісаў пра вялікалітоўскі паход супраць эміра Тэмера (Дзмітрыя) вясной 1374 года{{sfn|Лицкевич|2019|p=667, 673}}. Пра лакалізацыю магчымага надання ёсць розныя версіі, Ілона Чаманская змяшчала Зуброўцы на паўночным усходзе Малдовы, а Ліцкевіч лічыць праўдападобнейшым сяло {{нп5|Зубрыўка (Кам’янэць-Падзільскі раён)|Зуброўку|uk|Зубрівка (село)}} (''Zubrowcze'') на Смотрычы каля [[Камянец-Падольскі|Камянца]] на Падоллі, якое князь Свідрыгайла ў 1401 годзе перадаў мясцовым дамініканцам{{sfn|Лицкевич|2019|p=668, 673}}. === Магчымыя нашчадкі === Паводле Ліцкевіча, сынам Якшы «меркавана» мог быць [[Рагоза (пісар гаспадарскі)|Рагоза]], вядомы ў акружэнні вялікага князя Свідрыгайлы з 1431 года, яго прыбліжаны і дыпламат{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}. Тым часам [[Сяргей Уладзіміравіч Палехаў|Сяргей Палехаў]] аднавіў біяграфію Рагозы з 1418 года як «найвышэйшага рускага пісара» (''unsir obirster Ruwssche schreiber'') вялікага князя Вітаўта{{sfn|Polechow|2019|p=199—215}}. На думку Палехава, Свідрыгайла «ўспадкаваў» Рагозу ў 1430 годзе разам з [[Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага|велікакняжацкай канцылярыяй]]{{sfn|Polechow|2019|p=199—215}}. У 1440-я гады, магчыма, гэты Рагоза згаданы ў [[Кніга данін Казіміра|кнізе данін]] вялікага князя [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра]], ён трымаў «две селе выслуги, Воробевичи а Щьпеков, а отчины три села: [[Мэрвынці|Мервинъци]] а Гиковци, а Кобылее» ў Брацлаўскім павеце{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}. Таксама Ліцкевіч атаясняе гэтага Рагозу з Рагозам Якшычам, які ў 1440-х гадах атрымаў ад вялікага князя Казіміра 10 «чалавек» у [[Свіслацкая воласць|Свіслацкай воласці]] пад Менскам{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}. Паводле ж Палехава, няма пэўнасці ў тоеснасці пісара Рагозы і Рагозы Якшыча{{sfn|Polechow|2019|p=199—215}}. На думку Ліцкевіча, адной са спадчынніц пісара Рагозы, ён жа Рагоза Якшыч, у падольскай вотчыне была брацлаўская зямянка Ганна, жонка Сямёна Кошкі, якая ў 1501 годзе называла Вараб’еўцы (Рагазню) трэцяй часткай «именеи своих отчизных». Паводле даследычка, Ганна магла быць дачкой або ўнучкай Рагозы, а зямяне Рагазінскія жылі на Брацлаўшчыне і ў XVI—XVII стст.{{sfn|Лицкевич|2019|p=675}} Паводе Ліцкевіча, менскай лініяй нашчадкаў пісара Рагозы, ён жа Рагоза Якшыч, быў шляхецкі род Рагозаў. У 2-й палове XVI ст. стрыечныя браты Васіль Стэцкавіч і Рыгор Астаф’евіч Рагозы жылі ў Менскім павеце. Даследчык адзначае, што родавае паданне менскіх Рагозаў называла іх продка канцлерам ВКЛ, «відаць», вядзецца менавіта пра «''найвышэйшага рускага пісара''» Вітаўта і прыбліжанага Свідрыгайлы. Аднак, у пытанні паходжання падольскіх Рагазінскіх і менскіх Рагозаў ад аднаго продка «застаецца шмат не яснага», бо гэтыя роды «па ўсім відаць» карысталіся рознымі гербамі.{{sfn|Лицкевич|2019|p=675}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |ref=Гулевич |аўтар = Гулевич В. |загаловак = Литовсько-ординські відносини в першій половині XIV ст., або Ще раз про посольство князя Коріата Ґедиміновича до хана Джанібека 1348 р. |спасылка = https://www.academia.edu/105716047/ |мова = uk |выданне = Український історичний журнал |месца = Київ |выдавецтва = ВД «Академперіодика» НАН України |год = 2023 |нумар = 4 (571) |старонкі = 125—165 |issn = 0130-5247 |doi = 10.15407/uhj2023.04.125 }} * {{артыкул|ref = Ліцкевіч |аўтар = Ліцкевіч, А. |спасылка=https://www.academia.edu/31526777/ |загаловак = Гародня і Гарадзенскі рэгіён у другой палове XIII–XIV ст.: назва і межы |выданне = Гарадзенскі палімпсест 2012. Людзі даўняй Гародні. XV – XX стст. |адказны = пад рэд. А. Ф. Смаленчука, Н. У. Сліж |месца = Гродна |выдавецтва = Гарадзенская бібліятэка |год = 2013 |старонкі = 10–59 |isbn = 978-83-7893-136-2 }} * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/4820070/|ref=Ліцкевіч|аўтар=Ліцкевіч А. У.|загаловак=Дагаворы паміж князямі ВКЛ, нобілямі Жамойці і прадстаўнікамі Тэўтонскага ордэна ў Прусіі і Лівоніі (1367—1398 гг.)|арыгінал=|год=2010|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Arche|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=10|старонкі=39-123|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/34976837/|ref=Лицкевич|аўтар=Лицкевич О. В.|загаловак=Поручительство литовско-русской знати за нобиля Братошу Койлутовича (1387—1394 гг.)|арыгінал=|год=2014|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Беларуская даўніна|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=1|нумар=|старонкі=29-58|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archiveurl=|archivedate=}} * {{кніга |аўтар = Лицкевич О. В. |загаловак = «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора |спасылка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book/0015988.pdf&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=0 |месца = СПб |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2019 |старонак = 928 |isbn = 978-5-86007-918-2 |ref = Лицкевич }} * {{артыкул|спасылка=http://www.lmka.lt/onos-vytautienes-kilme-ir-gimine/|ref=Baranauskienė|аўтар=Inga Baranauskienė|загаловак=Onos Vytautienės kilmė ir giminė|год=2012|мова=lt|выданне=Kultūros barai|месяц=2|нумар=2|pages=64–73|issn=0134-3106}} * {{кніга|ref = Baranauskienė |аўтар = Baranauskienė, I. |загаловак = Lietuvos valdovų paslaptys: Kęstutis ir Birutė |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Vilnius |выдавецтва = |год = 2020 |том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1930 |нумар = 3—4 |старонкі = 425—454 |мова = pl }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze oraz sprawa podolska (Uzupełnienia i poprawki do rozprawy p. t. «Korjat i Korjatowicze», ogłoszonej w VII roczniku «Ateneum Wileńskiego» z 1931 r.) |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1936 |старонкі = 61—97 |мова = pl }} * {{артыкул |аўтар = Polechow S. |загаловак = Rahoza. Przyczynek do dziejów kancelarii i dworu wielkich książąt litewskich w epoce Witolda |арыгінал = |спасылка = https://www.academia.edu/42106512/ |мова = pl |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia z Dziejów Średniowiecza |тып = |месца = Gdańsk |выдавецтва = |год = 2019 |выпуск = |том = 23 |нумар = |старонкі = 199—215 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |ref = Polechow |archiveurl = |archivedate = }} * {{кніга |ref=Jorga|аўтар = Jorga N. |загаловак = Studii şi documente cu privire la Istoria romînilor |том = Vol. 5: cărţĭ domneştĭ, zapise şi răvaşe. Partea I |месца = Bucureşti |год = 1903 |мова = ro }} * {{артыкул |ref=Panaitescu|аўтар = Panaitescu P. P. |загаловак = Iourij (Iourg) Koriatovio prince lithuanien et la Moldavie |выданне = Ювілейний збірник на пошану академіка Михайла Сергійовича Грушевського з нагоди шістдесятої річниці життя та сорокових роковин наукової діяльності |месца = Київ |год = 1928 |том = 1 |старонкі = 462—465 |мова = fr }} * {{артыкул |ref=Sacerdoţeanu|аўтар = Sacerdoţeanu A. |загаловак = Succesiunea domnilor Moldovei pînă la Alexandru cel Bun |выданне = Romanoslavica |год = 1965 |нумар = XI |старонкі = 219—236 |мова = ro }} * {{артыкул |ref=Panaitescu|аўтар = Panaitescu P. P. |загаловак = Diploma Bârlădeană din 1134 și hrisovul lui Iurg Koriatovici din 1374 |выданне = Romanoslavica |год = 1966 |нумар = XIII |старонкі = 51—57 |мова = ro }} * {{артыкул |ref=Cihodaru|аўтар = Cihodaru C. |загаловак = Din nou despre Iurg Coriatovici şi Iuga vodă |выданне = Acta Moldaviae Meridionalis. Anuarul Muzeului judeţean Vaslui |год = 1979 |нумар = I |старонкі = 139—157 |мова = ro }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] rx53wd8dy9mfuqioc25npw97ruoo9v1 5143985 5143983 2026-05-20T12:05:51Z M.L.Bot 261 /* Магчымыя нашчадкі */ 5143985 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Айкша''' — баярын сярэдзіны XIV стагоддзя, імаверна, літоўскага паходжання. == Згадкі ў крыніцах == Пэўна, але ў позніх крыніцах, згаданы аднойчы. Летапісы Рагожскі, Траецкі і яшчэ болей познія Ніканаўскі і Васкрасенскі, пад 1348 сакавіцкім годам апісваюць [[пасольства Альгерда да Джанібека|пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека]], апошнім у спісе паслоў названы Айкша{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Урэшце Джанібек выдаў літвінаў у Маскву праз свайго пасла Татуя, вялікія князь [[Сямён Горды|Сямён Іванавіч]] адпусціў іх толькі ў 1349 годзе, пасля падарункаў і саступак ад Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Таксама Айкша згаданы ў акце дэмаркацыі мяжы з Мазовіяй ад 1358 года сярод прадстаўнікоў вялікалітоўскага боку{{sfn|Puzyna|1930|p=433}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Дагавор заключаў князь [[Кейстут]] з рады і згоды вярхоўнага князя Альгерда, а таксама [[Яўнут]]а, Карыята, [[Юрый Нарымонтавіч|Георгія]] і іншых «старэйшых князёў Літвы»{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=14, 26}}. Некаторыя даследчыкі лічаць акт фальсіфікатам пачатку XV ст.{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, тым часам [[Алег Ліцкевіч]] спрабуе абгрунтаваць яго аўтэнтычнасць{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=14–15}}. У дакуменце Айкша запісаны пасля [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкея]] і [[Войшвіл]]а: «duces et boyaros nostros videlicet super Patryky, Woyszwylt et Aykszy, Olizar et Waskonem Kerdejewicz»{{sfn|Puzyna|1930|p=433}}. На думку [[Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|Уладзіслава Гулевіча]], ужыванне злучніка ''et'' перад Айкшам сведчыць, што ён хутчэй не князь, а баярын{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. На думку Ліцкевіча, Айкша быў баярынам і, імаверна, прадстаўляў князя Карыята{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=25–27}}. Вядома, калі дакумент аўтэнтычны або фальсіфікат XV ст. грунтуецца на аўтэнтычным дакуменце. Гэтымі дзвюма рознай імавернасці згадкамі абмежаваны звесткі пра Айкшу. Уладзіслаў Гулевіч называе Айкшу «загадкавым персанажам» {{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == У гістарыяграфіі == У 1930-я гады [[Юзаф Эдвард Пузына|Юзаф Пузына]] сістэматызаваў звесткі пра Айкшу і лічыў адным з дзевяці «безумоўных» сыноў князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=428–429}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Даследчык лічыў Сямёна і Айкшу братамі Карыятавічамі і «даверанымі мужамі» (''mężówie zaufania'') Альгерда {{sfn|Puzyna|1930|p=429–430}}{{sfn|Puzyna|1936|p=64–65}}. Паводле Пузыны, маскоўскі бок карыстаўся высокім родавым статусам Сямёна і Айкшы для ціску на Альгерда і трымаў іх закладнікамі {{sfn|Puzyna|1936|p=65}}. Гіпотэзу Пузыны не магчыма пацвердзіць або абвергнуць праз беднасць крыніц. У згадках 1348 года Айкша апошні ў спісе, але хто былі князі Міхаіл і Сямён, запісаныя перад ім, пэўна не вядома {{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Калі князі былі Гедзімінавічамі, версія была б болей імавернай, калі не — не імавернай. Месца Айкшы ў акце 1358 года магло бы сведчыць супраць версіі Пузыны, калі б ні сумневы ў аўтэнтычнасці самога акта, а Пузына, каментуючы гэты акт, ігнараваў такі аспект{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=25–27}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Таксама Пузына лакалізаваў уладанні Айкшы ў [[Эйшышкі|Эйшышках]], праз сугучнасць атоесніў яго з легендарным Эйкшам (''Ejksz''), паплечнікам [[Палемон (князь літоўскі)|Палемона]] і заснавальнікам Эйшышак, з [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскага летапісання]]{{sfn|Puzyna|1930|p=433–434}}. Даследчык лічыў гэтыя абшары часткай [[Навагрудскае княства|Наваградскага княства]] Карыята, а Эйшышкі заснаванымі Айкшам як сталіца ўжо свайго ўдзела{{sfn|Puzyna|1930|p=434}}{{sfn|Puzyna|1936|p=62}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=511}}. Таксама Пузына атоесніў Эйшышкі з тытульным уладаннем [[Судзімонт Пекштавіч|Судзімонта]] (''Sudemund von Wesisken''), названага нямецкімі крыніцамі шваграм князя [[Вітаўт]]а{{sfn|Puzyna|1930|p=434}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=511}}. Свае гіпатэтычныя лакалізацыі даследчык звязаў з кроўнай роднасцю і такім чынам пабудаваў прамую лінію: Карыят → Айкша → Судзімонт{{sfn|Puzyna|1930|p=453}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=511}}. Пабудовы Пузыны часткова выкарыстала [[Інга Баранаўскене]], яна называла Айкшу проста Эйкшам (''Eikša''){{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Даследчыца, аднак, атоесніла Айкшу з панам Якшам Літаворам, слугою малдоўскага гаспадара [[Юрый Карыятавіч|Юрыя Карыятавіча]]{{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Румынскія даследчыкі лічаць акт, дзе згаданы Якша фальсіфікатам, як і ўладаранне Карыятавіча ў Малдове, яго не пацвярджаюць сінхронныя крыніцы{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}{{sfn|Jorga|1903|p=597–601}}{{sfn|Panaitescu|1928|p=462–465}}{{sfn|Panaitescu|1966|p=51–57}}{{sfn|Sacerdoţeanu|1965|p=219–236}}{{sfn|Cihodaru|1979|p=139–157}}. Ліцкевіч лічыць атаясненне слушным «з вялікай доляй імавернасці»{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}} і не пагаджаецца з румынскіх гісторыкамі, на яго думку, захаваны тэкст можа быць «недасканалай копіяй XIX ст.» аўтэнтычнага акта з фізічнымі дэфектамі{{sfn|Лицкевич|2019|p=678}}. Баранаўскене лічыла Айкшу бацькам не толькі Судзімонта, але і [[Вітаўтава|вітаўтавай жонкі]] (на думку даследчыцы — [[Ганна Святаслаўна|Ганны]]){{sfn|Baranauskienė|2012}}. Пасля публікацыі Ліцкевічам звестак пра бацьку Судзімонта — [[Пекшціс]]а{{sfn|Лицкевич|2014|p=31, 39}}, даследчыца скарэктавала гіпотэзу і называе Айкшу ўжо дзедам Судзімонта і вітаўтавай жонкі{{sfn|Гулевич|2023|p=141–142}}{{sfn|Baranauskienė|2020|p=235–238}}. == Якша Літавор == === Грамата 1374 года === Сярод іншага, аргументам за магчымую аўтэнтычнасць дакумента Ліцкевіч дае «''не ясныя … матывы, палітычны і эканамічны сэнс''» для фальсіфікацыі{{sfn|Лицкевич|2019|p=678}}. Тым часам як менавіта за гэтыя землі з XVI ст. і цягам чатырохсот гадоў судзіліся камянецкія мяшчане, якія таксама мелі на іх {{Не перакладзена 5|Грамата князёў Карыятавічаў|грамату Юрыя Карыятавіча|uk|Грамота князів Коріятовичів}} ад 7 лютага 1374 года. Граматай ад 3 чэрвеня 1374 года пан Якша Літавор (''Якшя Литаворъ''), намеснік у Белгарадзе і верны слуга (истии слуга ншь вѣрной) малдаўскага гаспадара Юрыя Карыятавіча{{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=667, 676}}, узнагароджаны сялом Зуброўцы за службу і найперш за храбрыя ўчынкі (хърблии подъвизи) ў бітве з татарамі каля Уладычаў на Днястры{{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=667}}. На думку Баранаўскене, Якша мог камандаваць войскамі, пасланымі Альгердам на дапамогу Юрыю ў абароне малдоўскіх зямель ад татараў{{sfn|Baranauskienė|2012}}. Ліцкевіч звязвае гэты эпізод са звесткамі Рагожскага і Ніканаўскага летапісаў пра вялікалітоўскі паход супраць эміра Тэмера (Дзмітрыя) вясной 1374 года{{sfn|Лицкевич|2019|p=667, 673}}. Пра лакалізацыю магчымага надання ёсць розныя версіі, Ілона Чаманская змяшчала Зуброўцы на паўночным усходзе Малдовы, а Ліцкевіч лічыць праўдападобнейшым сяло {{нп5|Зубрыўка (Кам’янэць-Падзільскі раён)|Зуброўку|uk|Зубрівка (село)}} (''Zubrowcze'') на Смотрычы каля [[Камянец-Падольскі|Камянца]] на Падоллі, якое князь Свідрыгайла ў 1401 годзе перадаў мясцовым дамініканцам{{sfn|Лицкевич|2019|p=668, 673}}. === Магчымыя нашчадкі === Паводле Ліцкевіча, сынам Якшы «меркавана» мог быць [[Рагоза (пісар гаспадарскі)|Рагоза]], вядомы ў акружэнні вялікага князя Свідрыгайлы з 1431 года, яго прыбліжаны і дыпламат{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}. Тым часам [[Сяргей Уладзіміравіч Палехаў|Сяргей Палехаў]] аднавіў біяграфію Рагозы з 1418 года як «найвышэйшага рускага пісара» (''unsir obirster Ruwssche schreiber'') вялікага князя Вітаўта{{sfn|Polechow|2019|p=199—215}}. На думку Палехава, Свідрыгайла «ўспадкаваў» Рагозу ў 1430 годзе разам з [[Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага|велікакняжацкай канцылярыяй]]{{sfn|Polechow|2019|p=199—215}}. У 1440-я гады, магчыма, гэты Рагоза згаданы ў [[Кніга данін Казіміра|кнізе данін]] вялікага князя [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра]], ён трымаў «две селе выслуги, Воробевичи а Щьпеков, а отчины три села: [[Мэрвынці|Мервинъци]] а Гиковци, а [[Зарычнэ (Тульчынскі раён)|Кобылее]]» ў Брацлаўскім павеце{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}. Таксама Ліцкевіч атаясняе гэтага Рагозу з Рагозам Якшычам, які ў 1440-х гадах атрымаў ад вялікага князя Казіміра 10 «чалавек» у [[Свіслацкая воласць|Свіслацкай воласці]] пад Менскам{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}. Паводле ж Палехава, няма пэўнасці ў тоеснасці пісара Рагозы і Рагозы Якшыча{{sfn|Polechow|2019|p=199—215}}. На думку Ліцкевіча, адной са спадчынніц пісара Рагозы, ён жа Рагоза Якшыч, у падольскай вотчыне была брацлаўская зямянка Ганна, жонка Сямёна Кошкі, якая ў 1501 годзе называла Вараб’еўцы (Рагазню) трэцяй часткай «именеи своих отчизных». Паводле даследычка, Ганна магла быць дачкой або ўнучкай Рагозы, а зямяне Рагазінскія жылі на Брацлаўшчыне і ў XVI—XVII стст.{{sfn|Лицкевич|2019|p=675}} Паводе Ліцкевіча, менскай лініяй нашчадкаў пісара Рагозы, ён жа Рагоза Якшыч, быў шляхецкі род Рагозаў. У 2-й палове XVI ст. стрыечныя браты Васіль Стэцкавіч і Рыгор Астаф’евіч Рагозы жылі ў Менскім павеце. Даследчык адзначае, што родавае паданне менскіх Рагозаў называла іх продка канцлерам ВКЛ, «відаць», вядзецца менавіта пра «''найвышэйшага рускага пісара''» Вітаўта і прыбліжанага Свідрыгайлы. Аднак, у пытанні паходжання падольскіх Рагазінскіх і менскіх Рагозаў ад аднаго продка «застаецца шмат не яснага», бо гэтыя роды «па ўсім відаць» карысталіся рознымі гербамі.{{sfn|Лицкевич|2019|p=675}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |ref=Гулевич |аўтар = Гулевич В. |загаловак = Литовсько-ординські відносини в першій половині XIV ст., або Ще раз про посольство князя Коріата Ґедиміновича до хана Джанібека 1348 р. |спасылка = https://www.academia.edu/105716047/ |мова = uk |выданне = Український історичний журнал |месца = Київ |выдавецтва = ВД «Академперіодика» НАН України |год = 2023 |нумар = 4 (571) |старонкі = 125—165 |issn = 0130-5247 |doi = 10.15407/uhj2023.04.125 }} * {{артыкул|ref = Ліцкевіч |аўтар = Ліцкевіч, А. |спасылка=https://www.academia.edu/31526777/ |загаловак = Гародня і Гарадзенскі рэгіён у другой палове XIII–XIV ст.: назва і межы |выданне = Гарадзенскі палімпсест 2012. Людзі даўняй Гародні. XV – XX стст. |адказны = пад рэд. А. Ф. Смаленчука, Н. У. Сліж |месца = Гродна |выдавецтва = Гарадзенская бібліятэка |год = 2013 |старонкі = 10–59 |isbn = 978-83-7893-136-2 }} * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/4820070/|ref=Ліцкевіч|аўтар=Ліцкевіч А. У.|загаловак=Дагаворы паміж князямі ВКЛ, нобілямі Жамойці і прадстаўнікамі Тэўтонскага ордэна ў Прусіі і Лівоніі (1367—1398 гг.)|арыгінал=|год=2010|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Arche|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=10|старонкі=39-123|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/34976837/|ref=Лицкевич|аўтар=Лицкевич О. В.|загаловак=Поручительство литовско-русской знати за нобиля Братошу Койлутовича (1387—1394 гг.)|арыгінал=|год=2014|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Беларуская даўніна|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=1|нумар=|старонкі=29-58|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archiveurl=|archivedate=}} * {{кніга |аўтар = Лицкевич О. В. |загаловак = «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора |спасылка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book/0015988.pdf&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=0 |месца = СПб |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2019 |старонак = 928 |isbn = 978-5-86007-918-2 |ref = Лицкевич }} * {{артыкул|спасылка=http://www.lmka.lt/onos-vytautienes-kilme-ir-gimine/|ref=Baranauskienė|аўтар=Inga Baranauskienė|загаловак=Onos Vytautienės kilmė ir giminė|год=2012|мова=lt|выданне=Kultūros barai|месяц=2|нумар=2|pages=64–73|issn=0134-3106}} * {{кніга|ref = Baranauskienė |аўтар = Baranauskienė, I. |загаловак = Lietuvos valdovų paslaptys: Kęstutis ir Birutė |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Vilnius |выдавецтва = |год = 2020 |том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1930 |нумар = 3—4 |старонкі = 425—454 |мова = pl }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze oraz sprawa podolska (Uzupełnienia i poprawki do rozprawy p. t. «Korjat i Korjatowicze», ogłoszonej w VII roczniku «Ateneum Wileńskiego» z 1931 r.) |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1936 |старонкі = 61—97 |мова = pl }} * {{артыкул |аўтар = Polechow S. |загаловак = Rahoza. Przyczynek do dziejów kancelarii i dworu wielkich książąt litewskich w epoce Witolda |арыгінал = |спасылка = https://www.academia.edu/42106512/ |мова = pl |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia z Dziejów Średniowiecza |тып = |месца = Gdańsk |выдавецтва = |год = 2019 |выпуск = |том = 23 |нумар = |старонкі = 199—215 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |ref = Polechow |archiveurl = |archivedate = }} * {{кніга |ref=Jorga|аўтар = Jorga N. |загаловак = Studii şi documente cu privire la Istoria romînilor |том = Vol. 5: cărţĭ domneştĭ, zapise şi răvaşe. Partea I |месца = Bucureşti |год = 1903 |мова = ro }} * {{артыкул |ref=Panaitescu|аўтар = Panaitescu P. P. |загаловак = Iourij (Iourg) Koriatovio prince lithuanien et la Moldavie |выданне = Ювілейний збірник на пошану академіка Михайла Сергійовича Грушевського з нагоди шістдесятої річниці життя та сорокових роковин наукової діяльності |месца = Київ |год = 1928 |том = 1 |старонкі = 462—465 |мова = fr }} * {{артыкул |ref=Sacerdoţeanu|аўтар = Sacerdoţeanu A. |загаловак = Succesiunea domnilor Moldovei pînă la Alexandru cel Bun |выданне = Romanoslavica |год = 1965 |нумар = XI |старонкі = 219—236 |мова = ro }} * {{артыкул |ref=Panaitescu|аўтар = Panaitescu P. P. |загаловак = Diploma Bârlădeană din 1134 și hrisovul lui Iurg Koriatovici din 1374 |выданне = Romanoslavica |год = 1966 |нумар = XIII |старонкі = 51—57 |мова = ro }} * {{артыкул |ref=Cihodaru|аўтар = Cihodaru C. |загаловак = Din nou despre Iurg Coriatovici şi Iuga vodă |выданне = Acta Moldaviae Meridionalis. Anuarul Muzeului judeţean Vaslui |год = 1979 |нумар = I |старонкі = 139—157 |мова = ro }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] 13ewdwnflr8ngicdxful26dc3emajfg 5143986 5143985 2026-05-20T12:11:16Z M.L.Bot 261 /* Магчымыя нашчадкі */ 5143986 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Айкша''' — баярын сярэдзіны XIV стагоддзя, імаверна, літоўскага паходжання. == Згадкі ў крыніцах == Пэўна, але ў позніх крыніцах, згаданы аднойчы. Летапісы Рагожскі, Траецкі і яшчэ болей познія Ніканаўскі і Васкрасенскі, пад 1348 сакавіцкім годам апісваюць [[пасольства Альгерда да Джанібека|пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека]], апошнім у спісе паслоў названы Айкша{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Урэшце Джанібек выдаў літвінаў у Маскву праз свайго пасла Татуя, вялікія князь [[Сямён Горды|Сямён Іванавіч]] адпусціў іх толькі ў 1349 годзе, пасля падарункаў і саступак ад Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Таксама Айкша згаданы ў акце дэмаркацыі мяжы з Мазовіяй ад 1358 года сярод прадстаўнікоў вялікалітоўскага боку{{sfn|Puzyna|1930|p=433}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Дагавор заключаў князь [[Кейстут]] з рады і згоды вярхоўнага князя Альгерда, а таксама [[Яўнут]]а, Карыята, [[Юрый Нарымонтавіч|Георгія]] і іншых «старэйшых князёў Літвы»{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=14, 26}}. Некаторыя даследчыкі лічаць акт фальсіфікатам пачатку XV ст.{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, тым часам [[Алег Ліцкевіч]] спрабуе абгрунтаваць яго аўтэнтычнасць{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=14–15}}. У дакуменце Айкша запісаны пасля [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкея]] і [[Войшвіл]]а: «duces et boyaros nostros videlicet super Patryky, Woyszwylt et Aykszy, Olizar et Waskonem Kerdejewicz»{{sfn|Puzyna|1930|p=433}}. На думку [[Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|Уладзіслава Гулевіча]], ужыванне злучніка ''et'' перад Айкшам сведчыць, што ён хутчэй не князь, а баярын{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. На думку Ліцкевіча, Айкша быў баярынам і, імаверна, прадстаўляў князя Карыята{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=25–27}}. Вядома, калі дакумент аўтэнтычны або фальсіфікат XV ст. грунтуецца на аўтэнтычным дакуменце. Гэтымі дзвюма рознай імавернасці згадкамі абмежаваны звесткі пра Айкшу. Уладзіслаў Гулевіч называе Айкшу «загадкавым персанажам» {{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == У гістарыяграфіі == У 1930-я гады [[Юзаф Эдвард Пузына|Юзаф Пузына]] сістэматызаваў звесткі пра Айкшу і лічыў адным з дзевяці «безумоўных» сыноў князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=428–429}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Даследчык лічыў Сямёна і Айкшу братамі Карыятавічамі і «даверанымі мужамі» (''mężówie zaufania'') Альгерда {{sfn|Puzyna|1930|p=429–430}}{{sfn|Puzyna|1936|p=64–65}}. Паводле Пузыны, маскоўскі бок карыстаўся высокім родавым статусам Сямёна і Айкшы для ціску на Альгерда і трымаў іх закладнікамі {{sfn|Puzyna|1936|p=65}}. Гіпотэзу Пузыны не магчыма пацвердзіць або абвергнуць праз беднасць крыніц. У згадках 1348 года Айкша апошні ў спісе, але хто былі князі Міхаіл і Сямён, запісаныя перад ім, пэўна не вядома {{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Калі князі былі Гедзімінавічамі, версія была б болей імавернай, калі не — не імавернай. Месца Айкшы ў акце 1358 года магло бы сведчыць супраць версіі Пузыны, калі б ні сумневы ў аўтэнтычнасці самога акта, а Пузына, каментуючы гэты акт, ігнараваў такі аспект{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=25–27}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Таксама Пузына лакалізаваў уладанні Айкшы ў [[Эйшышкі|Эйшышках]], праз сугучнасць атоесніў яго з легендарным Эйкшам (''Ejksz''), паплечнікам [[Палемон (князь літоўскі)|Палемона]] і заснавальнікам Эйшышак, з [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскага летапісання]]{{sfn|Puzyna|1930|p=433–434}}. Даследчык лічыў гэтыя абшары часткай [[Навагрудскае княства|Наваградскага княства]] Карыята, а Эйшышкі заснаванымі Айкшам як сталіца ўжо свайго ўдзела{{sfn|Puzyna|1930|p=434}}{{sfn|Puzyna|1936|p=62}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=511}}. Таксама Пузына атоесніў Эйшышкі з тытульным уладаннем [[Судзімонт Пекштавіч|Судзімонта]] (''Sudemund von Wesisken''), названага нямецкімі крыніцамі шваграм князя [[Вітаўт]]а{{sfn|Puzyna|1930|p=434}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=511}}. Свае гіпатэтычныя лакалізацыі даследчык звязаў з кроўнай роднасцю і такім чынам пабудаваў прамую лінію: Карыят → Айкша → Судзімонт{{sfn|Puzyna|1930|p=453}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=511}}. Пабудовы Пузыны часткова выкарыстала [[Інга Баранаўскене]], яна называла Айкшу проста Эйкшам (''Eikša''){{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Даследчыца, аднак, атоесніла Айкшу з панам Якшам Літаворам, слугою малдоўскага гаспадара [[Юрый Карыятавіч|Юрыя Карыятавіча]]{{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Румынскія даследчыкі лічаць акт, дзе згаданы Якша фальсіфікатам, як і ўладаранне Карыятавіча ў Малдове, яго не пацвярджаюць сінхронныя крыніцы{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}{{sfn|Jorga|1903|p=597–601}}{{sfn|Panaitescu|1928|p=462–465}}{{sfn|Panaitescu|1966|p=51–57}}{{sfn|Sacerdoţeanu|1965|p=219–236}}{{sfn|Cihodaru|1979|p=139–157}}. Ліцкевіч лічыць атаясненне слушным «з вялікай доляй імавернасці»{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}} і не пагаджаецца з румынскіх гісторыкамі, на яго думку, захаваны тэкст можа быць «недасканалай копіяй XIX ст.» аўтэнтычнага акта з фізічнымі дэфектамі{{sfn|Лицкевич|2019|p=678}}. Баранаўскене лічыла Айкшу бацькам не толькі Судзімонта, але і [[Вітаўтава|вітаўтавай жонкі]] (на думку даследчыцы — [[Ганна Святаслаўна|Ганны]]){{sfn|Baranauskienė|2012}}. Пасля публікацыі Ліцкевічам звестак пра бацьку Судзімонта — [[Пекшціс]]а{{sfn|Лицкевич|2014|p=31, 39}}, даследчыца скарэктавала гіпотэзу і называе Айкшу ўжо дзедам Судзімонта і вітаўтавай жонкі{{sfn|Гулевич|2023|p=141–142}}{{sfn|Baranauskienė|2020|p=235–238}}. == Якша Літавор == === Грамата 1374 года === Сярод іншага, аргументам за магчымую аўтэнтычнасць дакумента Ліцкевіч дае «''не ясныя … матывы, палітычны і эканамічны сэнс''» для фальсіфікацыі{{sfn|Лицкевич|2019|p=678}}. Тым часам як менавіта за гэтыя землі з XVI ст. і цягам чатырохсот гадоў судзіліся камянецкія мяшчане, якія таксама мелі на іх {{Не перакладзена 5|Грамата князёў Карыятавічаў|грамату Юрыя Карыятавіча|uk|Грамота князів Коріятовичів}} ад 7 лютага 1374 года. Граматай ад 3 чэрвеня 1374 года пан Якша Літавор (''Якшя Литаворъ''), намеснік у Белгарадзе і верны слуга (истии слуга ншь вѣрной) малдаўскага гаспадара Юрыя Карыятавіча{{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=667, 676}}, узнагароджаны сялом Зуброўцы за службу і найперш за храбрыя ўчынкі (хърблии подъвизи) ў бітве з татарамі каля Уладычаў на Днястры{{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=667}}. На думку Баранаўскене, Якша мог камандаваць войскамі, пасланымі Альгердам на дапамогу Юрыю ў абароне малдоўскіх зямель ад татараў{{sfn|Baranauskienė|2012}}. Ліцкевіч звязвае гэты эпізод са звесткамі Рагожскага і Ніканаўскага летапісаў пра вялікалітоўскі паход супраць эміра Тэмера (Дзмітрыя) вясной 1374 года{{sfn|Лицкевич|2019|p=667, 673}}. Пра лакалізацыю магчымага надання ёсць розныя версіі, Ілона Чаманская змяшчала Зуброўцы на паўночным усходзе Малдовы, а Ліцкевіч лічыць праўдападобнейшым сяло {{нп5|Зубрыўка (Кам’янэць-Падзільскі раён)|Зуброўку|uk|Зубрівка (село)}} (''Zubrowcze'') на Смотрычы каля [[Камянец-Падольскі|Камянца]] на Падоллі, якое князь Свідрыгайла ў 1401 годзе перадаў мясцовым дамініканцам{{sfn|Лицкевич|2019|p=668, 673}}. === Магчымыя нашчадкі === Паводле Ліцкевіча, сынам Якшы «меркавана» мог быць [[Рагоза (пісар гаспадарскі)|Рагоза]], вядомы ў акружэнні вялікага князя Свідрыгайлы з 1431 года, яго прыбліжаны і дыпламат{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}. Тым часам [[Сяргей Уладзіміравіч Палехаў|Сяргей Палехаў]] аднавіў біяграфію Рагозы з 1418 года як «найвышэйшага рускага пісара» (''unsir obirster Ruwssche schreiber'') вялікага князя Вітаўта{{sfn|Polechow|2019|p=199—215}}. На думку Палехава, Свідрыгайла «ўспадкаваў» Рагозу ў 1430 годзе разам з [[Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага|велікакняжацкай канцылярыяй]]{{sfn|Polechow|2019|p=199—215}}. У 1440-я гады, магчыма, гэты Рагоза згаданы ў [[Кніга данін Казіміра|кнізе данін]] вялікага князя [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра]], ён трымаў «две селе выслуги, Воробевичи а [[Шпыкіў|Щьпеков]], а отчины три села: [[Мэрвынці|Мервинъци]]{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}} а Гиковци, а [[Зарычнэ (Тульчынскі раён)|Кобылее]]» ў Брацлаўскім павеце{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}. Таксама Ліцкевіч атаясняе гэтага Рагозу з Рагозам Якшычам, які ў 1440-х гадах атрымаў ад вялікага князя Казіміра 10 «чалавек» у [[Свіслацкая воласць|Свіслацкай воласці]] пад Менскам{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}. Паводле ж Палехава, няма пэўнасці ў тоеснасці пісара Рагозы і Рагозы Якшыча{{sfn|Polechow|2019|p=199—215}}. На думку Ліцкевіча, адной са спадчынніц пісара Рагозы, ён жа Рагоза Якшыч, у падольскай вотчыне была брацлаўская зямянка Ганна, жонка Сямёна Кошкі, якая ў 1501 годзе называла Вараб’еўцы (Рагазню) трэцяй часткай «именеи своих отчизных». Паводле даследычка, Ганна магла быць дачкой або ўнучкай Рагозы, а зямяне Рагазінскія жылі на Брацлаўшчыне і ў XVI—XVII стст.{{sfn|Лицкевич|2019|p=675}} Паводе Ліцкевіча, менскай лініяй нашчадкаў пісара Рагозы, ён жа Рагоза Якшыч, быў шляхецкі род Рагозаў. У 2-й палове XVI ст. стрыечныя браты Васіль Стэцкавіч і Рыгор Астаф’евіч Рагозы жылі ў Менскім павеце. Даследчык адзначае, што родавае паданне менскіх Рагозаў называла іх продка канцлерам ВКЛ, «відаць», вядзецца менавіта пра «''найвышэйшага рускага пісара''» Вітаўта і прыбліжанага Свідрыгайлы. Аднак, у пытанні паходжання падольскіх Рагазінскіх і менскіх Рагозаў ад аднаго продка «застаецца шмат не яснага», бо гэтыя роды «па ўсім відаць» карысталіся рознымі гербамі.{{sfn|Лицкевич|2019|p=675}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |ref=Гулевич |аўтар = Гулевич В. |загаловак = Литовсько-ординські відносини в першій половині XIV ст., або Ще раз про посольство князя Коріата Ґедиміновича до хана Джанібека 1348 р. |спасылка = https://www.academia.edu/105716047/ |мова = uk |выданне = Український історичний журнал |месца = Київ |выдавецтва = ВД «Академперіодика» НАН України |год = 2023 |нумар = 4 (571) |старонкі = 125—165 |issn = 0130-5247 |doi = 10.15407/uhj2023.04.125 }} * {{артыкул|ref = Ліцкевіч |аўтар = Ліцкевіч, А. |спасылка=https://www.academia.edu/31526777/ |загаловак = Гародня і Гарадзенскі рэгіён у другой палове XIII–XIV ст.: назва і межы |выданне = Гарадзенскі палімпсест 2012. Людзі даўняй Гародні. XV – XX стст. |адказны = пад рэд. А. Ф. Смаленчука, Н. У. Сліж |месца = Гродна |выдавецтва = Гарадзенская бібліятэка |год = 2013 |старонкі = 10–59 |isbn = 978-83-7893-136-2 }} * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/4820070/|ref=Ліцкевіч|аўтар=Ліцкевіч А. У.|загаловак=Дагаворы паміж князямі ВКЛ, нобілямі Жамойці і прадстаўнікамі Тэўтонскага ордэна ў Прусіі і Лівоніі (1367—1398 гг.)|арыгінал=|год=2010|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Arche|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=10|старонкі=39-123|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/34976837/|ref=Лицкевич|аўтар=Лицкевич О. В.|загаловак=Поручительство литовско-русской знати за нобиля Братошу Койлутовича (1387—1394 гг.)|арыгінал=|год=2014|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Беларуская даўніна|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=1|нумар=|старонкі=29-58|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archiveurl=|archivedate=}} * {{кніга |аўтар = Лицкевич О. В. |загаловак = «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора |спасылка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book/0015988.pdf&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=0 |месца = СПб |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2019 |старонак = 928 |isbn = 978-5-86007-918-2 |ref = Лицкевич }} * {{артыкул|спасылка=http://www.lmka.lt/onos-vytautienes-kilme-ir-gimine/|ref=Baranauskienė|аўтар=Inga Baranauskienė|загаловак=Onos Vytautienės kilmė ir giminė|год=2012|мова=lt|выданне=Kultūros barai|месяц=2|нумар=2|pages=64–73|issn=0134-3106}} * {{кніга|ref = Baranauskienė |аўтар = Baranauskienė, I. |загаловак = Lietuvos valdovų paslaptys: Kęstutis ir Birutė |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Vilnius |выдавецтва = |год = 2020 |том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1930 |нумар = 3—4 |старонкі = 425—454 |мова = pl }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze oraz sprawa podolska (Uzupełnienia i poprawki do rozprawy p. t. «Korjat i Korjatowicze», ogłoszonej w VII roczniku «Ateneum Wileńskiego» z 1931 r.) |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1936 |старонкі = 61—97 |мова = pl }} * {{артыкул |аўтар = Polechow S. |загаловак = Rahoza. Przyczynek do dziejów kancelarii i dworu wielkich książąt litewskich w epoce Witolda |арыгінал = |спасылка = https://www.academia.edu/42106512/ |мова = pl |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia z Dziejów Średniowiecza |тып = |месца = Gdańsk |выдавецтва = |год = 2019 |выпуск = |том = 23 |нумар = |старонкі = 199—215 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |ref = Polechow |archiveurl = |archivedate = }} * {{кніга |ref=Jorga|аўтар = Jorga N. |загаловак = Studii şi documente cu privire la Istoria romînilor |том = Vol. 5: cărţĭ domneştĭ, zapise şi răvaşe. Partea I |месца = Bucureşti |год = 1903 |мова = ro }} * {{артыкул |ref=Panaitescu|аўтар = Panaitescu P. P. |загаловак = Iourij (Iourg) Koriatovio prince lithuanien et la Moldavie |выданне = Ювілейний збірник на пошану академіка Михайла Сергійовича Грушевського з нагоди шістдесятої річниці життя та сорокових роковин наукової діяльності |месца = Київ |год = 1928 |том = 1 |старонкі = 462—465 |мова = fr }} * {{артыкул |ref=Sacerdoţeanu|аўтар = Sacerdoţeanu A. |загаловак = Succesiunea domnilor Moldovei pînă la Alexandru cel Bun |выданне = Romanoslavica |год = 1965 |нумар = XI |старонкі = 219—236 |мова = ro }} * {{артыкул |ref=Panaitescu|аўтар = Panaitescu P. P. |загаловак = Diploma Bârlădeană din 1134 și hrisovul lui Iurg Koriatovici din 1374 |выданне = Romanoslavica |год = 1966 |нумар = XIII |старонкі = 51—57 |мова = ro }} * {{артыкул |ref=Cihodaru|аўтар = Cihodaru C. |загаловак = Din nou despre Iurg Coriatovici şi Iuga vodă |выданне = Acta Moldaviae Meridionalis. Anuarul Muzeului judeţean Vaslui |год = 1979 |нумар = I |старонкі = 139—157 |мова = ro }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] se521fc2wgwvg261lq89yddytdiuz02 5143989 5143986 2026-05-20T12:18:29Z M.L.Bot 261 /* Магчымыя нашчадкі */ 5143989 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Айкша''' — баярын сярэдзіны XIV стагоддзя, імаверна, літоўскага паходжання. == Згадкі ў крыніцах == Пэўна, але ў позніх крыніцах, згаданы аднойчы. Летапісы Рагожскі, Траецкі і яшчэ болей познія Ніканаўскі і Васкрасенскі, пад 1348 сакавіцкім годам апісваюць [[пасольства Альгерда да Джанібека|пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека]], апошнім у спісе паслоў названы Айкша{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Урэшце Джанібек выдаў літвінаў у Маскву праз свайго пасла Татуя, вялікія князь [[Сямён Горды|Сямён Іванавіч]] адпусціў іх толькі ў 1349 годзе, пасля падарункаў і саступак ад Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Таксама Айкша згаданы ў акце дэмаркацыі мяжы з Мазовіяй ад 1358 года сярод прадстаўнікоў вялікалітоўскага боку{{sfn|Puzyna|1930|p=433}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Дагавор заключаў князь [[Кейстут]] з рады і згоды вярхоўнага князя Альгерда, а таксама [[Яўнут]]а, Карыята, [[Юрый Нарымонтавіч|Георгія]] і іншых «старэйшых князёў Літвы»{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=14, 26}}. Некаторыя даследчыкі лічаць акт фальсіфікатам пачатку XV ст.{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, тым часам [[Алег Ліцкевіч]] спрабуе абгрунтаваць яго аўтэнтычнасць{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=14–15}}. У дакуменце Айкша запісаны пасля [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкея]] і [[Войшвіл]]а: «duces et boyaros nostros videlicet super Patryky, Woyszwylt et Aykszy, Olizar et Waskonem Kerdejewicz»{{sfn|Puzyna|1930|p=433}}. На думку [[Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|Уладзіслава Гулевіча]], ужыванне злучніка ''et'' перад Айкшам сведчыць, што ён хутчэй не князь, а баярын{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. На думку Ліцкевіча, Айкша быў баярынам і, імаверна, прадстаўляў князя Карыята{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=25–27}}. Вядома, калі дакумент аўтэнтычны або фальсіфікат XV ст. грунтуецца на аўтэнтычным дакуменце. Гэтымі дзвюма рознай імавернасці згадкамі абмежаваны звесткі пра Айкшу. Уладзіслаў Гулевіч называе Айкшу «загадкавым персанажам» {{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == У гістарыяграфіі == У 1930-я гады [[Юзаф Эдвард Пузына|Юзаф Пузына]] сістэматызаваў звесткі пра Айкшу і лічыў адным з дзевяці «безумоўных» сыноў князя Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=428–429}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Даследчык лічыў Сямёна і Айкшу братамі Карыятавічамі і «даверанымі мужамі» (''mężówie zaufania'') Альгерда {{sfn|Puzyna|1930|p=429–430}}{{sfn|Puzyna|1936|p=64–65}}. Паводле Пузыны, маскоўскі бок карыстаўся высокім родавым статусам Сямёна і Айкшы для ціску на Альгерда і трымаў іх закладнікамі {{sfn|Puzyna|1936|p=65}}. Гіпотэзу Пузыны не магчыма пацвердзіць або абвергнуць праз беднасць крыніц. У згадках 1348 года Айкша апошні ў спісе, але хто былі князі Міхаіл і Сямён, запісаныя перад ім, пэўна не вядома {{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Калі князі былі Гедзімінавічамі, версія была б болей імавернай, калі не — не імавернай. Месца Айкшы ў акце 1358 года магло бы сведчыць супраць версіі Пузыны, калі б ні сумневы ў аўтэнтычнасці самога акта, а Пузына, каментуючы гэты акт, ігнараваў такі аспект{{sfn|Ліцкевіч|2013|p=25–27}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Таксама Пузына лакалізаваў уладанні Айкшы ў [[Эйшышкі|Эйшышках]], праз сугучнасць атоесніў яго з легендарным Эйкшам (''Ejksz''), паплечнікам [[Палемон (князь літоўскі)|Палемона]] і заснавальнікам Эйшышак, з [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскага летапісання]]{{sfn|Puzyna|1930|p=433–434}}. Даследчык лічыў гэтыя абшары часткай [[Навагрудскае княства|Наваградскага княства]] Карыята, а Эйшышкі заснаванымі Айкшам як сталіца ўжо свайго ўдзела{{sfn|Puzyna|1930|p=434}}{{sfn|Puzyna|1936|p=62}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=511}}. Таксама Пузына атоесніў Эйшышкі з тытульным уладаннем [[Судзімонт Пекштавіч|Судзімонта]] (''Sudemund von Wesisken''), названага нямецкімі крыніцамі шваграм князя [[Вітаўт]]а{{sfn|Puzyna|1930|p=434}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=511}}. Свае гіпатэтычныя лакалізацыі даследчык звязаў з кроўнай роднасцю і такім чынам пабудаваў прамую лінію: Карыят → Айкша → Судзімонт{{sfn|Puzyna|1930|p=453}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=511}}. Пабудовы Пузыны часткова выкарыстала [[Інга Баранаўскене]], яна называла Айкшу проста Эйкшам (''Eikša''){{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Даследчыца, аднак, атоесніла Айкшу з панам Якшам Літаворам, слугою малдоўскага гаспадара [[Юрый Карыятавіч|Юрыя Карыятавіча]]{{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Румынскія даследчыкі лічаць акт, дзе згаданы Якша фальсіфікатам, як і ўладаранне Карыятавіча ў Малдове, яго не пацвярджаюць сінхронныя крыніцы{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}{{sfn|Jorga|1903|p=597–601}}{{sfn|Panaitescu|1928|p=462–465}}{{sfn|Panaitescu|1966|p=51–57}}{{sfn|Sacerdoţeanu|1965|p=219–236}}{{sfn|Cihodaru|1979|p=139–157}}. Ліцкевіч лічыць атаясненне слушным «з вялікай доляй імавернасці»{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}} і не пагаджаецца з румынскіх гісторыкамі, на яго думку, захаваны тэкст можа быць «недасканалай копіяй XIX ст.» аўтэнтычнага акта з фізічнымі дэфектамі{{sfn|Лицкевич|2019|p=678}}. Баранаўскене лічыла Айкшу бацькам не толькі Судзімонта, але і [[Вітаўтава|вітаўтавай жонкі]] (на думку даследчыцы — [[Ганна Святаслаўна|Ганны]]){{sfn|Baranauskienė|2012}}. Пасля публікацыі Ліцкевічам звестак пра бацьку Судзімонта — [[Пекшціс]]а{{sfn|Лицкевич|2014|p=31, 39}}, даследчыца скарэктавала гіпотэзу і называе Айкшу ўжо дзедам Судзімонта і вітаўтавай жонкі{{sfn|Гулевич|2023|p=141–142}}{{sfn|Baranauskienė|2020|p=235–238}}. == Якша Літавор == === Грамата 1374 года === Сярод іншага, аргументам за магчымую аўтэнтычнасць дакумента Ліцкевіч дае «''не ясныя … матывы, палітычны і эканамічны сэнс''» для фальсіфікацыі{{sfn|Лицкевич|2019|p=678}}. Тым часам як менавіта за гэтыя землі з XVI ст. і цягам чатырохсот гадоў судзіліся камянецкія мяшчане, якія таксама мелі на іх {{Не перакладзена 5|Грамата князёў Карыятавічаў|грамату Юрыя Карыятавіча|uk|Грамота князів Коріятовичів}} ад 7 лютага 1374 года. Граматай ад 3 чэрвеня 1374 года пан Якша Літавор (''Якшя Литаворъ''), намеснік у Белгарадзе і верны слуга (истии слуга ншь вѣрной) малдаўскага гаспадара Юрыя Карыятавіча{{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=667, 676}}, узнагароджаны сялом Зуброўцы за службу і найперш за храбрыя ўчынкі (хърблии подъвизи) ў бітве з татарамі каля Уладычаў на Днястры{{sfn|Baranauskienė|2012}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=667}}. На думку Баранаўскене, Якша мог камандаваць войскамі, пасланымі Альгердам на дапамогу Юрыю ў абароне малдоўскіх зямель ад татараў{{sfn|Baranauskienė|2012}}. Ліцкевіч звязвае гэты эпізод са звесткамі Рагожскага і Ніканаўскага летапісаў пра вялікалітоўскі паход супраць эміра Тэмера (Дзмітрыя) вясной 1374 года{{sfn|Лицкевич|2019|p=667, 673}}. Пра лакалізацыю магчымага надання ёсць розныя версіі, Ілона Чаманская змяшчала Зуброўцы на паўночным усходзе Малдовы, а Ліцкевіч лічыць праўдападобнейшым сяло {{нп5|Зубрыўка (Кам’янэць-Падзільскі раён)|Зуброўку|uk|Зубрівка (село)}} (''Zubrowcze'') на Смотрычы каля [[Камянец-Падольскі|Камянца]] на Падоллі, якое князь Свідрыгайла ў 1401 годзе перадаў мясцовым дамініканцам{{sfn|Лицкевич|2019|p=668, 673}}. === Магчымыя нашчадкі === Паводле Ліцкевіча, сынам Якшы «меркавана» мог быць [[Рагоза (пісар гаспадарскі)|Рагоза]], вядомы ў акружэнні вялікага князя Свідрыгайлы з 1431 года, яго прыбліжаны і дыпламат{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}. Тым часам [[Сяргей Уладзіміравіч Палехаў|Сяргей Палехаў]] аднавіў біяграфію Рагозы з 1418 года як «найвышэйшага рускага пісара» (''unsir obirster Ruwssche schreiber'') вялікага князя Вітаўта{{sfn|Polechow|2019|p=199—215}}. На думку Палехава, Свідрыгайла «ўспадкаваў» Рагозу ў 1430 годзе разам з [[Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага|велікакняжацкай канцылярыяй]]{{sfn|Polechow|2019|p=199—215}}. У 1440-я гады, магчыма, гэты Рагоза згаданы ў [[Кніга данін Казіміра|кнізе данін]] вялікага князя [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра]], ён трымаў «две селе выслуги, [[Варабііўка (Нэмірыўскі раён)|Воробевичи]] а [[Шпыкіў|Щьпеков]], а отчины три села: [[Мэрвынці|Мервинъци]]{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}} а Гиковци, а [[Зарычнэ (Тульчынскі раён)|Кобылее]]» ў Брацлаўскім павеце{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}. Таксама Ліцкевіч атаясняе гэтага Рагозу з Рагозам Якшычам, які ў 1440-х гадах атрымаў ад вялікага князя Казіміра 10 «чалавек» у [[Свіслацкая воласць|Свіслацкай воласці]] пад Менскам{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}. Паводле ж Палехава, няма пэўнасці ў тоеснасці пісара Рагозы і Рагозы Якшыча{{sfn|Polechow|2019|p=199—215}}. На думку Ліцкевіча, адной са спадчынніц пісара Рагозы, ён жа Рагоза Якшыч, у падольскай вотчыне была брацлаўская зямянка Ганна, жонка Сямёна Кошкі, якая ў 1501 годзе называла Вараб’еўцы (Рагазню) трэцяй часткай «именеи своих отчизных». Паводле даследычка, Ганна магла быць дачкой або ўнучкай Рагозы, а зямяне Рагазінскія жылі на Брацлаўшчыне і ў XVI—XVII стст.{{sfn|Лицкевич|2019|p=675}} Паводе Ліцкевіча, менскай лініяй нашчадкаў пісара Рагозы, ён жа Рагоза Якшыч, быў шляхецкі род Рагозаў. У 2-й палове XVI ст. стрыечныя браты Васіль Стэцкавіч і Рыгор Астаф’евіч Рагозы жылі ў Менскім павеце. Даследчык адзначае, што родавае паданне менскіх Рагозаў называла іх продка канцлерам ВКЛ, «відаць», вядзецца менавіта пра «''найвышэйшага рускага пісара''» Вітаўта і прыбліжанага Свідрыгайлы. Аднак, у пытанні паходжання падольскіх Рагазінскіх і менскіх Рагозаў ад аднаго продка «застаецца шмат не яснага», бо гэтыя роды «па ўсім відаць» карысталіся рознымі гербамі.{{sfn|Лицкевич|2019|p=675}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |ref=Гулевич |аўтар = Гулевич В. |загаловак = Литовсько-ординські відносини в першій половині XIV ст., або Ще раз про посольство князя Коріата Ґедиміновича до хана Джанібека 1348 р. |спасылка = https://www.academia.edu/105716047/ |мова = uk |выданне = Український історичний журнал |месца = Київ |выдавецтва = ВД «Академперіодика» НАН України |год = 2023 |нумар = 4 (571) |старонкі = 125—165 |issn = 0130-5247 |doi = 10.15407/uhj2023.04.125 }} * {{артыкул|ref = Ліцкевіч |аўтар = Ліцкевіч, А. |спасылка=https://www.academia.edu/31526777/ |загаловак = Гародня і Гарадзенскі рэгіён у другой палове XIII–XIV ст.: назва і межы |выданне = Гарадзенскі палімпсест 2012. Людзі даўняй Гародні. XV – XX стст. |адказны = пад рэд. А. Ф. Смаленчука, Н. У. Сліж |месца = Гродна |выдавецтва = Гарадзенская бібліятэка |год = 2013 |старонкі = 10–59 |isbn = 978-83-7893-136-2 }} * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/4820070/|ref=Ліцкевіч|аўтар=Ліцкевіч А. У.|загаловак=Дагаворы паміж князямі ВКЛ, нобілямі Жамойці і прадстаўнікамі Тэўтонскага ордэна ў Прусіі і Лівоніі (1367—1398 гг.)|арыгінал=|год=2010|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Arche|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=10|старонкі=39-123|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/34976837/|ref=Лицкевич|аўтар=Лицкевич О. В.|загаловак=Поручительство литовско-русской знати за нобиля Братошу Койлутовича (1387—1394 гг.)|арыгінал=|год=2014|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Беларуская даўніна|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=1|нумар=|старонкі=29-58|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archiveurl=|archivedate=}} * {{кніга |аўтар = Лицкевич О. В. |загаловак = «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора |спасылка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book/0015988.pdf&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=0 |месца = СПб |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2019 |старонак = 928 |isbn = 978-5-86007-918-2 |ref = Лицкевич }} * {{артыкул|спасылка=http://www.lmka.lt/onos-vytautienes-kilme-ir-gimine/|ref=Baranauskienė|аўтар=Inga Baranauskienė|загаловак=Onos Vytautienės kilmė ir giminė|год=2012|мова=lt|выданне=Kultūros barai|месяц=2|нумар=2|pages=64–73|issn=0134-3106}} * {{кніга|ref = Baranauskienė |аўтар = Baranauskienė, I. |загаловак = Lietuvos valdovų paslaptys: Kęstutis ir Birutė |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Vilnius |выдавецтва = |год = 2020 |том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1930 |нумар = 3—4 |старонкі = 425—454 |мова = pl }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze oraz sprawa podolska (Uzupełnienia i poprawki do rozprawy p. t. «Korjat i Korjatowicze», ogłoszonej w VII roczniku «Ateneum Wileńskiego» z 1931 r.) |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1936 |старонкі = 61—97 |мова = pl }} * {{артыкул |аўтар = Polechow S. |загаловак = Rahoza. Przyczynek do dziejów kancelarii i dworu wielkich książąt litewskich w epoce Witolda |арыгінал = |спасылка = https://www.academia.edu/42106512/ |мова = pl |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia z Dziejów Średniowiecza |тып = |месца = Gdańsk |выдавецтва = |год = 2019 |выпуск = |том = 23 |нумар = |старонкі = 199—215 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |ref = Polechow |archiveurl = |archivedate = }} * {{кніга |ref=Jorga|аўтар = Jorga N. |загаловак = Studii şi documente cu privire la Istoria romînilor |том = Vol. 5: cărţĭ domneştĭ, zapise şi răvaşe. Partea I |месца = Bucureşti |год = 1903 |мова = ro }} * {{артыкул |ref=Panaitescu|аўтар = Panaitescu P. P. |загаловак = Iourij (Iourg) Koriatovio prince lithuanien et la Moldavie |выданне = Ювілейний збірник на пошану академіка Михайла Сергійовича Грушевського з нагоди шістдесятої річниці життя та сорокових роковин наукової діяльності |месца = Київ |год = 1928 |том = 1 |старонкі = 462—465 |мова = fr }} * {{артыкул |ref=Sacerdoţeanu|аўтар = Sacerdoţeanu A. |загаловак = Succesiunea domnilor Moldovei pînă la Alexandru cel Bun |выданне = Romanoslavica |год = 1965 |нумар = XI |старонкі = 219—236 |мова = ro }} * {{артыкул |ref=Panaitescu|аўтар = Panaitescu P. P. |загаловак = Diploma Bârlădeană din 1134 și hrisovul lui Iurg Koriatovici din 1374 |выданне = Romanoslavica |год = 1966 |нумар = XIII |старонкі = 51—57 |мова = ro }} * {{артыкул |ref=Cihodaru|аўтар = Cihodaru C. |загаловак = Din nou despre Iurg Coriatovici şi Iuga vodă |выданне = Acta Moldaviae Meridionalis. Anuarul Muzeului judeţean Vaslui |год = 1979 |нумар = I |старонкі = 139—157 |мова = ro }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Баяры літоўскія]] n8aa3z2m0a85mjxpcxglwljxohtlaub 4 807593 5144021 5143749 2026-05-20T13:44:27Z M.L.Bot 261 афармленне 5144021 wikitext text/x-wiki Старонка адзначэння ўдзелу ў «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю]]». == 2026 == тут бы, можа, не зашкодзілі подпісы (праз кнопку на панэлі або <nowiki>--~~~~</nowiki>) * [[User:Tess Mattew|Tess Mattew]] * [[User:Igor Tkachiov|Igor Tkachiov]] d8jkcqnb52271mrew6calcnsk54va2k 5144166 5144021 2026-05-20T20:12:36Z Rabbi Mendl 19651 /* 2026 */ дапаўненне 5144166 wikitext text/x-wiki Старонка адзначэння ўдзелу ў «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю]]». == 2026 == тут бы, можа, не зашкодзілі подпісы (праз кнопку на панэлі або <nowiki>--~~~~</nowiki>) * [[User:Tess Mattew|Tess Mattew]] * [[User:Igor Tkachiov|Igor Tkachiov]] * [[User:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] r3sm06btn4v9uiyyf3tmm68l54fy9vb 0 807711 5144459 5140745 2026-05-21T11:54:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144459 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Hanna-Barbera''' (афіцыйна '''''Hanna-Barbera Cartoons, Inc.''''', раней вядомая як '''''H-B Enterprises''''', '''''Hanna-Barbera Productions, Inc'''.'' і '''''H-B Production Co.''''')<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/search/title/?companies=co0024579|title=Hanna-Barbera {{!}} Productions|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-11}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Hollywood cartoons: American animation in its golden age|адказны=J. Michael Barrier|год=2010|месца=New York|выдавецтва=Oxford University Press|старонак=648|isbn=978-0-19-802079-0}}</ref> — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[мультыплікацыйная студыя]] і [[прадзюсарская кампанія]], якая дзейнічала з 1957 года да яе паглынання [[Warner Bros. Animation]] у 2001<ref name="A Cast of Friends">{{Кніга|аўтар=William Hanna|загаловак=A Cast of Friends|год=1999|мова=en|выдавецтва=Da Capo Press|isbn=0-306-80917-6}}</ref>{{sfn|Barbera|1994|p=83–84}}. Студыя была заснавана 7 ліпеня 1957 года [[Уільям Хана|Уільямам Ханам]] і [[Джозеф Барбэра|Джозефам Барбэрам]] — стваральнікамі «[[Том і Джэры]]» і былымі супрацоўнікамі [[Metro-Goldwyn-Mayer cartoon studio]] — разам з [[кінапрадзюсар]]ам [[Джордж Сідні|Джорджам Сідні]]<ref name="A Cast of Friends"/><ref name="My Life in 'Toons: From Flatbush to Bedrock in Under a Century">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/mylifeintoonsfro00barb|аўтар=Joseph Barbera|загаловак=My Life in 'Toons: From Flatbush to Bedrock in Under a Century|год=1994|выдавецтва=[[Turner Publishing]]|isbn=1-57036-042-1}}</ref>{{sfn|Barbera|1994|p=83–84}}. Hanna-Barbera cтварыла такія вядомыя мультыплікацыйныя серыялы як: «[[Лабараторыя Дэкстэра]]», «{{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}}», «[[Флінтстоўны]]», «{{Не перакладзена 5|Джоні Брава|4=Johnny Bravo}}», «[[Джэтсаны]]», «[[Скубі-Ду]]» і «[[Смурфы (мультсерыял)|Смурфы]]». Дзякуючы значнай колькасці [[Тэлесерыял|тэлесерыялаў]], спецыяльных [[Тэлевізійная праграма|тэлепраграм]] і [[Поўнаметражны фільм|поўнаметражных]] [[Мультфільм|мультфільмаў]] Hanna-Barbera стала адной з самых паспяховых мультыплікацыйных студый у свеце, фактычна канкурыруючы з [[Walt Disney Animation Studios]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/search/title/?companies=co0024579|title=Hanna-Barbera {{!}} Productions|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-11}}</ref>. Аднак дамінуючае становішча Hanna-Barbera пачало слабець, і так да 1980-х гадоў. Рынак суботніх ранішніх мультсерыялаў паступова занепадаў, у той час як усё большую ролю пачала адыгрываць будзённая [[тэлевізійная сіндыкацыя]]. У 1966 годзе Hanna-Barbera была куплена кампаніяй [[Taft Broadcasting]] і заставалася яе ўласнасцю да 1991 года, пакуль [[Turner Broadcasting System]] не выкупіла студыю. Turner выкарыстала вялізную бібліятэку [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных]] праектаў Hanna-Barbera для запуску [[Тэлевізійны канал|тэлеканала]] [[Cartoon Network]] у 1992 годзе, што дало новым пакаленням гледачоў новую пляцоўку для паказу класічных мультсерыялаў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/1993/12/30/business/company-news-turner-buys-remaining-50-stake-in-hanna-barbera.html|title=COMPANY NEWS; TURNER BUYS REMAINING 50% STAKE IN HANNA-BARBERA|first=Bloomberg|last=News|website=The New York Times|date=1993-12-30|access-date=2026-05-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/1992/02/19/business/the-media-business-turner-broadcasting-plans-to-start-a-cartoon-channel.html|title=THE MEDIA BUSINESS; Turner Broadcasting Plans To Start a Cartoon Channel|first=Bill|last=Carter|website=The New York Times|date=1992-02-19|access-date=2026-05-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/1991/07/20/business/company-news-hanna-barbera-sale-is-weighed.html|title=COMPANY NEWS; Hanna-Barbera Sale Is Weighed|website=The New York Times|date=1991-07-20|access-date=2026-05-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/1966/12/29/archives/hannabarbera-acquired-by-taft-broadcasting-co.html|title=Hanna-Barbera Acquired By Taft Broadcasting Co.|website=The New York Times|date=1966-12-29|access-date=2026-05-11}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Timothy Burke, Kevin Burke|загаловак=Saturday morning fever|год=1999|выданне=1. St. Martin's Griffin ed|месца=New York|выдавецтва=St. Martin's Griffin|старонак=247|isbn=978-0-312-16996-1}}</ref>. Пасля смерці [[Уільям Хана]] у 2001 годзе Hanna-Barbera канчаткова спыніла існаванне як самастойная студыя і была поўнасцю інтэгравана ў склад [[Warner Bros. Animation]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2006/digital/markets-festivals/cartoon-giant-barbera-dies-1117956009/|title=Cartoon giant Barbera dies|first=Richard Natale,Michael|last=Schneider|website=Variety|date=2006-12-18|access-date=2026-05-11}}</ref>. Нягледзячы на гэта, брэнд Hanna-Barbera працягвае выкарыстоўвацца як [[Таварны знак|гандлёвая марка]] для многіх класічных мультыплікацыйных праектаў студыі, якія сёння знаходзяцца ва ўладаннем кампаніі [[Warner Brothers|Warner Bros.]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.slashfilm.com/543753/hanna-barbera-cinematic-universe/|title=The Next Scooby-Doo Movie Will Launch A Hanna-Barbera Cinematic Universe [CinemaCon 2016]|first=Peter|last=Sciretta|website=SlashFilm|date=2016-04-13|access-date=2026-05-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cbr.com/hanna-barbera-cinematic-universe/|title=Is There a Hanna-Barbera Cinematic Universe In the Works?|first=Liam|last=Nolan|website=CBR|date=2019-03-04|access-date=2026-05-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2017/film/news/animated-scooby-movie-moves-back-2020-1202408718/|title=Scooby-Doo Animated Movie Moves Back Two Years to 2020|first=Dave|last=McNary|website=Variety|date=2017-05-04|access-date=2026-05-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2017/film/news/anitmated-jetsons-movie-sausage-party-director-1202444840/|title=Animated ‘Jetsons’ Movie to Lift Off With ‘Sausage Party’ Director|first=Dave|last=McNary|website=Variety|date=2017-05-25|access-date=2026-05-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.comingsoon.net/movies/news/402671-the-jetsons-planned-as-animated-feature|title=The Jetsons Planned as Animated Feature|first=Silas|last=Lesnick|website=ComingSoon.net - Movie Trailers, TV & Streaming News, and More|date=2015-01-24|access-date=2026-05-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.dc.com/blog/2016/05/18/get-to-know-hanna-barbera-beyond|title=Get to Know Hanna-Barbera Beyond|website=DC|access-date=2026-05-11}}</ref>. == Бібліяграфія == * {{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/mylifeintoonsfro00barb|аўтар=Joseph Barbera|загаловак=My Life in 'Toons: From Flatbush to Bedrock in Under a Century|год=1994|выдавецтва=[[Turner Publishing]]|isbn=1-57036-042-1}} * {{Кніга|аўтар=William Hanna|загаловак=A Cast of Friends|год=1999|мова=en|выдавецтва=Da Capo Press|isbn=0-306-80917-6}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Michael Barrier|загаловак=Hollywood Cartoons: American Animation in Its Golden Age|год=2003|мова=en|выдавецтва=[[Выдавецтва Оксфардскага ўніверсітэта]]|isbn=978-0-19-802079-0}} * {{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/saturdaymorningf00burk|аўтар=Timothy Burke, Kevin Burke|загаловак=Saturday Morning Fever: Growing up with Cartoon Culture|год=1998|мова=en|выдавецтва=St. Martin's Griffin|isbn=0-312-16996-5}} * {{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=WlEjmDkdc08C&pg=PA28|аўтар=Christopher P. Lehman|загаловак=American Animated Cartoons of the Vietnam Era: A Study of Social Commentary in Films and Television Programs, 1961–1973|год=2007|мова=en|выдавецтва=[[McFarland & Company]]|isbn=978-0-7864-5142-5}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.warnerbros.com/brands/hanna-barbera|link_text=Hanna-Barbera|lang=en}} * {{imdb company|id=0024579|company=Hanna-Barbera Productions}} * [http://www.toonopedia.com/hannabar.htm Toonopedia: Hanna-Barbera Studio] * [http://www.bcdb.com/cartoons/Hanna-Barbera_Studios/ Big Cartoon DataBase: Hanna-Barbera Studios] {{Архівавана|url=https://archive.today/20121206005731/http://www.bcdb.com/cartoons/Hanna-Barbera_Studios/ |date=6 снежня 2012 }} * [https://web.archive.org/web/20151113043305/http://hbshows.com/ HB Shows.com — The Hanna-Barbera Super Center] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Культура ЗША]] [[Катэгорыя:Даччыныя кампаніі WarnerMedia]] [[Катэгорыя:Warner Bros. Discovery]] [[Катэгорыя:Падраздзяленні Warner Bros.]] [[Катэгорыя:WarnerMedia]] [[Катэгорыя:Warner Bros.]] [[Катэгорыя:Кампаніі Лос-Анджэлеса]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эні»]] [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі ЗША]] [[Катэгорыя:Hanna-Barbera]] [[Катэгорыя:Мультыплікацыйныя студыі ЗША]] bels83umpx8q1lpp4et184g5suj7njx 0 807774 5144334 5140830 2026-05-21T08:35:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5144334 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Жанры=[[хіп-хоп Заходняга ўзбярэжжа]], [[gangslidin’|гэнгслайдынг]]|Год=2024|Тып=[[Студыйны альбом]]|Назва=GNX|Вокладка=Kendrick Lamar - GNX.png|Выканаўца=[[Кендрык Ламар|Кендрыка Ламара]]|Выпушчаны=22 лістапада 2024|Працягласць=44:20|Краіна={{ЗША}}|Мова=[[Англійская мова|англіская]]|Лэйблы=PGLang • [[Interscope]]|Папярэдні альбом=[[Mr. Morale & The Big Steppers]]|Пап_год=2022|Яшчэ={{Спіс сінглаў | Назва = GNX | Тып= студыйны альбом | Сінгл 1 = Squabble Up | Сінгл 1 дата = 26 лістапада 2024 | Сінгл 2 = TV Off | Сінгл 2 дата = 26 лістапада 2024 | Сінгл 3 = Luther | Сінгл 3 дата = 29 лістапада 2024 }}|Прадзюсары=Кендрык Ламар, Джэк Антонаф, Sounwave}} '''''GNX''''' — шосты студыйны альбом амерыканскага [[рэп]]ера [[Кендрык Ламар|Кендрыка Ламара]], выпушчаны на лэйблах PGLang і [[Interscope Records]] 22 лістапада 2024 года. У запісе прынялі ўдзел вакалісты {{Не перакладзена 3|SZA|3=ru|4=SZA}}, {{Не перакладзена 3|Камасі Вашынгтон|3=ru|4=Вашингтон, Камаси}}, {{Не перакладзена 3|Roddy Ricch|3=ru|4=Рич, Родди}} і андэграўндныя артысты з Лос-Анджэлеса, у ліку якіх Dody6, Wallie The Sensei, Peysoh, Hitta J3 і YoungThreat. У ліку прадзюсараў значацца {{Не перакладзена 3|Джэк Антонаф|3=ru|4=Антонофф, Джек}} і Soundwave. ''GNX'' з’яўляецца працягам папярэдняга альбома Ламара, ''[[Mr. Morale & The Big Steppers|Mr. Morale & the Big Steppers]]'' (2022). Гэта першы дыск музыкі, які не быў выпушчаны на яго ранейшых лэйблах Top Dawg і Aftermath Entertainment. ''GNX'' быў высока ацэнены крытыкамі і дэбютаваў на вяршыні чартаў некалькіх краін, у тым ліку Аўстралію, Вялікабрытанію, Ірландыю і Швецыю. Лаўрэат «[[Грэмі]]» за «[[Прэмія «Грэмі» за найлепшы рэп-альбом|Лепшы рэп-альбом]]» 2025 года<ref name=":0">{{Cite web|lang=|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/czx1z0qwy77o|title=Grammy Awards 2026: All the winners and nominees|website=[[BBC News]]|date=2026-02-01|access-date=2026-02-02}}</ref>. == Перадгісторыя == 13 траўня 2022 года рэпер выпусціў свой пяты студыйны альбом ''[[Mr. Morale & The Big Steppers]]'', які атрымаў прызнанне крытыкаў і дамогся вялікага фінансавага поспеху<ref>{{Cite web|url=https://www.rap-up.com/article/2022/10/11/kendrick-lamar-almost-didnt-release-mr-morale-big-steppers|title=Kendrick Lamar Reveals Why He Almost Didn't Release ''Mr. Morale & the Big Steppers''|author=Devin|website=[[Rap-Up]]|date=2022-10-11|access-date=2024-11-16}}</ref>. Альбом дэбютаваў на вяршыні чарта ''{{Не перакладзена 3|Billboard 200|3=ru|4=Billboard 200}}'', разыйдучыся ў колькасці 295 000 копій за першы тыдзень<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/kendrick-lamar-mr-morale-and-the-big-steppers-number-one-billboard-200-chart-1235074088/|title=Kendrick Lamar's ''Mr. Morale & the Big Steppers'' Debuts at No. 1 on the ''Billboard'' 200 Albums Chart|last=Caulfield|first=Keith|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=2022-05-22|access-date=2024-11-16|archive-date=2022-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531031019/https://www.billboard.com/music/chart-beat/kendrick-lamar-mr-morale-and-the-big-steppers-number-one-billboard-200-chart-1235074088/|url-status=live}}</ref>. Ён прынёс музыку статуэтку «[[Грэмі]]» за «[[Прэмія «Грэмі» за найлепшы рэп-альбом|Лепшы рэп-альбом]]» на {{Не перакладзена 3|65-я цырымонія «Грэмі»|65-й штогадовай цырымоніі прэміі|ru|65-я церемония «Грэмми»}} ў лютым 2023 года<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/kendrick-lamar-wins-best-rap-album-for-mr-morale-and-the-big-steppers-at-2023-grammys/|title=Kendrick Lamar Wins Best Rap Album for ''Mr. Morale & the Big Steppers'' at 2023 Grammys|first=Nina|last=Corcoran|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=2023-02-05|access-date=2024-11-16}}</ref>. Пасля рэлізу кружэлкі Ламар адправіўся ў маштабны {{Не перакладзена 3|Канцэртны тур|канцэртны тур|ru|Концертный тур}} ''The Big Steppers Tour'', які працягваўся да 2024 года<ref>{{Cite web|url=https://www.livenationentertainment.com/2022/05/kendrick-lamar-announces-the-big-steppers-tour/|title=Kendrick Lamar announces the Big Steppers Tour|website=[[Live Nation Entertainment]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715081043/https://www.livenationentertainment.com/2022/05/kendrick-lamar-announces-the-big-steppers-tour/|archive-date=2024-07-15|access-date=2024-11-16|url-status=live}}</ref>. 24 жніўня 2024 года Ламар адказаў свайму стрыечнаму брату праз {{Не перакладзена 3|iMessage|3=ru|4=iMessage}}, наконт выпуску наступнага альбома, «у працэсе»<ref>{{cite magazine|url=https://www.xxlmag.com/kendrick-lamar-new-album/|title=Kendrick Lamar's new album isn't coming soon|last=Gilbert|first=Natalee|magazine=[[XXL (magazine)|XXL]]|date=2024-08-26|access-date=2024-11-16|archive-date=2024-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241122213530/https://www.xxlmag.com/kendrick-lamar-new-album/|url-status=live}}</ref>. 8 верасня было абвешчана, што 9 лютага 2025 года артыст стане хэдлайнерам шоў Apple Music Super Bowl LIX у Caesars Superdome ([[Новы Арлеан]]). Ён падзяліўся гэтай навіной у кліпе, знятым на футбольным полі перад амерыканскім сцягам<ref>{{cite magazine|url=https://djmag.com/news/kendrick-lamar-perform-super-bowl-2025-halftime-show|title=Kendrick Lamar to perform at Super Bowl 2025 halftime show|last=Ramage|first=Jack|magazine=[[DJ Mag]]|date=2024-09-19|access-date=2024-11-16|archive-date=2024-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241122232225/https://djmag.com/news/kendrick-lamar-perform-super-bowl-2025-halftime-show|url-status=live}}</ref>. Праз тры дні Ламар апублікаваў у сваім Instagram песню пад назвай «Watch the Party Die». У адказ на гэтыя падзеі ў прэсе з’явіліся публікацыі, якія абяцаюць яму пачатак «астранамічнай» эры<ref>{{cite magazine|url=https://www.dazeddigital.com/music/article/64602/1/kendrick-lamar-new-album-2024-rumours|title=Kendrick Lamar drops surprise release, sparking new album rumours|last=Pace-McCarrick|first=Solomon|magazine=[[Dazed Digital]]|date=2024-09-12|access-date=2024-11-16|archive-date=2024-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241122232228/https://www.dazeddigital.com/music/article/64602/1/kendrick-lamar-new-album-2024-rumours|url-status=live}}</ref>. Падчас трансляцыі матчу [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|НБА]] паміж «[[Лос-Анджэлес Лэйкерс|Лос-Анджэлес Лэйкерз]]» і «[[Мінесота Тымбервулвз|Мінесота Цімбервулвз]]» 23 кастрычніка быў прадстаўлены фрагмент нявыдадзенай на той момант песні «Squabble Up»<ref>{{cite magazine|url=https://www.xxlmag.com/kendrick-lamar-dropping-new-album-soon/|title=8 signs that Kendrick Lamar might be dropping his new album soon|last=Coleman II|first=C. Vernon|magazine=XXL|date=2024-10-24|access-date=2024-11-16|archive-date=2024-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241122232224/https://www.xxlmag.com/kendrick-lamar-dropping-new-album-soon/|url-status=live}}</ref>. 13 кастрычніка былыя калегі Ламара па лэйблу Top Dawg Entertainment, SZA і {{Не перакладзена 3|Schoolboy Q|3=ru|4=Schoolboy Q}}, а таксама партнёр лэйбла Дэвін Малік пацвердзіў, што яго новы альбом рэпера «набліжаецца»<ref name="vibe2">{{cite magazine|url=https://www.vibe.com/music/music-news/sza-release-new-kendrick-lamar-album-hint-1234931893/|title=SZA Hints New Kendrick Lamar Album Is On The Way|last=Brown|first=Preezy|magazine=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|date=2024-10-14|access-date=2024-11-16}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.rap-up.com/article/fans-think-schoolboy-q-hinted-at-kendrick-lamar-dropping-music|title=ScHoolboy Q Says All His Friends Are "Dropping Music", Fans Speculate Whether He Means Kendrick Lamar|last=Trapp|first=Malcolm|magazine=Rap-Up|date=2024-10-17|access-date=2024-11-16|archive-date=2024-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20241120190711/https://www.rap-up.com/article/fans-think-schoolboy-q-hinted-at-kendrick-lamar-dropping-music|url-status=live}}</ref>. На фоне гэтых падзей, прадзюсар і даўні калега Ламара, {{Не перакладзена 3|Тэрас Марцін|3=ru|4=Мартин, Террас}}, абмовіўся аб сваім хваляванні з нагоды ўдзелу ў працы над яго новым альбомам<ref>{{cite magazine|url=https://hypebeast.com/2024/6/terrace-martin-hypes-kendrick-lamar-new-album|title=Terrace Martin Hypes up New Kendrick Lamar Album|last=Caraan|first=Sophie|magazine=[[Hypebeast (company)|Hypebeast]]|date=2024-06-06|access-date=2024-11-16|archive-date=2024-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241122213519/https://hypebeast.com/2024/6/terrace-martin-hypes-kendrick-lamar-new-album|url-status=live}}</ref>. Пласцінка была выпушчана без якіх-небудзь папярэдніх анонсаў 22 лістапада 2024 года<ref>{{Cite web|url=https://www.complex.com/music/a/tracewilliamcowen/kendrick-lamar-gnx|title=Kendrick Lamar Surprise-Drops ''GNX'' Project|first=Trace William|last=Cowen|website=Complex|date=2024-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241122172604/https://www.complex.com/music/a/tracewilliamcowen/kendrick-lamar-gnx|archive-date=2024-11-22|access-date=2024-11-22|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2024/11/22/arts/music/kendrick-lamar-gnx-surprise-album.html|title=Kendrick Lamar Surprise Releases a New Album, ''GNX''|first=Ben|last=Sisario|website=The New York Times|date=2024-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241122201848/https://www.nytimes.com/2024/11/22/arts/music/kendrick-lamar-gnx-surprise-album.html|archive-date=2024-11-22|access-date=2024-11-22|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kendrick-lamar-gnx-new-album-surprise-drop-1235836686/|title=Kendrick Lamar Returns With Surprise Drop of New Album ‘GNX’: Listen|first=Michael|last=Saponara|website=Billboard|date=2024-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241122232227/https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kendrick-lamar-gnx-new-album-surprise-drop-1235836686/|archive-date=2024-11-22|access-date=2024-11-22|url-status=live}}</ref>. == Водгукі == {{Рэйтынгі|загаловак=Рейтинги ''GNX''|state=|rev1=AnyDecentMusic?|rev1Score=8.5/10<ref name="ADM">{{Cite web|url=http://anydecentmusic.com/review/14158/Kendrick-Lamar-GNX.aspx|title=''GNX'' by Kendrick Lamar Reviews|publisher=AnyDecentMusic?|access-date=2024-12-08|archive-date=2024-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207125234/http://www.anydecentmusic.com/review/14158/Kendrick-Lamar-GNX.aspx|url-status=live}}</ref>|rev2=[[Metacritic]]|rev2Score=87/100<ref name="MC">{{Cite web |title=''GNX'' by Kendrick Lamar |url=https://www.metacritic.com/music/gnx/kendrick-lamar/critic-reviews |access-date=2024-11-26 |publisher=[[Metacritic]] |archive-date=2024-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241122220930/https://www.metacritic.com/music/gnx/kendrick-lamar/critic-reviews |url-status=live }}</ref>|rev3=[[AllMusic]]|rev3Score={{Rating|4.5|5}}<ref name="AllMusic"/>|rev4=''[[Clash (magazine)|Clash]]''|rev4Score=9/10<ref name="Clash"/>|rev5=''[[Consequence (publication)|Consequence]]''|rev5Score=B+<ref name="Consequence">{{Cite web |last=Fu |first=Eddie |date=2024-11-23|title=On ''GNX'', Kendrick Lamar Chooses Violence |url=https://consequence.net/2024/11/kendrick-lamar-gnx-album-review/ |access-date=2024-11-23 |website=[[Consequence (publication)|Consequence]]}}</ref>|rev6=''[[Dork (magazine)|Dork]]''|rev6Score={{Rating|5|5}}<ref name="Dork">{{Cite magazine|last=Hawkes|first=Jake|title=Kendrick Lamar – ''GNX'': Really, Really, Really Good|url=https://readdork.com/albums/kendrick-lamar-gnx/|access-date=2024-11-25|date=2024-11-22|magazine=[[Dork (magazine)|Dork]]}}</ref>|rev7=''[[Exclaim!]]''|rev7Score=9/10<ref name="Exclaim">{{Cite web |last=McLean |first=Wesley |date=2024-11-25 |title=Kendrick Lamar Is in Rarefied Air on the Triumphant ''GNX'' |url=https://exclaim.ca/music/article/kendrick-lamar-gnx-album-review |access-date=2024-11-25 |website=[[Exclaim!]]}}</ref>|rev8=''[[The Guardian]]''|rev8Score={{Rating|4|5}}<ref name="Guardian"/>|rev9=''[[NME]]''|rev9Score={{Rating|5|5}}<ref name="NME"/>|rev10=''[[Paste (журнал)|Paste]]''|rev10Score=9.1/10<ref name="paste"/>|rev11=''[[Pitchfork]]''|rev11Score=6.6/10<ref name="pitchfork"/>|rev12=''[[Rolling Stone]]''|rev12Score={{rating|4|5}}<ref name="RollingStoneReview"/>|rev13=''[[The Needle Drop]]''|rev13Score=9/10<ref name="The Needle Drop">{{cite web |last=Fantano |first=Anthony |date=2024-11-26 |title=What you see is what you get. |url=https://theneedledrop.com/album-reviews/kendrick-lamar-gnx-album-review/ |website=[[The Needle Drop]] |access-date=2024-12-06 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207032431/https://theneedledrop.com/album-reviews/kendrick-lamar-gnx-album-review/ |url-status=live }}</ref>}}Пасля выхаду ''GNX'' атрымаў шырокае прызнанне музычных крытыкаў<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/863157-kendrick-lamars-squabble-headed-debut-hip-hop-news|title=Kendrick Lamar's 'Squabble Up' Headed For A #1 Debut|first=Bryson|last=Paul|website=[[HotNewHipHop]]|date=2024-11-24|access-date=2024-11-25}}</ref><ref name="vibe12">{{cite magazine|url=https://www.vibe.com/music/music-news/kendrick-lamar-gnx-projected-biggest-hip-hop-streaming-debut-2024-1234953831/|title=Kendrick Lamar's ''GNX'' Projected To Be Biggest Hip-Hop Streaming Debut Of 2024|last=Brown|first=Preezy|magazine=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|date=2024-11-25|access-date=2024-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/863105-kendrick-lamar-gnx-new-album-wack-100-dj-hed-response-hip-hop-news|title=Wack 100 & DJ Hed Defend Kendrick Lamar Against The Haters Dragging New Album ''GNX''|first=Gabriel Bras|last=Nevares|website=[[HotNewHipHop]]|date=2024-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20241125020622/https://www.hotnewhiphop.com/863105-kendrick-lamar-gnx-new-album-wack-100-dj-hed-response-hip-hop-news|archive-date=2024-11-25|access-date=2024-11-25|url-status=live}}</ref>. На сайце [[Metacritic]], які прысвойвае нармалізаваны бал са 100 ацэнак асноўных выданняў, альбом атрымаў сярэднеўзважаны бал 87 на аснове 18 рэцэнзій, што азначае «ўсеагульнае прызнанне» . Розныя водгукі лічаць ''GNX'' пераможным кругам Ламара пасля яго хіп-хоп варожасці на працягу 2024 года<ref name="Clash">{{cite web|url=https://www.clashmusic.com/reviews/kendrick-lamar-gnx/|title=Kendrick Lamar – ''GNX''|first=Karl|last=Blakesley|website=[[Clash (magazine)|Clash]]|date=2024-11-26|access-date=2024-11-27|ref=Clash}}</ref><ref name="RollingStoneReview">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/kendrick-lamar-gnx-review-1235179205/|title=Kendrick Lamar Caps His Huge Year With a Victory Lap on ''GNX''|last=Reeves|first=Mosi|date=2024-11-25|magazine=[[Rolling Stone]]|url-access=limited|access-date=2024-11-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gq.com/story/kendrick-lamars-gnx|title=This Kendrick Lamar Album Is Enough|first=Frazier|last=Tharpe|website=[[GQ]]|date=2024-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127014725/https://www.gq.com/story/kendrick-lamars-gnx|archive-date=2024-11-27|access-date=2024-11-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.theringer.com/rap/2024/11/25/24305383/kendrick-lamar-gnx-review-recincarnated-mustard-tv-off|title=''GNX'' Is Kendrick Lamar's Turbo-Powered Victory Lap|first=Paul|last=Thompson|website=[[The Ringer (website)|The Ringer]]|date=2024-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20241126014150/https://www.theringer.com/rap/2024/11/25/24305383/kendrick-lamar-gnx-review-recincarnated-mustard-tv-off|archive-date=2024-11-26|access-date=2024-11-27|url-status=live}}</ref>. Сярод крытыкаў, якія высока ацанілі трыб’ют альбома хіп-хопу Заходняга ўзбярэжжа і здольнасць Ламара дыстыляваць розныя элементы для стварэння цэласнага запісу, былі Уізлі Маклін з ''{{Не перакладзена 3|Exclaim!|3=ru|4=Exclaim!}}'' і Пітэр Бэры з ''[[Variety]]'' <ref name="PeterBerry">{{Cite web|url=https://variety.com/2024/music/reviews/kendrick-lamar-gnx-masterpiece-album-review-1236222041/|title=Kendrick Lamar's ''GNX'' Is a Meticulous, Versatile, Hard-Hitting Masterpiece: Album Review|first=Peter|last=Berry|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=2024-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20241125185438/https://variety.com/2024/music/reviews/kendrick-lamar-gnx-masterpiece-album-review-1236222041/|archive-date=2024-11-25|access-date=2024-11-24|url-status=live}}</ref>. Мэт Мітчэл з ''{{Не перакладзена 3|Paste (часопіс)|Paste|ru|Paste (журнал)}}'' адзначыў альбом як пераасэнсаванне будучага рэпа і мінулага Ламара<ref name="paste">{{Cite magazine|last=Mitchell|first=Matt|title=Kendrick Lamar Reimagines Rap's Future and Reckons With His Past on ''GNX''|url=https://www.pastemagazine.com/music/kendrick-lamar/kendrick-lamar-reimagines-raps-future-and-reckons-with-his-past-on-gnx|access-date=2024-11-25|date=2024-11-25|magazine=[[Paste (magazine)|Paste]]}}</ref>, а К’ян-Сіан Уільямс з ''[[New Musical Express|NME]]'' была ўражаная цёплым апавяданнем, якое паслужыла ачышчальнікам палітры пасля [[Біф|дыс]]-трэкаў і нянавісці, якія дамінавалі на хіп-хоп сцэне<ref name="NME">{{Cite magazine|last=Williams|first=Kyann-Sian|date=2024-11-25|title=Kendrick Lamar – ''GNX'' Review: Turning Hatred Into a Teachable Moment|url=https://www.nme.com/reviews/album/kendrick-lamar-gnx-review-3815647|access-date=2024-11-25|magazine=[[NME]]}}</ref>. Уільямс сцвярджае, што ''GNX'' — «рэальны прэтэндэнт на званне рэп-альбома 2024 года»<ref name="NME"/>, а Том Брэйхан са {{Не перакладзена 3|Stereogum|3=ru|4=Stereogum}} назваў яго лепшым альбомам года і лепшым альбомам Ламара<ref name="stereogum1">{{Cite web|url=https://www.stereogum.com/2288524/premature-evaluation-kendrick-lamar-gnx/reviews/premature-evaluation/|title=Premature Evaluation: Kendrick Lamar ''GNX''|first=Tom|last=Breihan|website=[[Stereogum]]|date=2024-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241122234026/https://www.stereogum.com/2288524/premature-evaluation-kendrick-lamar-gnx/reviews/premature-evaluation/|archive-date=2024-11-22|access-date=2024-11-22|url-status=live}}</ref>. Многія крытыкі звярнулі ўвагу на самаадмаўленне Ламара як на рухаючую культурную сілу хіп-хопа. Алексіс Петрыдзіс з ''[[The Guardian]]'' адзначыў, што ў ''GNX'' Ламар найбольш канфрантацыйны, «адступаючы толькі перад Богам»<ref name="Guardian">{{Cite magazine|last=Petridis|first=Alexis|author-link=Alexis Petridis|date=2024-11-25|title=Kendrick Lamar: ''GNX'' Review – Stunning Surprise From a Rapper Determined to Be the Greatest|url=https://www.theguardian.com/music/2024/nov/25/kendrick-lamar-gnx-review-drake|access-date=2024-11-25|magazine=[[The Guardian]]}}</ref>. У часопісе {{Не перакладзена 3|The Line of Best Fit|3=ru|4=The Line of Best Fit}} Мэцью Кім назваў альбом «лаканічнай заявай аб рэгіянальным гонары, хвальбе і нонканфармізме», адзначыўшы заслугі Джэка Антаноффа ў стварэнні «пышнага і экспансіўнага» гучання альбома<ref name="TLOBF">{{Cite magazine|last=Kim|first=Matthew|date=2024-11-23|title=Kendrick Lamar Sketches the Blueprint For a New Rap Zeitgeist on ''GNX''|url=https://www.thelineofbestfit.com/albums/kendrick-lamar-gnx-sketches-the-blueprint-for-new-rap-zeitgeist|access-date=2024-11-23|magazine=[[The Line of Best Fit]]}}</ref>. Мосі Рыўз з [[Rolling Stone]] палічыў, што ''GNX'' даў больш чым дастатковыя тлумачэнні, чаму Ламар — «GOAT 2024 года», але не адказаў на больш важнае культурнае пытанне аб структурных зменах у хіп-хопе, назваўшы альбом «чарговым трактатам аб хіп-хоп карпаратывізме»<ref name="RollingStoneReview3">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/kendrick-lamar-gnx-review-1235179205/|title=Kendrick Lamar Caps His Huge Year With a Victory Lap on ''GNX''|last=Reeves|first=Mosi|date=2024-11-25|magazine=[[Rolling Stone]]|url-access=limited|access-date=2024-11-26}}</ref>. Завяршаючы рэцэнзію для ''[[AllMusic]]'', Дэвід Кроўн зрабіў некалькі заяў аб альбоме, назваўшы яго «стаўпом рэфлексіўнай рэальнасці, сцягам, усталяваным у шэрагу чарнаскурых музычных празорцаў, сілуэтам Заходняга ўзбярэжжа ў прамянях славы — і самым аратарскім сэтам Кендрыка на<ref name="AllMusic">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/gnx-mw0004419197|title=''GNX'' - Kendrick Lamar {{!}} Album|first=David|last=Crone|website=[[AllMusic]]|date=2024-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202031922/https://www.allmusic.com/album/gnx-mw0004419197|archive-date=2024-12-02|access-date=2024-11-29|url-status=live}}</ref>». У неадназначнай рэцэнзіі на ''{{Не перакладзена 3|Pitchfork|3=ru|4=Pitchfork}}'' Альфонс П’ер напісаў, што меркаваная аўтэнтычнасць альбома была сапсаваная «цяжкавагавым, брэнд-арыентаваным апавяданнем» Ламара, падкрэсліўшы «занадта чысты і сінтэтычны» прадакшн, хоць яго падача засталася зорнай, а музычныя госці-запамінальнымі<ref name="pitchfork">{{Cite magazine|last=Pierre|first=Alphonse|title=Kendrick Lamar: ''GNX'' Album Review|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/kendrick-lamar-gnx/|access-date=2024-11-26|date=2024-11-26|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]}}</ref>. Уіл Хаджкінсан з ''[[The Times]]'' падзяліўся сваім расчараваннем наконт самаўзвялічвання Ламара, якое адхілілася ад яго інтэлектуальна правакацыйных тэм мінулых альбомаў, нягледзячы на «часта выключную» вытворчасць і падачу<ref>{{Cite news|last=Hodgkinson|first=Will|author-link=Will Hodgkinson|date=2024-11-26|title=Kendrick Lamar: ''GNX'' Review – the World's Best Rapper Falls Short|url=https://www.thetimes.com/culture/music/article/kendrick-lamar-gnx-review-album-tracks-wzwtsvbt3|url-access=subscription|access-date=2024-11-27|work=[[The Times]]|archive-date=2024-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130082417/https://www.thetimes.com/culture/music/article/kendrick-lamar-gnx-review-album-tracks-wzwtsvbt3|url-status=live}}</ref>. Джон Караманіка з ''[[The New York Times]]'' палічыў даніну Ламара сваім каліфарнійскім караням некаторым адступленнем у яго «зону камфорту», назваўшы альбом «уражлівым, але слабым»<ref>{{Cite news|last=Caramanica|first=Jon|author-link=Jon Caramanica|date=2024-11-25|title=Kendrick Lamar Heads Back to His Comfort Zone on ''GNX''|url=https://www.nytimes.com/2024/11/25/arts/music/kendrick-lamar-gnx-review.html|url-access=limited|access-date=2024-11-25|work=[[The New York Times]]}}</ref>. === Гадавыя выніковыя спісы крытыкаў === {| class="wikitable sortable mw-collapsible plainrowheaders" ! scope="col" |Публікацыя/крытык ! scope="col" |Спіс ! scope="col" |Ранг ! class="unsortable" scope="col" |Спасылка |- ! scope="row" |[[Associated Press]] |Best Albums of 2024 |{{Н/д}} | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/best-albums-2024-cc1c5c3690daebf29601ca4392801c7b|title=AP's top albums of 2024: Beyoncé, Charli XCX, Kendrick Lamar, Billie Eilish, Mk.gee and more|first=Maria|last=Sherman|website=AP News|date=2024-12-05|access-date=2024-12-05}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Billboard]]'' |Staff List: The 50 Best Albums of 2024 | style="text-align: center;" |4 | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite magazine|last=|first=|date=2024-12-04|title=Staff List: The 50 Best Albums of 2024|url=https://www.billboard.com/lists/best-albums-2024/|access-date=2024-12-04|magazine=Billboard|lang=en-us}}</ref> |- ! scope="row" |''Consequence'' |The 50 Best Albums of 2024 | style="text-align: center;" |10 | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://consequence.net/list/best-albums-of-2024-annual-report/kendrick-lamar-gnx/|title=The 50 Best Albums of 2024|website=Consequence|date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204020940/https://consequence.net/list/best-albums-of-2024-annual-report/kendrick-lamar-gnx/|archive-date=2024-12-04|access-date=2024-12-04|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''Exclaim!'' |50 Best Albums of 2024 | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://exclaim.ca/music/article/exclaim-50-best-albums-of-2024|title=Exclaim!'s 50 Best Albums of 2024|website=Exclaim!|date=2024-11-27|access-date=2024-12-04}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Hypebeast (company)|Hypebeast]]'' |The 10 Best Music Projects of 2024 |{{Н/д}} |{{Center|<ref>{{cite web|url=https://hypebeast.com/2024/12/the-10-best-albums-of-2024|title=The 10 Best Music Projects of 2024|work=Hypebeast|date=2024-12-05|access-date=2024-12-05}}</ref>}} |- ! scope="row" |''[[The Independent]]'' |The best albums of 2024, ranked | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/best-albums-2024-taylor-swift-fontaines-dc-b2653867.html|title=The best albums of 2024, ranked|website=The Independent|date=2024-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201195908/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/best-albums-2024-taylor-swift-fontaines-dc-b2653867.html|archive-date=2024-12-01|access-date=2024-12-01|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[KCRW]] |The 30 Best Albums of 2024 |{{Н/д}} | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.kcrw.com/best-of-2024/best-albums|title=The 30 Best Albums of 2024|website=[[KCRW]]|date=2024-12-05|access-date=2024-12-06|archive-date=5 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241205083738/https://www.kcrw.com/best-of-2024/best-albums|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Loud and Quiet]]'' |''Loud And Quiet'' Albums of the Year 2024 | style="text-align: center;" |17 | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://loudandquiet.substack.com/p/loud-and-quiet-albums-of-the-year-2024|title=The Best Music of 2024: Sounds Pulled From the Past|first=Cassandra|last=Jenkins|website=[[Loud and Quiet]]|date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204204854/https://loudandquiet.substack.com/p/loud-and-quiet-albums-of-the-year-2024|archive-date=2024-12-04|access-date=2024-12-04|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''[[The New York Times]]'' |Best Albums of 2024 |{{Н/д}} | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2024/12/04/arts/music/best-albums-2024.html|title=The Best Albums of 2024|website=[[The New York Times]]|date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204173748/https://www.nytimes.com/2024/12/04/arts/music/best-albums-2024.html|archive-date=2024-12-04|access-date=2024-12-04|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''[[New Musical Express|NME]]'' |The 50 Best Albums of 2024 | style="text-align: center;" |12 | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nme.com/lists/end-of-year/best-albums-2024-3818995#12|title=THE 50 BEST ALBUMS OF 2024|first=Karen|last=Gwee|website=NME|date=2024-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207010643/https://www.nme.com/lists/end-of-year/best-albums-2024-3818995#12|archive-date=2024-12-07|access-date=2024-12-06|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[National Public Radio|NPR]] |50 Best Albums of 2024 |{{Н/д}} | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2024/12/02/g-s1-34684/best-albums-2024|title=50 Best Albums of 2024|website=[[NPR]]|date=2024-12-02|access-date=2024-12-04}}</ref> |- ! scope="row" |''Paste'' |The 100 Best Albums of 2024 | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.pastemagazine.com/music/best-albums/the-100-best-albums-of-2024|title=The 100 Best Albums of 2024|website=[[Paste (magazine)|Paste]]|date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202183525/https://www.pastemagazine.com/music/best-albums/the-100-best-albums-of-2024|archive-date=2024-12-02|access-date=2024-12-02|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''The Quietus'' |''The Quietus''<nowiki/>' Top 100 Albums of 2024 | style="text-align: center;" |43 | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://thequietus.com/tq-charts/albums-of-the-year/albums-of-the-year-best-albums-2024-norman-records/|title=The Quietus' Top 100 Albums of 2024|website=[[The Quietus]]|date=2024-12-02|access-date=2024-12-04}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Rolling Stone]]'' |The 100 Best Albums of 2024 | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite magazine|date=2024-12-02|title=The 100 Best Albums of 2024|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-2024-1235031987/|access-date=2024-12-03|magazine=Rolling Stone|lang=en-us|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203142025/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-2024-1235031987/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''Stereogum'' |The 50 Best Albums Of 2024 | style="text-align: center;" |3 | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.stereogum.com/2288841/best-albums-2024/lists/album-list/|title=The 50 Best Albums Of 2024|website=Stereogum|date=2024-12-02|access-date=2024-12-04}}</ref> |- ! scope="row" |''[[The Times]]'' |The 25 best albums of 2024 — the critics’ choice, ranked | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite magazine|date=2024-12-07|title=The 25 best albums of 2024 — the critics’ choice, ranked|url=https://www.thetimes.com/culture/music/article/best-albums-2024-0g659vwpj|access-date=2024-12-08|magazine=[[The Times]]|lang=en|url-access=subscription|archive-date=2024-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207001630/https://www.thetimes.com/culture/music/article/best-albums-2024-0g659vwpj|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Uproxx]]'' |The Best Albums Of 2024 | {{Н/д}} | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://uproxx.com/music/best-albums-2024-list/|title=The Best Albums Of 2024|website=Uproxx|date=2024-12-03|access-date=2024-12-04}}</ref> |- |} == Спіс кампазіцый == {{Track listing|headline=|extra_column=Прадзюсар(ы)|title_width=20%|writing_width=40%|extra_width=40%|title1=Wacced Out Murals|writer1={{hlist|[[Кендрык Ламар|Кендрык Дакворт]]|Дэйра Баррера}}|extra1={{hlist|Sounwave|Джэк Антонаф|DJ Dahi|[[Best Kept Secret (вытворчая група)|Craig Balmoris]]|Frano|Tyler Mehlenbacher|M-Tech}}|length1=5:17|title2=Squabble Up|writer2=Дакворт|extra2={{hlist|Кендрык Ламар|Sounwave|Антонаф|Bridgeway|M-Tech}}|length2=2:37|title3=Luther|writer3={{hlist|Дакворт|[[SZA|Салана Роў]]|Ація Боггс|Сэм Д'ю}}|extra3={{hlist|Sounwave|Антонаф|Камасі Вашынгтон|Bridgeway|M-Tech|Rose Lilah}}|length3=2:57|title4=Man At the Garden|writer4=Дакворт|extra4={{hlist|Sounwave|Антонаф|Balmoris|Mehlenbacher|M-Tech}}|length4=3:53|title5=Hey Now|writer5={{hlist|Дакворт|Зарыўс Канінгем}}|extra5={{hlist|[[Mustard (прадзюсар гуказапісу)|Mustard]]|Sounwave|Антонаф}}|length5=3:37|title6=Reincarnated|writer6={{hlist|Дакворт|Барэра}}|extra6={{hlist|Ламар|Sounwave|Антонаф|M-Tech|Noah Ehler}}|length6=4:35|title7=TV Off|writer7=Дакворт|extra7={{hlist|Mustard|Sounwave|Антонаф|Sean Momberger|Вашынгтон}}|length7=3:40|title8=Dodger Blue|writer8={{hlist|Дакворт|Д'ю|Тракуан Тайсан|Siete}}|extra8={{hlist|Sounwave|Антонаф|Tim Maxey|Tane Runo|Тэрас Марцін}}|length8=2:11|title9=Peekaboo|writer9={{hlist|Дакворт|Дамарыя Уокер}}|extra9={{hlist|Sounwave|Momberger|Bridgeway}}|length9=2:35|title10=Heart Pt. 6|writer10=Дакворт|extra10={{hlist|Sounwave|Антонаф|M-Tech|Juju}}|length10=4:52|title11=GNX|writer11={{hlist|Дакворт|Дамінік Уільямс|Кевін Оропеза|Дэонта Сімуэл}}|extra11={{hlist|Sounwave|Антонаф|Rascal|Kenny & Billy|Tim Maxey}}|length11=3:13|title12=Gloria|writer12={{hlist|Дакворт|Роў|Боггс|Барэра}}|extra12={{hlist|Sounwave|Антонаф|Deats}}|length12=4:47|total_length=44:20|writing_credits=yes}} '''Заўвагі''' * {{Sup|{{note|a|[a]}}}} пазначае дадатковага прадзюсара. * Усе трэкі стылізаваныя малымі літарамі. == Узнагароды і намінацыі == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="border:none; margin:0;" ! scope="col" | Прэмія ! scope="col" | Год ! scope="col" | Катэгорыя ! scope="col" | Вынік ! scope="col" class="unsortable" |Спасылка |- ! rowspan="2" scope="row"| [[American Music Awards]] | rowspan="2"| 2025 | Альбом года | {{nom}} | rowspan="2" style="text-align:center"|<ref name="ama">{{Cite web |date=2025-04-23 |title=2025 American Music Awards Nominees Announced |url=https://www.theamas.com/2025/04/2025-american-music-awards-nominees-announced/ |access-date=2025-04-24 |publisher=American Music Awards}}</ref> |- | Лепшы хіп-хоп альбом | {{nom}} |- ! scope="row"| [[BET Awards]] | 2025 | Альбом года | {{won}} | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |title=BET Awards 2025: Winners |url=https://www.bet.com/bet-awards/nominees |access-date=2025-08-06 |website=www.bet.com |lang=en}}</ref> |- ! scope="row"| MTV Video Music Awards | 2025 | Альбом года | {{nom}} | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |title=MTV Video Music Awards 2025 |url=https://www.mtv.com/event/vma |access-date=2025-08-06 |website=MTV |lang=en}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row"| «[[Грэмі]]» | rowspan="2"| 2026 | Альбом года | {{nom}} | style="text-align: center;" rowspan="2" |<ref name=":0" /> |- | [[Прэмія «Грэмі» за найлепшы рэп-альбом|Лепшы рэп-альбом]] | {{won}} |} == Нататкі == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Альбомы Кендрыка Ламара]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы са спасылкамі на элементы Вікіданых без беларускага подпісу]] [[Катэгорыя:Альбомы Interscope Records]] i1px93ipyiq9bwv3jqtkly4el8283gt 0 807781 5144169 5142963 2026-05-20T20:17:35Z M.L.Bot 261 /* Склад пасольства */ 5144169 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой [[Дзяржава Рурыкавічаў|дзяржавы Рурыкавічаў]] і за [[Вайна за галіцка-валынскую спадчыну|Галіцка-Валынскую спадчыну]]{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. == Прадумовы == Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя [[Гедзімін|Гедзіміна]] і хана [[Узбек-хан|Узбека]] ў канцы 1341 года пачала новы этап у адносінах Вялікага Княства Літоўскага і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь [[Фёдар (князь кіеўскі)|Фёдар]], брат Гедзіміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася міжусобіца, пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу [[Альгерд|Альгерду]]{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а, магчыма, яго саюзнік Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Уладу Залатой Арды над рэгіёнам аслабляў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў («[[Чорная смерць|Чорнай Смерці]]»), якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, які вярнуўся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Дзейнасць Любарта і Карыятавічаў на Валыні{{sfn|Puzyna|1936|p=67}} наблізіла абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна да Падольскай зямлі, што стала штуршком да жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў [[Бітва на Стрэве|бітве на рацэ Стрэве]] {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. == Склад пасольства == Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох, і двух асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Такім чынам, Карыят першым з уладарнай дынастыі ўзначальваў бы афіцыйную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. [[Юзаф Эдвард Пузына|Юзаф Пузына]], на грунце запісу ў [[Лаўрышаўскае евангелле|Лаўрышаўскім евангеллі]], адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Таксама Пузына лічыў, што сам Міхаіл Карыят ў пасольства не ездзіў, толькі абодва пасла -- Сямён Свіслацкі і Айкша -- названы яго дзецьмі ("чадамі"){{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку [[Юзаф Вольф|Юзафа Вольфа]], Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў існавання такой асобы{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. [[Васіль Нарымонтавіч]]). [[Алег Ліцкевіч]] і [[Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|Уладзіслаў Гулевіч]] звяртаюць увагу на тэксталагічную памылку ў летапісах і лічаць, што ў формуле «Міхаіла Карыяда» (або «Міхаіла да Карыяда») прапушчана слова «чада» (дзеці), і на праўдзе ў Арду пасланы дзеці Карыята, адным з іх і быў Міхаіл{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і [[Ян Тэнгоўскі]] адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''[[Айкша]]''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за яго баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == Ход падзей == У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустрэўся, а шлях з Арды ў Маскву займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. На думку [[Мікалай Карамзін|Мікалая Карамзіна]] і {{Не перакладзена 5|Джон Лістэр Ілінгворт Фенэл|Джона Фенэла|en|John Lister Illingworth Fennell}}, пасольства мусіла б прасіць дапамогі супраць Ордэна пасля паражэння на Стрэве{{sfn|Гринберг|2018|p=511, 513—514}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Даведаўшыся пра місію літвінаў, вялікі князь Сямён Іванавіч склікаў у Маскве раду з братамі Іванам і Андрэем, паводле нядаўняга дагавора 1348 года паміж Калітавічамі, ён не мог вырашаць пытанні знешніх адносін без згоды братоў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Вялікі князь Сямён звычайна вырашаў справы асабістымі паездкамі ў Арду, але гэтым разам не паехаў, імаверна, каб Джанібек не расцаніў яго прыезд як умяшанне{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. У Арду адправілі кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус» — Ноўгарад{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, галоўную крыніцу срэбра і даніны («чорнага бору»), выступалі як абаронцы ханскіх інтарэсаў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. На праўдзе, імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне літвінаў смерцю, каб сутыкнуць хана з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы, вырашыў падтрымаць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. == Наступствы == Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. Выдача паслоў наогул парушала мангольскае права і звычаі («Ясу»), паводле іх татары заўсёды пільна ставіліся да недатыкальнасці такіх асоб{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. Паводле Мошэ Грынберга, нават у выпадках парушэння імунітэту замежных паслоў, ханы заўсёды вырашалі іх лёс самі{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. Паводле Грынберга, перадачы суверэнітэту над іншаземнымі пасламі свайму данніку Сямёну няма аналагаў і яе трэба разглядаць як дзеянні Джанібека па ўзмацненні маскоўскага ўладара{{sfn|Гринберг|2018|p=516, 520}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной [[Ульяна Аляксандраўна|Ульянай Аляксандраўнай]]{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартам як лен толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |ref = Гринберг |аўтар = Гринберг, М. |загаловак = Литовское посольство в Золотую Орду в 1348 г.: предпосылки и последствия |мова = ru |выданне = Золотоордынское обозрение |год = 2018 |том = 6 |нумар = 3 |старонкі = 504–527 |doi = 10.22378/2313-6197.2018-6-3.504-527 }} * {{артыкул |ref=Гулевич |аўтар = Гулевич В. |загаловак = Литовсько-ординські відносини в першій половині XIV ст., або Ще раз про посольство князя Коріата Ґедиміновича до хана Джанібека 1348 р. |спасылка = https://www.academia.edu/105716047/ |мова = uk |выданне = Український історичний журнал |месца = Київ |выдавецтва = ВД «Академперіодика» НАН України |год = 2023 |нумар = 4 (571) |старонкі = 125—165 |issn = 0130-5247 |doi = 10.15407/uhj2023.04.125 }} * {{кніга |аўтар = Лицкевич О. В. |загаловак = «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора |спасылка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book/0015988.pdf&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=0 |месца = СПб |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2019 |старонак = 928 |isbn = 978-5-86007-918-2 |ref = Лицкевич }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1930 |нумар = 3—4 |старонкі = 425—454 |мова = pl }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze oraz sprawa podolska (Uzupełnienia i poprawki do rozprawy p. t. «Korjat i Korjatowicze», ogłoszonej w VII roczniku «Ateneum Wileńskiego» z 1931 r.) |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1936 |старонкі = 61—97 |мова = pl }} ig4pmq34w5pkc8cn7ebsfutxdeia0nc 5144176 5144169 2026-05-20T20:46:39Z M.L.Bot 261 /* Склад пасольства */ 5144176 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой [[Дзяржава Рурыкавічаў|дзяржавы Рурыкавічаў]] і за [[Вайна за галіцка-валынскую спадчыну|Галіцка-Валынскую спадчыну]]{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. == Прадумовы == Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя [[Гедзімін|Гедзіміна]] і хана [[Узбек-хан|Узбека]] ў канцы 1341 года пачала новы этап у адносінах Вялікага Княства Літоўскага і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь [[Фёдар (князь кіеўскі)|Фёдар]], брат Гедзіміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася міжусобіца, пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу [[Альгерд|Альгерду]]{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а, магчыма, яго саюзнік Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Уладу Залатой Арды над рэгіёнам аслабляў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў («[[Чорная смерць|Чорнай Смерці]]»), якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, які вярнуўся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Дзейнасць Любарта і Карыятавічаў на Валыні{{sfn|Puzyna|1936|p=67}} наблізіла абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна да Падольскай зямлі, што стала штуршком да жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў [[Бітва на Стрэве|бітве на рацэ Стрэве]] {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. == Склад пасольства == Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох, і двух асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Такім чынам, Карыят першым з уладарнай дынастыі ўзначальваў бы афіцыйную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. [[Юзаф Эдвард Пузына|Юзаф Пузына]], на грунце запісу ў [[Лаўрышаўскае евангелле|Лаўрышаўскім евангеллі]], адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Таксама Пузына лічыў, што сам Міхаіл Карыят ў пасольства не ездзіў, толькі абодва пасла -- Сямён Свіслацкі і Айкша -- названы яго дзецьмі ("чадамі"){{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. На думку Алега Ліцкевіча, гэта таксама мог быць адзін чалавек і на паводле даследчыка ён асабіста ўдзельнічаў у пасольстве{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку [[Юзаф Вольф|Юзафа Вольфа]], Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў існавання такой асобы{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. [[Васіль Нарымонтавіч]]). На думку [[Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|Уладзіслава Гулевіча]], князя Міхаіла немагчыма ні з кім надзейна атоесніць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і [[Ян Тэнгоўскі]] адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''[[Айкша]]''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за яго баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == Ход падзей == У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустрэўся, а шлях з Арды ў Маскву займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. На думку [[Мікалай Карамзін|Мікалая Карамзіна]] і {{Не перакладзена 5|Джон Лістэр Ілінгворт Фенэл|Джона Фенэла|en|John Lister Illingworth Fennell}}, пасольства мусіла б прасіць дапамогі супраць Ордэна пасля паражэння на Стрэве{{sfn|Гринберг|2018|p=511, 513—514}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Даведаўшыся пра місію літвінаў, вялікі князь Сямён Іванавіч склікаў у Маскве раду з братамі Іванам і Андрэем, паводле нядаўняга дагавора 1348 года паміж Калітавічамі, ён не мог вырашаць пытанні знешніх адносін без згоды братоў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Вялікі князь Сямён звычайна вырашаў справы асабістымі паездкамі ў Арду, але гэтым разам не паехаў, імаверна, каб Джанібек не расцаніў яго прыезд як умяшанне{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. У Арду адправілі кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус» — Ноўгарад{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, галоўную крыніцу срэбра і даніны («чорнага бору»), выступалі як абаронцы ханскіх інтарэсаў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. На праўдзе, імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне літвінаў смерцю, каб сутыкнуць хана з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы, вырашыў падтрымаць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. == Наступствы == Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. Выдача паслоў наогул парушала мангольскае права і звычаі («Ясу»), паводле іх татары заўсёды пільна ставіліся да недатыкальнасці такіх асоб{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. Паводле Мошэ Грынберга, нават у выпадках парушэння імунітэту замежных паслоў, ханы заўсёды вырашалі іх лёс самі{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. Паводле Грынберга, перадачы суверэнітэту над іншаземнымі пасламі свайму данніку Сямёну няма аналагаў і яе трэба разглядаць як дзеянні Джанібека па ўзмацненні маскоўскага ўладара{{sfn|Гринберг|2018|p=516, 520}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной [[Ульяна Аляксандраўна|Ульянай Аляксандраўнай]]{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартам як лен толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |ref = Гринберг |аўтар = Гринберг, М. |загаловак = Литовское посольство в Золотую Орду в 1348 г.: предпосылки и последствия |мова = ru |выданне = Золотоордынское обозрение |год = 2018 |том = 6 |нумар = 3 |старонкі = 504–527 |doi = 10.22378/2313-6197.2018-6-3.504-527 }} * {{артыкул |ref=Гулевич |аўтар = Гулевич В. |загаловак = Литовсько-ординські відносини в першій половині XIV ст., або Ще раз про посольство князя Коріата Ґедиміновича до хана Джанібека 1348 р. |спасылка = https://www.academia.edu/105716047/ |мова = uk |выданне = Український історичний журнал |месца = Київ |выдавецтва = ВД «Академперіодика» НАН України |год = 2023 |нумар = 4 (571) |старонкі = 125—165 |issn = 0130-5247 |doi = 10.15407/uhj2023.04.125 }} * {{кніга |аўтар = Лицкевич О. В. |загаловак = «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора |спасылка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book/0015988.pdf&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=0 |месца = СПб |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2019 |старонак = 928 |isbn = 978-5-86007-918-2 |ref = Лицкевич }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1930 |нумар = 3—4 |старонкі = 425—454 |мова = pl }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze oraz sprawa podolska (Uzupełnienia i poprawki do rozprawy p. t. «Korjat i Korjatowicze», ogłoszonej w VII roczniku «Ateneum Wileńskiego» z 1931 r.) |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1936 |старонкі = 61—97 |мова = pl }} shk9mkocwq5fusztxb5ykfmkz7jufw8 5144180 5144176 2026-05-20T21:02:41Z M.L.Bot 261 /* Склад пасольства */ 5144180 wikitext text/x-wiki '''Пасольства вялікага князя Альгерда да хана Джанібека ў 1348 годзе''' — першая вядомая дыпламатычная місія Вялікага Княства Літоўскага да хана Залатой Арды, ініцыяваная вялікалітоўскім бокам. Ключавы момант геапалітычнай гульні Вільні, Кракава, Масквы і Сарая за ўплыў на землі былой [[Дзяржава Рурыкавічаў|дзяржавы Рурыкавічаў]] і за [[Вайна за галіцка-валынскую спадчыну|Галіцка-Валынскую спадчыну]]{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. == Прадумовы == Сітуацыя 1340-х гадоў у рэгіёне вызначалася зменай уладароў і абвастрэннем тэрытарыяльных спрэчак. Смерць вялікага князя [[Гедзімін|Гедзіміна]] і хана [[Узбек-хан|Узбека]] ў канцы 1341 года пачала новы этап у адносінах Вялікага Княства Літоўскага і Залатой Ардой {{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. Таксама памірае яшчэ адна ключавая асоба — кіеўскі князь [[Фёдар (князь кіеўскі)|Фёдар]], брат Гедзіміна, ВКЛ часова страчвае ўплыў у Кіеве{{sfn|Гулевич|2023|p=138}}. У самім ВКЛ адбылася міжусобіца, пасля чатырох гадоў уладарства Яўнута, у 1345 годзе Кейстут зганяе яго з велікакняжацкага стальца і перадае ўладу [[Альгерд|Альгерду]]{{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Яўнут уцёк у Маскву, а, магчыма, яго саюзнік Нарымонт — непасрэдна ў Арду да хана Джанібека {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Уладу Залатой Арды над рэгіёнам аслабляў шэраг фактараў. Ключавую ролю адыграў разгром татарскага эміра Атламоша венгерскімі войскамі пад камандаваннем трансільванскага ваяводы Андраша ў 1345 годзе {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Ударам стала маштабная эпідэмія чумы 1346—1347 гадоў («[[Чорная смерць|Чорнай Смерці]]»), якая ахапіла Крым і суседнія рэгіёны {{sfn|Гулевич|2023|p=146}}{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Нарымонт, які вярнуўся ў ВКЛ у пачатку 1347 года, імаверна, прывёз звесткі пра аслабленне Арды эпідэміяй і няўдачамі ў Крыме {{sfn|Гулевич|2023|p=140, 147}}. Адносіны Вільні з Масквой перад 1348 годам былі напружанымі з прычыны вялікалітоўскага ўплыву на Ноўгарад, Пскоў, Цвер і Смаленск, якія вялікі князь Сямён Іванавіч лічыў абшарам свайго кантролю {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 147}}. У 1345—1346 гадах ВКЛ часова страціла пазіцыі ў Смаленску, а таксама Пскоў і Ноўгарад {{sfn|Гулевич|2023|p=139}}. Паход Альгерда на ноўгарадскія землі ў 1346 годзе быў расцэнены Масквой як напад на «цароў (ханскі) улус», а ўнікальныя роднасныя сувязі вялікага князя Сямёна з ханскім домам давалі яму перавагі ў дыпламатычнай барацьбе супраць ВКЛ у Сарай-Берке {{sfn|Гулевич|2023|p=144, 148}}. На заходніх і паўднёвых межах сітуацыя заставалася хісткай. З Польскім каралеўствам захоўваўся неафіцыйны нейтралітэт, аднак кароль Казімір III пастаянна выказваў прэтэнзіі на Галічыну і Валынь {{sfn|Гулевич|2023|p=147}}. Скарыстаўшыся распадам Галіцка-Валынскага княства, Альгердавічы замацаваліся на Валыні пры падтрымцы мясцовай арыстакратыі: Любарт Гедымінавіч узяў шлюб з дачкой мясцовага ўладара (імаверна, Данілы Астрожскага) {{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Дзейнасць Любарта і Карыятавічаў на Валыні{{sfn|Puzyna|1936|p=67}} наблізіла абшар вялікалітоўскага ўплыву шчыльна да Падольскай зямлі, што стала штуршком да жорсткай барацьбы за гэтыя тэрыторыі паміж ВКЛ, Польшчай, Венгрыяй і Залатой Ардой{{sfn|Лицкевич|2019|p=644}}. Адначасова з гэтым Тэўтонскі ордэн актывізаваў рэйзы, 2 лютага 1348 года ВКЛ пацярпела цяжкае паражэнне ў [[Бітва на Стрэве|бітве на рацэ Стрэве]] {{sfn|Гулевич|2023|p=142, 147}}. == Склад пасольства == Пасольства 1348 года вызначалася надзвычай высокім статусам удзельнікаў, што падкрэслівала важнасць місіі{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Летапісы даюць спіс паслоў такім чынам, што даследчыкі бачаць там як чатырох, так і трох, і двух асоб. Звычайна лічаць, што ўзначальваў пасольства князь '''Карыят Гедзімінівіч''', брат вялікага князя Альгерда{{sfn|Puzyna|1930|p=426}}, 40-43 гадоў узростам, які з 1329 года валодаў Наваградкам{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}{{sfn|Puzyna|1930|p=427}}. Такім чынам, Карыят першым з уладарнай дынастыі ўзначальваў бы афіцыйную місію ў Арду{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. [[Юзаф Эдвард Пузына|Юзаф Пузына]], на грунце запісу ў [[Лаўрышаўскае евангелле|Лаўрышаўскім евангеллі]], адзначае, што Карыят быў ахрышчаны пад імем '''Міхаіл'''{{sfn|Puzyna|1930|p=426–427}} і выказвае гіпотэзу, што летапісная формула «Міхаіла Карыяда» — гэта не дзве асобы, а хрысціянскае і паганскае імёны адной{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Таксама Пузына лічыў, што сам Міхаіл Карыят ў пасольства не ездзіў, толькі абодва пасла -- Сямён Свіслацкі і Айкша -- названы яго дзецьмі ("чадамі"){{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. Таксама і на думку Алега Ліцкевіча, гэта мог быць адзін чалавек і на паводле даследчыка ён удзельнічаў у пасольстве, а "чада" адносіцца толькі да Сямёна Свіслацкага{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}. Пры гэтым прапускае слова "чада" толькі гіпотэза Пузыны з якой Ліцкевіч пагаджаецца, але з уласнай інтэрпрэтацыяй. Тыя хто не прымаў версію Пузыны пра тоеснасць Карыята і Міхаіла, прапаноўвалі іншыя атаясненні князя '''Міхаіла'''. На думку [[Юзаф Вольф|Юзафа Вольфа]], Міхаіл мог быць Нарымонтавічам, аднак сучасныя даследчыкі не бачаць трывалых доказаў існавання такой асобы{{sfn|Гулевич|2023|p=141}} (гл. [[Васіль Нарымонтавіч]]). На думку [[Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|Уладзіслава Гулевіча]], князя Міхаіла немагчыма ні з кім надзейна атоесніць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Князя '''Сямёна Свіслацкага''' крыніцы болей не згадваюць{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}, у даследчыкаў няма і пэўнага меркавання якой Свіслаччу ён валодаў — каля Гродна або каля Менска{{sfn|Puzyna|1936|p=63}}, а таксама быў ён уладарным або служылым князем{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Юзаф Пузына звязваў яго са Свіслаччу ў Ваўкавыскім павеце і лічыў, імаверна, старэйшым сынам Карыята{{sfn|Puzyna|1930|p=428–430}}. Таксама і [[Ян Тэнгоўскі]] адносіў яго да сыноў Карыята{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. Паводле Юзафа Вольфа ён мог быць сынам Нарымонта{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. '''[[Айкша]]''' — таксама дыскусійная асоба пасольства. Юзаф Пузына лічыў яго яшчэ адным сынам Карыята {{sfn|Puzyna|1930|p=429, 433}}, але сукупнасць ускосных звестак хутчэй за яго баярскі статус{{sfn|Лицкевич|2019|p=674}}{{sfn|Гулевич|2023|p=141}}. == Ход падзей == У летапісах пасольства згадана пад 6856 (Рагожскі летапісец) або 6857 (Траецкі летапіс) гадамі{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. Уладзіслаў Гулевіч датуе ад’езд пасольства з ВКЛ пачаткам 1348 года (сакавіцкага стылю){{sfn|Гулевич|2023|p=142}}, бо вялікі князь Сямён Іванавіч сам вярнуўся з Арды ў Маскву паміж 1 сакавіка і 25 мая і ў стаўцы хана з літвінамі не сустрэўся, а шлях з Арды ў Маскву займаў каля месяца{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Імаверна, паслы прыбылі ў стаўку Джанібека (пэўна не вядома, дзе яна была тым часам, магчыма, на Паўночным Каўказе ў мясцовасці Біш-Даг) у красавіку або пачатку мая 1348 года{{sfn|Гулевич|2023|p=143}}. Мэтай пасольства, паводле летапісаў, была просьба Альгерда да хана пра ваенную дапамогу («рати себѣ въ помочь»), ранейшыя летапісы не называюць супраць каго, а пазнейшыя проста называюць Маскву{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. На думку [[Мікалай Карамзін|Мікалая Карамзіна]] і {{Не перакладзена 5|Джон Лістэр Ілінгворт Фенэл|Джона Фенэла|en|John Lister Illingworth Fennell}}, пасольства мусіла б прасіць дапамогі супраць Ордэна пасля паражэння на Стрэве{{sfn|Гринберг|2018|p=511, 513—514}}. Па думку Гулевіча, ва ўмовах, якія склаліся ў рэгіёне, пасольства было спробай праясніць пазіцыю Джанібека перад маштабным сутыкненнем за паўднёва-рускія землі{{sfn|Гулевич|2023|p=149}} і знайсці рэсурсы для адначасовага процістаяння Ордэну і Польшчы праз дыпламатычныя манеўры{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. На думку Ліцкевіча, Альгерд імкнуўся заручыцца ваеннай падтрымкай татараў для абароны валынскіх і падольскіх зямель{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Даведаўшыся пра місію літвінаў, вялікі князь Сямён Іванавіч склікаў у Маскве раду з братамі Іванам і Андрэем, паводле нядаўняга дагавора 1348 года паміж Калітавічамі, ён не мог вырашаць пытанні знешніх адносін без згоды братоў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Вялікі князь Сямён звычайна вырашаў справы асабістымі паездкамі ў Арду, але гэтым разам не паехаў, імаверна, каб Джанібек не расцаніў яго прыезд як умяшанне{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. У Арду адправілі кілічэяў (паслоў) князя Фёдара Глебавіча, Аміня і Фёдара Шубачова{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Кілічэі перад ханам вінавацілі Альгерда, што «спустошыў ханскі ўлус» — Ноўгарад{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}, галоўную крыніцу срэбра і даніны («чорнага бору»), выступалі як абаронцы ханскіх інтарэсаў{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. На праўдзе, імаверна, кілічэі імкнуліся справакаваць Джанібека на пакаранне літвінаў смерцю, каб сутыкнуць хана з Альгердам у прамым ваенным канфлікце і такім чынам нейтралізаваць вялікага князя літоўскага як канкурэнта{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}{{sfn|Гринберг|2018|p=515}}. Хан Джанібек, заняты тым часам аблогай генуэзскай Кафы ў Крыме і аслаблены эпідэміяй чумы, вырашыў падтрымаць прыязныя адносіны з Масквой{{sfn|Гулевич|2023|p=146—147}}. Хан, аднак, не пакараў паслоў смерцю, што было б рэдкім выпадкам, а выдаў іх вялікаму князю Сямёну{{sfn|Гулевич|2023|p=148}}. Такім чынам, Джанібек не хацеў пачынаць вайны з Альгердам, а пераклаў адказнасць за лёс паслоў на вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Даставіў літвінаў у Маскву ханскі пасол Татуй{{sfn|Гулевич|2023|p=140}}. У маскоўскім палоне яны заставаліся да вясны 1349 года фактычна закладнікамі{{sfn|Puzyna|1930|p=429}}. == Наступствы == Выдача асоб з уладарнай дынастыі вялікаму князю Сямёну была беспрэцэдэнтным учынкам, які паказаў сілу сувязяў паміж Сараем і Масквой таго часу{{sfn|Гулевич|2023|p=144, 150}}. Выдача паслоў наогул парушала мангольскае права і звычаі («Ясу»), паводле іх татары заўсёды пільна ставіліся да недатыкальнасці такіх асоб{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. Паводле Мошэ Грынберга, нават у выпадках парушэння імунітэту замежных паслоў, ханы заўсёды вырашалі іх лёс самі{{sfn|Гринберг|2018|p=516}}. Паводле Грынберга, перадачы суверэнітэту над іншаземнымі пасламі свайму данніку Сямёну няма аналагаў і яе трэба разглядаць як дзеянні Джанібека па ўзмацненні маскоўскага ўладара{{sfn|Гринберг|2018|p=516, 520}}. На думку Гулевіча, да дыпламатычнай катастрофы прывяла няслушная ацэнка Альгердам магчымай рэакцыі Джанібека{{sfn|Гулевич|2023|p=149, 150}}. Паводле Ліцкевіча, разлік Альгерда не апраўдаўся, бо Джанібек ужо меў таемнае пагадненне з Казімірам III: у абмен на выплату даніны з Галіцкай зямлі хан паабяцаў каралю дапамогу супраць ВКЛ{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Для вызвалення паслоў Альгерд быў вымушаны накіраваць у Маскву пасольства з багатымі дарамі, просячы «міру і жыцця» для сваёй «браціі»{{sfn|Puzyna|1930|p=430}}. Вынікам быў нявыгадны для Альгерда мір 1349 года, якім прызнаваўся маскоўскі суверэнітэт над Смаленскам{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Пагадненне замацавалі дынастычнымі шлюбамі — Альгерд ажаніўся з цвярской княжной [[Ульяна Аляксандраўна|Ульянай Аляксандраўнай]]{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}, а Любарт — з Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна і пляменніцай вялікага князя Сямёна{{sfn|Гулевич|2023|p=149}}. Польскі кароль Казімір III выкарыстаў дыпламатычную ізаляцыю ВКЛ і ўжо восенню 1349 года захапіў амаль усю Галіцка-Валынскую зямлю — Львоў, Уладзімір, Белз, Холм, Берасце, пакінуўшы за Любартам як лен толькі Луцкую воласць{{sfn|Лицкевич|2019|p=645}}. Няўдача пасольства 1348 года і наступная страта Валыні прымусіла Карыятавічаў (Юрыя, Аляксандра і Канстанціна) пачаць актыўнае прасоўванне на Падолле, дзе яны пабудавалі першыя замкі (Бакоту, Смотрыч, Камянец) для абароны ад Польшчы і татар{{sfn|Лицкевич|2019|p=648—649}}. Паводле Пузыны, Карыятавічы прыйшлі туды на заклік мясцовых татарскіх «атаманаў» для сумеснай абароны краю ад палякаў і венграў{{sfn|Puzyna|1936|p=73—74}}. На думку Пузыны, пазіцыя Джанібека і поспехі палякаў таксама былі прычынай прыняцця Аляксандрам Карыятавічам каля 1350—1351 гадоў каталіцтва і сюзерэнітэту польскага караля, каб як лен захаваць свае ўладанні на «малым» Падоллі{{sfn|Puzyna|1936|p=71}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |ref = Гринберг |аўтар = Гринберг, М. |загаловак = Литовское посольство в Золотую Орду в 1348 г.: предпосылки и последствия |мова = ru |выданне = Золотоордынское обозрение |год = 2018 |том = 6 |нумар = 3 |старонкі = 504–527 |doi = 10.22378/2313-6197.2018-6-3.504-527 }} * {{артыкул |ref=Гулевич |аўтар = Гулевич В. |загаловак = Литовсько-ординські відносини в першій половині XIV ст., або Ще раз про посольство князя Коріата Ґедиміновича до хана Джанібека 1348 р. |спасылка = https://www.academia.edu/105716047/ |мова = uk |выданне = Український історичний журнал |месца = Київ |выдавецтва = ВД «Академперіодика» НАН України |год = 2023 |нумар = 4 (571) |старонкі = 125—165 |issn = 0130-5247 |doi = 10.15407/uhj2023.04.125 }} * {{кніга |аўтар = Лицкевич О. В. |загаловак = «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора |спасылка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book/0015988.pdf&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=0 |месца = СПб |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2019 |старонак = 928 |isbn = 978-5-86007-918-2 |ref = Лицкевич }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1930 |нумар = 3—4 |старонкі = 425—454 |мова = pl }} * {{артыкул |ref=Puzyna|аўтар = Puzyna J. |загаловак = Korjat i Korjatowicze oraz sprawa podolska (Uzupełnienia i poprawki do rozprawy p. t. «Korjat i Korjatowicze», ogłoszonej w VII roczniku «Ateneum Wileńskiego» z 1931 r.) |выданне = Ateneum Wileńskie |год = 1936 |старонкі = 61—97 |мова = pl }} ghq03i5ia88w0slxepihheyjlq87jee 0 807935 5144369 5143548 2026-05-21T09:49:53Z Aneuko 139050 5144369 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Эджэртан}} {{Кінематаграфіст|Гады актыўнасці=2012 — наш час}} '''Тэран Эджэртан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Taron Egerton''; нар. [[10 лістапада|10]] [[Лістапад (месяц)|лістапада]] [[1989]], [[Бэркенхэд]], [[Англія]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/taron_egerton|title=Taron Egerton Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-05-17}}</ref> — [[Уэльс|валійскі]] [[акцёр]] англійскага паходжання<ref name=":0" />. Пасля заканчэння [[Каралеўская Акадэмія драматычнага мастацтва|Каралеўскай Акадэміі драматычнага мастацтва]] выступаў у тэатральных пастаноўках, перш чым атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы галоўнай ролі маладога шпіёна ў [[Камедыя|камедыйных]] [[Баявік (кінажанр)|баевіках]] «[[Kingsman: Сакрэтная служба]]» (2014) і «[[Kingsman: Залатое кола]]» (2017)<ref name=":0" />. Таксама Эджэртан займаецца агучваннем і ўдзельнічаў у [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных]] праектах, у тым ліку ў [[Спявай (франшыза)|франшызе «Спявай»]] (з 2016 года) і серыяле «{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}}» (2019)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Эджэртан нарадзіўся 10 лістапада 1989 года ў горадзе Бэркенхэд<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-50646375|title=Rocketman star Taron Egerton credits Wales with love of singing|website=www.bbc.com|date=2019-12-04|access-date=2026-05-17}}</ref>. Яго маці працавала ў сацыяльных службах, а бацька кіраваў невялікай гасцініцай побач з [[Ліверпул]]ам; абодва паходзяць з гэтага рэгіёна<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2016/mar/31/taron-egerton-eddie-eagle-kingsman-secret-service-interview|title=Taron Egerton: ‘A part of everyone wants to be Leonardo DiCaprio’|first=Henry|last=Barnes|website=The Guardian|date=2016-03-31|access-date=2026-05-17}}</ref>. У акцёра ёсць дзве малодшыя зводныя сёстры<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/rocketman-takes-taron-egertons-transformation-elton-john-1207544/|title=‘Rocketman’ Takes Flight: Inside Taron Egerton’s Transformation Into Elton John (and, He Hopes, a Major Star)|first=Tatiana|last=Siegel|website=The Hollywood Reporter|date=2019-05-06|access-date=2026-05-17}}</ref>. Нягледзячы на тое, што Тэран нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]] і мае англійскія карані, ён лічыць сябе валійцам «да мозга касцей» і свабодна валодае як валійскай, так і англійскай мовамі<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|title=Mr Taron Egerton|date=2015-01-13|publisher=MR PORTER|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162321/https://www.mrporter.com/journal/the-look/mr-taron-egerton/172|archive-date=2019-03-06|access-date=2026-05-26|url-status=live|last1=Elvidge|first1=Chris}}</ref><ref name="America">{{cite web|lang=en|url=https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|title=10 Things You Never Knew About Taron Egerton|date=8 January 2020|publisher=[[BBC America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025192458/https://www.bbcamerica.com/blogs/10-things-you-never-knew-about-taron-egerton--17795|archive-date=2020-10-25|access-date=2026-05-26|url-status=live}}</ref>. == Фільмаграфія == === Кіно === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014 |{{Не перакладзена 5|Успаміны пра будучыню (фільм, 2014)|Успаміны пра будучыню|4=Testament of Youth (film)}} |- | rowspan="2" |2015 |[[Kingsman: Сакрэтная служба]] |- |{{Не перакладзена 5|Легенда (фільм, 2015)|Легенда|4=Legend (2015 film)}} |- | rowspan="2" |2016 |{{Не перакладзена 5|Эдзі «Арол» (фільм)|Эдзі «Арол»|4=Eddie the Eagle (film)}} |- |[[Спявай]] |- |2017 |[[Kingsman: Залатое кола]] |- | rowspan="2" |2018 |{{Не перакладзена 5|Клуб мільярдэраў (фільм, 2018)|Клуб мільярдэраў|4=Billionaire Boys Club (2018 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Робін Гуд (фільм, 2018)|Робін Гуд|4=Robin Hood (2018 film)}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Рокетмэн (фільм, 2019)|Рокетмэн|4=Rocketman (film)}} |- |2021 |[[Спявай 2]] |- |2023 |{{Не перакладзена 5|Тэтрыс (фільм, 2023)|Тэтрыс||Tetris (film)}} |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Ручная паклажа (фільм)|Ручная паклажа|4=Carry-On}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Яна едзе побач|4=She Rides Shotgun}} |- |2026 |{{Не перакладзена 5|Вяршыня (фільм, 2026)|Вяршыня|4=Apex (2026 film)}} |- |2027 |{{Не перакладзена 5|Усе хочуць трахнуць мяне|4=Everybody Wants to Fuck Me}} |- |TBA |{{Не перакладзена 5|Таракан (фільм)|Таракан|4=Kockroach (film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Льюіс (тэлесерыял)|Льюіс|4=Lewis (TV series)}} |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2014)|Дым|4=The Smoke (TV series)}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Маленькія жыхары пагоркаў (тэлесерыял, 2018)|Маленькія жыхары пагоркаў|4=Watership Down (2018 TV series)}} |- | 2019 |{{Не перакладзена 5|Цёмны крышталь: Эпоха супраціўлення|4=The Dark Crystal: Age of Resistance}} |- | 2019-2020 | {{Не перакладзена 5|Даліна Мумі-троляў (тэлесерыял)|Даліна Мумі-троляў|4=Moominvalley (TV series)}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Чорная птушка (міні-серыял)|Чорная птушка|4=Black Bird (miniseries)}} |- | 2025 | {{Не перакладзена 5|Дым (тэлесерыял, 2025)|Дым|4=Smoke (TV series)}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|taron_egerton|Тэран Эджэртан}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Эджэртан Тэран}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Англіі]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] hmil3anb8gsszf4qcw2c2xtqxrq0riw 0 808001 5144364 5143534 2026-05-21T09:45:01Z Aneuko 139050 5144364 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хаўзер}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=2005 — наш час }} '''Пол Уолтэр Хаўзер''' ({{Lang-en|Paul Walter Hauser}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[акцёр]] і прафесійны [[Барацьба|рэстлер]]<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm3236159/|title=Paul Walter Hauser {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref>. Найбольшую вядомасць атрымаў дзякуючы ролі серыйнага забойцы [[Лары Хол]]а ў крымінальным міні-серыяле «[[Чорная птушка]]» (2022), за якую быў удастоены прэмій «[[Залаты глобус]]» і «[[Прайм-тайм прэмія «Эмі»|Прайм-тайм Эмі]]»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm3236159/|title=Paul Walter Hauser {{!}} Awards|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/paul_walter_hauser|title=Paul Walter Hauser Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-05-19}}</ref>. Прарывам у яго кар’еры стала галоўная роля ў [[Драма (жанр)|драме]] «[[Справа Рычарда Джуэла]]» (2019) рэжысёра [[Клінт Іствуд|Клінта Іствуда]]. У 2024 годзе Хаўзер агучыў Збянтэжанасць у [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйным фільме]] «[[Галаваломка 2]]». Таксама ён сыграў у [[Біяграфічны фільм|біяграфічнай стужцы]] «{{Не перакладзена 5|Спрынгсцін: Пазбаў мяне ад нябыту|4=Springsteen: Deliver Me from Nowhere}}» і фільме «[[Фантастычная чацвёрка: Першыя крокі]]»<ref name=":2" />. Акрамя акцёрскай дзейнасці, Хаўзер перыядычна выступае як прафесійны рэстлер і падпісаны з арганізацыяй [[Major League Wrestling]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://mlw.com/paul-walter-hauser/|title=Paul Walter Hauser|website=MLW {{!}}|date=2024-06-27|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Біяграфія == Акцёр вырас у [[Сагіна (Мічыган)|Сагіне]], [[Мічыган|штат Мічыган]]. Яго бацькі — Дэбара Хаўзер і [[Лютэранства|святар-лютэранін]] Пол Хаўзер<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://peacesaginaw.org/ordination/|title=Ordination – Peace Saginaw|access-date=2026-05-19}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.mlive.com/news/saginaw/2018/01/saginaw_man_starring_in_i_tony.html|title=Saginaw man starring in 'I, Tonya' 'took every opportunity until it happened'|first=Isis Simpson-Mersha {{!}}|last=isimpson@mlive.com|website=mlive|date=2018-01-17|access-date=2026-05-19}}</ref>. Ён навучаўся на радзіме ў [[Лютэранская сярэдняя школа Вэлі|Лютэранскай сярэдняй школе Вэлі]]. Пазней паступіў у [[Чыкагскі ўніверсітэт «Канкордыя»]]<ref name=":1" /><ref name=":0" />, аднак не скончыў навучанне, вырашыўшы прысвяціць сябе індустрыі забаў. == Фільмаграфія == === Кіно === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2010 |{{Не перакладзена 5|Вірджынія (фільм, 2010)|Вірджынія|4=Virginia (2010 film)}} |- |2011 |{{Не перакладзена 5|Паніжаны (фільм, 2011)|Паніжаны|4=Demoted}} |- |2013 |[[iSteve]] |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Я, Тоня|4=I, Tonya}} |- | rowspan="2" |2018 |{{Не перакладзена 5|Суперпаліцэйскія 2|4=Super Troopers 2}} |- |{{Не перакладзена 5|Чорны кланавец|4=BlacKkKlansman}} |- | rowspan="3" |2019 |{{Не перакладзена 5|Позняя ноч (фільм)|Позняя ноч|4=Late Night (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Рытмы (фільм, 2019)|Рытмы|4=Beats (2019 American film)}} |- |[[Справа Рычарда Джуэла]] |- | rowspan="4" |2020 |[[Адам (фільм)|Адам]] |- |{{Не перакладзена 5|Пяцёра адной крыві|4=Da 5 Bloods}} |- |{{Не перакладзена 5|Ешце камякі!|4=Eat Wheaties!}} |- |{{Не перакладзена 5|Пеўчая птушка (фільм, 2020)|Пеўчая птушка|4=Songbird (2020 film)}} |- | rowspan="3" |2021 |{{Не перакладзена 5|Шаўковы шлях (фільм, 2021)|Шаўковы шлях|4=Silk Road (2021 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Круэла (фільм)|Круэла|4=Cruella (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Куінпінс|4=Queenpins}} |- | rowspan="2" |2022 |{{Не перакладзена 5|Знікненне Дэліі (фільм)|Знікненне Дэліі|4=Delia's Gone (film)}} |- |Aqua Teen Forever: Plantasm |- | rowspan="2" |2023 |Americana |- |Old Dads |- | rowspan="4" |2024 |Orion and the Dark |- |[[Галаваломка 2]] |- |The Instigators |- |The Luckiest Man in America |- | rowspan="4" |2025 |[[Фантастычная чацвёрка: Першыя крокі]] |- |[[Голы пісталет (фільм, 2025)|Голы пісталет]] |- |Playdate |- |Springsteen: Deliver Me from Nowhere |- | rowspan="2" |2026 |Balls Up |- |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2005 | {{Не перакладзена 5|Занадта позна з Адамам Каралой|4=Too Late with Adam Carolla}} |- | rowspan="2" | 2010 | {{Не перакладзена 5|Супольнасць (тэлесерыял)|Супольнасць|4=Community (TV series)}} |- | [[У Філадэльфіі заўсёды сонечна]] |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Кі і Піл|4=Key & Peele}} |- | 2013-2014 | {{Не перакладзена 5|Бэта-версія|4=Betas}} |- | 2014-2017 | {{Не перакладзена 5|Каралеўства (тэлесерыял)|Каралеўства|4=Kingdom (American TV series)}} |- | rowspan="2" | 2015 | {{Не перакладзена 5|Начная змена (тэлесерыял)|Начная змена|4=The Night Shift (TV series)}} |- | {{Не перакладзена 5|Бланк гаворыць|4=Blunt Talk}} |- | rowspan="2" | 2017 | {{Не перакладзена 5|Супермаркет (тэлесерыял)|Супермаркет|4=Superstore (TV series)}} |- | {{Не перакладзена 5|Кашмар у летні сезон (фільм)|Кашмар у летні сезон|4=A Midsummer's Nightmare (film)}} |- | 2018-2019 | {{Не перакладзена 5|Непахісная Кімі Шміт|4=Unbreakable Kimmy Schmidt}} |- | 2019-2025 | {{Не перакладзена 5|Кобра Кай|4=Cobra Kai}} |- | 2019 | [[WWE SmackDown]] |- | 2020 | {{Не перакладзена 5|Рено 911!|4=Reno 911!}} |- | rowspan="2" | 2021 | {{Не перакладзена 5|Званкі (тэлесерыял)|Званкі|4=Calls (TV series)}} |- | {{Не перакладзена 5|Я думаю, табе варта сысці з Тымам Робінсанам|4=I Think You Should Leave with Tim Robinson}} |- | rowspan="2" | 2022 | {{Не перакладзена 5|Позняе шоу са Стывенам Кольбертам|4=The Late Show with Stephen Colbert}} |- |[[Чорная птушка]] |- | rowspan="4" | 2023 | [[AEW Dynamite]] |- | [[AEW Rampage]] |- | {{Не перакладзена 5|Пасля вечарыны (тэлесерыял)|Пасля вечарыны|4=The Afterparty (TV series)}} |- | {{Не перакладзена 5|Бупкіс (тэлесерыял)|Бупкіс|4=Bupkis (TV series)}} |- | 2025-цяпер | {{Не перакладзена 5|Выбраныя прыгоды|4=The Chosen Adventures}} |- | 2027 | {{Не перакладзена 5|Скубі-Ду: Пачатак|4=Scooby-Doo: Origins}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|3236159}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — міні-серыял, тэлесерыял ці тэлестужка}} {{DEFAULTSORT:Хаўзер Уолтэр Пол}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] 6rw2w8tphp3jjr2wlnbmq5o9uawi0k1 5144407 5144364 2026-05-21T10:39:42Z Feeleman 163471 афармленне 5144407 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хаўзер}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=2005 — наш час }} '''Пол Уолтэр Хаўзер''' ({{Lang-en|Paul Walter Hauser}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[акцёр]] і прафесійны [[Барацьба|рэстлер]]<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm3236159/|title=Paul Walter Hauser {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref>. Найбольшую вядомасць атрымаў дзякуючы ролі серыйнага забойцы [[Лары Хол]]а ў крымінальным міні-серыяле «[[Чорная птушка]]» (2022), за якую быў удастоены прэмій «[[Залаты глобус]]» і прайм-тайм «[[Прайм-тайм прэмія «Эмі»|Эмі]]»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm3236159/|title=Paul Walter Hauser {{!}} Awards|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/paul_walter_hauser|title=Paul Walter Hauser Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-05-19}}</ref>. Прарывам у яго кар’еры стала галоўная роля ў [[Драма (жанр)|драме]] «[[Справа Рычарда Джуэла]]» (2019) рэжысёра [[Клінт Іствуд|Клінта Іствуда]]. У 2024 годзе Хаўзер агучыў Збянтэжанасць у [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйным фільме]] «[[Галаваломка 2]]». Таксама ён сыграў у [[Біяграфічны фільм|біяграфічнай стужцы]] «{{Не перакладзена 5|Спрынгсцін: Пазбаў мяне ад нябыту|4=Springsteen: Deliver Me from Nowhere}}» і фільме «[[Фантастычная чацвёрка: Першыя крокі]]»<ref name=":2" />. Акрамя акцёрскай дзейнасці, Хаўзер перыядычна выступае як прафесійны рэстлер і падпісаны з арганізацыяй [[Major League Wrestling]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://mlw.com/paul-walter-hauser/|title=Paul Walter Hauser|website=MLW {{!}}|date=2024-06-27|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Біяграфія == Акцёр вырас у [[Сагіна (Мічыган)|Сагіне]], [[Мічыган|штат Мічыган]]. Яго бацькі — Дэбара Хаўзер і [[Лютэранства|святар-лютэранін]] Пол Хаўзер<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://peacesaginaw.org/ordination/|title=Ordination – Peace Saginaw|access-date=2026-05-19}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.mlive.com/news/saginaw/2018/01/saginaw_man_starring_in_i_tony.html|title=Saginaw man starring in 'I, Tonya' 'took every opportunity until it happened'|first=Isis Simpson-Mersha {{!}}|last=isimpson@mlive.com|website=mlive|date=2018-01-17|access-date=2026-05-19}}</ref>. Ён навучаўся на радзіме ў [[Лютэранская сярэдняя школа Вэлі|Лютэранскай сярэдняй школе Вэлі]]. Пазней паступіў у [[Чыкагскі ўніверсітэт «Канкордыя»]]<ref name=":1" /><ref name=":0" />, аднак не скончыў навучанне, вырашыўшы прысвяціць сябе індустрыі забаў. == Фільмаграфія == === Кіно === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2010 |{{Не перакладзена 5|Вірджынія (фільм, 2010)|Вірджынія|4=Virginia (2010 film)}} |- |2011 |{{Не перакладзена 5|Паніжаны (фільм, 2011)|Паніжаны|4=Demoted}} |- |2013 |[[iSteve]] |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Я, Тоня|4=I, Tonya}} |- | rowspan="2" |2018 |{{Не перакладзена 5|Суперпаліцэйскія 2|4=Super Troopers 2}} |- |{{Не перакладзена 5|Чорны кланавец|4=BlacKkKlansman}} |- | rowspan="3" |2019 |{{Не перакладзена 5|Позняя ноч (фільм)|Позняя ноч|4=Late Night (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Рытмы (фільм, 2019)|Рытмы|4=Beats (2019 American film)}} |- |[[Справа Рычарда Джуэла]] |- | rowspan="4" |2020 |[[Адам (фільм)|Адам]] |- |{{Не перакладзена 5|Пяцёра адной крыві|4=Da 5 Bloods}} |- |{{Не перакладзена 5|Ешце камякі!|4=Eat Wheaties!}} |- |{{Не перакладзена 5|Пеўчая птушка (фільм, 2020)|Пеўчая птушка|4=Songbird (2020 film)}} |- | rowspan="3" |2021 |{{Не перакладзена 5|Шаўковы шлях (фільм, 2021)|Шаўковы шлях|4=Silk Road (2021 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Круэла (фільм)|Круэла|4=Cruella (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Куінпінс|4=Queenpins}} |- | rowspan="2" |2022 |{{Не перакладзена 5|Знікненне Дэліі (фільм)|Знікненне Дэліі|4=Delia's Gone (film)}} |- |Aqua Teen Forever: Plantasm |- | rowspan="2" |2023 |Americana |- |Old Dads |- | rowspan="4" |2024 |Orion and the Dark |- |[[Галаваломка 2]] |- |The Instigators |- |The Luckiest Man in America |- | rowspan="4" |2025 |[[Фантастычная чацвёрка: Першыя крокі]] |- |[[Голы пісталет (фільм, 2025)|Голы пісталет]] |- |Playdate |- |Springsteen: Deliver Me from Nowhere |- | rowspan="2" |2026 |Balls Up |- |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2005 | {{Не перакладзена 5|Занадта позна з Адамам Каралой|4=Too Late with Adam Carolla}} |- | rowspan="2" | 2010 | {{Не перакладзена 5|Супольнасць (тэлесерыял)|Супольнасць|4=Community (TV series)}} |- | [[У Філадэльфіі заўсёды сонечна]] |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Кі і Піл|4=Key & Peele}} |- | 2013-2014 | {{Не перакладзена 5|Бэта-версія|4=Betas}} |- | 2014-2017 | {{Не перакладзена 5|Каралеўства (тэлесерыял)|Каралеўства|4=Kingdom (American TV series)}} |- | rowspan="2" | 2015 | {{Не перакладзена 5|Начная змена (тэлесерыял)|Начная змена|4=The Night Shift (TV series)}} |- | {{Не перакладзена 5|Бланк гаворыць|4=Blunt Talk}} |- | rowspan="2" | 2017 | {{Не перакладзена 5|Супермаркет (тэлесерыял)|Супермаркет|4=Superstore (TV series)}} |- | {{Не перакладзена 5|Кашмар у летні сезон (фільм)|Кашмар у летні сезон|4=A Midsummer's Nightmare (film)}} |- | 2018-2019 | {{Не перакладзена 5|Непахісная Кімі Шміт|4=Unbreakable Kimmy Schmidt}} |- | 2019-2025 | {{Не перакладзена 5|Кобра Кай|4=Cobra Kai}} |- | 2019 | [[WWE SmackDown]] |- | 2020 | {{Не перакладзена 5|Рено 911!|4=Reno 911!}} |- | rowspan="2" | 2021 | {{Не перакладзена 5|Званкі (тэлесерыял)|Званкі|4=Calls (TV series)}} |- | {{Не перакладзена 5|Я думаю, табе варта сысці з Тымам Робінсанам|4=I Think You Should Leave with Tim Robinson}} |- | rowspan="2" | 2022 | {{Не перакладзена 5|Позняе шоу са Стывенам Кольбертам|4=The Late Show with Stephen Colbert}} |- |[[Чорная птушка]] |- | rowspan="4" | 2023 | [[AEW Dynamite]] |- | [[AEW Rampage]] |- | {{Не перакладзена 5|Пасля вечарыны (тэлесерыял)|Пасля вечарыны|4=The Afterparty (TV series)}} |- | {{Не перакладзена 5|Бупкіс (тэлесерыял)|Бупкіс|4=Bupkis (TV series)}} |- | 2025-цяпер | {{Не перакладзена 5|Выбраныя прыгоды|4=The Chosen Adventures}} |- | 2027 | {{Не перакладзена 5|Скубі-Ду: Пачатак|4=Scooby-Doo: Origins}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|3236159}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — міні-серыял, тэлесерыял ці тэлестужка}} {{DEFAULTSORT:Хаўзер Уолтэр Пол}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] j28chynexho8yr6uutt7vdpstxowuuv 0 808004 5144382 5143639 2026-05-21T10:00:43Z Саша Крись 167162 5144382 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Ягор Аляксандравіч Дырда''' ({{lang-uk|Єгор Олександрович Дирда}}; {{ВДП}}) — [[Украіна|украінскі]] [[Футбол|футбаліст]] і [[блогер]]. == Біяграфія == Падчас поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну ў 2022 годзе Ягор Дырда трапіў пад абстрэл у Харкаўскай вобласці. Паводле ўкраінскіх спартыўных СМІ, аўтобус з мірнымі жыхарамі, у якім быў футбаліст, абстралялі расійскія вайскоўцы падчас эвакуацыі. У выніку загінулі людзі, а сам Дырда атрымаў раненні. Пазней футбаліст распавёў пра перажытыя падзеі ў інтэрв’ю ўкраінскім спартыўным выданням. Пасля рэабілітацыі Дырда вярнуўся да футбольнай дзейнасці і працягнуў удзельнічаць у спартыўных і медыйных праектах.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://sport.novyny.live/ukrayinskii-futbolist-rozpoviv-iak-buv-poranenii-rosiianami-u-2022-rotsi-323936.html|title=Футболіст Дирда згадав, як росіяни стріляли в нього у 2022 році|website=Novyny.LIVE|date=2026-04-28|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/news/1777375193-telefon-buv-ves-u-krovi-ukrayinskiy-futbolist-zgadav-rozstril-avtobusa-na-harkivschini-u-2022-roci.html|title=Телефон був весь у крові: український футболіст згадав розстріл автобуса на Харківщині у 2022 році|website=www.ua-football.com|date=2026-04-28|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sport.ua/news/863282-ukrainskiy-futbolist-dumal-oni-nas-tochno-rasstrelyayut-pogiblo-8-chelovek|title=Украинский футболист: «Думал, они нас точно расстреляют. Погибло 8 человек»|first=Олег|last=Вахоцкий|website=СПОРТ.UA|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ua.tribuna.com/uk/football/blogs/3168593-yehor-dyrda-biohrafiya-ukrayinskoho-mediafutbolista-ta-futboln/|title=Єгор Дирда — біографія українського медіафутболіста та футбольного блогера|last=Футбол 1919|website=Tribuna.com|date=2026-05-11|access-date=2026-05-19}}</ref> == Футбольная кар’ера == Пасля вяртання ў спорт Ягор Дырда стаў удзельнікам украінскага медыяфутбола. У канцы 2023 года далучыўся да медыяфутбольнага клуба «Армат», у якім гуляў разам з былым нападнікам зборнай Украіны Яўгенам Селязнёвым.<ref>{{Cite web|url=https://tv.kyivstar.ua/ua/movie/688a1fbec9b4321bda5ab73e-2025-armat-profan|title=Онлайн-кінотеатр Київстар ТБ - дивитись онлайн фільми, канали, серіали в хорошій якості|website=tv.kyivstar.ua|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1777363597-sosiski-kambek-i-krik-u-rozdyagalni-vidomo-scho-seleznov-vitvoryaye-u-mediafutboli.html|title=Сосиски, камбек і крик у роздягальні: відомо, що Селезньов витворяє у медіафутболі|website=www.ua-football.com|date=2026-04-28|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ua.tribuna.com/uk/football/blogs/3167266-yehor-dyrda-shcho-vidbuvayetsya-za-lashtunkamy-mediafutbolu-ta/|title=Єгор Дирда: що відбувається за лаштунками медіафутболу та як живе ФК «Армат» Селезньова|first=Nadia|last=Stefanyshyn|website=Tribuna.com|date=2026-04-29|access-date=2026-05-19}}</ref> У сваёй медыяфутбольнай дзейнасці Дырда ўдзельнічаў у футбольных матчах, спартыўных выкліках і медыяпраектах з удзелам украінскіх футбалістаў і блогераў. Таксама вядомым сваім футбольным кантэнтам ў сацыяльных сетках, у прыватнасці ў [[TikTok]], [[Instagram]].<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://ukrfootball.ua/rizne/prosto-buv-ne-v-gumori-bloger-nazvav-zirku-ukrayinskogo-futbolu-yakii-vidmovivsya-vid-ziomok-video/|title=Дирда отримав відмову від Годвіна: легенда Карпат був не в гуморі - UkrFootball|website=ukrfootball.ua|date=2026-04-28|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://meta.ua/uk/news/sports/rozkrito-zarplati-milevskogo-ta-alieva-v-mediafutboli-skilki-platyat-zirkam-1184645/|title=Розкрито зарплати Мілевського та Алієва в медіафутболі: скільки платять зіркам|first=Владислав|last=Гол|website=Meta.ua|date=2026-04-28|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ua.tribuna.com/uk/football/blogs/3169371-yehor-dyrda-pidpysav-kapitana-zbirnoyi-ukrayiny-u19-kyryla-dih/|title=Єгор Дирда “підписав” капітана збірної України U19 Кирила Дігтяря у свою команду|first=кент|last=Футболу|website=Tribuna.com|date=2026-05-18|access-date=2026-05-19}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://uasteel.media/player?playerId=P278 Профіль футбаліста на афіцыйным сайце UA STEEL] * [https://start.uaf.ua/players/22129734 Афіцыйны профіль Ягора Дырды на сайце УАФ] * [https://www.instagram.com/egordyrda_99/ Афіцыйная старонка Ягора Дырды] ў сацыяльнай сетцы [[Instagram]] * [https://www.tiktok.com/@egordyrda_99?is_from_webapp=1&sender_device=pc Афіцыйная старонка Ягора Дырды] ў сацыяльнай сетцы [[TikTok]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дырда Ягор Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Украіны]] cta3jyytzww90i61o0zskno6fggknh8 5144426 5144382 2026-05-21T11:12:00Z Саша Крись 167162 5144426 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст|імя=Яго Дырда}} '''Ягор Аляксандравіч Дырда''' ({{lang-uk|Єгор Олександрович Дирда}}; {{ВДП}}) — [[Украіна|украінскі]] [[Футбол|футбаліст]], [[блогер]]. == Біяграфія == Падчас поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну ў 2022 годзе Ягор Дырда трапіў пад абстрэл у Харкаўскай вобласці. Паводле ўкраінскіх спартыўных СМІ, аўтобус з мірнымі жыхарамі, у якім быў футбаліст, абстралялі расійскія вайскоўцы падчас эвакуацыі. У выніку загінулі людзі, а сам Дырда атрымаў раненні. Пазней футбаліст распавёў пра перажытыя падзеі ў інтэрв’ю ўкраінскім спартыўным выданням. Пасля рэабілітацыі Дырда вярнуўся да футбольнай дзейнасці і працягнуў удзельнічаць у спартыўных і медыйных праектах.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://sport.novyny.live/ukrayinskii-futbolist-rozpoviv-iak-buv-poranenii-rosiianami-u-2022-rotsi-323936.html|title=Футболіст Дирда згадав, як росіяни стріляли в нього у 2022 році|website=Novyny.LIVE|date=2026-04-28|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/news/1777375193-telefon-buv-ves-u-krovi-ukrayinskiy-futbolist-zgadav-rozstril-avtobusa-na-harkivschini-u-2022-roci.html|title=Телефон був весь у крові: український футболіст згадав розстріл автобуса на Харківщині у 2022 році|website=www.ua-football.com|date=2026-04-28|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sport.ua/news/863282-ukrainskiy-futbolist-dumal-oni-nas-tochno-rasstrelyayut-pogiblo-8-chelovek|title=Украинский футболист: «Думал, они нас точно расстреляют. Погибло 8 человек»|first=Олег|last=Вахоцкий|website=СПОРТ.UA|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ua.tribuna.com/uk/football/blogs/3168593-yehor-dyrda-biohrafiya-ukrayinskoho-mediafutbolista-ta-futboln/|title=Єгор Дирда — біографія українського медіафутболіста та футбольного блогера|last=Футбол 1919|website=Tribuna.com|date=2026-05-11|access-date=2026-05-19}}</ref> == Футбольная кар’ера == Пасля вяртання ў спорт Ягор Дырда стаў удзельнікам украінскага медыяфутбола. У канцы 2023 года далучыўся да медыяфутбольнага клуба «Армат», у якім гуляў разам з былым нападнікам зборнай Украіны Яўгенам Селязнёвым.<ref>{{Cite web|url=https://tv.kyivstar.ua/ua/movie/688a1fbec9b4321bda5ab73e-2025-armat-profan|title=Онлайн-кінотеатр Київстар ТБ - дивитись онлайн фільми, канали, серіали в хорошій якості|website=tv.kyivstar.ua|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/ukrainians/1777363597-sosiski-kambek-i-krik-u-rozdyagalni-vidomo-scho-seleznov-vitvoryaye-u-mediafutboli.html|title=Сосиски, камбек і крик у роздягальні: відомо, що Селезньов витворяє у медіафутболі|website=www.ua-football.com|date=2026-04-28|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ua.tribuna.com/uk/football/blogs/3167266-yehor-dyrda-shcho-vidbuvayetsya-za-lashtunkamy-mediafutbolu-ta/|title=Єгор Дирда: що відбувається за лаштунками медіафутболу та як живе ФК «Армат» Селезньова|first=Nadia|last=Stefanyshyn|website=Tribuna.com|date=2026-04-29|access-date=2026-05-19}}</ref> У сваёй медыяфутбольнай дзейнасці Дырда ўдзельнічаў у футбольных матчах, спартыўных выкліках і медыяпраектах з удзелам украінскіх футбалістаў і блогераў. Таксама вядомым сваім футбольным кантэнтам ў сацыяльных сетках, у прыватнасці ў [[TikTok]], [[Instagram]].<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://ukrfootball.ua/rizne/prosto-buv-ne-v-gumori-bloger-nazvav-zirku-ukrayinskogo-futbolu-yakii-vidmovivsya-vid-ziomok-video/|title=Дирда отримав відмову від Годвіна: легенда Карпат був не в гуморі - UkrFootball|website=ukrfootball.ua|date=2026-04-28|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://meta.ua/uk/news/sports/rozkrito-zarplati-milevskogo-ta-alieva-v-mediafutboli-skilki-platyat-zirkam-1184645/|title=Розкрито зарплати Мілевського та Алієва в медіафутболі: скільки платять зіркам|first=Владислав|last=Гол|website=Meta.ua|date=2026-04-28|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ua.tribuna.com/uk/football/blogs/3169371-yehor-dyrda-pidpysav-kapitana-zbirnoyi-ukrayiny-u19-kyryla-dih/|title=Єгор Дирда “підписав” капітана збірної України U19 Кирила Дігтяря у свою команду|first=кент|last=Футболу|website=Tribuna.com|date=2026-05-18|access-date=2026-05-19}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://uasteel.media/player?playerId=P278 Профіль футбаліста на афіцыйным сайце UA STEEL] * [https://start.uaf.ua/players/22129734 Афіцыйны профіль Ягора Дырды на сайце УАФ] * [https://www.instagram.com/egordyrda_99/ Афіцыйная старонка Ягора Дырды] ў сацыяльнай сетцы [[Instagram]] * [https://www.tiktok.com/@egordyrda_99?is_from_webapp=1&sender_device=pc Афіцыйная старонка Ягора Дырды] ў сацыяльнай сетцы [[TikTok]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дырда Ягор Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Украіны]] q7cq9jzia87xvththkm3t7xyjxgomxo 14 808035 5144394 5143812 2026-05-21T10:13:44Z MocnyDuham 99818 дададзена [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5144394 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Члены Каардынацыйнай рады]] [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] 86t5ellpcrvx2u52ntu91yttpaov9qp 14 808043 5144395 5143943 2026-05-21T10:13:59Z MocnyDuham 99818 дададзена [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5144395 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Члены Каардынацыйнай рады]] [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] 86t5ellpcrvx2u52ntu91yttpaov9qp 10 808049 5144005 5143977 2026-05-20T12:45:45Z M.L.Bot 261 афармленне 5144005 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Ёёгі|Ёёгі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * {{iw|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца|de|Japanischer Garten (Bad Langensalza)}} 🇩🇪 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Буэнас-Айрэскі японскі сад|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Нант)|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * {{iw|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон|d|Q3364184}} 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месяцавы мост]] *{{iw|Пераходныя камяні|||Stepping stones}} *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-одосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Чайны домік (цясіцу)]] *[[Тора (ліхтар)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> fohyoayxyxy5a5zo0paj33wq3c4m2z3 5144071 5144005 2026-05-20T15:25:06Z Γλωσσολαλιά 164873 5144071 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Ёёгі|Ёёгі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * {{iw|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца|de|Japanischer Garten (Bad Langensalza)}} 🇩🇪 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Буэнас-Айрэскі японскі сад|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * {{iw|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон|d|Q3364184}} 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месяцавы мост]] *{{iw|Пераходныя камяні|||Stepping stones}} *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-одосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Чайны домік (цясіцу)]] *[[Тора (ліхтар)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> asbh0yldg4wyzta6wbk01cbtxuof06h 5144073 5144071 2026-05-20T15:28:14Z Γλωσσολαλιά 164873 5144073 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Ёёгі|Ёёгі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * {{iw|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца|de|Japanischer Garten (Bad Langensalza)}} 🇩🇪 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Буэнас-Айрэскі японскі сад|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * [[Мінскі японскі сад|Мінск]] 🇧🇾 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * {{iw|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон|d|Q3364184}} 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месяцавы мост]] *{{iw|Пераходныя камяні|||Stepping stones}} *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-одосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Чайны домік (цясіцу)]] *[[Тора (ліхтар)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> 000thwgophbydwor7blx810apkwgtbe 5144074 5144073 2026-05-20T15:33:22Z Γλωσσολαλιά 164873 5144074 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Ёёгі|Ёёгі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * {{iw|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца|de|Japanischer Garten (Bad Langensalza)}} 🇩🇪 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Буэнас-Айрэскі японскі сад|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * [[Мінскі японскі сад|Мінск]] 🇧🇾 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * {{iw|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон|d|Q3364184}} 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месяцавы мост]] *{{iw|Пераходныя камяні|||Stepping stones}} *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-одосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Чайны домік (цясіцу)]] *[[Тора (ліхтар)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> 8om9if1yhx7b6rc4i1silmvhxayh3a9 5144076 5144074 2026-05-20T15:36:00Z Γλωσσολαλιά 164873 5144076 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Ёёгі|Ёёгі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * {{iw|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца|de|Japanischer Garten (Bad Langensalza)}} 🇩🇪 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Буэнас-Айрэскі японскі сад|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * [[Мінскі японскі сад|Мінск]] 🇧🇾 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * {{iw|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон|d|Q3364184}} 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месяцовы мост]] *{{iw|Пераходныя камяні|||Stepping stones}} *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-одосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Чайны домік (цясіцу)]] *[[Тора (ліхтар)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> 5mixig870r4kqgp9nyny2ipfmju2wv6 5144140 5144076 2026-05-20T19:24:21Z Γλωσσολαλιά 164873 5144140 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Ёёгі|Ёёгі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * {{iw|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца|de|Japanischer Garten (Bad Langensalza)}} 🇩🇪 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Буэнас-Айрэскі японскі сад|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * [[Мінскі японскі сад|Мінск]] 🇧🇾 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * {{iw|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон|d|Q3364184}} 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месяцовы мост]] *{{iw|Пераходныя камяні|||Stepping stones}} *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-одосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Цясіцу (чайны домік)]] *[[Тора (ліхтар)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> porm8mdj4nmln8exle1zlte5x7z75ux 5144164 5144140 2026-05-20T19:55:06Z M.L.Bot 261 5144164 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Ёёгі|Ёёгі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * {{iw|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца|de|Japanischer Garten (Bad Langensalza)}} 🇩🇪 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Буэнас-Айрэскі японскі сад|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * [[Мінскі японскі сад|Мінск]] 🇧🇾 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * {{iw|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон|d|Q3364184}} 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месячны мост]] *{{iw|Пераходныя камяні|||Stepping stones}} *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-одосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Цясіцу (чайны домік)]] *[[Тора (ліхтар)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> ke2wecof1rnh00k8n1fuf2i8a6k8fmg 5144212 5144164 2026-05-20T22:41:27Z Γλωσσολαλιά 164873 5144212 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Ёёгі|Ёёгі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * {{iw|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца|de|Japanischer Garten (Bad Langensalza)}} 🇩🇪 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Буэнас-Айрэскі японскі сад|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * [[Мінскі японскі сад|Мінск]] 🇧🇾 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * {{iw|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон|d|Q3364184}} 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі|Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месячны мост]] *{{iw|Пераходныя камяні|||Stepping stones}} *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-одосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Цясіцу (чайны домік)]] *[[Тора (ліхтар)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> g2faltw1sa9eq230fzldf7mm70vnvn8 5144224 5144212 2026-05-20T23:03:59Z Γλωσσολαλιά 164873 5144224 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Ёёгі|Ёёгі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * {{iw|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца|de|Japanischer Garten (Bad Langensalza)}} 🇩🇪 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Буэнас-Айрэскі японскі сад|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * [[Мінскі японскі сад|Мінск]] 🇧🇾 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * {{iw|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон|d|Q3364184}} 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі|Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месячны мост]] *{{iw|Пераходныя камяні|||Stepping stones}} *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-одосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Цясіцу (чайны домік)]] *[[Торо (ліхтар)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> jrgkhgi3e87qif4ivvehuv0aahmd9rs 5144236 5144224 2026-05-20T23:47:30Z Γλωσσολαλιά 164873 5144236 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Ёёгі|Ёёгі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * {{iw|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца|de|Japanischer Garten (Bad Langensalza)}} 🇩🇪 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Буэнас-Айрэскі японскі сад|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * {{iw|Мінскі японскі сад|Мінск|d|Q139865318}} 🇧🇾 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * {{iw|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон|d|Q3364184}} 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі|Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месячны мост]] *[[Пераходныя камяні]] *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-одосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Цясіцу (чайны домік)]] *[[Торо (ліхтар)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> r318nqr2pdd9nfwmtyqd2lkcxckco4h 5144360 5144236 2026-05-21T09:38:01Z Γλωσσολαλιά 164873 5144360 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Ёёгі|Ёёгі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * {{iw|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца|de|Japanischer Garten (Bad Langensalza)}} 🇩🇪 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Японскі сад (Буэнас-Айрэс)|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * {{iw|Мінскі японскі сад|Мінск|d|Q139865318}} 🇧🇾 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * {{iw|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон|d|Q3364184}} 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі|Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месячны мост]] *[[Пераходныя камяні]] *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-одосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Цясіцу (чайны домік)]] *[[Торо (ліхтар)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> 46wl4r1380mec7j6oxsfkmafrqvsgmu 0 808051 5143992 2026-05-20T12:25:14Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Уладзімір Кірылавіч Малчанаў''' ({{lang-ru|Влади́мир Кири́ллович Молча́нов}}; {{ДН|7|10|1950}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|12|5|2026}}, {{МС|Масква||}}) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. Аўтар і вядучы тэлепраграмы «Да і пасля паўночы» у канцы 1980-х — пачатку 1990-...» 5143992 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уладзімір Кірылавіч Малчанаў''' ({{lang-ru|Влади́мир Кири́ллович Молча́нов}}; {{ДН|7|10|1950}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|12|5|2026}}, {{МС|Масква||}}) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. Аўтар і вядучы тэлепраграмы «Да і пасля паўночы» у канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў на савецкім тэлебачанні. Член Акадэміі расійскага тэлебачання з 1994 года, кіраўнік Майстэрні факультэта журналістыкі ў Маскоўскім інстытуце тэлебачання і радыёвяшчання «Астанкіна». == Біяграфія == У 1967 годзе паступіў у МДУ на філалагічны факультэт, дзе вывучаў [[нідэрландская мова|нідэрландскую мову]]. У 1973 годзе абараніў дыплом па тэме «Праблемы дэкадансу ў раманах [[Луі Купейрус]]а». Тады ж уступіў у [[КПСС]]. З 1973 па 1986 год працаваў у АПН, у заходнееўрапейскай рэдакцыі. Быў рэдактарам, уласным карэспандэнтам у [[Нідэрланды|Нідэрландах]]. Са студзеня 1987 па люты 2014 года — на тэлебачанні. На працу быў запрошаны Леанідам Краўчанкам. Быў аформлены ў штат у канцы снежня 1986 года. У кнізе «Улад Лісцьеў. Старонні рэквіем» сцвярджаецца, што Краўчанка разглядаў кандыдатуру Малчанава як вядучага праграмы «Погляд». З-за віленскіх падзеяў 13 студзеня 1991 г. па ўласнай ініцыятыве перастаў весці праграму «Время» і выйшаў з кампартыі разам са сваім выпускаючым рэдактарам. Першапачаткова Малчанаў збіраўся весці эфір, пачаўшы выпуск з тэмы Вільнюса, але паступіў званок ад кіраўніцтва з дырэктывай прыбраць матэрыял з праграмы. У выніку Малчанаў падпісаў пісьмовую адмову ад вядзення праграмы «Время». Аднак бліжэйшы эфір «Да і пасля паўночы» быў прысвечаны падзеям у Літве. З 21 лістапада 2005 па 28 чэрвеня 2020 года на «Радыё Арфей» вёў перадачу «Рандэву з дылетантам». Праграма выходзіла днём па нядзелях. На тэлеканале «Настальгія» вёў штотыднёвае ток-шоў «Да і пасля з Уладзімірам Малчанавым» (з 2009 па 2012), з верасня 2007 па ліпень 2013 года вёў тэлепраграму «Паўночнікі» (са жніўня 2012 года). {{DEFAULTSORT:Малчанаў}} [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] 5o7dc6l6hhkjw4xdfnhzseytnr3fh4t 5143993 5143992 2026-05-20T12:27:15Z Autumndancer 168015 5143993 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Малчанаў}} {{Асоба}} '''Уладзімір Кірылавіч Малчанаў''' ({{lang-ru|Влади́мир Кири́ллович Молча́нов}}; {{ДН|7|10|1950}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|12|5|2026}}, {{МС|Масква||}}) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. Аўтар і вядучы тэлепраграмы «Да і пасля паўночы» у канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў на савецкім тэлебачанні. Член Акадэміі расійскага тэлебачання з 1994 года, кіраўнік Майстэрні факультэта журналістыкі ў Маскоўскім інстытуце тэлебачання і радыёвяшчання «Астанкіна». == Біяграфія == У 1967 годзе паступіў у МДУ на філалагічны факультэт, дзе вывучаў [[нідэрландская мова|нідэрландскую мову]]. У 1973 годзе абараніў дыплом па тэме «Праблемы дэкадансу ў раманах [[Луі Купейрус]]а». Тады ж уступіў у [[КПСС]]. З 1973 па 1986 год працаваў у АПН, у заходнееўрапейскай рэдакцыі. Быў рэдактарам, уласным карэспандэнтам у [[Нідэрланды|Нідэрландах]]. Са студзеня 1987 па люты 2014 года — на тэлебачанні. На працу быў запрошаны Леанідам Краўчанкам. Быў аформлены ў штат у канцы снежня 1986 года. У кнізе «Улад Лісцьеў. Старонні рэквіем» сцвярджаецца, што Краўчанка разглядаў кандыдатуру Малчанава як вядучага праграмы «Погляд». З-за віленскіх падзеяў 13 студзеня 1991 г. па ўласнай ініцыятыве перастаў весці праграму «Время» і выйшаў з кампартыі разам са сваім выпускаючым рэдактарам. Першапачаткова Малчанаў збіраўся весці эфір, пачаўшы выпуск з тэмы Вільнюса, але паступіў званок ад кіраўніцтва з дырэктывай прыбраць матэрыял з праграмы. У выніку Малчанаў падпісаў пісьмовую адмову ад вядзення праграмы «Время». Аднак бліжэйшы эфір «Да і пасля паўночы» быў прысвечаны падзеям у Літве. З 21 лістапада 2005 па 28 чэрвеня 2020 года на «Радыё Арфей» вёў перадачу «Рандэву з дылетантам». Праграма выходзіла днём па нядзелях. На тэлеканале «Настальгія» вёў штотыднёвае ток-шоў «Да і пасля з Уладзімірам Малчанавым» (з 2009 па 2012), з верасня 2007 па ліпень 2013 года вёў тэлепраграму «Паўночнікі» (са жніўня 2012 года). {{DEFAULTSORT:Малчанаў}} [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] ih6lpa89yo2037jjvtc66mcc930sd56 0 808052 5143995 2026-05-20T12:30:28Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{ДД}} '''Андрэй Завіша''' (каля 1490 — да 1534) — ураднік [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], цівун віленскі. У 1528 годзе ставіў у войска 29 коннікаў. Сын Андрэя Гульгінавіча, кухмістра вялікага князя [[Казімір Ягайлавіч|Казіміра Ягайлавіча]], пачынальніка род За...» 5143995 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Завіша''' (каля 1490 — да 1534) — ураднік [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], цівун віленскі. У 1528 годзе ставіў у войска 29 коннікаў. Сын Андрэя Гульгінавіча, кухмістра вялікага князя [[Казімір Ягайлавіч|Казіміра Ягайлавіча]], пачынальніка [[род Завішаў|рода Завішаў]]. У шлюбе з Барбарай з [[род Кезгайлаў|Кезгайлаў]]. [[Катэгорыя:Завішы|Андрэй]] [[Катэгорыя:Цівуны віленскія]] kyx47aj9x2hz123lksmqqsx0nqja7sy 5143996 5143995 2026-05-20T12:34:16Z JerzyKundrat 174 5143996 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Завіша''' (каля 1490 — да 1534) — ураднік [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], цівун віленскі. У 1528 годзе ставіў у войска 29 коннікаў. Сын Андрэя Гульгінавіча, кухмістра вялікага князя [[Казімір Ягайлавіч|Казіміра Ягайлавіча]], пачынальніка [[род Завішаў|рода Завішаў]]. У шлюбе з Барбарай з [[род Кезгайлаў|Кезгайлаў]] (другая жонка) меў сыноў Ян (1520?—1557) і [[Мельхіёр Завіша|Мельхіёра]] (1525?—1592). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Завішы|Андрэй]] [[Катэгорыя:Цівуны віленскія]] gpw4r9xts5zi3pi58c3opwsg01rlxok 5143997 5143996 2026-05-20T12:35:03Z JerzyKundrat 174 5143997 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Завіша''' (каля 1490 — да 1534) — ураднік [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], цівун віленскі. У 1528 годзе ставіў у войска 29 коннікаў. Сын Андрэя Гульгінавіча, кухмістра вялікага князя [[Казімір Ягайлавіч|Казіміра Ягайлавіча]], пачынальніка [[род Завішаў|рода Завішаў]]. У шлюбе з Барбарай з [[род Кезгайлаў|Кезгайлаў]] (другая жонка) меў сыноў Яна (1520?—1557) і [[Мельхіёр Завіша|Мельхіёра]] (1525?—1592). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Завішы|Андрэй]] [[Катэгорыя:Цівуны віленскія]] hp3eopft8kv94ul0jwhj84k4ueu9cgx 5144003 5143997 2026-05-20T12:43:40Z JerzyKundrat 174 5144003 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Завіша''' (каля 1490 — да 1534) — ураднік [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], цівун віленскі. У 1528 годзе ставіў у войска 29 коннікаў. Сын Андрэя Гульгінавіча, кухмістра вялікага князя [[Казімір Ягайлавіч|Казіміра Ягайлавіча]], пачынальніка [[род Завішаў|рода Завішаў]], якому вялікі князь пацвердзіў правы на землі ў Лідскай воласці. Каля 1500 года Андрэй Завіша атрымаў частку зямель на левым беразе [[Дзітва|Дзітвы]]. У шлюбе з Барбарай з [[род Кезгайлаў|Кезгайлаў]] (другая жонка) меў сыноў Яна (1520?—1557) і [[Мельхіёр Завіша|Мельхіёра]] (1525?—1592). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Завішы|Андрэй]] [[Катэгорыя:Цівуны віленскія]] ffff6dx5pi52ez28ztlgjltxvfvviwn 5144105 5144003 2026-05-20T16:40:53Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5144105 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Завіша''' ({{ВД-Прэамбула}}) — ураднік [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], цівун віленскі. У 1528 годзе ставіў у войска 29 коннікаў. Сын Андрэя Гульгінавіча, кухмістра вялікага князя [[Казімір Ягайлавіч|Казіміра Ягайлавіча]], пачынальніка [[род Завішаў|рода Завішаў]], якому вялікі князь пацвердзіў правы на землі ў Лідскай воласці. Каля 1500 года Андрэй Завіша атрымаў частку зямель на левым беразе [[Дзітва|Дзітвы]]. У шлюбе з Барбарай з [[род Кезгайлаў|Кезгайлаў]] (другая жонка) меў сыноў Яна (1520?—1557) і [[Мельхіёр Завіша|Мельхіёра]] (1525?—1592). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Завішы|Андрэй]] [[Катэгорыя:Цівуны віленскія]] g2uh8w1lwfs7sjri5tqcouuycwq7noh 0 808053 5144010 2026-05-20T12:58:38Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Гандбаліст2}} '''Уладзімір Враньеш''' (нар. {{ДН|14|12|1988}}, [[Баня-Лука]], [[Боснія і Герцагавіна]]) — [[Боснія і Герцагавіна|баснійскі]] гандбаліст . == Кар'ера == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/vladimir-vranesh Владимир Враньеш] * [https://brestcity.com/blog/vranesh-prodlil-kontrakt-s-bgk Ган...» 5144010 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Уладзімір Враньеш''' (нар. {{ДН|14|12|1988}}, [[Баня-Лука]], [[Боснія і Герцагавіна]]) — [[Боснія і Герцагавіна|баснійскі]] гандбаліст . == Кар'ера == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/vladimir-vranesh Владимир Враньеш] * [https://brestcity.com/blog/vranesh-prodlil-kontrakt-s-bgk Гандбол. Владимир Враньеш продлил контракт с БГК] * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2021-22/player/523806/VladimirVranjes Vladimir Vranjes] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Враньеш Уладзімір}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Босніі і Герцагавіны]] jvqm9v9t1jnn837sasonb228y6fxj0n 5144053 5144010 2026-05-20T14:54:49Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Кар'ера */ 5144053 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Уладзімір Враньеш''' (нар. {{ДН|14|12|1988}}, [[Баня-Лука]], [[Боснія і Герцагавіна]]) — [[Боснія і Герцагавіна|баснійскі]] гандбаліст . == Кар’ера == Ураджэнец Баня-Лукі пачынаў кар’еру ў родным «Бораце», за які дэбютаваў ужо ва 14 гадоў і з якім рэгулярна выступаў на міжнароднай арэне — у Кубку выкліку, Кубку ўладальнікаў кубкаў і Кубку ЕГФ. У 2012 годзе перабраўся ў іспанскі «Адэмар Леон» і ўпершыню згуляў у Лізе чэмпіёнаў. З-за фінансавых цяжкасцяў клуба змушаны быў шукаць новае месца працы. Новым месцам стала Венгрыя, дзе на тры гады затрымаўся ў «Піку», дзе пачаў рэгулярна выступаць у галоўным клубным турніры кантынента. У 2016 годзн апынуўся ў складзе «Татабанні» з Сегеды. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/vladimir-vranesh Владимир Враньеш] * [https://brestcity.com/blog/vranesh-prodlil-kontrakt-s-bgk Гандбол. Владимир Враньеш продлил контракт с БГК] * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2021-22/player/523806/VladimirVranjes Vladimir Vranjes] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Враньеш Уладзімір}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Босніі і Герцагавіны]] a61cb6gu36ixb5ozarjty1d32x9za7s 5144054 5144053 2026-05-20T15:02:01Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Кар’ера */ 5144054 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Уладзімір Враньеш''' (нар. {{ДН|14|12|1988}}, [[Баня-Лука]], [[Боснія і Герцагавіна]]) — [[Боснія і Герцагавіна|баснійскі]] гандбаліст . == Кар’ера == Ураджэнец Баня-Лукі пачынаў кар’еру ў родным «Бораце», за які дэбютаваў ужо ва 14 гадоў і з якім рэгулярна выступаў на міжнароднай арэне — у Кубку выкліку, Кубку ўладальнікаў кубкаў і Кубку ЕГФ. У 2012 годзе перабраўся ў іспанскі «Адэмар Леон» і ўпершыню згуляў у Лізе чэмпіёнаў. З-за фінансавых цяжкасцяў клуба змушаны быў шукаць новае месца працы. Новым месцам стала Венгрыя, дзе на тры гады затрымаўся ў «Піку», дзе пачаў рэгулярна выступаць у галоўным клубным турніры кантынента. У 2016 годзн апынуўся ў складзе «Татабанні» з Сегеды. Улетку 2020 гада падписаў кантракт з [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/vladimir-vranesh Владимир Враньеш] * [https://brestcity.com/blog/vranesh-prodlil-kontrakt-s-bgk Гандбол. Владимир Враньеш продлил контракт с БГК] * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2021-22/player/523806/VladimirVranjes Vladimir Vranjes] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Враньеш Уладзімір}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Босніі і Герцагавіны]] 676dbrtilvfsg4ycr67s11n2l9rsgyd 5144058 5144054 2026-05-20T15:08:13Z Паўлюк Шапецька 37440 5144058 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Уладзімір Враньеш''' (нар. {{ДН|14|12|1988}}, [[Баня-Лука]], [[Боснія і Герцагавіна]]) — [[Боснія і Герцагавіна|баснійскі]] гандбаліст . == Кар’ера == Ураджэнец Баня-Лукі пачынаў кар’еру ў родным «Бораце», за які дэбютаваў ужо ва 14 гадоў і з якім рэгулярна выступаў на міжнароднай арэне — у Кубку выкліку, Кубку ўладальнікаў кубкаў і Кубку ЕГФ. У 2012 годзе перабраўся ў іспанскі «Адэмар Леон» і ўпершыню згуляў у Лізе чэмпіёнаў. З-за фінансавых цяжкасцяў клуба змушаны быў шукаць новае месца працы. Новым месцам стала Венгрыя, дзе на тры гады затрымаўся ў «Піку», дзе пачаў рэгулярна выступаць у галоўным клубным турніры кантынента. У 2016 годзн апынуўся ў складзе «Татабанні» з Сегеды. Улетку 2020 гада падписаў кантракт з [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/vladimir-vranesh Владимир Враньеш] * [https://brestcity.com/blog/vranesh-prodlil-kontrakt-s-bgk Гандбол. Владимир Враньеш продлил контракт с БГК] * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2021-22/player/523806/VladimirVranjes Vladimir Vranjes] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Враньеш Уладзімір}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Татабанья]] bfgc2t91s87qh1ubzmkm55sgd6ib9kp 5144065 5144058 2026-05-20T15:13:47Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Спасылкі */ 5144065 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Уладзімір Враньеш''' (нар. {{ДН|14|12|1988}}, [[Баня-Лука]], [[Боснія і Герцагавіна]]) — [[Боснія і Герцагавіна|баснійскі]] гандбаліст . == Кар’ера == Ураджэнец Баня-Лукі пачынаў кар’еру ў родным «Бораце», за які дэбютаваў ужо ва 14 гадоў і з якім рэгулярна выступаў на міжнароднай арэне — у Кубку выкліку, Кубку ўладальнікаў кубкаў і Кубку ЕГФ. У 2012 годзе перабраўся ў іспанскі «Адэмар Леон» і ўпершыню згуляў у Лізе чэмпіёнаў. З-за фінансавых цяжкасцяў клуба змушаны быў шукаць новае месца працы. Новым месцам стала Венгрыя, дзе на тры гады затрымаўся ў «Піку», дзе пачаў рэгулярна выступаць у галоўным клубным турніры кантынента. У 2016 годзн апынуўся ў складзе «Татабанні» з Сегеды. Улетку 2020 гада падписаў кантракт з [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/vladimir-vranesh Владимир Враньеш] * [https://brestcity.com/blog/vranesh-prodlil-kontrakt-s-bgk Гандбол. Владимир Враньеш продлил контракт с БГК] * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2021-22/player/523806/VladimirVranjes Vladimir Vranjes] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Враньеш Уладзімір}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Татабанья]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Бенфіка Лісабон]] osyjr8ugkhrzh4eet6ooa4n5loicncy 5144068 5144065 2026-05-20T15:16:23Z Паўлюк Шапецька 37440 5144068 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Уладзімір Враньеш''' (нар. {{ДН|14|12|1988}}, [[Баня-Лука]], [[Боснія і Герцагавіна]]) — [[Боснія і Герцагавіна|баснійскі]] гандбаліст . == Кар’ера == Ураджэнец Баня-Лукі пачынаў кар’еру ў родным «Бораце», за які дэбютаваў ужо ва 14 гадоў і з якім рэгулярна выступаў на міжнароднай арэне — у Кубку выкліку, Кубку ўладальнікаў кубкаў і Кубку ЕГФ. У 2012 годзе перабраўся ў іспанскі «Адэмар Леон» і ўпершыню згуляў у Лізе чэмпіёнаў. З-за фінансавых цяжкасцяў клуба змушаны быў шукаць новае месца працы. Новым месцам стала Венгрыя, дзе на тры гады затрымаўся ў «Піку», дзе пачаў рэгулярна выступаць у галоўным клубным турніры кантынента. У 2016 годзн апынуўся ў складзе «Татабанні» з Сегеды. Улетку 2020 гада падписаў кантракт з [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/vladimir-vranesh Владимир Враньеш] * [https://brestcity.com/blog/vranesh-prodlil-kontrakt-s-bgk Гандбол. Владимир Враньеш продлил контракт с БГК] * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2021-22/player/523806/VladimirVranjes Vladimir Vranjes] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Враньеш Уладзімір}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Татабанья]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Бенфіка Лісабон]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Вецлар]] 0l5qy8t8257rg3tqtw3mqj0xt9o2e23 0 808054 5144011 2026-05-20T13:04:22Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «[[Файл:Jisaku Umeshu with ume.jpg|thumb|Умэсю]] '''Умэсю''' (яп. 梅酒 умэсю) — японскі лікёр, які гатуюць са сліў умэ, сёцю і [[цукар|цукру]]. Мае кісла-салодкі смак, моцнасць — 10-15 %. Знакамітыя маркі — Choya і Такара Сюдзо. Рэцэпты умэсю з’явіліся каля 300 гадоў таму, напой выраб...» 5144011 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jisaku Umeshu with ume.jpg|thumb|Умэсю]] '''Умэсю''' (яп. 梅酒 умэсю) — японскі лікёр, які гатуюць са сліў умэ, сёцю і [[цукар|цукру]]. Мае кісла-салодкі смак, моцнасць — 10-15 %. Знакамітыя маркі — Choya і Такара Сюдзо. Рэцэпты умэсю з’явіліся каля 300 гадоў таму, напой выраблялі як у хатніх умовах, так і ў камерцыйных мэтах да канца перыяду Эда. Кампанія «Choya» пачала вытворчасць у прамысловых аб’ёмах у 1959 годзе, частка прадукцыі экспартуецца. [[Катэгорыя:Японская кухня]] kocqfos6ew664zlgvod5lyn87o95ktm 5144013 5144011 2026-05-20T13:05:54Z Autumndancer 168015 5144013 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jisaku Umeshu with ume.jpg|thumb|Умэсю]] '''Умэсю''' (яп. 梅酒 умэсю) — японскі лікёр, які гатуюць са сліў умэ, сёцю і [[цукар|цукру]]. Мае кісла-салодкі смак, моцнасць — 10-15 %. Знакамітыя маркі — «Choya» і «Takara Holdings». Рэцэпты умэсю з’явіліся каля 300 гадоў таму, напой выраблялі як у хатніх умовах, так і ў камерцыйных мэтах да канца перыяду Эда. Кампанія «Choya» пачала вытворчасць у прамысловых аб’ёмах у 1959 годзе, частка прадукцыі экспартуецца. [[Катэгорыя:Японская кухня]] dshrgm5v8errk6ktk6e9ydzps7bjz0c 0 808055 5144016 2026-05-20T13:17:55Z SimondR 62742 Перасылае да [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній]] 5144016 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній]] c4a9hzdjyi7154rib2obfsqsb9n2707 0 808056 5144023 2026-05-20T13:57:12Z Feeleman 163471 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1352196839|Michael Winslow]]» 5144023 wikitext text/x-wiki  {{Кінематаграфіст|Гады актыўнасці=1980 – наш час}} '''Майкл Леслі Уінслау''' ({{Lang-en|Michael Leslie Winslow}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[акцёр]], [[комік]] і [[Бітбокс|бітбоксер]]<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt39461906/|title=Fleetwood Mac & Cheese (Music Video 2025) {{!}} Animation|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-20}}</ref>, вядомы пад мянушкай «'''Чалавек дзесяці тысяч гукавых эфектаў'''» дзякуючы здольнасці імітаваць разнастайныя гукі выключна з дапамогай голасу<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.broadwayworld.com/miami/article/Michael-Winslow-The-Man-Of-10000-Sound-Effects-20080712|title=Michael Winslow - The Man Of 10,000 Sound Effects|first=Beau|last=Higgins|website=BroadwayWorld.com|date=1970-01-01|access-date=2026-05-20}}</ref>. Найбольшую папулярнасць атрымаў за ролю Ларвела Джонса ва ўсіх сямі фільмах серыі "[[Паліцэйская акадэмія (франшыза)|Паліцэйская акадэмія]]"<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0935498/?ref_=tt_cst_t_1|title=Michael Winslow {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-20}}</ref>. == Біяграфія == Уінслау нарадзіўся ў [[Спакан (Вашынгтон)|Спакане]], у сям’і Вердзі і Роберта Уінслау. Дзяцінства правёў на [[Авіябаза «Фэйрчайлд»|авіябазе «Фэйрчайлд»]] непадалёк ад роднага горада. Пазней стаў вучыцца ў школе акцёрскага майстэрства, мадэлявання і візуалізацыі імя Лізы Мэйл<ref name=":0">{{cite web|lang=en|url=http://michaelwinslow.net/bio/|title=Behind the Sound|author=<!-- Begin Title --> Michael on BBC Daybreak|date=2013-02-15|publisher=Michael Winslow|archive-url=https://archive.today/20131014164935/http://michaelwinslow.net/bio/|archive-date=2013-10-14|access-date=2026-05-26|url-status=dead}}</ref>. Паводле ўспамінаў самога Майкла, у дзяцінстве ў яго было няшмат сяброў, таму ён часта забаўляў сябе тым, што пераймаў розныя гукі — працу рухавікоў, галасы жывёл, бытавыя шумы і амаль усё, што мог пачуць вакол сябе. Менавіта так паступова сфармавалася яго ўнікальнае ўменне гукавой імітацыі. Пасля заканчэння школы і каледжа ён пачаў выступаць у начных клубах і тэатрах, дзе яго незвычайны нумар хутка атрымаў прызнанне публікі. Поспех выступленняў дазволіў яму зарабіць дастаткова сродкаў, каб пераехаць у [[Галівуд]] і працягнуць там прафесійную кар’еру артыста<ref name=":0" />. == Фільмаграфія == {| class="wikitable" !Год !Назва |- |1980 |{{Не перакладзена 5|Наступны фільм Чыча і Чонга|4=Cheech and Chong's Next Movie}} |- | rowspan="3" |1981 |[[Таемныя тузы]] |- |{{Не перакладзена 5|Прыемныя сны|4=Nice Dreams}} |- |{{Не перакладзена 5|Касмічныя зоркі|4=Space Stars}} |- | rowspan="2" |1982 |{{Не перакладзена 5|Тэг: Гульня ў забойства|4=Tag: The Assassination Game}} |- |{{Не перакладзена 5|Песня Хайдзі|4=Heidi's Song}} |- | rowspan="4" |1984 |[[Паліцэйская акадэмія (фільм)|Паліцэйская акадэмія]] |- |{{Не перакладзена 5|Горад Алфавіту (фільм)|Горад Алфавіту|4=Alphabet City (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Грэмліны|4=Gremlins}} |- |{{Не перакладзена 5|Грандвью, ЗША|4=Grandview, U.S.A.}} |- | rowspan="2" |1985 |[[Паліцэйская акадэмія 2: Іх першае заданне]] |- |{{Не перакладзена 5|Лаўцы зорак: Легенда пра Орына|4=Starchaser: The Legend of Orin}} |- |1986 |[[Паліцэйская акадэмія 3: Перападрыхтоўка]] |- | rowspan="3" |1987 |[[Паліцэйская акадэмія 4: Грамадзяне ў дазоры]] |- |{{Не перакладзена 5|Касмічныя яйцы|4=Spaceballs}} |- |[[Тры шалёныя прыдуркі]] |- | rowspan="4" |1988 |[[Паліцэйская акадэмія 5: Прызначэнне — Маямі Біч]] |- |{{Не перакладзена 5|Старке Цайтэн|4=Starke Zeiten}} |- |{{Не перакладзена 5|Купляйце і прадавайце|4=Buy & Cell}} |- |[[Тры шалёныя прыдуркі 2]] |- | rowspan="2" |1989 |[[Паліцэйская акадэмія 6: Горад у аблозе]] |- |Think Big |- | rowspan="3" |1990 |New Kids on the Block |- |Far Out Man |- |Going Under |- |1993 |Extralarge |- |1994 |[[Паліцэйская акадэмія: Місія ў Маскве]] |- |1995 |Be Cool about Fire Safety |- |1997-98 |Police Academy: The Series |- | rowspan="3" |1999 |Lycanthrope |- |Michael Winslow Live |- |The Blur of Insanity |- |2000 |He Outta Be Committed |- |2001 |The Trumpet of the Swan |- |2002 |The Biggest Fan |- |2005 |Lenny the Wonder Dog |- |2006 |Robot Chicken |- | rowspan="2" |2008 |The Great Buck Howard |- |Redirecting Eddie |- |2009 |RoboDoc |- | rowspan="2" |2010 |The History of the Typewriter recited by Michael Winslow |- |Tosh.0 |- | rowspan="3" |2013 |Blunt Movie |- |Gingerclown |- |Late Night with Jimmy Fallon |- | rowspan="3" |2015 |Sharknado 3: Oh Hell No! |- |Lavalantula |- |The Jack and Triumph Show |- | rowspan="5" |2016 |Enter the Fist and the Golden Fleece |- |Characterz |- |2 Lava 2 Lantula |- |Renaissance Man |- |Hospital Arrest |- |2017 |Killing Hasselhoff |- | rowspan="2" |2020 |Game Changer |- |A Wrestling Christmas Miracle |- | rowspan="2" |2021 |America's Got Talent (Season 16) |- |Todd |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.michaelwinslowmedia.com/}} * {{Imdb імя|935498}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Комікі ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паліцэйская акадэмія]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] 627japac3dym4a6vok7kys6epa08cjv 5144077 5144023 2026-05-20T15:39:48Z Feeleman 163471 /* Спасылкі */ 5144077 wikitext text/x-wiki  {{Кінематаграфіст|Гады актыўнасці=1980 – наш час}} '''Майкл Леслі Уінслау''' ({{Lang-en|Michael Leslie Winslow}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[акцёр]], [[комік]] і [[Бітбокс|бітбоксер]]<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt39461906/|title=Fleetwood Mac & Cheese (Music Video 2025) {{!}} Animation|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-20}}</ref>, вядомы пад мянушкай «'''Чалавек дзесяці тысяч гукавых эфектаў'''» дзякуючы здольнасці імітаваць разнастайныя гукі выключна з дапамогай голасу<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.broadwayworld.com/miami/article/Michael-Winslow-The-Man-Of-10000-Sound-Effects-20080712|title=Michael Winslow - The Man Of 10,000 Sound Effects|first=Beau|last=Higgins|website=BroadwayWorld.com|date=1970-01-01|access-date=2026-05-20}}</ref>. Найбольшую папулярнасць атрымаў за ролю Ларвела Джонса ва ўсіх сямі фільмах серыі "[[Паліцэйская акадэмія (франшыза)|Паліцэйская акадэмія]]"<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0935498/?ref_=tt_cst_t_1|title=Michael Winslow {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-20}}</ref>. == Біяграфія == Уінслау нарадзіўся ў [[Спакан (Вашынгтон)|Спакане]], у сям’і Вердзі і Роберта Уінслау. Дзяцінства правёў на [[Авіябаза «Фэйрчайлд»|авіябазе «Фэйрчайлд»]] непадалёк ад роднага горада. Пазней стаў вучыцца ў школе акцёрскага майстэрства, мадэлявання і візуалізацыі імя Лізы Мэйл<ref name=":0">{{cite web|lang=en|url=http://michaelwinslow.net/bio/|title=Behind the Sound|author=<!-- Begin Title --> Michael on BBC Daybreak|date=2013-02-15|publisher=Michael Winslow|archive-url=https://archive.today/20131014164935/http://michaelwinslow.net/bio/|archive-date=2013-10-14|access-date=2026-05-26|url-status=dead}}</ref>. Паводле ўспамінаў самога Майкла, у дзяцінстве ў яго было няшмат сяброў, таму ён часта забаўляў сябе тым, што пераймаў розныя гукі — працу рухавікоў, галасы жывёл, бытавыя шумы і амаль усё, што мог пачуць вакол сябе. Менавіта так паступова сфармавалася яго ўнікальнае ўменне гукавой імітацыі. Пасля заканчэння школы і каледжа ён пачаў выступаць у начных клубах і тэатрах, дзе яго незвычайны нумар хутка атрымаў прызнанне публікі. Поспех выступленняў дазволіў яму зарабіць дастаткова сродкаў, каб пераехаць у [[Галівуд]] і працягнуць там прафесійную кар’еру артыста<ref name=":0" />. == Фільмаграфія == {| class="wikitable" !Год !Назва |- |1980 |{{Не перакладзена 5|Наступны фільм Чыча і Чонга|4=Cheech and Chong's Next Movie}} |- | rowspan="3" |1981 |[[Таемныя тузы]] |- |{{Не перакладзена 5|Прыемныя сны|4=Nice Dreams}} |- |{{Не перакладзена 5|Касмічныя зоркі|4=Space Stars}} |- | rowspan="2" |1982 |{{Не перакладзена 5|Тэг: Гульня ў забойства|4=Tag: The Assassination Game}} |- |{{Не перакладзена 5|Песня Хайдзі|4=Heidi's Song}} |- | rowspan="4" |1984 |[[Паліцэйская акадэмія (фільм)|Паліцэйская акадэмія]] |- |{{Не перакладзена 5|Горад Алфавіту (фільм)|Горад Алфавіту|4=Alphabet City (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Грэмліны|4=Gremlins}} |- |{{Не перакладзена 5|Грандвью, ЗША|4=Grandview, U.S.A.}} |- | rowspan="2" |1985 |[[Паліцэйская акадэмія 2: Іх першае заданне]] |- |{{Не перакладзена 5|Лаўцы зорак: Легенда пра Орына|4=Starchaser: The Legend of Orin}} |- |1986 |[[Паліцэйская акадэмія 3: Перападрыхтоўка]] |- | rowspan="3" |1987 |[[Паліцэйская акадэмія 4: Грамадзяне ў дазоры]] |- |{{Не перакладзена 5|Касмічныя яйцы|4=Spaceballs}} |- |[[Тры шалёныя прыдуркі]] |- | rowspan="4" |1988 |[[Паліцэйская акадэмія 5: Прызначэнне — Маямі Біч]] |- |{{Не перакладзена 5|Старке Цайтэн|4=Starke Zeiten}} |- |{{Не перакладзена 5|Купляйце і прадавайце|4=Buy & Cell}} |- |[[Тры шалёныя прыдуркі 2]] |- | rowspan="2" |1989 |[[Паліцэйская акадэмія 6: Горад у аблозе]] |- |Think Big |- | rowspan="3" |1990 |New Kids on the Block |- |Far Out Man |- |Going Under |- |1993 |Extralarge |- |1994 |[[Паліцэйская акадэмія: Місія ў Маскве]] |- |1995 |Be Cool about Fire Safety |- |1997-98 |Police Academy: The Series |- | rowspan="3" |1999 |Lycanthrope |- |Michael Winslow Live |- |The Blur of Insanity |- |2000 |He Outta Be Committed |- |2001 |The Trumpet of the Swan |- |2002 |The Biggest Fan |- |2005 |Lenny the Wonder Dog |- |2006 |Robot Chicken |- | rowspan="2" |2008 |The Great Buck Howard |- |Redirecting Eddie |- |2009 |RoboDoc |- | rowspan="2" |2010 |The History of the Typewriter recited by Michael Winslow |- |Tosh.0 |- | rowspan="3" |2013 |Blunt Movie |- |Gingerclown |- |Late Night with Jimmy Fallon |- | rowspan="3" |2015 |Sharknado 3: Oh Hell No! |- |Lavalantula |- |The Jack and Triumph Show |- | rowspan="5" |2016 |Enter the Fist and the Golden Fleece |- |Characterz |- |2 Lava 2 Lantula |- |Renaissance Man |- |Hospital Arrest |- |2017 |Killing Hasselhoff |- | rowspan="2" |2020 |Game Changer |- |A Wrestling Christmas Miracle |- | rowspan="2" |2021 |America's Got Talent (Season 16) |- |Todd |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.michaelwinslowmedia.com/}} * {{Imdb імя|935498}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Уінслау Майкл}} [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Комікі ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паліцэйская акадэмія]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] 2eo8erx49tl2pgkjq4s41tkt6qkjh8g 0 808057 5144025 2026-05-20T13:57:52Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Японскі сад ЮНЕСКА |Нацыянальная назва = |Выява = Le jardin japonais de Noguchi (UNESCO, Paris) (5212315715).jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = 48/50/58/N/2/18/18/E |Краіна = Францыя |Горад = Парыж |Раён горада = VII акр...» 5144025 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад ЮНЕСКА |Нацыянальная назва = |Выява = Le jardin japonais de Noguchi (UNESCO, Paris) (5212315715).jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = 48/50/58/N/2/18/18/E |Краіна = Францыя |Горад = Парыж |Раён горада = VII акруга Парыжа |Гістарычны раён = |Тып парку = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1957 |Архітэктар = Ісаму Нагуці |Плошча = |Метро = [[Ла Мот-Піке — Грэнэль (станцыя метро)|Ла Мот-Піке — Грэнэль]] |Наведвальнікі = |Статус = {{Mérimée|IA75000006}} |Сайт = |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=15|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}} }} '''Сад міру ЮНЕСКА'''<ref>[https://www.unesco.emb-japan.go.jp/files/100904436.pdf Speech by H.E. Mr. KANO Takehiro (Japan) - Revisiting the UNESCO Japanese Garden (12 September 2025)]</ref> — [[японскі сад]], падарунак [[Урад Японіі|урада Японіі]] [[ЮНЕСКА]]<ref name="tuu">[https://architectuul.com/architecture/unesco-garden Architectuul: UNESCO garden]</ref>, разбіты каля [[штаб-кватэра UNESCO|галоўнага будынка арганізацыі]] ў [[Парыж]]ы. Сад з'яўляецца месцам адпачынку для супрацоўнікаў і наведвальнікаў UNESCO і напамінам ім аб прыхільнасці абароне біяразнастайнасці, памяці аб культурнай спадчыне народаў і перадачы ведаў ад аднаго пакалення да іншага.<ref name="upr">{{Cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/bridging-past-and-present-restoration-garden-peace-revitalizes-isamu-noguchis-vision |title=Bridging past and present: restoration of the Garden of Peace revitalizes Isamu Noguchi’s vision |archive-date=2025-10-06 |access-date=2026-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251006155049/https://www.unesco.org/en/articles/bridging-past-and-present-restoration-garden-peace-revitalizes-isamu-noguchis-vision |url-status=live }}</ref> == Гісторыя, апісанне і адрозненні == Сад быў створаны ў 1957 годзе японска-амерыканскім скульптарам [[Ісаму Нагуці]]. Яму дапамагаў нашчадкавы садоўнік Таемон Сано.<ref name="ln">{{Cite web |url=https://landscapenotes.com/2012/11/30/unescos-jardin-japonais-garden-of-peace/ |title=Landscape notes: UNESCO’S JARDIN JAPONAIS: GARDEN OF PEACE |archive-date=2019-03-02 |access-date=2026-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302143423/http://landscapenotes.com/2012/11/30/unescos-jardin-japonais-garden-of-peace/ |url-status=live }}</ref> У цэлым сад працягвае агульныя традыцыі японскіх садоў, паўсюль нясе адбітак японскага духу. У той жа час ён авангардны і паўсюль выказвае асабістую мастацкую творчасць Нагуці. Вось некаторыя адрозненні: * Позірку наведвальніка адкрываецца ўвесь сад. Для гэтага Нагуці стварыў платформу, або верхні сад (''бутай'', сцэна).<ref name="vis">{{Cite web |url=https://www.unesco.org/visit/jardin/fra/jardin.htm |title=Le jardin de l'UNESCO |archive-date=2017-04-23 |access-date=2026-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423034528/http://www.unesco.org/visit/jardin/fra/jardin.htm |url-status=dead }}</ref> Аднак традыцыйны сад нельга ахапіць позіркам цалкам. Яго трэба адкрываць паступова. * Сад складаецца з трох восяў: ** вось, што ідзе ад платформы да месца, прызначанага для [[Японская чайная цырымонія|чайнай цырымоніі]] на адкрытым паветры ** вось «кветкавай сцежкі» і ручая ** вось, што ідзе ад выгнутага моста да ліхтара, праходзячы праз месца, прызначанае для чайнай цырымоніі на адкрытым паветры. * Восі японскіх садоў традыцыйна нябачныя. Іх бачнасць тут адлюстроўвае волю стваральніка.<ref>{{Cite web |url=http://www.unesco.org/visit/jardin/uk/jardin.htm |title=UNESCO’s garden |archive-date=2017-05-06 |access-date=2026-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506103953/http://www.unesco.org/visit/jardin/uk/jardin.htm |url-status=dead }}</ref> * «Кветкавая сцежка» ({{lang-ja|花道}}) і «бутай» не з'яўляюцца традыцыйнымі элементамі японскага сада: тым не менш, гэта традыцыйныя элементы японскай культуры, перш за ўсё [[кабукі|тэатра кабукі]].<ref>{{Cite web |url=https://www.noguchi.org/artworks/public-works/view/unesco-gardens-paris/ |title=Isamu Noguchi: UNESCO Garden, Paris |archive-date=2026-01-14 |access-date=2026-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114113605/https://www.noguchi.org/artworks/public-works/view/unesco-gardens-paris/ |url-status=live }}</ref> * У суадносінах прырода/чалавек тут аддаецца перавага чалавечаму тварэнню. Гэта істотная рыса сучасных садоў: створанае чалавекам пераважае над натурай. * Выкарыстанне асфальту ў гэтым садзе шакуе любога японца. Але асфальт — гэта фіксаваная форма, то бок можа разглядацца як скульптура. * Спосаб раскладкі камянёў з'яўляецца фундаментальна японскім. Самі камяні таксама былі імпартаваныя з [[Японія|Японіі]]. * У традыцыйных садах межы паміж рознымі матэрыяламі, паміж рознымі прасторамі наўмысна вельмі размытыя. Максімальна выкарыстоўваюцца натуральныя матэрыялы. Сад ЮНЕСКА характарызуецца выразна пазначанымі межамі, кожная зона незалежная. Сад — гэта кампазіцыя вельмі аўтаномных прастор, і кожная з іх глыбока выказвае японскую культуру і густ. * Расліны сада найбольш блізкія да прыродных ландшафтаў Японіі і дазваляюць наведвальніку адчуць змену пораў года. Гісторык ландшафтаў Джон Дыксан Хант у кнізе «Свет садоў» рэзюмуе: «Тое, што сад ЮНЕСКА выклікаў гарачыя дэбаты як аб яго „японскасці“, так і аб яго сучаснасці, было непазбежна… гэта ўзмацнялася міжнародным маштабам ЮНЕСКА і ўнутранымі звадамі наконт сада».<ref>{{cite book|author=John Dixon Hunt|title=A World of Gardens|year=2012|isbn=9781861898807}}</ref> == Рэстаўрацыя == З 2024 года ў садзе праходзіць маштабная [[рэстаўрацыя]], каб вярнуць яму першапачатковую пышнасць. У верасні 2025 года рэстаўрацыя дасягнула важнага этапу дзякуючы камандзе японскіх экспертаў па садоўніцтве, якія старанна абнавілі расліны і ландшафт, застаючыся вернымі мастацкаму бачанню Нагуці. Як выказаўся адзін садоўнік: «Наша ідэя складаецца ў тым, каб па-сапраўднаму паважаць і прытрымлівацца бачання Ісаму Нагуці. Мы прытрымліваемся яго дызайну. Гэта сапраўды важна».<ref name="upr" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскі сад|ЮНЕСКА]] [[Катэгорыя:ЮНЕСКА]] [[Катэгорыя:Гістарычныя помнікі VII акругі Парыжа]] 3m6mjh4yi5hjc91a4soei19sw6yqqx1 5144026 5144025 2026-05-20T13:58:35Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Крыніцы */ 5144026 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад ЮНЕСКА |Нацыянальная назва = |Выява = Le jardin japonais de Noguchi (UNESCO, Paris) (5212315715).jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = 48/50/58/N/2/18/18/E |Краіна = Францыя |Горад = Парыж |Раён горада = VII акруга Парыжа |Гістарычны раён = |Тып парку = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1957 |Архітэктар = Ісаму Нагуці |Плошча = |Метро = [[Ла Мот-Піке — Грэнэль (станцыя метро)|Ла Мот-Піке — Грэнэль]] |Наведвальнікі = |Статус = {{Mérimée|IA75000006}} |Сайт = |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=15|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}} }} '''Сад міру ЮНЕСКА'''<ref>[https://www.unesco.emb-japan.go.jp/files/100904436.pdf Speech by H.E. Mr. KANO Takehiro (Japan) - Revisiting the UNESCO Japanese Garden (12 September 2025)]</ref> — [[японскі сад]], падарунак [[Урад Японіі|урада Японіі]] [[ЮНЕСКА]]<ref name="tuu">[https://architectuul.com/architecture/unesco-garden Architectuul: UNESCO garden]</ref>, разбіты каля [[штаб-кватэра UNESCO|галоўнага будынка арганізацыі]] ў [[Парыж]]ы. Сад з'яўляецца месцам адпачынку для супрацоўнікаў і наведвальнікаў UNESCO і напамінам ім аб прыхільнасці абароне біяразнастайнасці, памяці аб культурнай спадчыне народаў і перадачы ведаў ад аднаго пакалення да іншага.<ref name="upr">{{Cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/bridging-past-and-present-restoration-garden-peace-revitalizes-isamu-noguchis-vision |title=Bridging past and present: restoration of the Garden of Peace revitalizes Isamu Noguchi’s vision |archive-date=2025-10-06 |access-date=2026-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251006155049/https://www.unesco.org/en/articles/bridging-past-and-present-restoration-garden-peace-revitalizes-isamu-noguchis-vision |url-status=live }}</ref> == Гісторыя, апісанне і адрозненні == Сад быў створаны ў 1957 годзе японска-амерыканскім скульптарам [[Ісаму Нагуці]]. Яму дапамагаў нашчадкавы садоўнік Таемон Сано.<ref name="ln">{{Cite web |url=https://landscapenotes.com/2012/11/30/unescos-jardin-japonais-garden-of-peace/ |title=Landscape notes: UNESCO’S JARDIN JAPONAIS: GARDEN OF PEACE |archive-date=2019-03-02 |access-date=2026-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302143423/http://landscapenotes.com/2012/11/30/unescos-jardin-japonais-garden-of-peace/ |url-status=live }}</ref> У цэлым сад працягвае агульныя традыцыі японскіх садоў, паўсюль нясе адбітак японскага духу. У той жа час ён авангардны і паўсюль выказвае асабістую мастацкую творчасць Нагуці. Вось некаторыя адрозненні: * Позірку наведвальніка адкрываецца ўвесь сад. Для гэтага Нагуці стварыў платформу, або верхні сад (''бутай'', сцэна).<ref name="vis">{{Cite web |url=https://www.unesco.org/visit/jardin/fra/jardin.htm |title=Le jardin de l'UNESCO |archive-date=2017-04-23 |access-date=2026-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423034528/http://www.unesco.org/visit/jardin/fra/jardin.htm |url-status=dead }}</ref> Аднак традыцыйны сад нельга ахапіць позіркам цалкам. Яго трэба адкрываць паступова. * Сад складаецца з трох восяў: ** вось, што ідзе ад платформы да месца, прызначанага для [[Японская чайная цырымонія|чайнай цырымоніі]] на адкрытым паветры ** вось «кветкавай сцежкі» і ручая ** вось, што ідзе ад выгнутага моста да ліхтара, праходзячы праз месца, прызначанае для чайнай цырымоніі на адкрытым паветры. * Восі японскіх садоў традыцыйна нябачныя. Іх бачнасць тут адлюстроўвае волю стваральніка.<ref>{{Cite web |url=http://www.unesco.org/visit/jardin/uk/jardin.htm |title=UNESCO’s garden |archive-date=2017-05-06 |access-date=2026-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506103953/http://www.unesco.org/visit/jardin/uk/jardin.htm |url-status=dead }}</ref> * «Кветкавая сцежка» ({{lang-ja|花道}}) і «бутай» не з'яўляюцца традыцыйнымі элементамі японскага сада: тым не менш, гэта традыцыйныя элементы японскай культуры, перш за ўсё [[кабукі|тэатра кабукі]].<ref>{{Cite web |url=https://www.noguchi.org/artworks/public-works/view/unesco-gardens-paris/ |title=Isamu Noguchi: UNESCO Garden, Paris |archive-date=2026-01-14 |access-date=2026-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114113605/https://www.noguchi.org/artworks/public-works/view/unesco-gardens-paris/ |url-status=live }}</ref> * У суадносінах прырода/чалавек тут аддаецца перавага чалавечаму тварэнню. Гэта істотная рыса сучасных садоў: створанае чалавекам пераважае над натурай. * Выкарыстанне асфальту ў гэтым садзе шакуе любога японца. Але асфальт — гэта фіксаваная форма, то бок можа разглядацца як скульптура. * Спосаб раскладкі камянёў з'яўляецца фундаментальна японскім. Самі камяні таксама былі імпартаваныя з [[Японія|Японіі]]. * У традыцыйных садах межы паміж рознымі матэрыяламі, паміж рознымі прасторамі наўмысна вельмі размытыя. Максімальна выкарыстоўваюцца натуральныя матэрыялы. Сад ЮНЕСКА характарызуецца выразна пазначанымі межамі, кожная зона незалежная. Сад — гэта кампазіцыя вельмі аўтаномных прастор, і кожная з іх глыбока выказвае японскую культуру і густ. * Расліны сада найбольш блізкія да прыродных ландшафтаў Японіі і дазваляюць наведвальніку адчуць змену пораў года. Гісторык ландшафтаў Джон Дыксан Хант у кнізе «Свет садоў» рэзюмуе: «Тое, што сад ЮНЕСКА выклікаў гарачыя дэбаты як аб яго „японскасці“, так і аб яго сучаснасці, было непазбежна… гэта ўзмацнялася міжнародным маштабам ЮНЕСКА і ўнутранымі звадамі наконт сада».<ref>{{cite book|author=John Dixon Hunt|title=A World of Gardens|year=2012|isbn=9781861898807}}</ref> == Рэстаўрацыя == З 2024 года ў садзе праходзіць маштабная [[рэстаўрацыя]], каб вярнуць яму першапачатковую пышнасць. У верасні 2025 года рэстаўрацыя дасягнула важнага этапу дзякуючы камандзе японскіх экспертаў па садоўніцтве, якія старанна абнавілі расліны і ландшафт, застаючыся вернымі мастацкаму бачанню Нагуці. Як выказаўся адзін садоўнік: «Наша ідэя складаецца ў тым, каб па-сапраўднаму паважаць і прытрымлівацца бачання Ісаму Нагуці. Мы прытрымліваемся яго дызайну. Гэта сапраўды важна».<ref name="upr" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскі сад|ЮНЕСКА]] [[Катэгорыя:ЮНЕСКА]] [[Катэгорыя:Парыж]] 4gs68we49obinda0js2tcg6lw6qw09u 0 808058 5144044 2026-05-20T14:37:09Z SimondR 62742 Новая старонка: «'''Закон загалоўкаў Бэтрыджа''' ({{lang-en|Betteridge's law of headlines}}) — [[Журналістыка|журналісцкі]] [[афарызм]], які абвяшчае: «На любы загаловак, што заканчваецца [[пытальнік]]ам, можна адказаць словам „не“». Гэты прынцып грунтуецца на тым, што калі б выдаўцы былі ўпэў...» 5144044 wikitext text/x-wiki '''Закон загалоўкаў Бэтрыджа''' ({{lang-en|Betteridge's law of headlines}}) — [[Журналістыка|журналісцкі]] [[афарызм]], які абвяшчае: «На любы загаловак, што заканчваецца [[пытальнік]]ам, можна адказаць словам „не“». Гэты прынцып грунтуецца на тым, што калі б выдаўцы былі ўпэўненыя ў праўдзівасці інфармацыі, яны б сфармулявалі загаловак як сцвярджэнне. Выкарыстанне ж пытальнай формы дазваляе зняць з сябе адказнасць за верагоднасць матэрыялу. == Гісторыя ўзнікнення == Хоць сучасная назва замацавалася за канцэпцыяй у 2009 годзе дзякуючы брытанскаму [[Інфармацыйныя тэхналогіі|IT]]-журналісту Яну Бэтрыджу{{sfn|Betteridge|2009}}, сама максіма сустракалася пад іншымі назвамі і значна раней. Так, яшчэ ў 1991 годзе ў адным з апублікаваных зборнікаў варыянтаў [[Закон Мёрфі|закона Мёрфі]] яна была названая «законам Дэвіса». Гэты тэрмін і сёння можна сустрэць у інтэрнэце, прычым без ніякіх тлумачэнняў таго, кім менавіта быў гэты Дэвіс{{sfn|Bloch|1991|p=163}}{{sfn|Anvari|2006}}<ref>{{cite web |url=http://www.houseofgoldbergs.com/Docs/Humor/murphyAll.txt |title=List of variants of Murphy's Law |access-date=2026-05-20}}</ref>{{sfn|Liberman|2006}}. Правіла таксама называлі «журналісцкім прынцыпам», а ў 2007 годзе яно фігуравала ў каментарыях як «старая ісціна сярод журналістаў»{{sfn|Götz|1997|loc=Journalistic Principle}}<ref>{{cite news |url=https://meatrobot.org.uk/post/20793051/its-an-old-truism-among-journalists-that-if-a |title="It's an old truism among journalists..." |newspaper=Tumblr |publisher=MeatRobot.org.uk |date=4 December 2007 |access-date=2026-05-20}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dcscience.net/2007/11/21/dont-trust-boots/#comment-816 |title=The Vitamin B scam. Don't trust Boots |date=22 November 2007 |access-date=2026-05-20}}</ref>. Імя самога Бэтрыджа пачало трывала асацыявацца з гэтым прынцыпам пасля выхаду ягонага артыкула ў лютым 2009 года. У ім журналіст раскрытыкаваў папярэднюю публікацыю выдання «[[TechCrunch]]», якая выйшла пад загалоўкам «Ці сапраўды ''[[Last.fm]]'' толькі што перадаў даныя пра праслухоўванні карыстальнікаў ''[[RIAA]]''?» ({{lang-en2|Did Last.fm Just Hand Over User Listening Data to the RIAA?}}){{sfn|Schonfeld|2009}}. Бэтрыдж адзначыў, што выданні часта ставяць пытальнік, каб апублікаваць сумнеўныя чуткі без належнай факталагічнай базы: {{цытата|аўтар=Ян Бэтрыдж|Гэтая гісторыя — выдатная дэманстрацыя майго прынцыпу, згодна з якім на любы загаловак, што заканчваецца пытальнікам, можна адказаць словам «не». Журналісты выкарыстоўваюць такі стыль загалоўкаў па адной прычыне: яны ўсведамляюць, што гісторыя, хутчэй за ўсё, — лухта, і ў іх няма ні крыніц, ні фактаў для яе пацверджання, але яны ўсё адно жадаюць яе апублікаваць{{sfn|Betteridge|2009}}.{{oq|en|This story is a great demonstration of my maxim that any headline which ends in a question mark can be answered by the word "no". The reason why journalists use that style of headline is that they know the story is probably bullshit, and don't actually have the sources and facts to back it up, but still want to run it.}}}} Варта адзначыць, што яшчэ раней, у 2004 годзе, брытанскі газетны рэдактар [[Эндру Мар]] раіў чытачам скептычна ставіцца да падобных артыкулаў, паколькі часцей за ўсё за пытальнікам хаваецца штучна раздутая [[сенсацыя]] або «страшылка», на якую не варта марнаваць час. У сваёй кнізе «My Trade» (2004), даючы парады па інтэрпрэтацыі газетных тэкстаў, ён напісаў{{sfn|Marr|2004|p=253}}: {{цытата|аўтар=Эндру Мар|Калі загаловак ставіць пытанне, паспрабуйце адказаць «не». Ці гэта сапраўдны твар брытанскай моладзі? (Разумны чытач адкажа: Не.) Ці знайшлі мы лекі ад [[СНІД]]у? (Не; інакш навошта быў бы пытальнік.) Ці з’яўляецца гэтая карта ключом да міру? (Хутчэй за ўсё, не.) Загаловак з пытальнікам на канцы ў пераважнай большасці выпадкаў сведчыць пра тое, што матэрыял тэндэнцыйны або штучна раздуты. Часта гэта проста страшылка або спроба ператварыць пасрэдны рэпартаж у прадмет нацыянальнай дыскусіі і, пажадана, панікі. Для занятага журналіста, які шукае рэальную інфармацыю, такі пытальнік азначае адно: «не марнуйце час на чытанне гэтага матэрыялу».{{oq|en|If the headline asks a question, try answering 'no'. Is This the True Face of Britain's Young? (Sensible reader: No.) Have We Found the Cure for AIDS? (No; or you wouldn't have put the question mark in.) Does This Map Provide the Key for Peace? (Probably not.) A headline with a question mark at the end means, in the vast majority of cases, that the story is tendentious or over-sold. It is often a scare story, or an attempt to elevate some run-of-the-mill piece of reporting into a national controversy and, preferably, a national panic. To a busy journalist hunting for real information a question mark means 'don't bother reading this bit'.}}}} == Даследаванні == У 2016 годзе даследчыкі прааналізавалі выбарку навуковых часопісаў (не звяртаючыся да навінавых выданняў), каб праверыць закон Бэтрыджа і правіла Хінчліфа. Высветлілася, што ў акадэмічным асяроддзі загалоўкі-пытанні сустракаюцца рэдка. Больш за тое, сярод іх амаль не было пытанняў закрытага тыпу (якія патрабавалі б адназначнага адказу «так» або «не»), а калі такія і трапляліся, у самім тэксце аўтары часцей адказвалі на іх «так», а не «не»{{sfn|Cook|Plourde|2016}}. Даследаванне 2018 года, якое ахапіла {{num|2585}} артыкулаў у чатырох навуковых часопісах па экалогіі, таксама пацвердзіла гэтую тэндэнцыю. Аналіз паказаў, што пытальныя загалоўкі выкарыстоўваліся вельмі рэдка: * Толькі 1,82 % загалоўкаў утрымлівалі спецыяльныя пытанні (з пытальнымі словамі накшталт «хто», «што», «чаму» і г.д.). * Толькі 2,15 % былі агульнымі пытаннямі, што прадугледжвалі адказ «так» або «не». Размеркаванне адказаў для гэтых 2,15 % пытанняў закрытага тыпу было наступным: у 44 % выпадкаў аўтары давалі станоўчы адказ («так»), у 34 % — неадназначны («магчыма»), і толькі 22 % артыкулаў фактычна пацвярджалі закон Бэтрыджа, завяршаючыся адказам «не»{{sfn|Mola|2017|p=11}}. У 2015 годзе спецыяліст па аналізе даных апублікаваў у сваім блогу вынікі даследавання {{num|26000}} артыкулаў з 13 розных навінавых сайтаў. Яно паказала, што большасць пытальных загалоўкаў у медыя (54 %) сапраўды патрабавала адказу «так/не». Аднак самі адказы ў тэкстах артыкулаў размеркаваліся наступным чынам (у працэнтах ад агульнай колькасці пытальных загалоўкаў): * 20 % артыкулаў утрымлівалі адказ «так»; * 17 % — адказ «не»; * яшчэ ў 16 % выпадкаў аўтар даследавання не змог вызначыць дакладны адказ{{sfn|Linander|2015}}. == У замежнай медыяпрасторы == Выкарыстанне загалоўкаў у форме пытанняў — гэта тактыка, да якой часта звяртаюцца выданні, калі ім вельмі трэба апублікаваць гучны матэрыял, але «бракуе рэальных фактаў для падмацавання асноўнай думкі артыкула»{{sfn|Berthon|Fedorenko|Pitt|Ferguson|2019|p=257}}{{sfn|Murtha|2015}}. Як трапна адзначаў амерыканскі журналіст [[Роджэр Сайман (журналіст)|Роджэр Сайман]], гэты хітры прыём дазваляе апраўдаць публікацыю фактычна любой інфармацыі, якой бы неверагоднай ці абсурднай яна ні здавалася. Каб прадэманстраваць гэта, ён прыводзіў гіпатэтычныя, але вельмі паказальныя прыклады: «Ці заменіць [[Хілары Клінтан|Хілары]] [[Джо Байдэн|Байдэна]] ў выбарчым спісе?» або «Ці падтрымае [[Уілард Міт Ромні|Ромні]] аднаполыя шлюбы паміж карпарацыямі?»{{sfn|Paul|Moss|2015|p=275}}{{sfn|Simon|2012}}. У рэальнасці ж падобны падыход актыўна выкарыстоўваўся, напрыклад, падчас асвятлення ўнутрыпартыйнага канфлікту ў [[Індыйская народная партыя|Індыйскай народнай партыі]] ў 2004 годзе. Паколькі ніводны палітык тады афіцыйна не пацвярджаў і не абвяргаў чуткі пра адстаўкі, прэса проста стракацела загалоўкамі накшталт: «Ці збіраецца [[Венкая Найду]] сысці?»{{sfn|Saxena|2006|pp=95–96}}. Усведамляючы, што дасведчаны чытач адразу бачыць гэты танны падтэкст, аўтары прафесійных дапаможнікаў настойліва рэкамендуюць рэдактарам пазбягаць падобных фармулёвак{{sfn|Saxena|2006|p=95}}. Многія аўтарытэтныя дзеячы медыя ставіліся да такіх загалоўкаў вельмі крытычна. Незалежны пісьменнік Р. Томас Бернер называў іх проста «таннымі трукамі»{{sfn|Berner|2007|p=233}}, а Грант Мілнар Хайд падкрэсліваў, што яны адразу ствараюць уражанне, нібыта газета сама не ўпэўнена ў тым, што публікуе{{sfn|Hyde|1931|p=154}}. Цікава, што пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў брытанскім выданні «[[Daily Mail]]» існавала нават жорсткае правіла на гэты конт. Яго ўвёў уладальнік газеты [[лорд Норткліф]]: пытальныя загалоўкі былі строга забароненыя, за выключэннем тых рэдкіх сітуацый, калі само пытанне тычылася праблемы агульнанацыянальнага маштабу{{sfn|Andrews|1964|p=106}}. З [[Юрыдычная адказнасць|юрыдычнага]] пункту гледжання пытальнік у канцы сказа таксама не з’яўляецца надзейнай абаронай ад [[Абвінавачанне|абвінавачванняў]] у [[паклёп]]е{{sfn|Sack|1999|pp=2–48}}. Яшчэ ў далёкім 1913 годзе [[Вярхоўны суд Аклахомы|Вярхоўны суд амерыканскага штата Аклахома]] ў сваім рашэнні па справе «Спенсер супраць Мініка» пастанавіў: чалавек не можа беспакарана ўзводзіць паклёп на іншага, публікуючы словы з відавочным шкодным сэнсам, і пры гэтым спрабаваць пазбегнуць адказнасці толькі дзякуючы выкарыстанню пытальніка{{sfn|Oklahoma|1913}}{{sfn|Sack|1999|pp=2–48}}. Нягледзячы на гэта, практыка прымянення такіх загалоўкаў дзеля таннай [[Сенсацыйнасць|сенсацыйнасці]] мае вельмі доўгую гісторыю. Яркім прыкладам можа служыць артыкул у газеце [[Джозеф Пулітцэр|Джозефа Пулітцэра]] «[[New York World]]» ад 9 чэрвеня 1883 года, які выйшаў пад назвай «Гэта была „Мятная Мэры“?» ({{lang-en|Was It Peppermint Mary?}}){{sfn|Juergens|2015|pp=63–64}}. У тэксце распавядалася пра ювелірную краму, якая спрабавала забараніць сваім супрацоўніцам фліртаваць з мінакамі. Нейкая Мэры згадвалася там толькі ў самым канцы як магчымая вінаватая інцыдэнту, аднак прамога адказу на пастаўленае ў загалоўку пытанне чытач так і не атрымаў{{sfn|Juergens|2015|pp=63–64}}. Тая ж газета «New York World» увайшла ў гісторыю і тым, што выкарыстала пытальны загаловак як банальную перастрахоўку. Гэта адбылося падчас асвятлення заблытаных вынікаў [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША 1916|прэзідэнцкіх выбараў у ЗША 1916 года]]{{sfn|Kahn|1965|p=181}}{{sfn|Gies|1979|p=64}}. Пакуль большасць іншых [[Нью-Ёрк|нью-ёркскіх]] выданняў упэўнена друкавалі катэгарычныя сцвярджэнні кшталту «Х’юз абраны» (''«Hughes Is Elected»'', «[[The Sun (Нью-Ёрк)|The Sun]]»), «Х’юз — наступны прэзідэнт» (''«Hughes the Next President»'', «[[The Journal of Commerce]]») або «Нацыя ў руках Х’юза!» (''«Nation Swept by Hughes!»'', «[[New York Journal-American|New York American]]»), рэдакцыя «World» у апошні момант выдала асцярожны матэрыял: «Х’юз абраны ў напружанай барацьбе?» (''«Hughes Elected in Close Contest?»''){{sfn|O'Keefe|2013|p=154}}. Гэты крок стаў вынікам умяшання журналіста [[Герберт Баярд Своўп|Герберта Баярда Своўпа]], які атрымаў інсайд ад знаёмых гульцоў на таталізатары і літаральна ўгаварыў рэдактара дадаць пытальнік паміж выпускамі тыражу{{sfn|Kahn|1965|pp=52, 181}}{{sfn|Ellis|1975|p=305}}. Цікава, што пад гэтым загалоўкам усё яшчэ красавалася фатаграфія [[Чарлз Эванс Х’юз|Чарлза Х’юза]] з подпісам «Абраны прэзідэнт». Аднак урэшце адказам на пытанне стала гучнае «не»: перамог [[Томас Вудра Вільсан|Вудра Вільсан]], і праз два дні газета паведаміла пра гэта ўжо ў сцвярджальнай форме{{sfn|Kahn|1965|p=181}}{{sfn|O'Keefe|2013|p=154}}. У адрозненне ад журналістыкі, рэкламадаўцы і [[Маркетынг|маркетолагі]] свядома і вельмі ахвотна выкарыстоўваюць пытанні закрытага тыпу. Але тут ёсць адзін важны нюанс: яны робяць гэта толькі тады, калі ўпэўненыя, што чытач адкажа «так». Логіка простая — калі чалавек мысленна адказвае на рэкламнае пытанне адмоўна, ён амаль гарантавана праігнаруе ўвесь далейшы тэкст{{sfn|Zacher|1961|p=118}}. Вядомым прыкладам такога паспяховага падыходу з’яўляецца рэклама курсаў англійскай мовы Шэрвіна Кодзі, якая выходзіла з 1919 па 1959 год пад нязменным загалоўкам: «Ці робіце вы гэтыя памылкі ў англійскай мове?». Пагаджаючыся з уласнымі недахопамі, чытач адказваў «так» і паглыбляўся ў чытанне{{sfn|De Voe|1956|pp=198, 262}}{{sfn|Battistella|2009|pp=6, 39–40}}. Навуковы аналіз, праведзены партнёрам рэкламнага агенцтва Віктарам Швабам, пацвердзіў, што гэты варыянт быў значна больш эфектыўным за любыя альтэрнатыўныя сцвярджэнні, абапіраючыся на даныя аб даходах і запытах кліентаў за дзесяць гадоў{{sfn|Schwab|1939}}{{sfn|De Voe|1956|pp=198, 262}}{{sfn|Battistella|2009|pp=6, 39–40}}. Праз дзесяцігоддзі, у 2013 годзе, даследаванне [[Сацыяльная сетка|сацыяльных сетак]] даказала тое ж самае: загалоўкі-пытанні з прамым зваротам ў ''[[Twitter]]'' і на ''[[eBay]]'' дэманструюць значна больш высокі паказчык клікабельнасці, чым звычайныя рытарычныя пытанні{{sfn|Jarrett|2013}}{{sfn|Lai|Farbrot|2013}}. Варта памятаць важны нюанс: закон Бэтрыджа працуе выключна з пытаннямі закрытага тыпу, дзе патрабуецца адказ «так» ці «не». Ён не распаўсюджваецца на адкрытыя фармулёўкі{{sfn|Murtha|2015}}. Фраза «Чаго нам чакаць ад зменаў у імпартна-экспартнай палітыцы?» — гэта запрашэнне да развагі, у той час як пытанне «Ці варта нам чакаць эмбарга на віджэты?» ужо выразна трапляе пад дзеянне гэтага правіла. == У беларускай медыяпрасторы == У айчыннай медыяпрасторы таксама можна знайсці нямала прыкладаў, якія ідэальна ілюструюць гэты закон. Выданні часта выкарыстоўваюць такія загалоўкі, каб прыцягнуць увагу да вострых сацыяльных, эканамічных або жыццёвых тэм, ствараючы інтрыгу там, дзе адказ часцей за ўсё відавочны. Адзін з прыкладаў можна знайсці ў матэрыялах на эканамічную тэматыку. Выданні часам публікуюць артыкулы з правакацыйнымі назвамі накшталт: «Ці пачнецца [[дэвальвацыя беларускага рубля]]?»<ref>{{cite news |first=Уладзімер |last=Глод |title=Ці пачнецца дэвальвацыя беларускага рубля? |url=https://www.svaboda.org/a/1323654.html |work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]] |publisher= |date=8 кастрычніка 2008 |access-date=2026-05-20 }}</ref> або «Курс беларускага рубля рэзка абваліцца? Прагноз эканаміста»<ref>{{cite news |title=Курс беларускага рубля рэзка абваліцца? Прагноз эканаміста |url=https://euroradio.fm/kurs-belaruskaga-rublya-rezka-abvalicca-pragnoz-ekanamista |work=[[Еўрарадыё]] |publisher= |date=16 студзеня 2025 |access-date=2026-05-20 }}</ref>. Чытач адразу ж чакае найгоршага сцэнарыя і пераходзіць па спасылцы. Аднак, згодна з законам Бэтрыджа, адказваецца на гэтае пытанне адмоўна. У самім тэксце эксперты супакойваюць аўдыторыю, тлумачачы, што перадумоў для менавіта «рэзкага абвалу» ці маментальнай [[Дэвальвацыя|дэвальвацыі]] на дадзены момант няма, а чакаецца толькі паступовае зніжэнне курсу. Іншы папулярны кірунак — тэма лайфстайлу і [[Псіхалогія|псіхалогіі]]. Напрыклад, выданне «[[Zerkalo.io|Zerkalo]]» неяк апублікавала матэрыял з загалоўкам: «Ці працуе сэкс па-сяброўску? Беларусы <…> падзяліліся сваім досведам»<ref>{{cite news |title=Ці працуе сэкс па-сяброўску? Беларусы і беларускі, якія гэта паспрабавалі, падзяліліся сваім досведам |url=https://news.zerkalo.io/life/60114.html |work=[[Zerkalo.io]] |publisher= |date=1 лютага 2024 |access-date=2026-05-20 }}</ref>. І зноў правіла спрацоўвае бездакорна: нягледзячы на інтрыгуючую пастаноўку пытання, пасля прачытання жыццёвых гісторый герояў становіцца зразумела, што адказ — «не». У большасці выпадкаў такі фармат адносін прыводзіў да разбурэння сяброўства або выклікаў няўзаемныя пачуцці, даказваючы, што падобная практыка не працуе так, як хацелася б удзельнікам. == Правіла Хінчліфа == У [[Фізіка элементарных часціц|фізіцы элементарных часціц]] падобная канцэпцыя вядомая як ''правіла Хінчліфа'', названае ў гонар фізіка [[Ян Хінчліф|Яна Хінчліфа]]. Ён сфармуляваў прынцып: калі назва навуковай даследчай працы ўяўляе сабой пытанне з магчымым адказам «так» або «не», то адказ на гэтае пытанне будзе адмоўным.{{sfn|Carroll|2006}}{{sfn|Shieber|2015}} Гэтае выслоўе натхніла фізіка [[Барыс Кайзер|Барыса Кайзера]] на стварэнне жартаўлівай варыяцыі [[Парадокс хлуса|парадоксу хлуса]]. У 1988 годзе пад псеўданімам «Барыс Піён» (''Boris Peon'') ён апублікаваў працу пад назвай «Ці справядлівае правіла Хінчліфа?» (''«Is Hinchliffe’s Rule True?»'').{{sfn|Peon|1988}}{{sfn|Sher|2013}}{{sfn|Shieber|2015}} == Гл. таксама == * [[Клікбейт]] * [[Правакацыйнае пытанне]] * [[Спіс імянных законаў і правіл]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Andrews |first=Linton |author-link1=Лінтан Эндрус |year=1964 |title=The Autobiography of a Journalist |publisher=E. Benn }} * {{cite web |url=http://www.anvari.org/fortune/Laws/227_daviss-law-if-a-headline-ends-in-a-question-mark-the-answer-is-no.html |title=Davis's Law |first=Ahmad |last=Anvari |date=2006 |work=anvari.org |access-date=2026-05-20 }} * {{cite book |last=Battistella |first=Edwin L |year=2009 |title=Do You Make These Mistakes in English?: The Story of Sherwin Cody's Famous Language School |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195367126}} * {{cite book |last=Berner |first=R. Thomas |year=2007 |title=Fundamentals of Journalism: Reporting, Writing and Editing |publisher=Marquette Books |isbn=9780922993765 }} * {{cite web |url=http://www.technovia.co.uk/2009/02/techcrunch-irresponsible-journalism.html |title=TechCrunch: Irresponsible journalism |first=Ian |last=Betteridge |date=23 February 2009 |publisher=Technovia.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226202006/http://www.technovia.co.uk/2009/02/techcrunch-irresponsible-journalism.html |archive-date=26 лютага 2009 |url-status=dead |access-date=2026-05-20 }} * {{cite book |last1=Berthon |first1=Pierre R. |last2=Fedorenko |first2=Ivan |last3=Pitt |first3=Leyland F. |last4=Ferguson |first4=Sarah Lord |editor-last1=Parvatiyar |editor-first1=Atul |editor-last2=Sisodia |editor-first2=Rajendra |year=2019 |chapter=Can Brand Custodians Cope with Fake News? Marketing Assets in the Age of Truthiness and Post-fact |title=Handbook of Advances in Marketing in an Era of Disruptions: Essays in Honour of Jagdish N. Sheth |publisher=SAGE Publications India |isbn=9789352808182 }} * {{cite book |last=Bloch |first=Arthur |year=1991 |title=The Complete Murphy's Law: A Definitive Collection |url=https://archive.org/details/completemurphysl00bloc |edition=revised |location=Los Angeles, California |publisher=Price Stern Sloan |isbn=9780843129687 |url-access=registration }} * {{cite magazine |last=Carroll |first=Sean |date=7 December 2006 |title=Guest Blogger: Joe Polchinski on the String Debates |url=http://blogs.discovermagazine.com/cosmicvariance/2006/12/07/guest-blogger-joe-polchinski-on-the-string-debates/ |magazine=[[Discover Magazine]] |archive-date=10 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710024030/http://blogs.discovermagazine.com/cosmicvariance/2006/12/07/guest-blogger-joe-polchinski-on-the-string-debates/ |url-status=dead |access-date=2026-05-20 }} * {{cite journal |last1=Cook |first1=James M. |last2=Plourde |first2=Dawn |date=25 June 2016 |title=Do scholars follow Betteridge's Law? The use of questions in journal article titles |journal=[[Scientometrics]] |volume=108 |issue=3 |pages=1119–1128 |issn=0138-9130 |doi=10.1007/s11192-016-2030-2 |s2cid=16494221 |url=https://www.gwern.net/docs/statistics/2016-cook.pdf}} * {{cite book |last1=De Voe |first=Merrill |year=1956 |title=Effective advertising copy |publisher=Macmillan }} * {{cite book |last1=Ellis |first=Edward Robb |year=1975 |title=Echoes of distant thunder: life in the United States, 1914–1918 |publisher=Coward, McCann, & Geoghegan }} * {{cite book |last=Gies |first=Joseph |year=1979 |title=The Colonel of Chicago |url=https://archive.org/details/colonelofchicago00gies |publisher=Dutton |isbn=9780525082675 |url-access=registration }} * {{cite web |url=http://murphyslaws.net/edition.htm |title=The Complete Edition of Murphy's Laws |first=Andreas |last=Götz |date=1997 |publisher=MurphysLaws.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017225650/http://murphyslaws.net/edition.htm#J |archive-date=17 October 2018 |url-status=dead |access-date=2026-05-20}} * {{cite book |last=Hyde |first=Grant Milnor |year=1931 |chapter=Headline Writing |title=Newspaper Editing: A Manual for Editors, Copyreaders, and Students of Newspaper Desk Work |edition=2nd |publisher=D. Appleton }} * {{cite journal |last=Jarrett |first=Christian |date=4 November 2013 |title=Are you more likely to click headlines that are phrased as a question? |url=https://digest.bps.org.uk/2013/11/04/are-you-more-likely-to-click-headlines-that-are-phrased-as-a-question/ |journal=Research Digest |publisher=British Psychological Society |doi=10.1080/15534510.2013.847859 |s2cid=55530539 |url-access=subscription}} * {{cite book |last=Juergens |first=George |year=2015 |chapter=Sensationalism |title=Joseph Pulitzer and the New York World |publisher=Princeton University Press |isbn=9781400877959 }} * {{cite book |last=Kahn |first=Ely Jacques |year=1965 |title=The world of Swope |publisher=Simon and Schuster |location=New York }} * {{cite journal |last1=Lai |first1=Linda |last2=Farbrot |first2=Audun |date=25 October 2013 |title=What makes you click? The effect of question headlines on readership in computer-mediated communication |journal=Social Influence |publisher=Taylor and Francis |volume=9 |issue=4 |pages=289–299 |doi=10.1080/15534510.2013.847859 |s2cid=55530539}} * {{cite web |url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/003585.html |title=Rhetorical questions: threat or menace? |last=Liberman |first=Mark |author-link=Марк Ліберман |date=17 September 2006 |website=[[Language Log]] |access-date=2026-05-20 }} * {{cite web |url=http://calmerthanyouare.org/2015/03/19/betteridges-law.html |title=is betteridge's law of headlines correct? |first=Mats |last=Linander |date=19 March 2015 |work=calmer than you are |location=New York }} * {{cite book |last=Marr |first=Andrew |author-link=Эндру Мар |year=2004 |title=My Trade: a short history of British journalism |publisher=Macmillan |location=London |isbn=9781405005364}} * {{cite magazine |last=Mola |first=John |date=4 April 2017 |title=Betteridge's Law in Ecology |url=https://aggiebrickyard.github.io/assets/brickyardpdfs/TAB_WQ2017_FINAL_reduced75.pdf |magazine=The Aggie Brickyard |volume=4 |publisher=Ecology Graduate Group, UC Davis}} ([http://johnmola.com/2018-11-29-betteridge/ archived by Mola]) * {{cite journal |last=Murtha |first=Jack |date=September–October 2015 |title=Can You Really Tell an Entire Story in a Headline? |journal=Columbia Journalism Review |volume=54 |url=https://www.cjr.org/analysis/betteridges_law.php}} * {{cite book |last=O'Keefe |first=Kevin |year=2013 |chapter=The press and the politics of neutrality |title=A Thousand Deadlines: The New York City Press and American Neutrality, 1914–17 |publisher=Springer |isbn=9789401576086}} * {{cite book |last1=Paul |first1=Richard |last2=Moss |first2=Steven |year=2015 |title=We Could Not Fail: The First African Americans in the Space Program |url=https://archive.org/details/wecouldnotfailfi0000paul |publisher=University of Texas Press |isbn=9780292772496 |url-access=registration }} * {{cite web |last=Peon |first=Boris |url=http://ccdb5fs.kek.jp/cgi-bin/img/allpdf?199007095 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410022155/http://ccdb5fs.kek.jp/cgi-bin/img/allpdf?199007095 |url-status=dead |archive-date=10 April 2016 |title=Is Hinchliffe's Rule True? |date=4 August 1988 |access-date=2026-05-20 }} * {{cite book |ref={{harvid|Oklahoma|1913}} |date=20 December 1913 |title=Spencer v. Minnick Okla. opinion 613, P.130 |url=https://law.justia.com/cases/oklahoma/supreme-court/1913/14139.html |volume=41 }} * {{cite book |last=Sack |first=Robert D. |author-link=Роберт Дэвід Сак |date=1999 |chapter=The Cause of Action |title=Sack on defamation: libel, slander, and related problems |volume=1 |edition=3rd |publisher=Practising Law Institute }} * {{cite book |last=Saxena |first=Sunil |year=2006 |chapter=Question Headlines |title=Headline Writing |publisher=SAGE |isbn=9780761934219}} * {{cite news |first=Erick |last=Schonfeld |title=Did Last.fm Just Hand Over User Listening Data To the RIAA? |url=https://techcrunch.com/2009/02/20/did-lastfm-just-hand-over-user-listening-data-to-the-riaa |newspaper=[[TechCrunch]] |date=20 February 2009 }} * {{cite journal |last=Schwab |first=Victor O. |date=September 1939 |title=An Advertisement That Is Never Changed |journal=Printers' Ink Monthly |pages=10–11, 64–65}} * {{cite journal |last=Shieber |first=Stuart M. |date=May–June 2015 |title=Is This Article Consistent with Hinchliffe's Rule? |journal=Annals of Improbable Research |volume=21 |number=3 |url=https://www.improbable.com/airchives/paperair/volume21/v21i3/Consistent-with-Hinchliffe-21-3.pdf |access-date=2026-05-20 }} * {{cite web |url=https://profmattstrassler.com/2013/07/02/a-second-higgs-particle/#comment-67479 |title=comment on 'A Second Higgs Particle?' |first=Marc |last=Sher |date=4 July 2013}} * {{cite magazine |last=Simon |first=Roger |author-link=Роджэр Сайман (журналіст) |date=8 May 2012 |title=Empty seats haunt Obama |url=https://www.politico.com/story/2012/05/empty-seats-haunt-obama-076017 |magazine=[[Politico (часопіс)|Politico]] }} * {{cite book |last=Zacher |first=Robert Vincent |year=1961 |title=Advertising Techniques and Management |publisher=R. D. Irwin }} {{refend}} == Дадатковае чытанне == * {{cite book |last=Gooden |first=Philip |year=2015 |chapter=Arts |title=Skyscrapers, Hemlines and the Eddie Murphy Rule |trans-title=Хмарачосы, падолы і правіла Эдзі Мёрфі |edition=1st |publisher=Bloomsbury Information |isbn=9781472915023 }} * {{cite magazine |date=4 February 1957 |title=The Press: Question Mark Magazines |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,723802,00.html |magazine=[[Time]] |volume=69 |issue=5}} [[Катэгорыя:Імянныя законы і правілы]] [[Катэгорыя:Парэміялогія]] [[Катэгорыя:Скептыцызм]] 9c5oi8c4if03z2pjcm9ph84u99hym4o 14 808059 5144061 2026-05-20T15:09:38Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Венгрыі|Татабанья]] [[Катэгорыя:Постаці Татабаньі]]» 5144061 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Венгрыі|Татабанья]] [[Катэгорыя:Постаці Татабаньі]] 6wv56eq7l5uwuid1i649kaesck10593 14 808060 5144067 2026-05-20T15:14:25Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Партугаліі|Бенфіка]] [[Катэгорыя:Постаці Лісабона]]» 5144067 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Партугаліі|Бенфіка]] [[Катэгорыя:Постаці Лісабона]] ejrcvojr2d6ga107s1r3tcxix8ncki6 14 808061 5144069 2026-05-20T15:17:13Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Германіі|Вецлар]] [[Катэгорыя:Постаці Вецлара ]]» 5144069 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Германіі|Вецлар]] [[Катэгорыя:Постаці Вецлара ]] 5rmnhimzjdcbl5hdh2nbef4odfbg0x3 0 808062 5144070 2026-05-20T15:21:48Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Японскі сад у Боне |Нацыянальная назва = de/Japanische Garten |Выява = Japanischer-garten-eingang-03.jpg |Подпіс выявы = Уваход у сад |Каардынаты = 50.712944/7.136298 |Краіна = Германія |Рэгіён = |Раён = |Горад...» 5144070 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у Боне |Нацыянальная назва = de/Japanische Garten |Выява = Japanischer-garten-eingang-03.jpg |Подпіс выявы = Уваход у сад |Каардынаты = 50.712944/7.136298 |Краіна = Германія |Рэгіён = |Раён = |Горад = Бон |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1979 |Архітэктар = |Плошча = |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=15|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}} }} '''Японскі сад''' у [[Бон]]скім {{iw|Рэйнаўэ (Бон)|парку Рэйнаўэ|de|Rheinaue (Bonn)}} быў адкрыты 27 красавіка 1979 года ў тагачаснай сталіцы [[ФРГ]] у межах {{iw|Федэральная садовая выстава 1979|Федэральнай садовай выставы|de|Bundesgartenschau 1979}}. == Гісторыя == [[Урад Японіі]] ў якасці свайго ўкладу ў Федэральную садовую выставу 1979 года даручыў прэзідэнту сваёй асацыяцыі ландшафтнага дызайну, доктару Акіру Сато, стварыць [[японскі сад]].<ref>{{cite web |url=https://www.bonn.de/bonn-erleben/aktiv-und-unterwegs/parks-und-gaerten/freizeitpark-rheinaue.php |title=Парк адпачынку Рэйнаўэ |lang=de-DE |date=2025-07-29}}</ref> Японскі сад з'яўляецца адным з нешматлікіх нацыянальных укладаў у Федэральную садовую выставу,<ref>[https://www.visit-bonn-region.de/poi/japanischer-garten Japanischer Garten @ visit Bonn]</ref> якія захаваліся надоўга.<ref>{{cite web |url=https://bonn.wiki/wiki/Japanischer_Garten |title=Японскі сад – Bonn.wiki |lang=de |date=2025-07-29}}</ref> З 2001 года грамадзяне праз асацыяцыю «Bonsai-Team Bonn» удзельнічаюць у доглядзе за садам. З 2002 года штогод вясной падчас выхадных на [[Сёмуха|Сёмуху]] праводзіцца выстава [[Бансай|бансай]].<ref>{{cite web |url=https://www.bonsai-team-bonn.de/html/wie_alles_begann.html |title=Як усё пачыналася |date=2025-07-29}}</ref> == Апісанне == [[Японскі сад]] быў створаны ў стылі Цукіяма-Сэнсай, дзе асноўнымі элементамі з'яўляюцца возера, востраў (па-японску званы Накасіма) і невялікі пагорак. [[Файл:Pagode japanischer garten bonn.jpg|міні|Выгляд на пагаду]] [[Файл:Japanischer Garten in der Bonner Rheinaue.jpg|міні|Выгляд на возера ўвосень]] Аднак ад чыстага [[Медытацыя|медытатыўнага]] саду ў стылі старых садоў [[Кіёта|Кіёта]] адмовіліся і замест гэтага стварылі сад з кругавой дарожкай, як у часы [[Перыяд Эда|Эда]]. У адной частцы таксама быў створаны так званы сад [[Карэсансуй|Карэ-Сан-Суй]] (сухі сад), як гэта было прынята ў [[Перыяд Мурамаці|перыяд Мурамаці]], і былі ўключаны асобныя элементы чайнага саду. Месца для прагулак адносна малое ў параўнанні з воднай паверхняй, што можа быць патлумачана толькі любоўю японцаў да вады. Таму важнай часткай з'яўляецца таксама вадаспад. Іншымі элементамі з'яўляюцца 13-ступеньчатая [[пагада]] і каменныя ліхтары розных відаў і прызначэння. Такія пагады, якія яшчэ ў [[перыяд Нара]] ўсталёўваліся ў храмах і мелі будыйскі сэнс, з часоў Эда больш не маюць рэлігійнага значэння. Яны з'яўляюцца толькі ўпрыгажэннямі ў садах. Пры афармленні саду былі ўжытыя дзве асноўныя тэхнікі. Па-першае, была ўключана навакольная мясцовасць (па-японску гэта называецца тэхніка Сякэй), і, па-другое, сад быў спраектаваны такім чынам, што водныя паверхні і ўвесь сад бачныя толькі пасля таго, як вы пройдзеце некаторую адлегласць па тэрыторыі. Сад аддзелены ад парку Рэйнаўэ плотам. == Элементы саду == [[Файл:Japanischer-garten-steinlaterne-see-01.jpg|міні|Выгляд на адзін з каменных ліхтароў.]] * Брама * Каменныя ліхтары розных відаў * Брукаваная дарожка * Каменны сад * Штучны пагорак * Пакой (Матыай) * Фантан * Альтанка * Горны ручай і вадаспад * 13-ступеньчатая пагада == Экскурсія па садзе == [[Файл:Japanischer-garten-weg-04.jpg|міні|Выгляд на ўваходную зону.]] [[Файл:Japanischer-garten-steinlaterne-see-06.jpg|міні|Выгляд на возера з каменным ліхтаром на заднім плане.]] [[Файл:Bonn-545 Japanischer Garten (Bonn).JPG|міні|Японскі сад (Бон), выгляд з паветра (кастрычнік 2015)]] Уваход у сад ажыццяўляецца праз браму, пабудаваную ў стылі чайнай цырымоніі, і яго варта абыходзіць супраць гадзіннікавай стрэлкі. Злева ад брамы знаходзіцца прывітальны камень з трыма іерогліфамі (чытаюцца зверху ўніз): «не», «стары, старэць, узрост» і «брама». Літаральны пераклад: «Брама нестарэння»; больш паэтычна: «Брама вечнай маладосці» або «той, хто пройдзе праз гэту браму, не пастарэе». Адразу пасля ўваходу позірк падае на насыпны пагорак (Цукіяма) і на каменны ліхтар (Нісіноя). Пагорак спачатку хавае сапраўдную форму саду, каб узмацніць прадчуванне. На каменным ліхтары знаходзіцца мемарыяльная дошка, якая нагадвае пра Федэральную садовую выставу. Калі павярнуць направа і ісці па мазаічнай, выбрукаванай вузкімі, доўгімі камянямі дарожцы (у стылі японскага чайнага саду званай Нобэдун), то можна дайсці да невялікай драўлянай хаціны з імітацыяй калодзежа (Ідзуцу). З левага боку дарожкі знаходзіцца сухі сад у стылі Карэ-Сансуй. Драўляная хаціна, Матыай, — гэта пакой чакання, дзе наведвальнік наладжваецца на будучую чайную цырымонію. Дарожка вядзе праз драўляны мост на невялікі востраў, адкуль упершыню адкрываецца выгляд на ўвесь сад з возерам. На востраве знаходзіцца яшчэ адзін каменны ліхтар (Юкімі). Тут наведвальнік даведваецца, што азначае тэхніка Сякэй, бо ўпершыню адкрываецца выгляд на Зібенгебірге, што надае саду веліч і прастор. Дарожка вядзе праз другі мост да Адзумаі, шасцікутнай драўлянай альтанкі з меднай крышай у стылі чайнай цырымоніі. З адкрытай пляцоўкі перад альтанкай, якая служыць для падрыхтоўкі да чайнай цырымоніі, адкрываецца выгляд на невялікі вадаспад, уключаючы пясчаную адмеліну, якая імітуе белы граніт, на якой стаіць пагада. 500 тон камянёў для пясчанай адмеліны былі выбраны ў гарах [[Ханамакі]] ў [[Прэфектура Іватэ|прэфектуры Іватэ]] і перавезены ў Германію. Дарожка вядзе далей уверх па пагорку да вытоку горнага ручая. Праз прыступкі, званыя Саватары, ручай перасякаецца. Тут адкрываецца выгляд на некалькі парогаў і вялікі вадаспад. Ідучы па дарожцы, можна дасягнуць агляднай пляцоўкі, з якой зноў адкрываецца выгляд на ўвесь сад. Дарожка, праходзячы міма пагады і каменнага ліхтара (Арыбэ), які павінен дадаць штучны элемент у ландшафт, цяпер зноў вядзе да ўваходу. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Der japanische Garten: ein Kunstwerk|аўтар=Irmtraud Schaarschmidt-Richter|мова=de|год=1979|выдавецтва=Office du Livre}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бон]] [[Катэгорыя:Японскі сад|Бон]] szdsxmhv4ek27p50k1vluumx5nezews 5144260 5144070 2026-05-21T01:37:43Z Γλωσσολαλιά 164873 5144260 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у Боне |Нацыянальная назва = de/Japanische Garten |Выява = Japanischer-garten-eingang-03.jpg |Подпіс выявы = Уваход у сад |Каардынаты = 50.712944/7.136298 |Краіна = Германія |Рэгіён = |Раён = |Горад = Бон |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1979 |Архітэктар = |Плошча = |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Японскі сад''' у [[Бон]]скім {{iw|Рэйнаўэ (Бон)|парку Рэйнаўэ|de|Rheinaue (Bonn)}} быў адкрыты 27 красавіка 1979 года ў тагачаснай сталіцы [[ФРГ]] у межах {{iw|Федэральная садовая выстава 1979|Федэральнай садовай выставы|de|Bundesgartenschau 1979}}. == Гісторыя == [[Урад Японіі]] ў якасці свайго ўкладу ў Федэральную садовую выставу 1979 года даручыў прэзідэнту сваёй асацыяцыі ландшафтнага дызайну, доктару Акіру Сато, стварыць [[японскі сад]].<ref>{{cite web |url=https://www.bonn.de/bonn-erleben/aktiv-und-unterwegs/parks-und-gaerten/freizeitpark-rheinaue.php |title=Парк адпачынку Рэйнаўэ |lang=de-DE |date=2025-07-29}}</ref> Японскі сад з'яўляецца адным з нешматлікіх нацыянальных укладаў у Федэральную садовую выставу,<ref>[https://www.visit-bonn-region.de/poi/japanischer-garten Japanischer Garten @ visit Bonn]</ref> якія захаваліся надоўга.<ref>{{cite web |url=https://bonn.wiki/wiki/Japanischer_Garten |title=Японскі сад – Bonn.wiki |lang=de |date=2025-07-29}}</ref> З 2001 года грамадзяне праз асацыяцыю «Bonsai-Team Bonn» удзельнічаюць у доглядзе за садам. З 2002 года штогод вясной падчас выхадных на [[Сёмуха|Сёмуху]] праводзіцца выстава [[Бансай|бансай]].<ref>{{cite web |url=https://www.bonsai-team-bonn.de/html/wie_alles_begann.html |title=Як усё пачыналася |date=2025-07-29}}</ref> == Апісанне == [[Японскі сад]] быў створаны ў стылі Цукіяма-Сэнсай, дзе асноўнымі элементамі з'яўляюцца возера, востраў (па-японску званы Накасіма) і невялікі пагорак. [[Файл:Pagode japanischer garten bonn.jpg|міні|Выгляд на пагаду]] [[Файл:Japanischer Garten in der Bonner Rheinaue.jpg|міні|Выгляд на возера ўвосень]] Аднак ад чыстага [[Медытацыя|медытатыўнага]] саду ў стылі старых садоў [[Кіёта|Кіёта]] адмовіліся і замест гэтага стварылі сад з кругавой дарожкай, як у часы [[Перыяд Эда|Эда]]. У адной частцы таксама быў створаны так званы сад [[Карэсансуй|Карэ-Сан-Суй]] (сухі сад), як гэта было прынята ў [[Перыяд Мурамаці|перыяд Мурамаці]], і былі ўключаны асобныя элементы чайнага саду. Месца для прагулак адносна малое ў параўнанні з воднай паверхняй, што можа быць патлумачана толькі любоўю японцаў да вады. Таму важнай часткай з'яўляецца таксама вадаспад. Іншымі элементамі з'яўляюцца 13-ступеньчатая [[пагада]] і каменныя ліхтары розных відаў і прызначэння. Такія пагады, якія яшчэ ў [[перыяд Нара]] ўсталёўваліся ў храмах і мелі будыйскі сэнс, з часоў Эда больш не маюць рэлігійнага значэння. Яны з'яўляюцца толькі ўпрыгажэннямі ў садах. Пры афармленні саду былі ўжытыя дзве асноўныя тэхнікі. Па-першае, была ўключана навакольная мясцовасць (па-японску гэта называецца тэхніка Сякэй), і, па-другое, сад быў спраектаваны такім чынам, што водныя паверхні і ўвесь сад бачныя толькі пасля таго, як вы пройдзеце некаторую адлегласць па тэрыторыі. Сад аддзелены ад парку Рэйнаўэ плотам. == Элементы саду == [[Файл:Japanischer-garten-steinlaterne-see-01.jpg|міні|Выгляд на адзін з каменных ліхтароў.]] * Брама * Каменныя ліхтары розных відаў * Брукаваная дарожка * Каменны сад * Штучны пагорак * Пакой (Матыай) * Фантан * Альтанка * Горны ручай і вадаспад * 13-ступеньчатая пагада == Экскурсія па садзе == [[Файл:Japanischer-garten-weg-04.jpg|міні|Выгляд на ўваходную зону.]] [[Файл:Japanischer-garten-steinlaterne-see-06.jpg|міні|Выгляд на возера з каменным ліхтаром на заднім плане.]] [[Файл:Bonn-545 Japanischer Garten (Bonn).JPG|міні|Японскі сад (Бон), выгляд з паветра (кастрычнік 2015)]] Уваход у сад ажыццяўляецца праз браму, пабудаваную ў стылі чайнай цырымоніі, і яго варта абыходзіць супраць гадзіннікавай стрэлкі. Злева ад брамы знаходзіцца прывітальны камень з трыма іерогліфамі (чытаюцца зверху ўніз): «не», «стары, старэць, узрост» і «брама». Літаральны пераклад: «Брама нестарэння»; больш паэтычна: «Брама вечнай маладосці» або «той, хто пройдзе праз гэту браму, не пастарэе». Адразу пасля ўваходу позірк падае на насыпны пагорак (Цукіяма) і на каменны ліхтар (Нісіноя). Пагорак спачатку хавае сапраўдную форму саду, каб узмацніць прадчуванне. На каменным ліхтары знаходзіцца мемарыяльная дошка, якая нагадвае пра Федэральную садовую выставу. Калі павярнуць направа і ісці па мазаічнай, выбрукаванай вузкімі, доўгімі камянямі дарожцы (у стылі японскага чайнага саду званай Нобэдун), то можна дайсці да невялікай драўлянай хаціны з імітацыяй калодзежа (Ідзуцу). З левага боку дарожкі знаходзіцца сухі сад у стылі Карэ-Сансуй. Драўляная хаціна, Матыай, — гэта пакой чакання, дзе наведвальнік наладжваецца на будучую чайную цырымонію. Дарожка вядзе праз драўляны мост на невялікі востраў, адкуль упершыню адкрываецца выгляд на ўвесь сад з возерам. На востраве знаходзіцца яшчэ адзін каменны ліхтар (Юкімі). Тут наведвальнік даведваецца, што азначае тэхніка Сякэй, бо ўпершыню адкрываецца выгляд на Зібенгебірге, што надае саду веліч і прастор. Дарожка вядзе праз другі мост да Адзумаі, шасцікутнай драўлянай альтанкі з меднай крышай у стылі чайнай цырымоніі. З адкрытай пляцоўкі перад альтанкай, якая служыць для падрыхтоўкі да чайнай цырымоніі, адкрываецца выгляд на невялікі вадаспад, уключаючы пясчаную адмеліну, якая імітуе белы граніт, на якой стаіць пагада. 500 тон камянёў для пясчанай адмеліны былі выбраны ў гарах [[Ханамакі]] ў [[Прэфектура Іватэ|прэфектуры Іватэ]] і перавезены ў Германію. Дарожка вядзе далей уверх па пагорку да вытоку горнага ручая. Праз прыступкі, званыя Саватары, ручай перасякаецца. Тут адкрываецца выгляд на некалькі парогаў і вялікі вадаспад. Ідучы па дарожцы, можна дасягнуць агляднай пляцоўкі, з якой зноў адкрываецца выгляд на ўвесь сад. Дарожка, праходзячы міма пагады і каменнага ліхтара (Арыбэ), які павінен дадаць штучны элемент у ландшафт, цяпер зноў вядзе да ўваходу. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Der japanische Garten: ein Kunstwerk|аўтар=Irmtraud Schaarschmidt-Richter|мова=de|год=1979|выдавецтва=Office du Livre}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бон]] [[Катэгорыя:Японскі сад|Бон]] k1c7ym8biqwkl6bo34hh0oss6qhiwh0 14 808063 5144081 2026-05-20T15:48:12Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Іспаніі|Таледа]] [[Катэгорыя:Постаці Таледа]]» 5144081 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Іспаніі|Таледа]] [[Катэгорыя:Постаці Таледа]] mjvn75fh7ingos5uhckey4hbme1byhl 14 808064 5144094 2026-05-20T15:59:34Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: « [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Венгрыі|Ферэнцвараш ]] [[Катэгорыя:Постаці Будапешта]]» 5144094 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Венгрыі|Ферэнцвараш ]] [[Катэгорыя:Постаці Будапешта]] qfcgve6l2crbmj0bjklogw0iuwexvmr 0 808065 5144095 2026-05-20T15:59:54Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{ДД}} '''Артур Алегавіч Парфенчыкаў''' (нар. 29 лістапада 1964, Петразаводск) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Кіраўнік Рэспублікі Карэлія з 25 верасня 2017 г. (урыа 15 лютага — 25 верасня 2017 г.). Дырэктар Федэральнай службы судовых прыставаў — галоўны су...» 5144095 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Артур Алегавіч Парфенчыкаў''' (нар. 29 лістапада 1964, Петразаводск) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Кіраўнік Рэспублікі Карэлія з 25 верасня 2017 г. (урыа 15 лютага — 25 верасня 2017 г.). Дырэктар Федэральнай службы судовых прыставаў — галоўны судовы прыстаў Расійскай Федэрацыі з 29 снежня 2008 па 15 лютага 2017. Сапраўдны дзяржаўны саветнік юстыцыі Расійскай Федэрацыі 1-га класа. {{Бібліяінфармацыя}} m3rfqzpp4c3pone2gyil3rydx5cjzto 5144096 5144095 2026-05-20T16:00:35Z StarDeg 16311 5144096 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Артур Алегавіч Парфенчыкаў''' (нар. 29 лістапада 1964, Петразаводск) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Кіраўнік Рэспублікі Карэлія з 25 верасня 2017 г. (урыа 15 лютага — 25 верасня 2017 г.). Дырэктар Федэральнай службы судовых прыставаў — галоўны судовы прыстаў Расійскай Федэрацыі з 29 снежня 2008 па 15 лютага 2017. Сапраўдны дзяржаўны саветнік юстыцыі Расійскай Федэрацыі 1-га класа. {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі}} m2pksqg0tx0sj11c6fqteb997mdnckn 5144097 5144096 2026-05-20T16:02:30Z StarDeg 16311 5144097 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Артур Алегавіч Парфенчыкаў''' (нар. [[29 лістапада]] [[1964]], Петразаводск) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Кіраўнік Рэспублікі Карэлія з 25 верасня 2017 г. (урыа 15 лютага — 25 верасня 2017 г.). Дырэктар Федэральнай службы судовых прыставаў — галоўны судовы прыстаў Расійскай Федэрацыі з 29 снежня 2008 па 15 лютага 2017. Сапраўдны дзяржаўны саветнік юстыцыі Расійскай Федэрацыі 1-га класа. {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі}} {{DEFAULTSORT:Парфенчыкаў Артур Алегавіч}} 26cydp5qdp05nngrmay8v80vvm4vwvu 0 808066 5144103 2026-05-20T16:29:06Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Авіякатастрофа}} '''Катастрофа L-410 у Бандунду''' — [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася [[25 жніўня]] [[2010]] года. Самалёт [[Let L-410|Let L-410 Turbolet]] кангалезскай авіякампаніі Filair, які выконваў рэйс з [[Кіншаса|Кіншасы]] ў [[Бандунду]], паваліўся на жылы дом пры заходз...» 5144103 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа}} '''Катастрофа L-410 у Бандунду''' — [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася [[25 жніўня]] [[2010]] года. Самалёт [[Let L-410|Let L-410 Turbolet]] кангалезскай авіякампаніі Filair, які выконваў рэйс з [[Кіншаса|Кіншасы]] ў [[Бандунду]], паваліўся на жылы дом пры заходзе на пасадку. З 21 чалавека на борце выжыў толькі адзін. Прычынай стаў [[Кракадзілы|кракадзіл]], якога пасажыр правёз кантрабандай на борт. Жывёла выбралася з сумкі, выклікала паніку і прывяла да страты кіравання<ref name="telegraph">{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8078612/Aircraft-crashes-after-crocodile-on-board-escapes-and-sparks-panic.html |title=Aircraft crashes after crocodile on board escapes and sparks panic |publisher=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |date=2010-10-21 |accessdate=2026-05-10}}</ref><ref name="asn">{{cite web |url=https://aviation-safety.net/wikibase/321254 |title=Accident Let L-410UVP-E20C 9Q-CCN, 25 August 2010 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |accessdate=2026-05-10}}</ref><ref name="lenta">{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2010/10/22/crocodile/ |title=Разбившийся в Конго самолет упал из-за крокодила |publisher=[[Lenta.ru]] |date=2010-10-22 |accessdate=2026-05-10}}</ref>. == Самалёт == Самалёт [[Let L-410 Turbolet|Let L-410UVP-E20C Turbolet]] (рэгістрацыйны нумар 9Q-CCN, завадскі 912608) быў выпушчаны ў [[1991]] годзе і абсталёўваўся двума турбавінтавымі рухавікамі Walter M-601E. Раней быў зарэгістраваны як ES-LLB і эксплуатаваўся эстонскай авіякампаніяй Airest да 2007 года. У 2009 годзе яго не набыла Filair<ref>{{Cite web|url=https://www.planes.cz/en?win_res=1024|title=planes.cz - Civil aviation portal for the Czech Republic and the world|website=www.planes.cz|access-date=2026-05-10}}</ref>, прыватная кангалезская кампанія з Кіншасы<ref name="avherald2">{{cite web|url=http://avherald.com/h?article=43015f1b|title=Crash: Filair L410 at Bandundu on Aug 25th 2010, impacted building|date=2010-08-25|publisher=[[The Aviation Herald]]|accessdate=2026-05-10}}</ref>. == Экіпаж і пасажыры == На борце знаходзіліся 18 пасажыраў і 3 члены экіпажа<ref name="asn"/>: * [[Камандзір паветранага судна]] — 62-гадовы бельгіец Дэні Філемот, які таксама быў уладальнікам авіякампаніі Filair<ref name="korrespondent">{{cite web |url=https://korrespondent.net/world/1129285-prichinoj-krusheniya-samoleta-v-dr-kongo-stal-krokodil |title=Причиной крушения самолета в ДР Конго стал крокодил |publisher=[[Корреспондент.net]] |date=2010-10-22 |accessdate=2026-05-10}}</ref>. * [[Другі пілот]] — 39-гадовы брытанец Крыс Уілсан з Шэрдынгтана, графства [[Глостэршыр]]<ref name="korrespondent" /><ref name="telegraph" />. * [[Сцюардэса]] — грамадзянка ДР Конга. Адзіным выжылым апынуўся пасажыр — грамадзянін ДР Конга. Яго імя не выдавалася. == Ход падзей == [[Файл:Crash-avion-FIL-AIR5.jpg|міні|злева|Абломкі самалёта]] 25 жніўня 2010 года самалёт выконваў рэйс Кіншаса — Кіры — Бакора — Семендва — Бандунду — Кіншаса. Адзін з пасажыраў таемна ўзяў на борт жывога кракадзіла. Ён схаваў рэптылію ў вялікую спартыўную сумку, плануючы выгадна прадаць жывёлу на мяса ў Бандунду<ref name="telegraph" /><ref name=" guinness"/>. Калі самалёт пачаў зніжэнне для заходу на пасадку ў аэрапорце Бандунду, кракадзіл прагрыз сумку і выбраўся вонкі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/24579/750169/|title=Крокодил «уронил» самолет|date=2010-10-22|publisher=[[Комсомольская правда]]|access-date=2026-05-10}}</ref>. З’яўленне рэптыліі ў салоне выклікала паніку сярод пасажыраў<ref name="telegraph" />. Сцюардэса, спрабуючы выратавацца, кінулася ў бок кабіны пілотаў, за ёй рушылі ўслед і астатнія пасажыры. Маса людзей, засяродзілася ў пярэдняй частцы салона, прывяла да рэзкага зрушэння [[Цэнтр мас|цэнтра масы]] самалёта. Нягледзячы на адчайныя спробы пілотаў выраўнаваць машыну, кіраванне было страчана. Самалёт паваліўся на дом у некалькіх сотнях метраў ад узлётна-пасадачнай паласы<ref name="telegraph" /><ref name=":1" />. У выніку катастрофы загінулі 20 чалавек. Выжыў толькі адзін пасажыр, які атрымаў цяжкія траўмы. Нароўні з адзіным выжылым чалавекам катастрофу перажыў і сам кракадзіл. Аднак рэптылія, калі выбралася з абломкаў, неўзабаве была засечаная [[мачэтэ]] ратавальнікамі, якія прыбылі на месца крушэння<ref name="telegraph" /><ref name=":0">{{Cite web|url=https://life.ru/p/41448|title=Очевидец: Самолет в Конго упал из-за крокодила|lang=ru|website=Life.ru|date=2010-10-22|access-date=2026-05-10}}</ref>. Газета [[The Daily Telegraph]] іранічна заўважыла, што кракадзіл стаў «адзіным пасажырам, які выжыў у катастрофе, але не перажыў сустрэчы з брыгадай ратавальнікаў»<ref name="telegraph" />. == Расследванне == Першапачаткова вылучалася версія пра недахоп паліва, аднак прадстаўнік Filair абверг яе: у баках заставалася 150 літраў. Тэхнічных няспраўнасцяў таксама выяўлена не было<ref name=" asn"/><ref name=" avherald2"/>. Канчатковая версія была ўсталяваная пасля допыту адзінага выжылага пасажыра <ref name=":0"/>. Следчы аддзела расследавання авіяцыйных здарэнняў, пачуўшы гісторыю выжылага, заявіў, што гэта сцвярджэнне «вельмі малаверагодна»», але яны «не сталі б цалкам яго выключаць»<ref>{{Cite news|title=Escaped crocodile may have caused Congo plane crash|first=Press|last=Association|url=https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/escaped-crocodile-congo-plane-crash|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2010-10-21|access-date=2026-05-10|lang=en-GB}}</ref>. Пазней яны заявілі, што не могуць зрабіць ніякіх канчатковых высноў з-за адсутнасці дадзеных [[бартавы самапісец|бартавога самапісца]]<ref>[https://news.sky.com/story/croc-on-a-plane-reptile-may-have-caused-crash-10397037 "Croc On A Plane: Reptile 'May Have Caused Crash'"]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.uk/british-pilot-died-when-crocodile-plane-caused-congo-crash-1456386|title=British Pilot Died When Crocodile On Plane Caused Congo Crash|lang=en|first=Mark|last=Piggott|website=International Business Times UK|date=2014-07-12|access-date=2026-05-10}}</ref>. У 2011 годзе гэты выпадак быў зарэгістраваны [[Кніга рэкаордаў Гінеса|Кнігай рэкордаў Гінеса]] як «першая авіякатастрофа, выкліканая кракадзілам»<ref name="guinness">{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/95715-first-plane-crash-caused-by-a-crocodile |title=First plane crash caused by a crocodile |publisher=[[Guinness World Records]] |accessdate=2026-05-10}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Жнівень 2010 года]][[Катэгорыя:Падзеі 25 жніўня]] [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] mvf4n6gq6bme51ok7mevaadtdicfh9n 0 808067 5144110 2026-05-20T17:41:24Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Файл:Daisen-in2.jpg|мініяцюра|200px|Від на сухі сад {{iw|Дайсэн-ін|||Daisen-in}} з гары Харайсан у [[Дайтоку-дзі]]. Тут пяць вяршынь Харай узвышаюцца за невялікім мостам, які злучае «накадзіма» (астравы) гэтага сада. Расчасаны жвір адлюстроўвае ваду.]] '''Харайсан''' ({{lang-ja|蓬...» 5144110 wikitext text/x-wiki [[Файл:Daisen-in2.jpg|мініяцюра|200px|Від на сухі сад {{iw|Дайсэн-ін|||Daisen-in}} з гары Харайсан у [[Дайтоку-дзі]]. Тут пяць вяршынь Харай узвышаюцца за невялікім мостам, які злучае «накадзіма» (астравы) гэтага сада. Расчасаны жвір адлюстроўвае ваду.]] '''Харайсан''' ({{lang-ja|蓬莱山}}) або '''харайдзіма''' ({{lang-ja|蓬莱島}}) — гэта тэрміны, якія выкарыстоўваюцца для абазначэння недаступнага вострава, які звычайна з'яўляецца часткай [[японскі сад|японскага сада]], і часта перакладаюцца адпаведна як «гара скарбаў» або «востраў скарбаў». Назва паходзіць ад міфічнага вострава [[Гара Пэнлай|Харай]],<ref>[https://walkwiththedragon.com/2016/04/03/japonsky_sad_pokoj_i_garmonija/ Японскі сад. Спакой і гармонія]</ref> важнага фальклорнага вострава,<ref name=":0">{{Cite book|last=Ng|first=Wai-ming|title=Imagining China in Tokugawa Japan : Legends, Classics, and Historical Terms.|date=2019|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-7308-6|location=Albany|pages=190|oclc=1089524439}}</ref> які прыйшоў у [[Японская міфалогія|японскую міфалогію]] з [[Кітайская міфалогія|кітайскай]].<ref>[https://www.japanesedolls.ru/news/marehbito_gost_potustoronnego_mira/2012-03-14-1088 Марэбіта - госць патойбочнага свету]</ref><ref name="McCullough">McCullough, Helen. ''Classical Japanese Prose'', p. 570. Stanford Univ. Press, 1990. {{ISBN|0-8047-1960-8}}.</ref> Японскія сады звычайна ўключаюць вадаём, некалькі астравоў, масты, месцы для медытацыі, некалькі будынкаў і мноства відаў раслін. Харайсан адарваны ад любой іншай часткі сада: там няма ні мастоў, ні сцежак, ні будынкаў. Гэта спалучэнне недаступнасці з прыгажосцю вострава сімвалізуе царства шчасця, недаступнае смяротным.<ref>[https://www.sittingspiritually.co.uk/blog/article/guest-blog-with-ann-balmforth-a-contemporary-japanese-dragon-garden Guest Blog with Ann Balmforth: A Contemporary Japanese Dragon Garden]</ref> У адрозненне ад харайсана, астравы, даступныя для наведвальнікаў, называюць ''накадзіма''. Яны злучаныя адзін з адным і з сушай мастамі. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад]] nrzjqej9jvxdk9le96pdpc3svg5shdh 10 808068 5144111 2026-05-20T17:53:53Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{{1}}}&#32;<span style="font-weight: normal;">({{lang-ja|{{{2}}}}}{{#if: {{{3|}}} | &#32;''{{{3}}}'' }}{{#if: {{{4|{{{extra|}}}}}} | ,&#32;{{{4|{{{extra}}}}}} }}){{#if: {{{5|{{{extra2|}}}}}} | &#32;{{{5|{{{extra2}}}}}} }}</span><noinclude> {{doc}} </noinclude>» 5144111 wikitext text/x-wiki {{{1}}}&#32;<span style="font-weight: normal;">({{lang-ja|{{{2}}}}}{{#if: {{{3|}}} | &#32;''{{{3}}}'' }}{{#if: {{{4|{{{extra|}}}}}} | ,&#32;{{{4|{{{extra}}}}}} }}){{#if: {{{5|{{{extra2|}}}}}} | &#32;{{{5|{{{extra2}}}}}} }}</span><noinclude> {{doc}} </noinclude> 4ygzu39sfahx21zywht8m2h07v1ezgg 5144116 5144111 2026-05-20T18:00:02Z Γλωσσολαλιά 164873 Выдаленне ўсяго зместу старонкі 5144116 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 808069 5144112 2026-05-20T17:55:20Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Файл:Harima-ankokuji-sekitei01.jpg|thumb|250px|Сад камянёў у [[Като (горад)|Като]], [[Хіёга]]]] {{nihongo|'''Сад камянёў'''|枯山水|карэсансуй|літ. «сухія горы і воды»}}, таксама {{нихонго|«сэкітэй»|石庭||літ. «каменны сад»}} — культурна-эстэтычнае збудаванне [[Японія|Японіі]], разнавіднасц...» 5144112 wikitext text/x-wiki [[Файл:Harima-ankokuji-sekitei01.jpg|thumb|250px|Сад камянёў у [[Като (горад)|Като]], [[Хіёга]]]] {{nihongo|'''Сад камянёў'''|枯山水|карэсансуй|літ. «сухія горы і воды»}}, таксама {{нихонго|«сэкітэй»|石庭||літ. «каменны сад»}} — культурна-эстэтычнае збудаванне [[Японія|Японіі]], разнавіднасць [[Японскі сад|японскага сада]], якая з'явілася ў [[перыяд Мурамаці]] (1336—1573). == Апісанне і асноўныя элементы == У сухіх дзэнскіх садах прысутнасць расліннасці мінімальная, усё зведзена да сутнасці, не схільнай да капрызаў быційных перамен<ref>{{публікацыя|1=артыкул|аўтар=Малініна Е. Е.|загаловак=Мировоззренческие предпосылки создания сухого сада камней в Японии|спасылка=https://vestnik.nsu.ru/historyphilology/files/ff507b6cc97a5460d08bcdd356245f23.pdf|выданне=Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История, филология.|год=2014|нумар=4|том=13}}</ref>. Звычайна сад камянёў уяўляе сабой роўную пляцоўку, большая частка якой засыпана пяском або дробнай галькай. Але галоўным элементам з'яўляюцца, на першы погляд, хаатычна размешчаныя на ёй групы неацёсаных камянёў. Аднак бязладдзе толькі ўяўнае, насамрэч размяшчэнне і кампазіцыя камянёў у групах падпарадкоўваюцца пэўным правілам, якія вынікаюць з светапоглядных канцэпцый [[Дзэн|дзэн-будызму]]. Камяні ў групах размяшчаюць па тры, у адпаведнасці з будыйскай трыядай. На паверхні сада з дапамогай грабляў робяцца баразёнкі, якія ідуць уздоўж доўгага боку сада і ўтвараюць кальцавыя акружнасці вакол камянёў. Традыцыйна лічыцца, што паверхня сада сімвалізуе акіян, а камяні — астравы, але наведвальнік сада можа ўявіць на яго месцы штосьці сваё. Сад камянёў працягвае архітэктуру дома і залежыць ад яго інтэр'еру. Функцыянальна сады камянёў прызначаны для [[медытацыя|медытацый]], адхілення ад мірской мітусні і паўсядзённых праблем. Канструкцыя падобных збудаванняў, падпарадкоўваючыся нормам дзэн-будызму, падкрэслівае цягу японцаў да любавання прыродай, разважанняў, адзіноты. Тут у відавочным выглядзе выступаюць такія прынцыпы, як уменне бачыць хараство будзённага і вытанчанасць прастаты. Таксама, адной з асноўных асаблівасцяў сада камянёў з'яўляецца тое, што ў якім бы пункце ні стаяў назіральнік, яго позірк упадзе на роўную колькасць камянёў. == Вядомыя сады камянёў == === Сад Роандзі === {{Сусветная спадчына|688}} [[Файл:RyoanJi-Dry garden.jpg|thumbnail|250px|right|''Сад камянёў'' [[Роан-дзі|храма Роан-дзі]]]] Адным з самых вядомых садоў камянёў з'яўляецца сад пятнаццаці камянёў [[Роан-дзі|храма Роан-дзі]]. Сад пабудаваны ў [[1499 год]]зе майстрам [[Соамі]] ({{lang-ja|相阿弥}}, памёр у [[1525 год]]зе). Падобныя сады характэрныя для многіх [[дзэн]]-[[Будызм|будыйскіх]] і [[сінгон]]скіх [[храм]]аў [[Японія|Японіі]]. Уяўляе сабой невялікую па памерах прамавугольную пляцоўку (з усходу на захад — 30 м, з поўдня на поўнач — 10 м), засыпаную белым [[Гравій|жвірам]]. На пляцоўцы размешчана 15 чорных неапрацаваных камянёў, яны арганізаваны ў пяць груп. Вакол кожнай групы, як абрамленне, пасаджаны зялёны [[мох]]. [[Гравій]] «расчасаны» [[Граблі|граблямі]] на тонкія баразёнкі. З трох бакоў сад агароджаны невысокім глінабітным [[плот]]ам. З якога б пункта ні разглядаў наведвальнік сада гэтую [[Кампазіцыя (выяўленчае мастацтва)|кампазіцыю]], пятнаццаты камень заўсёды аказваецца па-за полем яго зроку, загароджаны іншымі камянямі. Часам, аднак, ствараецца ўражанне, што бачныя 15 камянёў, бо асобныя камяні з-за сваёй няправільнай формы ўспрымаюцца як два. Цалкам назіраць усе камяні можна, толькі ўзляцеўшы ў паветра над садам і паглядзеўшы на яго зверху. Лічыцца, што ўбачыць усе 15 камянёў можа толькі той, хто «дасягнуў [[Прасвятленне|прасвятлення]]». Сад з'яўляецца часткай [[храм]]авага комплексу, таму падысці да яго можна, толькі прайшоўшы праз [[храм]], а сузіраць — толькі знаходзячыся на [[Веранда|верандзе]] [[храм]]а. == Камяні == Эстэтычныя ўласцівасці неапрацаванага каменя больш за ўсё прымяняюцца ў архітэктуры сада камянёў. Але і ў іншых разнавіднасцях японскага сада камяні з'яўляюцца асноўным элементам. Таксама камень у яго першароднай форме з'яўляецца галоўным атрыбутам японскага парку. == Галерэя == <center> <gallery perrow="4" widths="200" heights="150"> Файл:SFGGPTGZenGarden.jpg Файл:Portland Japanese gardens zen garden.jpg Файл:Anyoin02 1024.jpg </gallery> </center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Малініна Е. Е.|загаловак=Духовно-эстетический феномен «сухого» каменного сада в пространстве буддийского храма|спасылка=http://elibrary.ru/item.asp?id=17860185|выданне=Япония. Ежегодник|выдавецтва=[[Інстытут усходазнаўства РАН]]|год=2010|нумар=39|issn=|старонкі=178—191|ref=Малініна}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://art.1september.ru/view_article.php?ID=200902404 Нікалаева Н. С. «Японскі сад камянёў» — «Мастацтва», N24 (2009)] * [http://www.gardener.ru/?id=941 Сад камянёў] * [http://www.nihon.ru/culture/gardens.asp Пра разнавіднасці японскага сада] * [http://orient-interior.ru/sady-vostoka/zen/ Карэсансуй: японскі сад камянёў або дзэн-сад]{{Недаступная спасылка|date=Лістапад 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.phantomgallery.64g.ru/sad/sad1.htm Геаметрычныя канцэпцыі японскага сада камянёў] {{вс}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Архітэктура Японіі]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] e4mgpen82ylxcvdwj78h2ra2htmzbic 5144117 5144112 2026-05-20T18:00:35Z Γλωσσολαλιά 164873 5144117 wikitext text/x-wiki [[Файл:Harima-ankokuji-sekitei01.jpg|thumb|250px|Сад камянёў у [[Като (горад)|Като]], [[Хіёга]]]] {{nihongo|'''Сад камянёў'''|枯山水|карэсансуй|літ. «сухія горы і воды»}}, таксама {{nihongo|«сэкітэй»|石庭||літ. «каменны сад»}} — культурна-эстэтычнае збудаванне [[Японія|Японіі]], разнавіднасць [[Японскі сад|японскага сада]], якая з'явілася ў [[перыяд Мурамаці]] (1336—1573). == Апісанне і асноўныя элементы == У сухіх дзэнскіх садах прысутнасць расліннасці мінімальная, усё зведзена да сутнасці, не схільнай да капрызаў быційных перамен<ref>{{публікацыя|1=артыкул|аўтар=Малініна Е. Е.|загаловак=Мировоззренческие предпосылки создания сухого сада камней в Японии|спасылка=https://vestnik.nsu.ru/historyphilology/files/ff507b6cc97a5460d08bcdd356245f23.pdf|выданне=Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История, филология.|год=2014|нумар=4|том=13}}</ref>. Звычайна сад камянёў уяўляе сабой роўную пляцоўку, большая частка якой засыпана пяском або дробнай галькай. Але галоўным элементам з'яўляюцца, на першы погляд, хаатычна размешчаныя на ёй групы неацёсаных камянёў. Аднак бязладдзе толькі ўяўнае, насамрэч размяшчэнне і кампазіцыя камянёў у групах падпарадкоўваюцца пэўным правілам, якія вынікаюць з светапоглядных канцэпцый [[Дзэн|дзэн-будызму]]. Камяні ў групах размяшчаюць па тры, у адпаведнасці з будыйскай трыядай. На паверхні сада з дапамогай грабляў робяцца баразёнкі, якія ідуць уздоўж доўгага боку сада і ўтвараюць кальцавыя акружнасці вакол камянёў. Традыцыйна лічыцца, што паверхня сада сімвалізуе акіян, а камяні — астравы, але наведвальнік сада можа ўявіць на яго месцы штосьці сваё. Сад камянёў працягвае архітэктуру дома і залежыць ад яго інтэр'еру. Функцыянальна сады камянёў прызначаны для [[медытацыя|медытацый]], адхілення ад мірской мітусні і паўсядзённых праблем. Канструкцыя падобных збудаванняў, падпарадкоўваючыся нормам дзэн-будызму, падкрэслівае цягу японцаў да любавання прыродай, разважанняў, адзіноты. Тут у відавочным выглядзе выступаюць такія прынцыпы, як уменне бачыць хараство будзённага і вытанчанасць прастаты. Таксама, адной з асноўных асаблівасцяў сада камянёў з'яўляецца тое, што ў якім бы пункце ні стаяў назіральнік, яго позірк упадзе на роўную колькасць камянёў. == Вядомыя сады камянёў == === Сад Роандзі === {{Сусветная спадчына|688}} [[Файл:RyoanJi-Dry garden.jpg|thumbnail|250px|right|''Сад камянёў'' [[Роан-дзі|храма Роан-дзі]]]] Адным з самых вядомых садоў камянёў з'яўляецца сад пятнаццаці камянёў [[Роан-дзі|храма Роан-дзі]]. Сад пабудаваны ў [[1499 год]]зе майстрам [[Соамі]] ({{lang-ja|相阿弥}}, памёр у [[1525 год]]зе). Падобныя сады характэрныя для многіх [[дзэн]]-[[Будызм|будыйскіх]] і [[сінгон]]скіх [[храм]]аў [[Японія|Японіі]]. Уяўляе сабой невялікую па памерах прамавугольную пляцоўку (з усходу на захад — 30 м, з поўдня на поўнач — 10 м), засыпаную белым [[Гравій|жвірам]]. На пляцоўцы размешчана 15 чорных неапрацаваных камянёў, яны арганізаваны ў пяць груп. Вакол кожнай групы, як абрамленне, пасаджаны зялёны [[мох]]. [[Гравій]] «расчасаны» [[Граблі|граблямі]] на тонкія баразёнкі. З трох бакоў сад агароджаны невысокім глінабітным [[плот]]ам. З якога б пункта ні разглядаў наведвальнік сада гэтую [[Кампазіцыя (выяўленчае мастацтва)|кампазіцыю]], пятнаццаты камень заўсёды аказваецца па-за полем яго зроку, загароджаны іншымі камянямі. Часам, аднак, ствараецца ўражанне, што бачныя 15 камянёў, бо асобныя камяні з-за сваёй няправільнай формы ўспрымаюцца як два. Цалкам назіраць усе камяні можна, толькі ўзляцеўшы ў паветра над садам і паглядзеўшы на яго зверху. Лічыцца, што ўбачыць усе 15 камянёў можа толькі той, хто «дасягнуў [[Прасвятленне|прасвятлення]]». Сад з'яўляецца часткай [[храм]]авага комплексу, таму падысці да яго можна, толькі прайшоўшы праз [[храм]], а сузіраць — толькі знаходзячыся на [[Веранда|верандзе]] [[храм]]а. == Камяні == Эстэтычныя ўласцівасці неапрацаванага каменя больш за ўсё прымяняюцца ў архітэктуры сада камянёў. Але і ў іншых разнавіднасцях японскага сада камяні з'яўляюцца асноўным элементам. Таксама камень у яго першароднай форме з'яўляецца галоўным атрыбутам японскага парку. == Галерэя == <center> <gallery perrow="4" widths="200" heights="150"> Файл:SFGGPTGZenGarden.jpg Файл:Portland Japanese gardens zen garden.jpg Файл:Anyoin02 1024.jpg </gallery> </center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Малініна Е. Е.|загаловак=Духовно-эстетический феномен «сухого» каменного сада в пространстве буддийского храма|спасылка=http://elibrary.ru/item.asp?id=17860185|выданне=Япония. Ежегодник|выдавецтва=[[Інстытут усходазнаўства РАН]]|год=2010|нумар=39|issn=|старонкі=178—191|ref=Малініна}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://art.1september.ru/view_article.php?ID=200902404 Нікалаева Н. С. «Японскі сад камянёў» — «Мастацтва», N24 (2009)] * [http://www.gardener.ru/?id=941 Сад камянёў] * [http://www.nihon.ru/culture/gardens.asp Пра разнавіднасці японскага сада] * [http://orient-interior.ru/sady-vostoka/zen/ Карэсансуй: японскі сад камянёў або дзэн-сад]{{Недаступная спасылка|date=Лістапад 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.phantomgallery.64g.ru/sad/sad1.htm Геаметрычныя канцэпцыі японскага сада камянёў] {{вс}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Архітэктура Японіі]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] 8bcwjcvjmk8qgcf3bt55vv30150ictb 10 808070 5144114 2026-05-20T17:58:20Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{docpage}}__NOTOC__ == Выкарыстанне шаблона == {{tc||''слова''|''кандзі''{{optp|''кірыдзі''|''пераклад''|''дадаткова''}}}} {{optp/comment}} Для афармлення '''першага''' ўваходжання на японскай мове ў артыкуле ці раздзеле артыкула варта выкарыстоўваць гэты шаблон. Для афармлення '''нас...» 5144114 wikitext text/x-wiki {{docpage}}__NOTOC__ == Выкарыстанне шаблона == {{tc||''слова''|''кандзі''{{optp|''кірыдзі''|''пераклад''|''дадаткова''}}}} {{optp/comment}} Для афармлення '''першага''' ўваходжання на японскай мове ў артыкуле ці раздзеле артыкула варта выкарыстоўваць гэты шаблон. Для афармлення '''наступных''' уваходжанняў на японскай жа мове (калі ў артыкуле ці раздзеле няма іншамоўных уставак на іншых мовах) варта выкарыстоўваць шаблон {{t|ніхонга2}}. === Прыклады === У Вікіпедыі выкарыстоўваецца транскрыпцыйная [[сістэма Паліванава]] для запісу японскіх слоў [[кірыліца|кірыліцай]]. Для абазначэння даўгаты галосных звычайна выкарыстоўваюцца двукроп’і, не аддзеленыя прабелам, радзей — [[Макрон (дыякрытычны знак)|макроны]] (А̄ а̄, Э̄ э̄, О̄ о̄, Я̄ я̄, Ю̄ ю̄, Ё̄ ё̄). {{прыклад||'''Токіа'''|東京|То:кё:|«усходняя сталіца»}} {{прыклад||'''Токіа'''|東京|То̄кё̄|«усходняя сталіца»}} Толькі абавязковыя параметры: {{прыклад|ніхонга|'''Ніндзя'''|忍者}} == Гл. таксама == * {{tl|ніхонга-но-намаэ}} * {{tl|lang-ja}} == Параметры шаблона для візуальнага рэдактара == <templatedata> { "description": "", "params": { "1": { "label": "слова", "type": "string", "required": true }, "2": { "label": "кандзі", "type": "string", "required": true }, "3": { "label": "кірыдзі", "type": "string", "required": false }, "4": { "label": "пераклад", "type": "string", "required": false }, "5": { "label": "дадаткова", "type": "string", "required": false } } } </templatedata><includeonly> [[Катэгорыя:Шаблоны:Японская мова]] </includeonly> hg2iglbq2pkh08yfby0m786pdt7a26u 5144115 5144114 2026-05-20T17:59:49Z Γλωσσολαλιά 164873 Выдаленне ўсяго зместу старонкі 5144115 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 808071 5144119 2026-05-20T18:15:14Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «'''База Мерымэ''' ({{lang-fr|Base Mérimée}}) — база даных {{iw|Міністэрства культуры Францыі|французскага міністэрства культуры|fr|Ministère de la Culture (France)}}, у якой сабрана інфармацыя пра [[Гістарычны помнік (Францыя)|гістарычныя помнікі Францыі]]. Вядзецца з 1978 года. Сеткав...» 5144119 wikitext text/x-wiki '''База Мерымэ''' ({{lang-fr|Base Mérimée}}) — база даных {{iw|Міністэрства культуры Францыі|французскага міністэрства культуры|fr|Ministère de la Culture (France)}}, у якой сабрана інфармацыя пра [[Гістарычны помнік (Францыя)|гістарычныя помнікі Францыі]]. Вядзецца з 1978 года. Сеткавая версія даступная з 1995 года. Назва базы даных адсылае да намаганняў [[Праспер Мерымэ |Праспера Мерымэ]], першага ў Францыі інспектара помнікаў гісторыі, па апісанні помнікаў даўніны. У 1840 годзе пад кіраўніцтвам Мерымэ быў складзены першы ў Еўропе {{iw|Рэестр гістарычных помнікаў (Францыя)|Рэестр гістарычных помнікаў|fr|Liste des monuments historiques protégés en 1840}}. З мэтай выяўлення і апісання такога роду помнікаў Мерымэ аб'ехаў усе рэгіёны Францыі. Артэфакты, якія адносяцца да рухомай маёмасці, сабраны ў аналагічным рэестры, які называецца {{iw|база Палісі||fr|Base Palissy}} ў гонар [[Палісі, Бернар|Бернара Палісі]]. Графічныя выявы і друкаваныя адбіткі, якія маюць гістарычную каштоўнасць, улічваюцца ў {{iw|База Мемуар|базе Мемуар|fr|Base Mémoire}}. == Спасылкі == * [http://www.culture.gouv.fr/culture/inventai/patrimoine/ Інтэрнэт-версія базы Мерымэ] [[Катэгорыя:Базы даных]] [[Катэгорыя:Нарматыўны кантроль]] [[Катэгорыя:Сайты Францыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя помнікі Францыі|*]] q8cs293fav1ckqphf67o3qk1xoaeiak 5144126 5144119 2026-05-20T18:22:38Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Спасылкі */ 5144126 wikitext text/x-wiki '''База Мерымэ''' ({{lang-fr|Base Mérimée}}) — база даных {{iw|Міністэрства культуры Францыі|французскага міністэрства культуры|fr|Ministère de la Culture (France)}}, у якой сабрана інфармацыя пра [[Гістарычны помнік (Францыя)|гістарычныя помнікі Францыі]]. Вядзецца з 1978 года. Сеткавая версія даступная з 1995 года. Назва базы даных адсылае да намаганняў [[Праспер Мерымэ |Праспера Мерымэ]], першага ў Францыі інспектара помнікаў гісторыі, па апісанні помнікаў даўніны. У 1840 годзе пад кіраўніцтвам Мерымэ быў складзены першы ў Еўропе {{iw|Рэестр гістарычных помнікаў (Францыя)|Рэестр гістарычных помнікаў|fr|Liste des monuments historiques protégés en 1840}}. З мэтай выяўлення і апісання такога роду помнікаў Мерымэ аб'ехаў усе рэгіёны Францыі. Артэфакты, якія адносяцца да рухомай маёмасці, сабраны ў аналагічным рэестры, які называецца {{iw|база Палісі||fr|Base Palissy}} ў гонар [[Палісі, Бернар|Бернара Палісі]]. Графічныя выявы і друкаваныя адбіткі, якія маюць гістарычную каштоўнасць, улічваюцца ў {{iw|База Мемуар|базе Мемуар|fr|Base Mémoire}}. == Спасылкі == * [http://www.culture.gouv.fr/culture/inventai/patrimoine/ Інтэрнэт-версія базы Мерымэ] [[Катэгорыя:Базы даных]] [[Катэгорыя:Нарматыўны кантроль]] [[Катэгорыя:Гістарычныя помнікі Францыі|*]] 6ch5cnwsakeotk5gjx9f9ivz6mv3shw 10 808072 5144120 2026-05-20T18:17:26Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «<includeonly>🇫🇷 [[База Мерымэ]]: [https://www.pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/{{trim|{{{1}}}}} {{delink|{{{2|{{{1}}}}}}}}]</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude>» 5144120 wikitext text/x-wiki <includeonly>🇫🇷 [[База Мерымэ]]: [https://www.pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/{{trim|{{{1}}}}} {{delink|{{{2|{{{1}}}}}}}}]</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 4mku75ke1fp9257zcy89wxdahsqzqxw 10 808073 5144121 2026-05-20T18:18:45Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[База Мерымэ]] — гэта база даных архітэктурнай спадчыны Францыі. Фармат запісу — PA00110281. Гэты шаблон дапамагае апісаць архітэктурныя аб'екты. :<nowiki>{{Mérimée|{{{1}}}|{{{2}}}}}</nowiki> ::{{{1}}}:- код у базе ::{{{2}}}:- дадатковая заўвага <includeonly> Катэгорыя:Шаблоны:Славутасці Фр...» 5144121 wikitext text/x-wiki [[База Мерымэ]] — гэта база даных архітэктурнай спадчыны Францыі. Фармат запісу — PA00110281. Гэты шаблон дапамагае апісаць архітэктурныя аб'екты. :<nowiki>{{Mérimée|{{{1}}}|{{{2}}}}}</nowiki> ::{{{1}}}:- код у базе ::{{{2}}}:- дадатковая заўвага <includeonly> [[Катэгорыя:Шаблоны:Славутасці Францыі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Спасылкі на асобныя кнігі]] </includeonly> ekkc5ulli52yiq8gk65u85ngktjhtqr 5144124 5144121 2026-05-20T18:19:46Z Γλωσσολαλιά 164873 Выдаленне ўсяго зместу старонкі 5144124 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10 808074 5144122 2026-05-20T18:19:05Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[База Мерымэ]] — гэта база даных архітэктурнай спадчыны Францыі. Фармат запісу — PA00110281. Гэты шаблон дапамагае апісаць архітэктурныя аб'екты. :<nowiki>{{Mérimée|{{{1}}}|{{{2}}}}}</nowiki> ::{{{1}}}:- код у базе ::{{{2}}}:- дадатковая заўвага <includeonly> Катэгорыя:Шаблоны:Славутасці Фр...» 5144122 wikitext text/x-wiki [[База Мерымэ]] — гэта база даных архітэктурнай спадчыны Францыі. Фармат запісу — PA00110281. Гэты шаблон дапамагае апісаць архітэктурныя аб'екты. :<nowiki>{{Mérimée|{{{1}}}|{{{2}}}}}</nowiki> ::{{{1}}}:- код у базе ::{{{2}}}:- дадатковая заўвага <includeonly> [[Катэгорыя:Шаблоны:Славутасці Францыі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Спасылкі на асобныя кнігі]] </includeonly> ekkc5ulli52yiq8gk65u85ngktjhtqr 14 808075 5144125 2026-05-20T18:21:50Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Метаданыя]][[Катэгорыя:Бібліятэчная справа]]» 5144125 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Метаданыя]][[Катэгорыя:Бібліятэчная справа]] mgxlfztqxhj2wr4e590t5f0z0097du5 0 808076 5144129 2026-05-20T18:32:49Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Японскі сад |Выява = БИН РАН рододендрон в Японском саду.jpg |Подпіс выявы = Рададэндран цвіце ў Японскім садзе |Каардынаты = |Краіна = Расія |Рэгіён = |Раён = |Горад = Санк...» 5144129 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад |Выява = БИН РАН рододендрон в Японском саду.jpg |Подпіс выявы = Рададэндран цвіце ў Японскім садзе |Каардынаты = |Краіна = Расія |Рэгіён = |Раён = |Горад = Санкт-Пецярбург |Раён горада = Аптэкарскі востраў |Гістарычны раён = |Тып парку = [[японскі сад]] |Заснаваны = 2010 |Архітэктар = Ямада Мідоры |Плошча = 0,14 |Метро = {{Пецярбургскі метрапалітэн/перасадка|2}} [[Петраградская]] |Час працы = толькі групы па запісе |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = https://botsad-spb.com/ru/park/yaponskij-sad/ |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=17|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}} }} '''Японскі сад у Санкт-Пецярбургу''' размешчаны на тэрыторыі [[Батанічны сад Пятра Вялікага|батанічнага сада]] на [[Аптэкарскі востраў|Аптэкарскім востраве]]<ref name="o">[https://orchiddream.net/?p=19175 Японскі сад у Санкт-Пецярбургу]</ref>. Гэта традыцыйны [[Японскі сад|сад у японскім стылі]], і ён вельмі мініяцюрны, усяго 14 сотак. Доступ магчымы толькі ў складзе груп пасля папярэдняй рэгістрацыі<ref name="b2">[https://botsad-spb.com/ru/park/yaponskij-sad/yaponskij-sad Японскі сад: правілы доступу]</ref><ref>[https://www.rosbalt.ru/news/2026-05-11/v-peterburge-startoval-sezon-ekskursiy-po-yaponskomu-sadu-5595405 Росбалт: У Пецярбургу стартаваў сезон экскурсій па японскім садзе]</ref>. == Гісторыя == Японскі сад быў закладзены 28 мая 2010 года і ствараўся рускімі і японскімі ландшафтнымі архітэктарамі па праекце і пад кіраўніцтвам прафесара со-катоку [[Інстытут Ікеноба|інстытута Ікеноба]], кавалера ордэна «Узыходзячае сонца — залатыя і сярэбраныя прамяні» Ямада Мідоры<ref name=b1>[https://botsad-spb.com/ru/park/yaponskij-sad/ Японскі сад]</ref>. Ініцыятарамі стварэння сада сталі [[Батанічны інстытут імя У. Л. Камарова РАН]] і Санкт-Пецярбургскі клуб па вывучэнні японскага чайнага мастацтва «Тяною». У 2011 годзе былі ўладкаваны сажалка і [[Тясіцу|чайны павільён]]. У 2014 годзе адбылася ўрачыстая цырымонія адкрыцця чайнага павільёна<ref>[https://spetspark.ru/portfolios/yaponskiy-sad-v-peterburge СпецПаркДызайн: Японскі сад у Пецярбургу]</ref>. == Падзеі == * З 2012 года ў маі праходзіць [[ханамі]], якое суправаджаецца майстар-класамі і выступленнямі<ref>[https://botsad-spb.com/ru/park/yaponskij-sad/sakura-macuri Штогадовы фестываль японскай культуры Сакура Мацуры]</ref><ref>[https://www.rosbalt.ru/news/2026-05-10/v-botanicheskom-sadu-peterburga-zatsveli-redkaya-rozovaya-cheremuha-i-mindal-5594996 Росбалт: У Батанічным садзе Пецярбурга зацвілі рэдкая ружовая чаромха і міндаль]</ref><ref>.[https://calendar.fontanka.ru/articles/1558/ Fontanka: У Батанічным садзе адкрыецца Японскі сад]</ref> * Восенню праводзіцца фестываль чырвоных клёнаў — [[мамідзігары]]<ref>[https://botsad-spb.com/ru/park/yaponskij-sad/momidzi-gari Паляванне за чырвонымі клёнамі — мамідзігары]</ref>. * Таксама праводзіцца [[танабата]] — свята зорак<ref>[https://botsad-spb.com/ru/park/yaponskij-sad/tanabata Танабата]</ref>. * Пры садзе дзейнічае цэнтр японскай культуры «Мідоры», названы ў гонар архітэктара сада<ref>[https://botsad-spb.com/ru/park/yaponskij-sad/midori Цэнтр традыцыйнай японскай культуры]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Санкт-Пецярбург]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Расійска-японскія адносіны]] ib00nv7g5ap39x779m9neldq6lifl5q 5144130 5144129 2026-05-20T18:36:56Z Γλωσσολαλιά 164873 5144130 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад |Выява = БИН РАН рододендрон в Японском саду.jpg |Подпіс выявы = Рададэндран цвіце ў Японскім садзе |Каардынаты = |Краіна = Расія |Рэгіён = |Раён = |Горад = Санкт-Пецярбург |Раён горада = Аптэкарскі востраў |Гістарычны раён = |Тып парку = [[японскі сад]] |Заснаваны = 2010 |Архітэктар = Ямада Мідоры |Плошча = 0,14 |Метро = Петраградская |Час працы = толькі групы па запісе |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = https://botsad-spb.com/ru/park/yaponskij-sad/ |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=17|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}} }} '''Японскі сад у Санкт-Пецярбургу''' размешчаны на тэрыторыі [[Батанічны сад Пятра Вялікага|батанічнага сада]] на [[Аптэкарскі востраў|Аптэкарскім востраве]]<ref name="o">[https://orchiddream.net/?p=19175 Японскі сад у Санкт-Пецярбургу]</ref>. Гэта традыцыйны [[Японскі сад|сад у японскім стылі]], і ён вельмі мініяцюрны, усяго 14 сотак. Доступ магчымы толькі ў складзе груп пасля папярэдняй рэгістрацыі<ref name="b2">[https://botsad-spb.com/ru/park/yaponskij-sad/yaponskij-sad Японскі сад: правілы доступу]</ref><ref>[https://www.rosbalt.ru/news/2026-05-11/v-peterburge-startoval-sezon-ekskursiy-po-yaponskomu-sadu-5595405 Росбалт: У Пецярбургу стартаваў сезон экскурсій па японскім садзе]</ref>. == Гісторыя == Японскі сад быў закладзены 28 мая 2010 года і ствараўся рускімі і японскімі ландшафтнымі архітэктарамі па праекце і пад кіраўніцтвам прафесара со-катоку [[Інстытут Ікеноба|інстытута Ікеноба]], кавалера ордэна «Узыходзячае сонца — залатыя і сярэбраныя прамяні» Ямада Мідоры<ref name=b1>[https://botsad-spb.com/ru/park/yaponskij-sad/ Японскі сад]</ref>. Ініцыятарамі стварэння сада сталі [[Батанічны інстытут імя У. Л. Камарова РАН]] і Санкт-Пецярбургскі клуб па вывучэнні японскага чайнага мастацтва «Тяною». У 2011 годзе былі ўладкаваны сажалка і [[Тясіцу|чайны павільён]]. У 2014 годзе адбылася ўрачыстая цырымонія адкрыцця чайнага павільёна<ref>[https://spetspark.ru/portfolios/yaponskiy-sad-v-peterburge СпецПаркДызайн: Японскі сад у Пецярбургу]</ref>. == Падзеі == * З 2012 года ў маі праходзіць [[ханамі]], якое суправаджаецца майстар-класамі і выступленнямі<ref>[https://botsad-spb.com/ru/park/yaponskij-sad/sakura-macuri Штогадовы фестываль японскай культуры Сакура Мацуры]</ref><ref>[https://www.rosbalt.ru/news/2026-05-10/v-botanicheskom-sadu-peterburga-zatsveli-redkaya-rozovaya-cheremuha-i-mindal-5594996 Росбалт: У Батанічным садзе Пецярбурга зацвілі рэдкая ружовая чаромха і міндаль]</ref><ref>.[https://calendar.fontanka.ru/articles/1558/ Fontanka: У Батанічным садзе адкрыецца Японскі сад]</ref> * Восенню праводзіцца фестываль чырвоных клёнаў — [[мамідзігары]]<ref>[https://botsad-spb.com/ru/park/yaponskij-sad/momidzi-gari Паляванне за чырвонымі клёнамі — мамідзігары]</ref>. * Таксама праводзіцца [[танабата]] — свята зорак<ref>[https://botsad-spb.com/ru/park/yaponskij-sad/tanabata Танабата]</ref>. * Пры садзе дзейнічае цэнтр японскай культуры «Мідоры», названы ў гонар архітэктара сада<ref>[https://botsad-spb.com/ru/park/yaponskij-sad/midori Цэнтр традыцыйнай японскай культуры]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Санкт-Пецярбург]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Расійска-японскія адносіны]] bw292xzeskyst0j9zpqb9olv81u6iri 0 808077 5144134 2026-05-20T18:53:11Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Японскі сад у батанічным садзе Яўрэмавац |Нацыянальная назва = |Выява = Botanička bašta Jevremovac, Beograd - Japanski vrt 07.jpg |Подпіс выявы = Ламаны масток яцухасі і павільён |Каардынаты = |Краіна = Сербія |Рэгіён...» 5144134 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у батанічным садзе Яўрэмавац |Нацыянальная назва = |Выява = Botanička bašta Jevremovac, Beograd - Japanski vrt 07.jpg |Подпіс выявы = Ламаны масток яцухасі і павільён |Каардынаты = |Краіна = Сербія |Рэгіён = |Раён = |Горад = Бялград |Раён горада = Стары-Град |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 2004 |Архітэктар = Вера і Міхаіла Грбіч |Плошча = 0,2 |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=188|Павелічэнне=15|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}} }} '''Японскі сад у Яўрэмавацы''' — традыцыйны [[японскі сад]], размешчаны на тэрыторыі [[Батанічны сад Яўрэмавац|батанічнага сада]] ў [[Бялград]]зе, [[Сербія]]. Японскі сад быў адкрыты ў Батанічным садзе «Яўрэмавац» 18 мая 2004 года. Ён быў пабудаваны па праекце [[Ландшафтная архітэктура|ландшафтных архітэктараў]] {{iw|Грбіч, Вера|Веры|sr|Вера Грбић}} і [[Міхаіла Грбіч|Міхаіла Грбічаў]]<ref name="Васић 21">{{harvnb|Васић|2012|p=21}}</ref>, пры фінансавай падтрымцы [[Японія|Японіі]] і пры садзейнічанні і падтрымцы пасольства Японіі ў Бялградзе<ref>{{cite news |title= Japanski vrt |url=https://www.rts.rs/rts/Dijaspora/srbija-na-vezi/2712542/japanski-vrt.html|publisher=РТС |date=2017-05-25}}</ref>. Японскі сад займае плошчу 2000 м² і ўяўляе сабой завершанае цэлае — «сад у садзе». Ён пабудаваны па ўзоры [[традыцыя|традыцыйных]] японскіх садоў. Гарманічны і просты ў лініях і колерах, ён сімвалічна прадстаўляе прыродны ландшафт у мініяцюры. Дамінуюць камень, вада і расліны — тры асноўныя элементы, прысутныя ў японскіх садах. Камень і вада прадстаўлены невялікімі камяністымі садамі, ручаём з каскадамі і возерам з [[латаць|гарлачыкамі]], а віды раслін былі выбраны ў адпаведнасці з іх [[сімвал|сімволікай]]<ref name="Јевремовац-јапански">{{cite news |title=Japanski vrt |url=https://jevremovac.bio.bg.ac.rs/2021/12/13/japanski-vrt/|publisher=Батанічны сад "Яўрэмавац" |date=2021-12-13}}</ref>. Сярод іншых пасаджаны [[японская вішня|японскія вішні]], [[клён|клёны]], [[бамбук|бамбукі]], [[Ружа|ружы]], [[клерадэндрум|клерадэндрумы]] і іншыя віды, якія растуць на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]<ref>{{cite journal |author= Невена Міліч |title=Батанічны сад Яўрэмавац |journal=Палітыка |date=2017-10-21 |url=https://www.rts.rs/magazin/nauka/2912121/botanicka-basta-jevremovac-.html}}</ref>. Акрамя прыродных, гэты японскі сад узбагачаюць і [[архітэктура|архітэктурна]]-дэкаратыўныя элементы, такія як масткі, чайны домік і іншыя. Вада ў возеры натуральная. Яна паходзіць з-пад Батанічнага сада, з глыбіні 100 метраў<ref>{{cite journal |title=Батанічны сад "Яурэмавац" - Аазіс міру і цішыні сярод 2500 раслін |journal=National Geographic Сербія |date=2019-09-05 |url=https://nationalgeographic.rs/istorija-i-kultura/istorija/a25100/botanicka-basta-jevremovac-oaza-mira-i-tisine-medju-2-500-biljaka.html}}</ref>, адкуль выпампоўваецца помпамі, але не прыдатная для піцця<ref>{{cite news |author=Lara17 |title=Японскі сад у Бялградзе |url=http://beogradskikalendar.com/japanski-vrt-u-beogradu |publisher=beogradskikalendar.com |date=2019-05-25 |archive-date=2023-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724152304/http://beogradskikalendar.com/japanski-vrt-u-beogradu}}</ref>. == Віды сада == <gallery> Botanička bašta - Japanski vrt - panoramio.jpg| Botanička bašta Jevremovac, Beograd - Japanski vrt 05.jpg| Botanička bašta Jevremovac, Beograd - Japanski vrt 03.jpg| Botanička bašta Jevremovac, Beograd - Japanski vrt 08.jpg| Botanička bašta Jevremovac, Beograd - Japanski vrt 14.jpg| </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|last1=Васіч|first1=Воіслаў|title=Јевремовац|journal=Задужбінар|date=2012|volume=бр. 2|pages=13-23|url=https://www.bg.ac.rs/files/sr/univerzitet/zaduzbine/Zaduzbinar/Br2.pdf|ref=Васіћ}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Яўрэмавац]] [[Катэгорыя:Славутасці Бялграда]] j6zahs25mgddw3fqrcdiy4my0zeyapn 5144135 5144134 2026-05-20T18:58:09Z Γλωσσολαλιά 164873 5144135 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у батанічным садзе Яўрэмавац |Нацыянальная назва = |Выява = Botanička bašta Jevremovac, Beograd - Japanski vrt 07.jpg |Подпіс выявы = Ламаны масток яцухасі і павільён |Каардынаты = |Краіна = Сербія |Рэгіён = |Раён = |Горад = Бялград |Раён горада = Стары-Град |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 2004 |Архітэктар = Вера і Міхаіла Грбіч |Плошча = 0,2 |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Японскі сад у Яўрэмавацы''' — традыцыйны [[японскі сад]], размешчаны на тэрыторыі [[Батанічны сад Яўрэмавац|батанічнага сада]] ў [[Бялград]]зе, [[Сербія]]. Японскі сад быў адкрыты ў Батанічным садзе «Яўрэмавац» 18 мая 2004 года. Ён быў пабудаваны па праекце [[Ландшафтная архітэктура|ландшафтных архітэктараў]] {{iw|Грбіч, Вера|Веры|sr|Вера Грбић}} і [[Міхаіла Грбіч|Міхаіла Грбічаў]]<ref name="Васић 21">{{harvnb|Васић|2012|p=21}}</ref>, пры фінансавай падтрымцы [[Японія|Японіі]] і пры садзейнічанні і падтрымцы пасольства Японіі ў Бялградзе<ref>{{cite news |title= Japanski vrt |url=https://www.rts.rs/rts/Dijaspora/srbija-na-vezi/2712542/japanski-vrt.html|publisher=РТС |date=2017-05-25}}</ref>. Японскі сад займае плошчу 2000 м² і ўяўляе сабой завершанае цэлае — «сад у садзе». Ён пабудаваны па ўзоры [[традыцыя|традыцыйных]] японскіх садоў. Гарманічны і просты ў лініях і колерах, ён сімвалічна прадстаўляе прыродны ландшафт у мініяцюры. Дамінуюць камень, вада і расліны — тры асноўныя элементы, прысутныя ў японскіх садах. Камень і вада прадстаўлены невялікімі камяністымі садамі, ручаём з каскадамі і возерам з [[латаць|гарлачыкамі]], а віды раслін былі выбраны ў адпаведнасці з іх [[сімвал|сімволікай]]<ref name="Јевремовац-јапански">{{cite news |title=Japanski vrt |url=https://jevremovac.bio.bg.ac.rs/2021/12/13/japanski-vrt/|publisher=Батанічны сад "Яўрэмавац" |date=2021-12-13}}</ref>. Сярод іншых пасаджаны [[японская вішня|японскія вішні]], [[клён|клёны]], [[бамбук|бамбукі]], [[Ружа|ружы]], [[клерадэндрум|клерадэндрумы]] і іншыя віды, якія растуць на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]<ref>{{cite journal |author= Невена Міліч |title=Батанічны сад Яўрэмавац |journal=Палітыка |date=2017-10-21 |url=https://www.rts.rs/magazin/nauka/2912121/botanicka-basta-jevremovac-.html}}</ref>. Акрамя прыродных, гэты японскі сад узбагачаюць і [[архітэктура|архітэктурна]]-дэкаратыўныя элементы, такія як масткі, чайны домік і іншыя. Вада ў возеры натуральная. Яна паходзіць з-пад Батанічнага сада, з глыбіні 100 метраў<ref>{{cite journal |title=Батанічны сад "Яурэмавац" - Аазіс міру і цішыні сярод 2500 раслін |journal=National Geographic Сербія |date=2019-09-05 |url=https://nationalgeographic.rs/istorija-i-kultura/istorija/a25100/botanicka-basta-jevremovac-oaza-mira-i-tisine-medju-2-500-biljaka.html}}</ref>, адкуль выпампоўваецца помпамі, але не прыдатная для піцця<ref>{{cite news |author=Lara17 |title=Японскі сад у Бялградзе |url=http://beogradskikalendar.com/japanski-vrt-u-beogradu |publisher=beogradskikalendar.com |date=2019-05-25 |archive-date=2023-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724152304/http://beogradskikalendar.com/japanski-vrt-u-beogradu}}</ref>. == Віды сада == <gallery> Botanička bašta - Japanski vrt - panoramio.jpg| Botanička bašta Jevremovac, Beograd - Japanski vrt 05.jpg| Botanička bašta Jevremovac, Beograd - Japanski vrt 03.jpg| Botanička bašta Jevremovac, Beograd - Japanski vrt 08.jpg| Botanička bašta Jevremovac, Beograd - Japanski vrt 14.jpg| </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|last1=Васіч|first1=Воіслаў|title=Јевремовац|journal=Задужбінар|date=2012|volume=бр. 2|pages=13-23|url=https://www.bg.ac.rs/files/sr/univerzitet/zaduzbine/Zaduzbinar/Br2.pdf|ref=Васіћ}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Яўрэмавац]] [[Катэгорыя:Славутасці Бялграда]] gfo1y9x81icaopwwckrzkhgs8xni9hg 0 808078 5144136 2026-05-20T19:01:47Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Японскі сад Балталіманы |Нацыянальная назва = tr/Baltalimanı Japon Bahçesi |Выява = Parkin bahçesi.jpg |Подпіс выявы = Масток у японскім садзе ў Стамбуле |Каардынаты = |Краіна = Турцыя |Рэгіён = |Раён...» 5144136 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад Балталіманы |Нацыянальная назва = tr/Baltalimanı Japon Bahçesi |Выява = Parkin bahçesi.jpg |Подпіс выявы = Масток у японскім садзе ў Стамбуле |Каардынаты = |Краіна = Турцыя |Рэгіён = |Раён = |Горад = Стамбул |Раён горада = Сарыер |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 2003 |Архітэктар = |Плошча = 0,61 |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = дзейны |Сайт = |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=15|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}} }} '''Японскі сад Балталіманы''' — грамадскі парк [[Японскі сад|у японскім стылі]], размешчаны ў раёне [[Балталіманы]], [[Сарыер]]а, [[Стамбул]]. == Гісторыя == Сад быў заснаваны ў лістападзе 2003 года<ref>[https://www.istanbul.tr.emb-japan.go.jp/japonbahcesi/bahce.html Baltalimanı Japon Bahçesi - Bahçe hakkında]</ref> у супрацоўніцтве паміж гарадамі Стамбул і [[Сіманасекі]], якія заключылі пагадненне аб [[Горад-пабрацім|пабрацімстве]] ў 1972 годзе, з нагоды святкавання ў 2003 годзе «Года Турцыі ў Японіі».<ref>{{cite web|url=https://www.istanbul.tr.emb-japan.go.jp/japonbahcesi/bahce.html|title=Японскі сад Балталіманы - Пра сад|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522214737/https://www.istanbul.tr.emb-japan.go.jp/japonbahcesi/bahce.html|archive-date=2023-05-22}}</ref> Акрамя таго, у 2015 годзе, калі адзначалася 125-годдзе катастрофы фрэгата [[Эртагрул (фрэгат)|Эртагрул]], якая таксама лічыцца пачаткам адносін паміж дзвюма краінамі, была праведзена поўная рэстаўрацыя сада пры супрацоўніцтве Камітэта па рэстаўрацыі Японскага сада Балталіманы, дзякуючы добраахвотным намаганням муніцыпалітэтаў [[Стамбул]]а і [[Сіманасекі]], а таксама прыватных фірмаў Японіі. У 2007 годзе Турцыя ў адказ выслала ў Японію 50 тысяч цыбулін цюльпанаў.<ref>[https://www.japan.go.jp/tomodachi/2015/autumn-winter2015/japanese_garden.html A Japanese Garden Binds Istanbul and Shimonoseki]</ref> У ліпені 2009 года ў Сіманасекі быў адкрыты Турэцкі цюльпанавы сад Хінаяма, а ў ліпені 2010 года была завершана ўстаноўка чайнага пакоя ў Японскім садзе пры матэрыяльнай і тэхнічнай падтрымцы муніцыпалітэта Сіманасекі. У лістападзе 2012 года ў межах мерапрыемстваў, прысвечаных 40-годдзю Пагаднення аб пабрацімстве, быў усталяваны помнік у гонар пасадкі першага саджанца. У красавіку 2014 года Турэцкаму цюльпанаваму саду Сіманасекі Хінаяма было прысвоена імя Архана Суёлджу. З мая па кастрычнік 2015 года была праведзена маштабная рэстаўрацыя сада ў супрацоўніцтве муніцыпалітэта Сіманасекі і муніцыпалітэта Стамбула.<ref>{{cite web|url=https://www.istanbul.tr.emb-japan.go.jp/japonbahcesi/tarihce.html|title=Японскі сад Балталіманы - Гісторыя|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517120940/https://www.istanbul.tr.emb-japan.go.jp/japonbahcesi/tarihce.html|archive-date=2024-05-17}}</ref> == Апісанне == Сад выкананы з выкарыстаннем традыцыйнай японскай тэхнікі ландшафтнага дызайну. У цэнтры размешчана сажалка, каля якой знаходзіцца сад камянёў і чайны пакой. У садзе пасаджана 37 дрэў сакуры (вішнёвага цвету), 36 клёнаў з Турцыі і 5 сосен, што дазваляе наведвальнікам адчуць уплыў усіх чатырох сезонаў.<ref>{{Cite web|url=https://www.istanbul.tr.emb-japan.go.jp/japonbahcesi/genel.html|title=Японскі сад Балталіманы - Агульны выгляд|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230503020849/https://www.istanbul.tr.emb-japan.go.jp/japonbahcesi/genel.html|archive-date=2023-05-03}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Стамбул]] [[Катэгорыя:Стамбул]] ahxns6f6s02hh1ldejzaevhr9w9zdb4 5144137 5144136 2026-05-20T19:03:01Z Γλωσσολαλιά 164873 5144137 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад Балталіманы |Нацыянальная назва = tr/Baltalimanı Japon Bahçesi |Выява = Parkin bahçesi.jpg |Подпіс выявы = Масток у японскім садзе ў Стамбуле |Каардынаты = |Краіна = Турцыя |Рэгіён = |Раён = |Горад = Стамбул |Раён горада = Сарыер |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 2003 |Архітэктар = |Плошча = 0,61 |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = дзейны |Сайт = }} '''Японскі сад Балталіманы''' — грамадскі парк [[Японскі сад|у японскім стылі]], размешчаны ў раёне [[Балталіманы]], [[Сарыер]]а, [[Стамбул]]. == Гісторыя == Сад быў заснаваны ў лістападзе 2003 года<ref>[https://www.istanbul.tr.emb-japan.go.jp/japonbahcesi/bahce.html Baltalimanı Japon Bahçesi - Bahçe hakkında]</ref> у супрацоўніцтве паміж гарадамі Стамбул і [[Сіманасекі]], якія заключылі пагадненне аб [[Горад-пабрацім|пабрацімстве]] ў 1972 годзе, з нагоды святкавання ў 2003 годзе «Года Турцыі ў Японіі».<ref>{{cite web|url=https://www.istanbul.tr.emb-japan.go.jp/japonbahcesi/bahce.html|title=Японскі сад Балталіманы - Пра сад|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522214737/https://www.istanbul.tr.emb-japan.go.jp/japonbahcesi/bahce.html|archive-date=2023-05-22}}</ref> Акрамя таго, у 2015 годзе, калі адзначалася 125-годдзе катастрофы фрэгата [[Эртагрул (фрэгат)|Эртагрул]], якая таксама лічыцца пачаткам адносін паміж дзвюма краінамі, была праведзена поўная рэстаўрацыя сада пры супрацоўніцтве Камітэта па рэстаўрацыі Японскага сада Балталіманы, дзякуючы добраахвотным намаганням муніцыпалітэтаў [[Стамбул]]а і [[Сіманасекі]], а таксама прыватных фірмаў Японіі. У 2007 годзе Турцыя ў адказ выслала ў Японію 50 тысяч цыбулін цюльпанаў.<ref>[https://www.japan.go.jp/tomodachi/2015/autumn-winter2015/japanese_garden.html A Japanese Garden Binds Istanbul and Shimonoseki]</ref> У ліпені 2009 года ў Сіманасекі быў адкрыты Турэцкі цюльпанавы сад Хінаяма, а ў ліпені 2010 года была завершана ўстаноўка чайнага пакоя ў Японскім садзе пры матэрыяльнай і тэхнічнай падтрымцы муніцыпалітэта Сіманасекі. У лістападзе 2012 года ў межах мерапрыемстваў, прысвечаных 40-годдзю Пагаднення аб пабрацімстве, быў усталяваны помнік у гонар пасадкі першага саджанца. У красавіку 2014 года Турэцкаму цюльпанаваму саду Сіманасекі Хінаяма было прысвоена імя Архана Суёлджу. З мая па кастрычнік 2015 года была праведзена маштабная рэстаўрацыя сада ў супрацоўніцтве муніцыпалітэта Сіманасекі і муніцыпалітэта Стамбула.<ref>{{cite web|url=https://www.istanbul.tr.emb-japan.go.jp/japonbahcesi/tarihce.html|title=Японскі сад Балталіманы - Гісторыя|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517120940/https://www.istanbul.tr.emb-japan.go.jp/japonbahcesi/tarihce.html|archive-date=2024-05-17}}</ref> == Апісанне == Сад выкананы з выкарыстаннем традыцыйнай японскай тэхнікі ландшафтнага дызайну. У цэнтры размешчана сажалка, каля якой знаходзіцца сад камянёў і чайны пакой. У садзе пасаджана 37 дрэў сакуры (вішнёвага цвету), 36 клёнаў з Турцыі і 5 сосен, што дазваляе наведвальнікам адчуць уплыў усіх чатырох сезонаў.<ref>{{Cite web|url=https://www.istanbul.tr.emb-japan.go.jp/japonbahcesi/genel.html|title=Японскі сад Балталіманы - Агульны выгляд|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230503020849/https://www.istanbul.tr.emb-japan.go.jp/japonbahcesi/genel.html|archive-date=2023-05-03}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Стамбул]] [[Катэгорыя:Стамбул]] q1re7kez2ybw1lopyqpg86327ppw5xt 0 808079 5144138 2026-05-20T19:21:11Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Файл:2002 kenrokuen hanami 0123.jpg|thumb|250px|Цясіцу. Парк [[Кэнроку-эн]]]] '''Цясіцу''' ({{lang-ja|茶室}}, «чайная каната») — чайны домік, атрыбут [[Японская чайная цырымонія|японскай чайнай цырымоніі]]. == Гісторыя ўзнікнення == Літаратурныя крыніцы паказваюць, што першы такі домі...» 5144138 wikitext text/x-wiki [[Файл:2002 kenrokuen hanami 0123.jpg|thumb|250px|Цясіцу. Парк [[Кэнроку-эн]]]] '''Цясіцу''' ({{lang-ja|茶室}}, «чайная каната») — чайны домік, атрыбут [[Японская чайная цырымонія|японскай чайнай цырымоніі]]. == Гісторыя ўзнікнення == Літаратурныя крыніцы паказваюць, што першы такі домік быў пабудаваны ў 1473 годзе. Чайныя домікі — '''цясіцу''' — нагадвалі малюсенькія бедныя [[Хаціна|хаціны]] ўсходніх мудрацоў, яны былі гранічна сціплымі як па вонкавым выглядзе, так і па ўнутраным аздабленні. Непераборлівасць абстаноўкі стварала вышэйшае адчуванне прыгажосці, спасцігнуць сэнс якой вынікала шляхам філасофскага асэнсавання рэальнасці. У якасці ўпрыгожванняў дапускаўся толькі скрутак з філасофскім выслоўем, карціна старадаўняга мастака і букет кветак. Уладкаванне ''цясіцу'' і [[японская чайная цырымонія|процедура чаявання]] былі распрацаваны вядомымі майстрамі цяною [[Дзёо Танэка]] (1503—1555) і Сэн-но Соэкі (1521—1591), які стаў знакамітым пад імем [[Рыкю]]. == Інтэр'ер цясіцу == [[Файл:Ostankinsky District, Moscow, Russia - panoramio (141).jpg|thumb|250px|Каменны ліхтар арыбэ-[[Торо (ліхтар)|торо]] (ліхтар майстра чайнай цырымоніі Арыбэ) і [[цукубаі]]. [[Японскі сад у Маскве|Японскі сад]] на тэрыторыі [[Галоўны батанічны сад імя М. В. Цыцына РАН|Галоўнага батанічнага сада імя М. В. Цыцына РАН]]]] [[Файл:Museum für Ostasiatische Kunst Dahlem Berlin Mai 2006 016.jpg|міні|Інтэр'ер пакоя для чайных цырымоній]] Абсталяванне інтэр'еру класічнага ''цясіцу'' ў поўнай ступені адпавядала эстэтычным канонам і нацыянальнаму характару [[Японцы|японцаў]], якія імкнуцца да дасягнення ўнутранай гармоніі. Падрыхтоўка да такога настрою пачыналася яшчэ на подступах да ''цясіцу''. З даўніх часоў ''цясіцу'' акружаюць невялікім садам, які павінен спрыяць нарастанню асаблівага настрою, без якога цырымонія аказвалася б бессэнсоўнай. Уступленне на высланую буйным каменем дарожку, якая вядзе да ''цясіцу'', азначае пачатак першай стадыі [[медытацыя|медытацыі]]: той, хто ўвайшоў, пакідае ў гэты момант усе свае мірскія клопаты і засяроджваецца на прадчуванні чакаючай яго цырымоніі. Па меры набліжэння да цясіцу засяроджанасць узмацняецца, а [[медытацыя]] пераходзіць у другую фазу. Гэтаму спрыяюць стары ліхтар, які асвятляе дарожку ў вячэрнія і начныя гадзіны, камень-калодзеж — [[цукубаі]] ў выдзеўбаным паглыбленні, які захоўвае ваду для абмывання рук і паласкання рота, нізкія, вышынёй у дзевяноста сантыметраў, дзверы, праз якія праходзяць, становячыся ў праёме на калені. Такое памяншэнне ўваходу ў чайны домік мае глыбокі філасофскі сэнс: кожны, хто хоча далучыцца да высокага мастацтва [[Японская чайная цырымонія|чайнай цырымоніі]], незалежна ад рангу і чыну, павінен, уваходзячы, абавязкова сагнуцца, таму што тут усе роўныя. Нізкі ўваход не даваў таксама магчымасці арыстакратам з ваеннага саслоўя (гл. [[самурай]]) увайсці ўнутр узброенымі — доўгія мячы даводзілася пакідаць за парогам. І гэта было сімвалічна: няхай пакінуць вас усе жыццёвыя нягоды і мірская мітусня, няхай нішто не хвалюе вашу свядомасць тут, дзе трэба засяродзіцца на цудоўным. Акрамя ўваходу для гасцей, у цясіцу можа быць некалькі іншых уваходаў, як мінімум адзін — для гаспадара чайнага доміка. Такі ўваход называецца садогуці, і праз яго гаспадар можа патрапіць у падсобны пакой [[мідзуя]]. У інтэр'еры чайнага доміка самым важным элементам лічылася ніша ([[таканома]]). У ёй звычайна змяшчалі [[какэмона]] — скрутак з жывапісам або з каліграфічным надпісам, ставілі букет кветак і курыльню з духмянасцямі. [[Таканома]] размяшчалася насупраць уваходу і адразу ж прыцягвала ўвагу гасцей. Скрутак для таканома падбіраўся з асаблівай стараннасцю і быў абавязковым атрыбутам абмеркавання падчас цырымоніі. Многія вядомыя майстры чайнай цырымоніі, асабліва [[Рыкю]], былі прыхільнікамі дзэн-будызму. Працэдура чайнай цырымоніі і ўладкаванне цясіцу адлюстроўвалі асноўныя ідэі [[дзэн]]. Памер пакоя для чаявання (сукія) прыкладна восем квадратных метраў. Згодна з палажэннямі [[Сутра|сутр]], у памяшканні падобнага памеру аднойчы змаглі змясціцца восемдзесят чатыры тысячы вучняў [[Гаўтама Буда|Буды]]. Гэтая алегорыя мае ў сваёй аснове тэорыю [[будызм]]у, якая адмаўляе наяўнасць у сапраўды «прасветленых» вагі і аб'ёму цела. Такія асацыяцыі ўзмацняліся паўзмрокам, які ствараўся слабым [[Святло (прыродная з'ява)|святлом]] з невялікага акна пад самай столлю і адлюстраваннем святла ад сцен, аздобленых цёмна-шэрай глінай. Усё гэта выклікала ў гасцей адчуванне прыемнай адзіноты ў цені. Для поўнай асалоды, сцвярджае пісьменнік [[Дзюн'іціра Танідзакі]] (1886—1965), японцу патрэбны «некаторы паўзмрок, гранічная чысціня і такая цішыня, каб вуха адрознівала нават камарыныя спевы». [[Японцы]] заўсёды, кажа Танідзакі, імкнуцца да ценю. «Нашы гасціныя, — тлумачыць ён, — уладкаваны так, каб сонечныя прамяні пранікалі ў іх з цяжкасцю. Не задавальняючыся гэтым, мы яшчэ больш аддаляем ад сябе прамяні сонца, прыбудоўваючы перад гасцінымі спецыяльныя навесы альбо доўгія веранды. Адлюстраванае святло з сада мы прапускаем у пакой… стараючыся, каб слабае дзённае святло толькі ўпотай пранікала да нас… Мы аддаем перавагу гэтаму… паўзмроку перад любымі ўпрыгожваннямі — на яго ніколі не стомішся любавацца». == Планіроўка цясіцу == Звычайна плошча цясіцу складае 4,5 [[татамі]]. Цясіцу з меншай плошчай называюцца {{nihongo|''кома''|小間||маленькі пакой}}, з большай — {{nihongo|''хірома''|広間||шырокі пакой}}<ref name="illustrated">{{кніга |аўтар= |частка= |спасылка частка= |загаловак=An Illustrated guide to Japanese Traditional Architecture and Everyday Things |арыгінал= |мова=en |спасылка= |адказны=Yamamoto S. |выданне= |месца=京都 |выдавецтва=淡交社|год=2018 |том= |старонкі=46-51 |слупкі= |старонак= |серыя= |isbn=978-4-473-04237-8 |тыраж= |ref= }} </ref>. == Гл. таксама == * [[Чайная культура]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * «Introduction to Oriental Civilizations: Sources of the Japanese Tradition». [[Columbia University Press]]: [[New York]]. 1958. * Varley, Paul. «Japanese Culture». 4th ed. [[:en:University of Hawaii Press]]. 2000. * Murphey, Rhoads. «East Asian: A New History». 2nd ed. Addison-Wesley Educational Publishers. 2001. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Перакласці|en|Chashitsu}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японская чайная цырымонія]] [[Катэгорыя:Культура Японіі]] [[Катэгорыя:Мастацтва Японіі]] 10msui16zsl66yd1sw20fjhmavirqxw 0 808080 5144141 2026-05-20T19:30:33Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Японскі сад Сант’яга |Нацыянальная назва = es/Jardín Japonés de Santiago |Выява = Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 07.jpg |Подпіс выявы = Масток і каскад вадаспадаў |Каардынаты = 33/24/49/S/70/36/52/W |Краіна = Чылі |Рэгіён...» 5144141 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад Сант’яга |Нацыянальная назва = es/Jardín Japonés de Santiago |Выява = Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 07.jpg |Подпіс выявы = Масток і каскад вадаспадаў |Каардынаты = 33/24/49/S/70/36/52/W |Краіна = Чылі |Рэгіён = |Раён = |Горад = Сант’яга |Раён горада = Правідэнсія (Чылі) |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1979 |Архітэктар = Тадашы Асахі, Кармен Лейсэн |Плошча = 0,45 |Метро = Педра-дэ-Вальдывія |Час працы = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Японскі сад Сант’яга''' ({{lang-es|Jardín Japonés de Santiago}}) — гэта традыцыйны [[японскі сад]], размешчаны ў камуне [[Правідэнсія (Чылі)|Правідэнсія]], у горадзе [[Сант’яга]], сталіцы [[Чылі]]. Ён з’яўляецца часткай {{iw|Сталічны парк Сант’яга|Сталічнага парку Сант’яга|es|Parque Metropolitano de Santiago}} і знаходзіцца на адным з пад’ёмаў да [[Сан-Крыстобаль (холм, Сант’яга)|гары Сан-Крыстобаль]], а яго галоўны ўваход размешчаны ў раёне {{iw|Педра-дэ-Вальдывія-Нортэ||es|Pedro de Valdivia Norte}}, недалёка ад станцыі [[Метрапалітэн Сант’яга|метро]] {{iw|Педра-дэ-Вальдывія (метро)|Педра-дэ-Вальдывія|es|Pedro de Valdivia (estación)}}.<ref>{{cite web|url=http://www.metrosantiago.cl/ciudad/vinculacionг-entorno/baquedano-l5/patrimonio/235|title= Jardín Japonés de Santiago |date=2015-03-13|author=[[Метрапалітэн Сант’яга|Metro de Santiago]] |publisher=Metrosantiago.cl|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402115242/http://www.metrosantiago.cl/ciudad/vinculacion-entorno/baquedano-l5/patrimonio/235|archive-date=2015-04-02}}</ref> == Гісторыя == [[File:Jardín japonés Santiago.jpg|thumb|left|Сад у 2011 годзе]] Сад быў спраектаваны архітэктарамі Тадашы Асахі і Кармен Лейсэн пры падтрымцы Чылійска-японскага інстытута культуры. Першы камень быў закладзены 24 красавіка 1979 года, а афіцыйна ён быў адкрыты 5 лістапада 1980 года.<ref>{{cite web |url=https://arpa.udp.cl/uploads/r/cenfoto-udp/7/1/3/713ca1b29752268b0d5c81008dab2658ba167af05ec1809f3b1b2aef1b94b8ca/EC_1979_04_25_flat.pdf |title=Japón presente en el Parque Metropolitano |publisher=El Cronista |date=1979-04-25 |format=PDF |page=40|lang=es}}</ref><ref>{{cite web |url=https://arpa.udp.cl/uploads/r/cenfoto-udp/b/0/2/b02ebf748ddcbb08783e4402f39db7e0f065992da2a4d35cd5433a5ef0d2d408/LN_1980_11_06_flat.pdf |title= Un jardín de amistad une a nuestro país con Japón |publisher= La Nación |date=1980-11-06|format=PDF |lang=es|page=10 }}</ref> Сад быў зноў адкрыты пасля рэканструкцыі [[Масахіта (прынц Хітаці)|прынцам]] і прынцэсай Хітачы 24 верасня 1997 года.<ref>{{cite web|url=http://www.parquemet.cl/areas-verdes/|title=Jardines - Jardín Japonés |author=Ministerio de Vivienda y Urbanismo de Chile|publisher=Parquemet.cl|archive-date=2015-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217001621/http://parquemet.cl/areas-verdes/|deadurl=yes}}</ref> Сад перажыў дзве вялікія рэканструкцыі. Першая праца па абнаўленні была ўзначалена інжынерам-аграномам Алексісам Відалем,<ref>{{Cite web|author=Díaz Raffo|title=JARDIN JAPONES: delicada belleza en el cerro |url=https://web.archive.org/web/20020316183257fw_/http://www.tercera.cl/diario/1997/09/24/34.html}}</ref> і была прафінансавана Чылійска-японскай гандлёвай палатай з нагоды святкавання стагоддзя чылійска-японскіх адносін.<ref>{{cite web|url=http://www.camarachilejapon.cl/paginaEspanol/historia-es-new.html|title= Historia de la Cámara Chilena-Japonesa de Comercio e Industria A.G. |author= Cámara Chileno-Japonesa de Comercio e Industria}}</ref> А другая была выканана ў перыяд з 2017 па 2019 год ландшафтным дызайнерам Хуанам Мануэлем Гальвесам.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://finde.latercera.com/aire-libre/jardin-japones-parque-metropolitano-2020/|title= Todo lo que debes saber del renovado Jardín Japonés del Parque Metropolitano |author= Torres Damaris |lang=es-CL}}</ref> == Збудаванні == На першапачатковай плошчы ў 3600 м², якая была пашырана да 4500 м² у 2019 годзе,<ref name=":0" /> маецца вялікая цэнтральная сажалка з [[вадзяны млын|вадзяным млынам]], побач з ёй — драўляная [[пергала]] ў японскім архітэктурным стылі, сцяна з [[бамбук]]у і розныя ўпрыгажэнні ў [[японскае мастацтва|японскім стылі]] па ўсёй тэрыторыі, сярод якіх вылучаюцца каменныя ліхтары «юкімі». Таксама маецца аглядная пляцоўка, адкуль адкрываецца від на фінансавы раён [[Санхэтэн]], на фоне якога ўзвышаецца [[Гран-Торэ-Костанера]] комплексу [[Костанера-Цэнтр]]. Сярод флоры, прадстаўленай у парку, вылучаюцца [[лотас|кветкі лотаса]], [[азалія|азаліі]], [[клён даланепадобны|японскія клёны]] і [[вішня|вішнёвыя дрэвы]].<ref>{{cite web|url=http://www.chileestuyo.cl/historias-y-novedades-de-chile/oasis-urbanos-los-jardines-del-parque-metropolitano-de-santiago.html|title= Oasis urbanos: los jardines del Parque Metropolitano de Santiago |access-date=13 сакавіка 2015|author= Servicio Nacional de Turismo de Chile |date=2012-10-15|work=Гісторыі і навіны Чылі|publisher=Chilestuyo.cl|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402193712/http://www.chileestuyo.cl/historias-y-novedades-de-chile/oasis-urbanos-los-jardines-del-parque-metropolitano-de-santiago.html|dead-url=yes}}</ref> <gallery mode="packed"> Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 05.jpg|Сажалка Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 10.jpg|Штучныя ручаі Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 04.jpg|Штучны вадаспад Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 11.jpg|Вадзяное кола Arce japonés A74014320250621.jpg|Японскі клён увосень Farol Yukimi - Jardín Japonés de Santiago.JPG|Каменны ліхтар Юкімі </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Сант’яга]] [[Катэгорыя:Сант’яга]] 6rl5hv97yfb9ibggv03wzc4s0cp7vns 0 808081 5144143 2026-05-20T19:31:50Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Гандбаліст2}} '''Сташ Скубэ''' ({{lang-sl|Staš Skube}}; нар. {{ДН|15|11|1989}}, [[Нова-Места]], [[Славенія]]) — [[Славенія|славенскі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар'ера == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/stash-skube Сташ Скубе] {{DEFAULTSORT:Скубэ Сташ}} {{Склад БГК імя Мяшкова}} {{Бібліяі...» 5144143 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Сташ Скубэ''' ({{lang-sl|Staš Skube}}; нар. {{ДН|15|11|1989}}, [[Нова-Места]], [[Славенія]]) — [[Славенія|славенскі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар'ера == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/stash-skube Сташ Скубе] {{DEFAULTSORT:Скубэ Сташ}} {{Склад БГК імя Мяшкова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Славеніі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Славеніі па гандболе]] pv8vprb4g6xqit9r7msz3ls4yhdca6z 5144147 5144143 2026-05-20T19:38:49Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Спасылкі */ 5144147 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Сташ Скубэ''' ({{lang-sl|Staš Skube}}; нар. {{ДН|15|11|1989}}, [[Нова-Места]], [[Славенія]]) — [[Славенія|славенскі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар'ера == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/stash-skube Сташ Скубе] * [https://shop.eurohandball.com/player/Z8PG_QqFxhA-6PTQ4gcCSA/Stas-Skube/ Skube, STAS] {{DEFAULTSORT:Скубэ Сташ}} {{Склад БГК імя Мяшкова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Славеніі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Славеніі па гандболе]] pev5h6g03i7wioktqbi7hlpodpsitut 0 808082 5144146 2026-05-20T19:38:29Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Голдава]] 5144146 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Голдава]] r1qn5tp3h0qvi644dloogkl591fdprd 0 808083 5144150 2026-05-20T19:42:13Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Архітэктар=Ясуо Інамата |Нацыянальная назва =es/Jardín Japonés de Belén de Escobar |Горад=Белен-дэ-Эскабар |}} '''Японскі сад у Белен-дэ-Эскабар''' ({{lang-ja|ベレンデエスコバルの日本庭園}}) — [[Японскі сад|парк у традыцыйным японскім стылі]], размешчаны ў горадзе Белен-дэ-Э...» 5144150 wikitext text/x-wiki {{Парк |Архітэктар=Ясуо Інамата |Нацыянальная назва =es/Jardín Japonés de Belén de Escobar |Горад=Белен-дэ-Эскабар |}} '''Японскі сад у Белен-дэ-Эскабар''' ({{lang-ja|ベレンデエスコバルの日本庭園}}) — [[Японскі сад|парк у традыцыйным японскім стылі]], размешчаны ў горадзе [[Белен-дэ-Эскабар]], [[правінцыя Буэнас-Айрэс]], [[Аргенціна]]. Адкрыты ў 1969 годзе<ref name="sumanespacios"/>, ён быў падараваны мясцовай японскай абшчынай у памяць саракагоддзя прыбыцця першых японцаў у горад<ref name=":1">{{Cite book||author=Juan Pablo Beliera, Aldo Abel Beliera |title=El Partido de Escobar|url=|fechaacceso=|year=31 de julio de 1990|publisher=Municipalidad de Escobar, Casa de la Cultura|isbn=}}</ref>. Праект сада быў распрацаваны японскім інжынерам Ясуо Інамата, які пражываў у Эскабары<ref>{{cite web |url=https://www.japan.go.jp/tomodachi/2016/winter2016/japanese_individuals_contributing2.html |title=Bringing Japanese Culture to Argentina Through the Tradition of Landscape Gardening |access-date=2024-12-08 |lang=en |publisher=[[Урад Японіі]] }}</ref>. Інамата таксама актыўна ўдзельнічае ў Фестывалі кветак, штогадовым мерапрыемстве з вялікім уплывам японскай абшчыны<ref>{{cite web |url=https://discovernikkei.org/en/journal/2020/11/25/escobar/ |title=Escobar: the City of Flowers |access-date=2024-12-08 |lang=en |author=Matsumoto Alberto |date=2020-11-25 |website=Discover Nikkei }}</ref>. У 2019 годзе, у гонар свайго паўвекавога юбілею, сад быў пашыраны за кошт [[цясіцу|чайнага доміка]] і [[дзэн]]-прасторы ў выглядзе ўнутранага дворыка з прыглушаным асвятленнем<ref name="sumanespacios">{{cite web |url=https://www.clarin.com/zonales/suman-espacios-jardin-japones-escobar-atraer-turistas_0_rW3OZGP0B.html |author=Gil Camila |title=Suman espacios al Jardín Japonés para atraer turistas |date=2019-09-04 |access-date=2024-12-08 |lang=es |website=[[Clarín (газета)|Clarín]] }}</ref>. Знаходзячыся побач з [[ЗАГС]]ам, ён прыцягвае мноства пар для фотаздымкі, асабліва перад Сцяной Кахання, напісанай на дваццаці пяці мовах<ref name="sumanespacios"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Белен-дэ-Эскабар]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Аргенціны]] [[Катэгорыя:Аргенціна-японскія адносіны]] 2tn5kjvni5g6gt81z9dvmddk4h213vn 5144157 5144150 2026-05-20T19:48:47Z Γλωσσολαλιά 164873 5144157 wikitext text/x-wiki {{Парк |Архітэктар=Ясуо Інамата |Нацыянальная назва =es/Jardín Japonés de Belén de Escobar |Горад=Белен-дэ-Эскабар |}} '''Японскі сад у Белен-дэ-Эскабар''' ({{lang-ja|ベレンデエスコバルの日本庭園}}) — [[Японскі сад|парк у традыцыйным японскім стылі]], размешчаны ў горадзе [[Белен-дэ-Эскабар]], [[правінцыя Буэнас-Айрэс]], [[Аргенціна]]. Адкрыты ў 1969 годзе<ref name="sumanespacios"/>, ён быў падараваны мясцовай японскай абшчынай у памяць саракагоддзя прыбыцця першых японцаў у горад<ref name=":1">{{Cite book|author=Juan Pablo Beliera, Aldo Abel Beliera |title=El Partido de Escobar|date=1990-07-31|publisher=Municipalidad de Escobar, Casa de la Cultura|isbn=}}</ref>. Праект сада быў распрацаваны японскім інжынерам Ясуо Інамата, які пражываў у Эскабары<ref>{{cite web |url=https://www.japan.go.jp/tomodachi/2016/winter2016/japanese_individuals_contributing2.html |title=Bringing Japanese Culture to Argentina Through the Tradition of Landscape Gardening |access-date=2024-12-08 |lang=en |publisher=[[Урад Японіі]] }}</ref>. Інамата таксама актыўна ўдзельнічае ў Фестывалі кветак, штогадовым мерапрыемстве з вялікім уплывам японскай абшчыны<ref>{{cite web |url=https://discovernikkei.org/en/journal/2020/11/25/escobar/ |title=Escobar: the City of Flowers |access-date=2024-12-08 |lang=en |author=Matsumoto Alberto |date=2020-11-25 |website=Discover Nikkei }}</ref>. У 2019 годзе, у гонар свайго паўвекавога юбілею, сад быў пашыраны за кошт [[цясіцу|чайнага доміка]] і [[дзэн]]-прасторы ў выглядзе ўнутранага дворыка з прыглушаным асвятленнем<ref name="sumanespacios">{{cite web |url=https://www.clarin.com/zonales/suman-espacios-jardin-japones-escobar-atraer-turistas_0_rW3OZGP0B.html |author=Gil Camila |title=Suman espacios al Jardín Japonés para atraer turistas |date=2019-09-04 |access-date=2024-12-08 |lang=es |website=[[Clarín (газета)|Clarín]] }}</ref>. Знаходзячыся побач з [[ЗАГС]]ам, ён прыцягвае мноства пар для фотаздымкі, асабліва перад Сцяной Кахання, напісанай на дваццаці пяці мовах<ref name="sumanespacios"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Белен-дэ-Эскабар]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Аргенціны]] [[Катэгорыя:Аргенціна-японскія адносіны]] o0unqvanbmjx81bndu2betd5yff975o 0 808084 5144162 2026-05-20T19:54:07Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перайменаваў старонку [[Месяцовы мост]] у [[Месячны мост]] па-над перасылкай 5144162 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Месячны мост]] f1pll5gn4fzw3mdewocdx94xazl5u62 0 808085 5144170 2026-05-20T20:18:10Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Рэлігійны дзеяч}} '''Баляслаў Адольфавіч Сперскі''' ({{ДН|5|4|1871}}, в. [[Канчаны (Маладзечанскі раён)|Канчаны]] Вілейскага пав. Віленскай губ., цяпер Маладзечанскі р-н Мінскай вобл. — {{ДН|23|4|1951}}, Верхнеўральск, турма МДБ) — рымска-каталіцкі святар. == Біяграфія ==...» 5144170 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Баляслаў Адольфавіч Сперскі''' ({{ДН|5|4|1871}}, в. [[Канчаны (Маладзечанскі раён)|Канчаны]] Вілейскага пав. Віленскай губ., цяпер Маладзечанскі р-н Мінскай вобл. — {{ДН|23|4|1951}}, Верхнеўральск, турма МДБ) — рымска-каталіцкі святар. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Вілейскім павеце, паходзіў з польскай шляхецкай сям’і. Скончыў гімназію, Віленскую духоўную семінарыю, Магілёўскую духоўную акадэмію ў Санкт-Пецярбургу са ступенню магістра тэалогіі. Прыняў сакрамэнт святарства (1897). Прызначаны выкладчыкам у Віленскую духоўную семінарыю. З 1902 года пробашч парафіі Адшукання Св. Крыжа ў в. [[Жырмуны (Воранаўскі раён)|Жырмуны]]. З 1906 года у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|касцёле Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў мяст. [[Жалудок]], пробашч парафіі св. Казіміра ў в. [[Ліпнішкі]]. З 1918 года пробашч касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Кобрын]]е. З 22 жніўня 1920 па 28 сакавіка 1921 года у парафіі Скотнікі Сандамірскай дыяцэзіі. З 1927 пробашч і дэкан фарнага [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|касцёла св. Францішка Ксаверыя]] ў [[Гродна|Гродне]]. З 1933 года адміністратар і катэхет парафіі св. Барталамея ў [[Вільня|Вільні]]. З 1936 года ў парафіі Усіх Святых у Вільні. Падчас 2-й сусветнай вайны накіраваны ў Мінск. Дапамагаў яўрэям. Арыштаваны гестапа, вывезены ў Вільню. Вызвалены праз 5 дзён. Зноў арыштаваны гестапа 3 сакавіка 1942 года. Зняволены ў віленскай турме [[Лукішская турма|Лукішкі]], потым інтэрніраваны ў Шалтупы. Пасля вяртання ў Вільню зноў служыў у касцёле Усіх Святых. У верасні 1944 выехаў на Магілёўшчыну, служыў у касцёлах [[Орша|Оршы]], [[Магілёў|Магілёва]] і інш. Арыштаваны НКВД у 14 снежня 1946 года ў Вільні. Асуджаны ў жніўні 1947 года асобай нарадай пры НКВД за «антысавецкую агітацыю» да 5 гадоў працоўных лагераў. Этапаваны ў Бобрык Данской каля [[Сталінагорск]]а, потым пераведзены ва Уладзімірскі палітычны ізалятар МДБ, далей у лагер пад [[Верхнеўральск]]ам. Загінуў у зняволенні. == Літаратура == * {{Шаблон:Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917—1964}} {{DEFAULTSORT:Сперскі Баляслаў}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] 9id9ym1obbzn41egvs2o93d0yvcttn2 5144172 5144170 2026-05-20T20:24:35Z JerzyKundrat 174 5144172 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Баляслаў Адольфавіч Сперскі''' ({{ДН|5|4|1871}}, в. [[Канчаны (Маладзечанскі раён)|Канчаны]] Вілейскага пав. Віленскай губ., цяпер Маладзечанскі р-н Мінскай вобл. — {{ДН|23|4|1951}}, Верхнеўральск, турма МДБ) — рымска-каталіцкі святар. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Вілейскім павеце, паходзіў з польскай шляхецкай сям’і. Скончыў гімназію, Віленскую духоўную семінарыю, Магілёўскую духоўную акадэмію ў Санкт-Пецярбургу са ступенню магістра тэалогіі. Прыняў сакрамэнт святарства (1897). Прызначаны выкладчыкам у Віленскую духоўную семінарыю. З 1902 года пробашч парафіі Адшукання Св. Крыжа ў в. [[Жырмуны (Воранаўскі раён)|Жырмуны]]. З 1906 года у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|касцёле Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў мяст. [[Жалудок]], пробашч парафіі св. Казіміра ў в. [[Ліпнішкі]]. З 1918 года пробашч касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Кобрын]]е. З 22 жніўня 1920 па 28 сакавіка 1921 года у парафіі Скотнікі Сандамірскай дыяцэзіі. З 1927 пробашч і дэкан фарнага [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|касцёла св. Францішка Ксаверыя]] ў [[Гродна|Гродне]]. З 1933 года адміністратар і катэхет парафіі св. Барталамея ў [[Вільня|Вільні]]. З 1936 года ў парафіі Усіх Святых у Вільні. Падчас 2-й сусветнай вайны накіраваны ў Мінск. Дапамагаў яўрэям. Арыштаваны гестапа, вывезены ў Вільню. Вызвалены праз 5 дзён. Зноў арыштаваны гестапа 3 сакавіка 1942 года. Зняволены ў віленскай турме [[Лукішская турма|Лукішкі]], потым інтэрніраваны ў Шалтупы. Пасля вяртання ў Вільню зноў служыў у касцёле Усіх Святых. У верасні 1944 выехаў на Магілёўшчыну, служыў у касцёлах [[Орша|Оршы]], [[Магілёў|Магілёва]] і інш. Арыштаваны [[НКВД]] 14 снежня 1946 года ў Вільні. Асуджаны ў жніўні 1947 года асобай нарадай пры НКВД за «антысавецкую агітацыю» да 5 гадоў працоўных лагераў. Этапаваны ў Бобрык Данской каля [[Сталінагорск]]а, потым пераведзены ва Уладзімірскі палітычны ізалятар МДБ, далей у лагер пад [[Верхнеўральск]]ам. Загінуў у зняволенні. == Літаратура == * {{Шаблон:Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917—1964}} {{DEFAULTSORT:Сперскі Баляслаў}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] roc7s3gm71erovcydx6h4jsyzs5lhvq 5144174 5144172 2026-05-20T20:34:51Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5144174 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Баляслаў Адольфавіч Сперскі''' ({{ДН|5|4|1871}}, в. [[Канчаны (Маладзечанскі раён)|Канчаны]] Вілейскага пав. Віленскай губ., цяпер Маладзечанскі р-н Мінскай вобл. — {{ДН|23|4|1951}}, Верхнеўральск, турма МДБ) — рымска-каталіцкі святар. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Вілейскім павеце, паходзіў з польскай шляхецкай сям’і. Скончыў гімназію, Віленскую духоўную семінарыю, [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Магілёўскую духоўную акадэмію]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у са ступенню магістра тэалогіі. Прыняў сакрамэнт святарства (1897). Прызначаны выкладчыкам у [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]]. З 1902 года пробашч парафіі Адшукання Св. Крыжа ў в. [[Жырмуны (Воранаўскі раён)|Жырмуны]]. З 1906 года у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|касцёле Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў мяст. [[Жалудок]], пробашч парафіі св. Казіміра ў в. [[Ліпнішкі]]. З 1918 года пробашч касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Кобрын]]е. З 22 жніўня 1920 па 28 сакавіка 1921 года у парафіі Скотнікі Сандамірскай дыяцэзіі. З 1927 пробашч і дэкан фарнага [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|касцёла св. Францішка Ксаверыя]] ў [[Гродна|Гродне]]. З 1933 года адміністратар і катэхет парафіі св. Барталамея ў [[Вільня|Вільні]]. З 1936 года ў парафіі Усіх Святых у Вільні. Падчас 2-й сусветнай вайны накіраваны ў Мінск. Дапамагаў яўрэям. Арыштаваны гестапа, вывезены ў Вільню. Вызвалены праз 5 дзён. Зноў арыштаваны гестапа 3 сакавіка 1942 года. Зняволены ў віленскай турме [[Лукішская турма|Лукішкі]], потым інтэрніраваны ў Шалтупы. Пасля вяртання ў Вільню зноў служыў у касцёле Усіх Святых. У верасні 1944 выехаў на Магілёўшчыну, служыў у касцёлах [[Орша|Оршы]], [[Магілёў|Магілёва]] і інш. Арыштаваны [[НКВД]] 14 снежня 1946 года ў Вільні. Асуджаны ў жніўні 1947 года асобай нарадай пры НКВД за «антысавецкую агітацыю» да 5 гадоў працоўных лагераў. Этапаваны ў Бобрык Данской каля [[Сталінагорск]]а, потым пераведзены ва Уладзімірскі палітычны ізалятар МДБ, далей у лагер пад [[Верхнеўральск]]ам. Загінуў у зняволенні. == Літаратура == * {{Шаблон:Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917—1964}} {{DEFAULTSORT:Сперскі Баляслаў}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] d5dm0bctjzb40lby8hsflplqutk9z20 5144175 5144174 2026-05-20T20:35:38Z JerzyKundrat 174 5144175 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Баляслаў Адольфавіч Сперскі''' ({{ДН|5|4|1871}}, в. [[Канчаны (Маладзечанскі раён)|Канчаны]] Вілейскага пав. Віленскай губ., цяпер Маладзечанскі р-н Мінскай вобл. — {{ДН|23|4|1951}}, Верхнеўральск, турма МДБ) — рымска-каталіцкі святар. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Вілейскім павеце, паходзіў з польскай шляхецкай сям’і. Скончыў гімназію, [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]], [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Магілёўскую духоўную акадэмію]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у са ступенню магістра тэалогіі. Прыняў сакрамэнт святарства (1897). Прызначаны выкладчыкам у Віленскую духоўную семінарыю. З 1902 года пробашч парафіі Адшукання Св. Крыжа ў в. [[Жырмуны (Воранаўскі раён)|Жырмуны]]. З 1906 года у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|касцёле Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў мяст. [[Жалудок]], пробашч парафіі св. Казіміра ў в. [[Ліпнішкі]]. З 1918 года пробашч касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Кобрын]]е. З 22 жніўня 1920 па 28 сакавіка 1921 года у парафіі Скотнікі Сандамірскай дыяцэзіі. З 1927 пробашч і дэкан фарнага [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|касцёла св. Францішка Ксаверыя]] ў [[Гродна|Гродне]]. З 1933 года адміністратар і катэхет парафіі св. Барталамея ў [[Вільня|Вільні]]. З 1936 года ў парафіі Усіх Святых у Вільні. Падчас 2-й сусветнай вайны накіраваны ў Мінск. Дапамагаў яўрэям. Арыштаваны гестапа, вывезены ў Вільню. Вызвалены праз 5 дзён. Зноў арыштаваны гестапа 3 сакавіка 1942 года. Зняволены ў віленскай турме [[Лукішская турма|Лукішкі]], потым інтэрніраваны ў Шалтупы. Пасля вяртання ў Вільню зноў служыў у касцёле Усіх Святых. У верасні 1944 выехаў на Магілёўшчыну, служыў у касцёлах [[Орша|Оршы]], [[Магілёў|Магілёва]] і інш. Арыштаваны [[НКВД]] 14 снежня 1946 года ў Вільні. Асуджаны ў жніўні 1947 года асобай нарадай пры НКВД за «антысавецкую агітацыю» да 5 гадоў працоўных лагераў. Этапаваны ў Бобрык Данской каля [[Сталінагорск]]а, потым пераведзены ва Уладзімірскі палітычны ізалятар МДБ, далей у лагер пад [[Верхнеўральск]]ам. Загінуў у зняволенні. == Літаратура == * {{Шаблон:Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917—1964}} {{DEFAULTSORT:Сперскі Баляслаў}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] l4jpnag28c8wxy348pu7hb269e3fbsc 5144178 5144175 2026-05-20T20:59:14Z JerzyKundrat 174 5144178 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч | выява = Баляслаў Сперскі.jpg }} '''Баляслаў Адольфавіч Сперскі''' ({{ДН|5|4|1871}}, в. [[Канчаны (Маладзечанскі раён)|Канчаны]] Вілейскага пав. Віленскай губ., цяпер Маладзечанскі р-н Мінскай вобл. — {{ДН|23|4|1951}}, Верхнеўральск, турма МДБ) — рымска-каталіцкі святар. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Вілейскім павеце, паходзіў з польскай шляхецкай сям’і. Скончыў гімназію, [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]], [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Магілёўскую духоўную акадэмію]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у са ступенню магістра тэалогіі. Прыняў сакрамэнт святарства (1897). Прызначаны выкладчыкам у Віленскую духоўную семінарыю. З 1902 года пробашч парафіі Адшукання Св. Крыжа ў в. [[Жырмуны (Воранаўскі раён)|Жырмуны]]. З 1906 года у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|касцёле Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў мяст. [[Жалудок]], пробашч парафіі св. Казіміра ў в. [[Ліпнішкі]]. З 1918 года пробашч касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Кобрын]]е. З 22 жніўня 1920 па 28 сакавіка 1921 года у парафіі Скотнікі Сандамірскай дыяцэзіі. З 1927 пробашч і дэкан фарнага [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|касцёла св. Францішка Ксаверыя]] ў [[Гродна|Гродне]]. З 1933 года адміністратар і катэхет парафіі св. Барталамея ў [[Вільня|Вільні]]. З 1936 года ў парафіі Усіх Святых у Вільні. Падчас 2-й сусветнай вайны накіраваны ў Мінск. Дапамагаў яўрэям. Арыштаваны гестапа, вывезены ў Вільню. Вызвалены праз 5 дзён. Зноў арыштаваны гестапа 3 сакавіка 1942 года. Зняволены ў віленскай турме [[Лукішская турма|Лукішкі]], потым інтэрніраваны ў Шалтупы. Пасля вяртання ў Вільню зноў служыў у касцёле Усіх Святых. У верасні 1944 выехаў на Магілёўшчыну, служыў у касцёлах [[Орша|Оршы]], [[Магілёў|Магілёва]] і інш. Арыштаваны [[НКВД]] 14 снежня 1946 года ў Вільні. Асуджаны ў жніўні 1947 года асобай нарадай пры НКВД за «антысавецкую агітацыю» да 5 гадоў працоўных лагераў. Этапаваны ў Бобрык Данской каля [[Сталінагорск]]а, потым пераведзены ва Уладзімірскі палітычны ізалятар МДБ, далей у лагер пад [[Верхнеўральск]]ам. Загінуў у зняволенні. == Літаратура == * {{Шаблон:Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917—1964}} {{DEFAULTSORT:Сперскі Баляслаў}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] 90fdxyqnc4x835au4jvl67freox6vfl 6 808086 5144177 2026-05-20T20:57:21Z JerzyKundrat 174 {{Выява |Апісанне = Ксёндз Баляслаў Сперскі |Крыніца = https://pawet.net/ |Час стварэння = да 1946 |Аўтар = невядомы |Ліцэнзія = PD-old }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = [[Баляслаў Сперскі]] | мэта = ілюстрацыя прадмету артыкула | заменнасць = незаменны | іншае = }} 5144177 wikitext text/x-wiki == Тлумачэнне == {{Выява |Апісанне = Ксёндз Баляслаў Сперскі |Крыніца = https://pawet.net/ |Час стварэння = да 1946 |Аўтар = невядомы |Ліцэнзія = PD-old }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = [[Баляслаў Сперскі]] | мэта = ілюстрацыя прадмету артыкула | заменнасць = незаменны | іншае = }} hxaoqczh0pkbv771vhnc4cfurhr0apx 0 808087 5144183 2026-05-20T21:35:41Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Тэрарыстычная атака}} Днём [[18 мая]] [[2026]] года ў [[Сан-Дыега]], [[штат Каліфорнія]], [[ЗША]], двое ўзброеных падлеткаў напалі на ісламскі цэнтр, забіўшы траіх, пасля чаго здзейснілі [[самагубства]]. == Ход падзей == У 9:42 раніцы 18 мая 2026 года, прыкладна за дзве гадзі...» 5144183 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака}} Днём [[18 мая]] [[2026]] года ў [[Сан-Дыега]], [[штат Каліфорнія]], [[ЗША]], двое ўзброеных падлеткаў напалі на ісламскі цэнтр, забіўшы траіх, пасля чаго здзейснілі [[самагубства]]. == Ход падзей == У 9:42 раніцы 18 мая 2026 года, прыкладна за дзве гадзіны да нападу, маці аднаго з падазраваных патэлефанавала ў паліцыю і паведаміла, што яе сын схаваўся, разам з яе машынай і трыма адзінкамі зброі<ref>[https://www.independent.co.uk/bulletin/news/san-diego-mosque-shooting-suspects-timeline-b2979533.html Mom of San Diego mosque suspect called 911 to report missing guns hours before shooting]</ref>. Як дадала жанчына, хлопчык выяўляў суіцыдальныя паводзіны і знаходзіўся з іншым чалавекам, абодва былі апранутыя ў камуфляжную вопратку<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2026/05/18/us/live-news/san-diego-islamic-center-shooting|title=Shooting suspect’s mother reported her son, car and weapons missing hours before mosque attack}}</ref>. У 11:43 яны пад’ехалі на машыне і адкрылі стральбу ў будынку ісламскай школы «Аль-Рашыд» каля ўваходу ісламскага цэнтра<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/auth/sso.shtml?origin=/social/news/2026/05/19/28496077.shtml|title=Document|website=www.gazeta.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. Першай ахвярай стаў ахоўнік, які аказаў нападнікам супраціў і паспеў папярэдзіць аб атацы людзей у будынку. У школе пачалася экстранная эвакуацыя<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/drugie-strany/abc-news-pri-strelbe-v-islamskom-centre-v-ssha-pogibli-tri-cheloveka|title=ABC News: При стрельбе в Исламском центре в США погибли три человека|lang=ru|last=Report.az|website=Report.az|date=2026-05-19|access-date=2026-05-18}}</ref>. Далей зламыснікі ўвайшлі ў мячэць, але іх выманілі на вуліцу двое мужчын, якія затым былі забітыя на паркоўцы.<ref>{{Cite news|title=Slain guard delayed shooters whose writings espoused ‘broad hatred,’ officials say|first=N.|last=Kirkpatrick|url=https://www.washingtonpost.com/nation/2026/05/19/security-guard-warned-teachers-lock-doors-san-diego-islamic-center-shooting/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20|lang=en-US}}</ref> У 11:47 супрацоўнікі паліцыі Сан-Дыега прыбылі на месца здарэння і выявілі трох загінулых дарослых людзей<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/05/19/us/san-diego-mosque-shooting-victims.html|title=San-Diego Mosque shooting victims}}</ref>. У 11:52 нападнікі пры ўцёках з машыны адкрылі агонь па садоўніку ў жылым квартале. Аднак мужчына не пацярпеў праз тое, што куля адскочыла ад ахоўнай каскі<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/clypd19p7z1o|title=В мечети Сан-Диего застрелены трое мужчин. Подозреваемые — подростки, их нашли мертвыми|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}</ref>. Праз некалькі хвілін пасля стральбы падлеткі здзейснілі самагубства ў пары кварталаў ад ісламскага цэнтра<ref>{{cite web |last1=Alfaro |first1=Mariana |last2=Brulliard |first2=Karin |title=Mother’s call to police sparked urgent search before San Diego mosque shooting |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2026/05/18/one-dead-shooting-san-diego-islamic-center/ |website=The Washington Post |access-date=19 May 2026 |date=18 May 2026 |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518215007/https://www.washingtonpost.com/nation/2026/05/18/one-dead-shooting-san-diego-islamic-center/ |url-status=live }}</ref>. ==Нападнікі == У машыне, з якой адбывалася страляніна, былі выяўленыя двое нападнікаў — 17-гадовы Кейн Кларк і 18-гадовы Калеб Васкез. Абодва былі грамадзянамі ЗША<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124534187|title=Стрельба возле исламского центра в Калифорнии|lang=ru-RU|website=Minval Politika|date=2026-05-19|access-date=2026-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-05-19/anti-islamic-writings-found-in-car-of-california-mosque-shooting-suspects-official-says|title=В автомобиле подозреваемых в стрельбе в мечети в Калифорнии обнаружены «антиисламские надписи», сообщил официальный представитель.}}</ref>. На зброі стралкоў былі напісаныя словы і сімвалы, якія распальваюць нянавісць, [[ісламафобія|ісламафобскія]] надпісы, сцягі і жэтоны, а на каністры каля машыны меўся сімвал [[СС]]<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/crime/san-diego-mosque-shooting-what-happened-b2979238.html|title=What we know about San Diego mosque shooting suspects as mom’s desperate 911 warning call revealed|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/v-ssha-rassleduyut-strelbu-v-islamskom-czentre-kak-prestuplenie-na-pochve-nenavisti/|title=В США расследуют стрельбу в исламском центре как преступление на почве ненависти|lang=ru|first=Алексей|last=Сочнев|website=Главные новости в России и мире - RTVI|date=2026-05-19|access-date=2026-05-19}}</ref>. Таксама была знойдзена перадсмяротная запіска<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cg4pnp0gdlko|title=What we know about the San Diego mosque attack suspects}}</ref>. == Ахвяры == Загінулі трое супрацоўнікаў цэнтра<ref>{{Cite web|url=https://www.ms.now/news/san-diego-shooting-islamic-center|title=3 killed at San Diego mosque shooting, police say 2 suspects also dead|lang=en-US|first=Erum|last=Salam|website=MS NOW|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}</ref>: 51-гадовы ахоўнік Амін Абдула, 57-гадовы настаўнік Махамед Надэр, 78-гадовы вартаўнік Мансур Казіх (ён жа Абу Эзз, працаваў у цэнтры з моманту яго пабудовы ў 1980-х гадах)<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/san-diego-islamic-center-shooting-security-guard-9d71c50378dc8415406fbf9bf0d8c3a3|title=Community grieves the 3 men killed while defending San Diego mosque|lang=en|first=Jaimie|last=Ding|website=AP News|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20|last2=Oneil|first2=Ty|last3=español|first3=SAFIYAH RIDDLE Leer en}}</ref>. == Реакцыя == Начальнік дэпартамента паліцыі [[Сан-Дыега]] Скот Уол<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.us/incidents/dvoe-podrostkov-otkryli-strelbu-v-krupnejshej-mecheti-san-diego-i-ubili-troih-chelovek/|title=Двое подростков открыли стрельбу в Исламском центре Сан-Диего и убили троих человек|lang=ru|date=2026-05-18|access-date=2026-05-18}}</ref> і старшыня [[Савет дырэктараў|савета дырэктараў]] мячэці Ахмед Шабаік<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/19/mansour-kaziha-nader-awad-identified-as-victims-in-san-diego-mosque-attack|title=Mansour Kaziha, Nader Awad identified as victims in San Diego Mosque attack|lang=en|first=Joseph|last=Stepansky|website=Al Jazeera|access-date=2026-05-20}}</ref> вызначылі дзеянні загінулых, якія сваім жыццём выратавалі іншых. Губернатар штата [[Гэвін Ньюсан]] асудзіў напад<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.ca.gov/2026/05/18/governor-first-partner-statement-on-islamic-center-of-san-diego-shooting/|title=Governor, First Partner statement on Islamic Center of San Diego shooting|lang=en}}</ref>. Прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] і мэр Сан-Дыега [[Тод Глорыя]] былі праінфармаваныя аб стральбе<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/18/us/live-news/san-diego-islamic-center-shooting|title=Shooting suspect’s mother reported her son, car and weapons missing hours before mosque attack|lang=en|first=Sharif Paget, Taylor Romine, Emma Tucker, Nina Giraldo, Elizabeth Wolfe, Maureen Chowdhury, Chris Boyette, Norma Galeana, Catherine Nicholls, Karina Tsui, Holly Yan, Roxanne Garcia, Diego Mendoza, Kelly McCleary, Elise Hammond, Deva Lee, Josh Campbell, Blake Ellis, Isabelle Chapman, Casey Tolan, Scott Glover, John Miller, Kyung Lah, Zoe Sottile, Aditi Sangal, Jeff Winter, Mark Morales, Donald Judd, Kristen Holmes, Sarah Dewberry, Devon M. Sayers, Holmes Lybrand, MariaSole Campinoti, Taylor|last=Galgano|website=CNN|date=2026-05-18|access-date=2026-05-20}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:2026 год у ЗША]][[Катэгорыя:Падзеі 18 мая]][[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты, здзейсненыя ў ЗША]][[Катэгорыя:Ісламафобія]] 2b7jc8bclf4cwmebeocqwx1ydp9gqso 0 808088 5144190 2026-05-20T21:50:49Z Γλωσσολαλιά 164873 старалісямы 5144190 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tea ceremony performing 2.jpg|300px|thumb|right|Чайная цырымонія]] {{nihongo|'''Чайная цырымонія'''|茶の湯|ця-но ю}}, {{nihongo|«шлях гарбаты», «мастацтва гарбаты»|茶道|садо:, цядо:}} — спецыфічная рытуалізаваная форма сумеснага прыёму зялёнай гарбаты ([[мацця]]), створаная ў Сярэднявеччы ў [[Японія|Японіі]] і па сённяшні час культывуемая ў гэтай краіне. З’явіўшыся першапачаткова як адна з формаў практыкі медытацыі манахаў-будыстаў, стала неад’емным элементам [[Культура Японіі|японскай культуры]], цесна звязана са многімі іншымі культурнымі з’явамі. == Гісторыя == [[Файл:Mizuno Toshikata Ceremonie The.jpg|300px|thumb|''[[Мідзуно Тасіката]]''. «Месца сустрэчы» (з серыі «Барвінкі чайнай цырымоніі»). XXIX год Мэйдзі (1896). Каляровая гравюра на дрэве.]] Паводле розных крыніц, пачатак ужывання [[чай|чаю]] ў Японіі адносіцца да [[VII]]—[[VIII стагоддзе|VIII стагоддзя]]ў нашай эры. Чай быў завезены ў Японію з мацерыка. Лічыцца, што яго завезлі [[будызм|будыйскія манахі]], для якіх чай быў асаблівым напоем — яго пілі падчас медытацый і падносілі [[Гаўтама Буда|Будзе]]. Па меры таго, як [[дзэн-будызм]] распаўсюджваўся ў Японіі, а [[святар]]ы пачыналі аказваць усё большы ўплыў на культурнае і палітычнае жыццё краіны, распаўсюджвалася і спажыванне чаю. У XII стагоддзі манах Эйсай спрыяў увядзенню піцця чаю пры двары, прадставіўшы [[сёгун]]у [[Мінамота-но Санэтома]] кнігу «Кіса Ёдзёкі» пра захаванне здароўя з дапамогай чаю. Да [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] піццё чаю стала звычайнай справай у саслоўя [[Самурай|самураяў]]. З часам з манастыроў у арыстакратычнае асяроддзе пранікла практыка «чайных турніраў» — сходаў, на якіх дэгуставалася вялікая колькасць сартоў чаю і ад удзельнікаў патрабавалася па смаку чаю вызначыць яго сорт і паходжанне. Таксама былі распаўсюджаны «{{nihongo|чаяпіцці з [прыняццем] фуро|風呂の茶|фуро-но ця}}»: яго ўдзельнікі па чарзе прымалі {{nihongo|[[офуро|ванну]]|呂|фуро}} і прама ў ёй прымалі чайны напой. Паколькі ў такіх чаяпіццях часта разам з мужчынамі ўдзельнічалі і жанчыны (колькасць удзельнікаў часам складала некалькі соцень чалавек), а завяршаліся яны банкетамі з [[сакэ]] на адкрытым паветры, чаю і яго лячэбным ці «ўзнёслым» якасцям у іх надавалася мінімальнае значэнне{{sfn|Ігнатовіч|2011|с=57}}. У простым народзе, сярод сялян і гараджан таксама ўвайшло ў традыцыю чаяпіцце, але праходзіла яно значна больш сціпла, чым у знаці, і ўяўляла сабой проста сход для сумеснага ўжывання напою за павольнай гутаркай. Строгая паслядоўнасць дзеянняў у «чайных турнірах», пэўны эстэтызм у «чаяпіццях з прыняццем фуро» (каля ванны ставіліся вазы з карцінамі), а таксама прастата чаяпіцця ў мяшчан пасля ўвайшлі ў склад класічнай чайнай цырымоніі{{sfn|Ігнатовіч|2011|с=57—59}}. Па ўзоры кітайскай сунскай чайнай цырымоніі японскія манахі сфарміравалі ўласны рытуал сумеснага спажывання чаю. Першапачатковая форма рытуалу была распрацавана і ўведзена манахам Даё (1236—1308). У Даё навучыліся першыя чайныя майстры — таксама манахі. Стагоддзем пазней святар [[Ікю Содзюн]] (1394—1481), настаяцель храмавага комплексу [[Дайтокудзі]] ў [[Кіёта]], навучыў чайнай цырымоніі свайго вучня Мурата Дзюко (Сюко)<ref>{{Кніга|аўтар=[[Штэйнер, Яўген Сямёнавіч|Штэйнер Я. С.]]|загаловак=Дзэн-жыццё: Ікю і наваколлі.|адказны=|выданне=|месца=СПб|выдавецтва=Пецярбургскае ўсходазнаўства|год=2006|старонкі=сс.193-201.|старонак=288|isbn=|isbn2=}}</ref>. Апошні развіў і пераўтварыў чайную цырымонію, і навучыў яе правядзенню сёгуна Асікага Ёсімасу, даўшы, такім чынам, традыцыі «пуцёўку ў жыццё» — як і ў большасці краін, у Японіі ўсё, што прымалася ў звычай у кіраўніка, тут жа ўваходзіла ў моду ў падданых. Мурата прытрымліваўся пакладзенай у аснове цырымоніі ідэі «[[Вабі-сабі|вабі]]» — імкнення да прастаты і натуральнасці, часткова, у супрацьлегласць пышнасці і раскошы самурайскіх «чайных турніраў». Ён аб'яднаў чатыры асноўныя прынцыпы чайнай цырымоніі: {{nihongo|гармонія|和|ва}}, {{nihongo|пачцівасць|敬|кэй}}, {{nihongo|чысціня|清|сэй}} і цішыня, {{nihongo|спакой|寂|дзяку}}. Далейшае развіццё чайнай цырымоніі забяспечыў [[Дзёо Такэна]] (1502—1555). Ён пачаў выкарыстоўваць для цырымоніі спецыяльны будынак — чайны домік ([[цясіцу]]){{пераход|Чайны домік (цясіцу)}}, якому, у адпаведнасці з прынцыпам «вабі», быў нададзены выгляд сялянскай хаты з саламянай страхой. Ён жа ўвёў ва ўжыванне ў цырымоніі керамічны посуд грубай працы. Вучань Дзёо Такэна, выдатны майстар чайнай цырымоніі [[Сэн-но Рыкю]] (1522—1591), дапрацаваў чайны домік і ўвёў у практыку стварэнне саду ([[цяніва]]){{пераход|Чайны сад (цяніва)}} і каменнай дарожкі ([[родзі]]){{пераход|Дарожка да чайнага доміка (родзі)}}, якая вядзе праз сад да доміка. Сэн-но Рыкю фармалізаваў [[этыкет]] цырымоніі, паслядоўнасць дзеянняў удзельнікаў і нават вызначыў, якія гутаркі павінны весціся ў які момант цырымоніі, каб ствараць настрой спакою, адыходу ад клопатаў і імкнення да ісціны і прыгажосці, у супрацоўніцтве з [[Цёдзіра, Танака|майстрам-керамістам Цёдзіра]] распрацаваў стандарт выкарыстоўванага ў цырымоніі посуду. Новаўвядзенні, зробленыя Рыкю, надалі новае значэнне «[[Вабі-сабі|сабі]]» — прынцыпу вытанчанасці і прыгажосці, таксама ўвасобленаму ў чайнай цырымоніі. Абстаноўка цырымоніі накіроўвалася на тое, каб паказаць не відавочную, яркую прыгажосць, што кідаецца ў вочы, а схаваную, якая тоіцца ў простых рэчах, цьмяных фарбах і ціхіх гуках. Такім чынам, да XVI стагоддзя чайная цырымонія з простага калектыўнага чаяпіцця ператварылася ў міні-спектакль, які ў цэлым разглядаўся як адна з формаў духоўнай практыкі і ў якім кожная дэталь, кожны прадмет, кожнае дзеянне мелі сімвалічны сэнс. Японцы кажуць, што «чайная цырымонія — мастацтва ўвасаблення вытанчанасці Пустаты і ласкі Спакою». [[Файл:Japan tea ceremony 1165.jpg|300px|thumb|left|Чайная цырымонія ў Японіі, 2009 год]] Лёс Сэн-но Рыкю склаўся трагічна: яго эстэтычныя прынцыпы ўваходзілі ў супярэчнасць з густамі яго [[сюзэрэн]]а, [[Таётомі Хідэёсі]], які аддаваў перавагу пышным, багатым прыёмам і каштоўнай чайнай начынню (для яго ў 1585 годзе была нават пабудавана ''агон цясіцу'' — чайная пакой, пакрытая залатой фольгай, усе чайныя прыналежнасці ў якой былі з чыстага золата), і ў 1591 годзе чайны майстар быў вымушаны па загадзе валадара здзейсніць [[Сэпуку|рытуальнае самагубства]]. Тым не менш, чайная цырымонія развівалася ў рэчышчы прынцыпаў, выпрацаваных Сэн-но Рыкю, і вядучай школай чайнай цырымоніі стала заснаваная ім школа Сэнкэ. Вялікую ролю ва ўмацаванні пазіцый школы адыграў унук Рыкю, {{нп3|Сэн-но Сотан|Сэн-но Сотан|ja|千宗旦}} (1578—1658), які стаў трэцім па ліку [[іэмота]] школы. Сыны Сэн-но Сотана ўзначалілі тры галіны школы Сэнкэ: {{нп3|Аматэсэнкэ|Аматэсэнкэ|ja|表千家}}, [[Урасэнкэ]] і {{нп3|Мусякодзісэнкэ|Мусякодзісэнкэ|ja|武者小路千家}}. Чайная цырымонія распаўсюдзілася ва ўсіх пластах японскага грамадства. Да пачатку [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] ў Японіі сфарміравалася цэлая сістэма чайных школ, зрэшты, усе яны былі адгалінаваннямі школы Сэнкэ. На чале кожнай школы стаяў [[іэмота]] — кіраўнік і старэйшы з чайных майстроў, які кіраваў школай і атэставаў майстроў, што прайшлі ў ёй навучанне. Галоўнай задачай іэмота лічылася падтрыманне нязменнасці кананізаванай традыцыі чайнай цырымоніі. У школах быў распрацаваны неабходны комплекс практыкаванняў, прызначаны для выпрацоўкі навыкаў чайнага майстра. Натуральна, там навучаліся ўсяму, што звязана з арганізацыяй і афармленнем цырымоніі, з прыгатаваннем чаю, з падтрыманнем належнай гутаркі і стварэннем патрэбнага настрою. == Парадак і сімволіка чайнай цырымоніі == У цэлым дзеянне чайнай цырымоніі ўяўляе сабой спецыяльна арганізаваную і ўпарадкаваную сустрэчу гаспадара — чайнага майстра — і яго гасцей для сумеснага адпачынку, асалоды прыгажосцю, гутаркі, якія суправаджаюцца ўжываннем гарбаты. Цырымонія праводзіцца ў спецыяльна абсталяваным месцы і складаецца з некалькіх дзеянняў, што здзяйсняюцца ў строгім парадку. === Традыцыйныя віды цырымоніі === Існуе мноства разнавіднасцяў чайнай цырымоніі, з якіх вылучаецца шэсць традыцыйных: начная, на ўзыходзе сонца, ранішняя, пасляабедзеная, вячэрняя, спецыяльная. * Начная цырымонія. Звычайна праводзіцца пры месяцы. Збор гасцей адбываецца незадоўга да 00:00, завяршаецца цырымонія не пазней за 04:00. Асаблівасцю начной цырымоніі з'яўляецца тое, што парашковы чай рыхтуюць непасрэдна падчас цырымоніі, расціраючы ў ступцы чайныя лісты, і заварваюць вельмі моцна. * На ўзыходзе сонца. Цырымонія пачынаецца ў 03:00–04:00 і працягваецца да 06:00. * Ранішняя. Праводзіцца звычайна ў спякотнае надвор'е (калі раніца — самы прахалодны час), пачынаецца каля 06:00. * Пасляабедзеная. Пачынаецца каля 13:00, з ежы падаюцца толькі пірожныя. * Вячэрняя. Пачынаецца каля 18:00. * Спецыяльная (''рындзіцяною'') цырымонія праводзіцца па асаблівых выпадках: свята, спецыяльна арганізаваная сустрэча сяброў, святкаванне якой-небудзь падзеі. Чайную цырымонію маглі праводзіць, рыхтуючыся і да найважнейшых падзей, напрыклад, да бітвы ці да рытуальнага самагубства. Тут асаблівую ролю адыгрываў «майстар чаю». Ён павінен быў валодаць вялікімі ўнутранымі якасцямі. Яму трэба было ўмацаваць свайго госця ці гасцей перад адказным крокам. === Месца правядзення цырымоніі === [[Файл:Sorakuen14st3200.jpg|300px|thumb|left|Чайны домік Энсінтэй у садзе [[Сораку-эн|Соракуэн]], [[Кобе]], [[Хёга (прэфектура)|прэфектура Хёга]]]] Класічная чайная цырымонія праводзіцца ў спецыяльна абсталяваным месцы. Звычайна гэта агароджаная тэрыторыя, увайсці на якую можна праз масіўную драўляную браму. Перад правядзеннем цырымоніі, падчас збору гасцей, брама адчыняецца, даючы госцю магчымасць увайсці, не турбуючы гаспадара, занятага падрыхтоўкай. На тэрыторыі «чайнага комплексу» знаходзіцца некалькі будынкаў і сад. Дэталі іх размяшчэння не стандартызуюцца — у кожным канкрэтным выпадку імкнуцца стварыць максімальна эстэтычны ансамбль, які натуральна ўпісваецца ў мясцовасць і стварае ўражанне «працягу прыроды». Непасрэдна за брамай размяшчаюцца дапаможныя будынкі: «пярэдняя», дзе госць можа пакінуць рэчы і пераабуцца, а таксама павільён, дзе госці збіраюцца перад пачаткам цырымоніі. Галоўны будынак — чайны домік (цясіцу) — знаходзіцца ў глыбіні чайнага сада (цяніва). Каб патрапіць туды, трэба прайсці праз сад па выкладзенай каменем дарожцы (родзі). Існуе некалькі розных скарочаных варыяцый чайнай цырымоніі для сітуацый, калі правядзенне яе ў «класічным» варыянце немагчыма. Можна абмежавацца для правядзення цырымоніі спецыяльным павільёнам, асобным чайным пакоем ці нават проста асобным сталом. === Чайны сад (цяніва) === Чайны сад невялікі. У цэлым ён звычайна з'яўляецца своеасаблівай мадэллю невялікага фрагмента горнага схілу, зарослага лесам. Усе яго элементы падбіраюцца так, каб ствараць настрой спакойнай адчужанасці. У яснае надвор'е ён абараняе ад яркага сонца, ствараючы спакойны паўзмрок. У садзе высаджваюць розныя вечназялёныя кусты, бамбук, сосны, кіпарысы. Таксама ў ім у «естественным» парадку, які імітуе прыродны беспарадак і выпадковасць, размяшчаюцца камяні, парослыя мохам, і старыя каменныя ліхтары. Калі цырымонія праводзіцца ў цёмны час сутак, ліхтары запальваюць, каб асвятліць шлях гасцей да чайнага доміка. Святло ліхтароў цьмянае, дастатковае толькі для таго, каб бачыць шлях, яно не павінна само па сабе прыцягваць увагу і парушаць засяроджанасць. === Дарожка да чайнага доміка (родзі) === Асобнага апісання заслугоўвае дарожка, якая вядзе ад уваходу праз сад да чайнага доміка. Яна выкладзена камянямі (звычайнымі, прыроднымі, розных формаў і памераў) і выглядае не як штучны тратуар, а як камяністая сцежка ў гарах, што натуральна ўпісваецца ў карціну чайнага саду. Назва «родзі» ў літаральным перакладзе азначае «зямля, пакрытая расой». Паводле падання, яна ўзыходзіць да часоў сёгуна Асікагі, якога навучаў чайнай цырымоніі Мурата Дзюко — на шляху да чайнага доміка для сёгуна выкладвалі на траве дарожку з лістоў паперы, каб адзенне валадара не намокла ад расы. У канцы родзі, каля ўваходу ў чайны домік, знаходзіцца каменны калодзеж, з якога госці бяруць ваду для абмывання перад цырымоніяй. === Чайны домік (цясіцу) === {{main|Цясіцу}} [[Файл:Museum für Ostasiatische Kunst Dahlem Berlin Mai 2006 017.jpg|300px|thumb|right|Унутры чайнага доміка ([[Музей мастацтва Далёкага Усходу]], [[Берлін]])]] Чайны домік з'яўляецца асновай увасаблення ў чайнай цырымоніі прынцыпу «[[вабі-сабі]]» — натуральнасці і прастаты. У ім не павінна быць нічога знарочыстага, што рэзка вылучаецца. Паводле падання, Мурата Дзюко праводзіў чайныя цырымоніі пры двары сёгуна Асікагі ў пакоі Додзінсі — самым маленькім і сціпла абстаўленым памяшканні рэзідэнцыі сёгуна, — каб, аддаліўшыся ад багацця і раскошы, у якіх праходзілі чаяванні знаці, праводзіць чайную цырымонію ў спакоі і адхіленасці ад зямных спакусаў. У адпаведнасці з прынцыпам «вабі» Дзёо Такэна, які прыдумаў выкарыстоўваць у цырымоніі спецыяльна пабудаваны чайны домік, надаў яму выгляд простай сялянскай хаты пад саламянай страхой. Чайны домік складаецца з адзінага пакоя, у які вядзе ўваход, вузкі і нізкі, так што прайсці ў яго можна толькі моцна нахіліўшыся. Такая [[Канструкцыя (мастацтва)|канструкцыя]] ўваходу мае сімвалічны сэнс — яна прымушае любога, хто ўваходзіць у домік, нізка пакланіцца, незалежна ад яго грамадскага становішча. У мінулым нізкі ўваход даваў яшчэ адзін эфект — самурай не мог увайсці ў чайны домік з доўгімі мячамі, і зброю даводзілася пакідаць звонку. Гэта таксама сімвалізавала неабходнасць пакінуць за парогам усе клопаты, якія адольваюць чалавека ў свеце, і засяродзіцца на цырымоніі. Вокнаў у чайным доміку можа быць даволі шмат — шэсць-восем, рознага памеру і формы. Як правіла, размешчаны яны высока, і прызначаны не для таго, каб глядзець вонкі, а толькі для прапускання ў дом неабходнай колькасці святла. Часам, калі з доміка адкрываецца асабліва прыемны від, рамы могуць разсоўвацца, каб госці палюбаваліся прыгажосцю прыроды, але часцей вокны ў чайным доміку зачыненыя. Унутранае ўбранне доміка вельмі простае — сцены аздоблены шэрай глінай, каб адлюстраванае імі святло стварала адчуванне спакою і знаходжання ў цені, падлога выслана татамі. Самая важная частка доміка — таканома, — ніша ў сцяне, размешчаная насупраць уваходу. У нішы перад цырымоніяй змяшчаецца курыльня з духмянасцямі, кветкі і скрутак з выслоўем, як правіла, у дзэн-будыйскім стылі, якое чайны майстар спецыяльна падбірае да кожнага канкрэтнага выпадку. Ніякіх іншых упрыгожванняў у чайным доміку не дапускаецца, за выключэннем, магчыма, карціны старога майстра на сцяне. У цэнтры пакоя размяшчаецца бронзавы ачаг, на якім і рыхтуецца чай. Перад цырымоніяй прамыты попел выкладваецца ў ачагу ў форме «даліны з дзвюма гарамі», на яго кладуцца вуглі і разводзіцца агонь. === Посуда и принадлежности === Утварь, используемая в ходе чайной церемонии, должна составлять единый художественный ансамбль, что не означает непременного однообразия, но требует, чтобы предметы подходили друг к другу и ни один из них не выделялся резко из общего набора. Для церемонии необходим ''тябако'' ({{lang-ja2|茶箱}}) — шкатулка для хранения чая, котёл ''тягама'' ({{lang-ja2|茶釜}}) или чайник ''[[тэцубин]]'' ({{lang-ja2|鉄瓶}}), в котором кипятится вода, общая чаша — [[тяван]] ({{lang-ja2|茶碗}}) — для совместного питья чая, чаши для каждого из гостей, ''тясяку'' ({{lang-ja2|茶杓}}) — ложка для насыпания чая и ''тясэн'' ({{lang-ja2|茶筅}}) — венчик, которым хозяин размешивает чай во время приготовления. Все предметы должны быть простыми, скромного вида и почтенного возраста, отражающегося в их виде. Как правило, чай хранится в простом деревянном ''тябако'', ''тягама'' или ''тэцубин'' — чугунные, либо медные, ''тясяку'' и ''тясэн'' — бамбуковые. ''Тяван'' бывает разных стилей, например, в стиле [[Керамика Раку|керамики Раку]] — простые, керамические, достаточно грубой работы, без нарочитых украшений. Вся утварь безукоризненно чиста, но при этом никогда не начищается. В отличие от европейцев, натирающих металлическую посуду до зеркального блеска, придающего предметам вид новых, только что изготовленных, японцы предпочитают, чтобы предметы сохраняли «память о своём прошлом» — потемнение от времени, следы длительного использования. «Старый» вид утвари — один из элементов эстетики чайной церемонии. Кандидат филологических наук и преподаватель искусства чайной церемонии (школа Урасэнкэ) А. В. Кудряшова приводит список тридцати семи наиболее распространённых в японской чайной церемонии типов керамики и некоторых из разновидностей этих типов{{sfn|Кудряшова|2012|с=240}}: {{калонкі|3}} * Идо; * Карацу (Э-Гарацу — Карацу с рисунком); * Хаги; * [[Керамика Раку|Раку]] (Ака-Раку — Красная Раку, Куро-Раку — Черная Раку); * Сино (Нэдзуми-Сино — Мышиный Сино); * Бидзэн; * Сигараки; * Ига; * Токонамэ; * Агано; * Асахи; * Коти (Киготи — Желтый Коти); * Орибэ (Куро-Орибэ — Черный Орибэ); * Сэто (Кидзэто — Желтый Сэто, Сэто-гуро — Черный Сэто, Ко-Сэто — исторический Сэто); * Сомэцукэ; * Госу (Госу Ака-э — Госу с рисунком красного цвета); * Мисима (Хори-Мисима — Мисима с вырезами, Хана-Мисима — Мисима с цветочным орнаментом, * Хакэмэ-Мисима — Мисима с мазками кистью); * Кёяки (керамика из Киото с тонким изящным рисунком); * Набэсима; * Этидзэн; * Унгэ; * Тамба; * Сома; * Мино; * Тамаго-дэ; * Сэйдзи (зеленоватый селадон); * Така-тори; * Дзэдзэ; * Акахада; * Кутани (Ко-Кутани — исторический Кутани); * Сацума; * Кохики; * Корай (Э-Горай — Корай с рисунком); * Ирабо; * Аннан; * Амамори; * Тотоя. {{калонкі/канец}} === Парадак правядзення цырымоніі === [[Файл:Toshihana tea ceremony.jpg|thumb|300px|[[Майко]] праводзіць чайную цырымонію]] Перад цырымоніяй госці збіраюцца разам у адным пакоі. Тут ім падаецца гарачая вада ў невялікіх [[чашка]]х. Прызначэнне гэтага этапу — стварыць у гасцей агульны настрой, звязаны з чаканнем будучай цырымоніі як важнага і прыемнага дзеяння, сустрэчы з прыгожым. Затым госці адпраўляюцца праз сад да чайнага доміка. Пераход праз чайны сад па выкладзенай камянямі дарожцы лічыцца вельмі важным — ён сімвалізуе аддаленне ад мітусні, адыход ад паўсядзённасці, адхіленне ад будзённых клопатаў, трывог і непрыемнасцяў. Сузіраючы расліны і камяні сада, госці наладжваюцца на засяроджванне і вызваляюць свядомасць ад усяго мітуслівага. У канцы дарожкі, перад чайным домікам, гасцей сустракае гаспадар. Пасля стрыманага ўзаемнага прывітання госці падыходзяць да каменнага калодзежа, які знаходзіцца тут жа, і здзяйсняюць абрад абмывання. Вада зачэрпваецца маленькім каўшыком на доўгай драўлянай ручцы, які ляжыць тут жа, госць абмывае рукі, твар, прапалосквае рот, пасля чаго абмывае пасля сябе ручку каўшыка. Абрад абмывання сімвалізуе тэлесную і духоўную чысціню. Пасля абмывання госці праходзяць у чайны домік і размяшчаюцца там. Праходжанне праз нізкі і вузкі ўваход сімвалізуе канчатковы выхад за межы будзённага свету, сховішча ад усяго, што творыцца звонку. Нязручнасць уваходу і неабходнасць нізка нахіліцца, уваходзячы ў чайны домік, сімвалізуюць раўнапраўе ўдзельнікаў цырымоніі — пакланіцца вымушаны кожны, па-за залежнасцю ад знатнасці, багацця, вядомасці і грамадскага становішча. У адпаведнасці са звычаем традыцыйнага японскага дома, уваходзячы ў чайны домік, [[абутак]] госці пакідаюць каля парога. На момант прыбыцця гасцей агонь у ачагу ўжо гарыць, кацёл з вадой стаіць над агнём. Увайшоўшы ў домік, госць у першую чаргу павінен звярнуць увагу на нішу насупраць уваходу — [[таканома]]. Перад прыходам гасцей гаспадар вывешвае там скрутак з выслоўем, а таксама змяшчае букет кветак і курыльню. Выслоўе вызначае тэму, якой прысвячаецца цырымонія, і перадае душэўны стан гаспадара. Гаспадар уваходзіць у чайны домік апошнім, прычым не адразу пасля гасцей, а крыху пачакаўшы, каб даць гасцям магчымасць без спешкі разгледзець і ацаніць прадметы ў таканома. Увайшоўшы ў домік, гаспадар кланяецца гасцям і займае сваё месца — насупраць гасцей, каля «фуро» (ачага). Побач з месцам гаспадара размешчаны неабходныя для прыгатавання чаю прадметы: «цябака» (драўляная шкатулка з чаем), «цяван» (чаша) і «цясэн» ([[Бамбукавыя|бамбукавы]] венчык). Пакуль вада ў «цягама» (катле) награваецца, гасцям падаецца «[[кайсэкі]]» — лёгкая ежа, якая складаецца з простых, не сытных, але вытанчаных страў, прызначаных не для насычэння, а для зняцця дыскамфорту, выкліканага пачуццём голаду. Японцы лічаць, што ежа, якая падаецца да чаю, павінна, у першую чаргу, быць прыемнай для вока, і толькі ў другую — насычаць. Назва «кайсэкі» ўзыходзіць да гарачага каменя, які ў мінулым дзэнскія манахі трымалі за пазухай, каб прыглушыць голад. У апошнюю чаргу падаюцца «[[Вагасі|амагасі]]» — ласункі да чаю. Пасля кайсэкі госці на некаторы час выходзяць з чайнага доміка, каб размяць ногі і падрыхтавацца да асноўнай часткі цырымоніі — сумеснага піцця густога чаю. У гэты час гаспадар мяняе скрутак у таканома на цябана — кампазіцыю кветак і/або галінак. Кампазіцыя складаецца па прынцыпе адзінства кантрастаў, напрыклад, гэта можа быць [[Сасна|сасновая]] галінка, як сімвал трываласці і даўгавечнасці, з кветкай [[камелія|камеліі]], якая сімвалізуе далікатнасць у кветкавым [[букет]]е. Самая важная частка цырымоніі — прыгатаванне і піццё густога парашковага зялёнага чаю — «[[мацця]]». Госці зноў збіраюцца ў чайным доміку, дзе гаспадар прыступае да прыгатавання чаю. Увесь працэс праходзіць у поўным маўчанні. Усе ўважліва назіраюць за дзеяннямі гаспадара і ўслухоўваюцца ў гукі агню, вады, якая закіпае, струменяў пары з «кама», да якіх пазней дадаюцца ціхія гукі, што ствараюцца маніпуляцыямі гаспадара з «цяванам», чаем і начыннем. Гаспадар спачатку праводзіць сімвалічнае ачышчэнне ўсяго выкарыстоўванага начыння, затым прыступае да прыгатавання чаю. Усе рухі ў гэтым працэсе строга вывераныя і адпрацаваныя, гаспадар рухаецца ў такт дыханню, госці ўважліва назіраюць за ўсімі яго дзеяннямі. Гэта самая медытатыўная частка цырымоніі. Чай засыпаецца ў «цяван», туды ж заліваецца невялікая колькасць кіпеню, змесціва чашы размешваецца «цясэнам» да ператварэння ў аднастайную масу і з'яўлення зялёнай матавай пены. Затым у «цяван» дадаецца яшчэ кіпень, каб давесці чай да патрэбнай кансістэнцыі. «Цяван» з прыгатаваным чаем гаспадар з паклонам падае гасцям (традыцыйна — па старшынстве, пачынаючы з самага старэйшага або самага ганаровага госця). Госць кладзе на левую далонь шаўковую хустку («фукуса»), прымае «цяван» правай рукой, ставіць яго на левую далонь і, кіўнуўшы наступнаму па парадку госцю, адпівае з чашы. Затым ён кладзе «фукуса» на цыноўку, абцірае край чашы папяровай сурвэткай і перадае чашу наступнаму. Кожны госць паўтарае тую ж працэдуру, пасля чаго чаша вяртаецца да гаспадара. Ужыванне чаю з агульнай чашы сімвалізуе яднанне прысутных. Пасля таго, як «цяван» абыдзе ўсіх гасцей, гаспадар зноў перадае яго гасцям, цяпер ужо пусты, каб кожны мог уважліва разгледзець чашу, ацаніць яе форму, зноў адчуць у сваёй руцэ. З гэтага моманту пачынаецца наступная стадыя цырымоніі — гаспадар рыхтуе лёгкі чай у асобнай чашцы для кожнага з гасцей. Пачынаецца гутарка. Гэта частка цырымоніі — адпачынак, падчас яе не гавораць пра справы, паўсядзённыя клопаты. Прадметам абмеркавання становіцца скрутак у таканома, выслоўе, напісанае на ім, прыгажосць кветкавай кампазіцыі, «цяван», іншае начынне, сам чай. Непасрэдна перад падачай чаю гасцям падаюцца ласункі. У канцы гэтай часткі цырымоніі гасцям зноў прапануецца агледзець начынне, выкарыстанае для прыгатавання чаю на гэты раз. Па завяршэнні гутаркі гаспадар, адказаўшы на ўсе пытанні гасцей, [[Кэйго|з прабачэннем]] пакідае чайны домік, паказваючы тым самым, што цырымонія падышла да завяршэння. У адсутнасць гаспадара госці аглядаюць «фуро», яшчэ раз звяртаюць увагу на кветкі ў таканома, якія да моманту завяршэння цырымоніі павінны раскрыцца. Кветкі, што раскрыліся, служаць напамінам пра час, праведзены разам удзельнікамі цырымоніі. Пакуль госці пакідаюць чайны домік, гаспадар знаходзіцца паблізу ад яго ўваходу, моўчкі кланяючыся тым, хто сыходзіць. Пасля сыходу гасцей гаспадар некаторы час сядзіць у чайным доміку, узгадваючы мінулую цырымонію і аднаўляючы ў памяці адчуванні, якія засталіся ад яе. Затым ён выносіць усё начынне, прыбірае кветкі, працірае [[тадамі]] ў доміку і сыходзіць. Прыбіранне сімвалізуе падвядзенне канчатковага выніку таму, што адбывалася. Чайны домік вяртаецца ў той жа стан, у якім знаходзіўся да цырымоніі. Лічыцца важным, што дзейства, не пакінуўшы ніякіх знешніх слядоў, захавалася толькі як след у свядомасці людзей, якія ўдзельнічалі ў ім. == Сэнцядо == {{nihongo|''Сэнцядо''|煎茶道|}} — цырымонія прыёму ліставога зялёнага чаю [[сэнця]]{{sfn|Driem|2019|quote=|p=209}}. У той час як у даўніну японскія арыстакраты пілі [[маця]], простыя людзі, як правіла, ужывалі цагляны чай. У сярэдзіне XVIII стагоддзя быў распрацаваны японскі сорт чаю сэнця, які апрацоўваўся парай для прыпынення ферментацыі. Да канца стагоддзя ён стаў заваёўваць папулярнасць дзякуючы дзейнасці былога манаха [[Байсао]] і яго паслядоўнікаў Кімуры Кэнкадо і Уэды Акінары. Першапачаткова такія чаяванні былі нефармальнымі, але праз некалькі дзесяцігоддзяў вакол ужывання сэнця таксама склаўся пэўны рытуал. Яго развіццю спрыяла і крытыка ''ця-но ю'', якую называлі занадта фармалізаванай і цесна звязанай з кіруючым класам. Важным адрозненнем ''сэнцядо'' з'яўлялася яе арыентацыя на класічную кітайскую культуру{{sfn|Driem|2019|quote=|p=205—211}}<ref name="Fogel">{{кніга|аўтар=Joshua A. Fogel|загаловак=Role of Japan in Modern Chinese Art|мова=en|спасылка=https://books.google.co.il/books?id=m7QwDwAAQBAJ&pg=PA50&dq=senchado&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjv3o_X-vjvAhUmhv0HHXO2BA4Q6AEwAHoECAEQAg#v=onepage&q=senchado&f=false |выдавецтва=Univ of California Press |год=2013 |pages=50—52 |archive-date=2021-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412153142/https://books.google.co.il/books?id=m7QwDwAAQBAJ&pg=PA50&dq=senchado&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjv3o_X-vjvAhUmhv0HHXO2BA4Q6AEwAHoECAEQAg#v=onepage&q=senchado&f=false }}</ref>. Тым не менш, ''сэнцядо'' таксама падверглася ўплыву ''ця-но ю'' і яе прыхільнікі сталі ўдзяляць вялікую ўвагу чайнаму посуду і прыладам. Акрамя таго, у яе таксама склаліся школы са сваімі [[іэмота]]<ref name="Fogel" />. У пачатку XIX стагоддзя першую падобную школу заснаваў багаты гандляр з Осакі Танака Какуо (1782—1848), ён жа склаў першы звод правілаў цырымоніі{{sfn|Driem|2019|quote=|p=209—211}}. У 1970 годзе на Сусветнай выставе ў Осацы адбылася публічная дэманстрацыя цырымоніі ''сэнцядо'', што азнаменавала афіцыйнае прызнанне яе ў якасці традыцыйнага японскага мастацтва{{sfn|Driem|2019|quote=|p=209—211}}. Сэнцядо падобная на кітайскую цырымонію [[Кітайская чайная культура#Чайная цырымонія Гунфу Ча|Гунфу Ча]], але ў ёй, як правіла, выкарыстоўваецца японскі зялёны чай [[гёкура]] і японскі чайнік ''кюсу''<ref name="Uhl">{{кніга|аўтар=Joseph Wesley Uhl |загаловак=The Art and Craft of Tea: An Enthusiast's Guide to Selecting, Brewing, and Serving Exquisite Tea |мова=en |спасылка=https://books.google.co.il/books?id=kf_6CwAAQBAJ&pg=PA103&dq=senchado&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjv3o_X-vjvAhUmhv0HHXO2BA4Q6AEwAXoECAMQAg#v=onepage&q=senchado&f=false |выдавецтва=Quarry Books |год=2015 |archive-date=2021-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412174827/https://books.google.co.il/books?id=kf_6CwAAQBAJ&pg=PA103&dq=senchado&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjv3o_X-vjvAhUmhv0HHXO2BA4Q6AEwAXoECAMQAg#v=onepage&q=senchado&f=false }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Міжнародны дзень гарбаты]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Григорьева, Татьяна Петровна|Грыгор’ева Т. П.]] |загаловак = Красотой Японии рожденный |частка = Чайная церемония |спасылка = |месца = М. |выдавецтва = Вост. лит. |год = 1993 |старонак = |старонкі = 355—368 |isbn = }} * {{кніга |аўтар=[[Игнатович, Александр Николаевич|Ігнатовіч А. М.]] |загаловак=Философские, исторические и эстетические аспекты синкретизма (на примере «чайного действа») |адказны=рэд. Н. Панфёрава |месца=М. |выдавецтва=Русское феноменологическое общество |год=1997 |старонак=288 |isbn=5-7333-0453-7 |ref=Игнатович, 1997 }} * {{кніга|аўтар=Ігнатовіч А. М. |загаловак=Чайное действо|год=2011|isbn=978-5-93712-011-3|выдавецтва=Стилсервис|месца=М.|старонак=493|ref=Игнатович}} * {{артыкул |аўтар=Кудрашова А. В. |загаловак=Эстетика дзэн-буддизма в традиции Пути Чая на примере чайной керамики и кухни тя-кайсэки |спасылка=http://elibrary.ru/item.asp?id=19021677 |адказны= |выданне=Япония. Ежегодник |месца=М. |выдавецтва=[[Інстытут усходазнаўства РАН]] |год=2012 |нумар=41 |старонкі=239—249 |ref=Кудряшова }} * {{кніга |аўтар = Мазурык В. П. |загаловак = Вещь в японской культуре |частка = Чайная чашка и её функции в японском чайном действе (тяною) |спасылка = |месца = М. |выдавецтва = Вост. лит. |год = 2003 |старонак = |старонкі = 137—168 |isbn = }} * {{артыкул |аўтар = Сантаку Д. |загаловак = Записки о дзэнском чае |спасылка = |мова = |выданне = Логос. Философско-литературный журнал |тып = |год = 1991 |месца = М. |выпуск = I |старонкі = 152—163 |doi = |issn = }} * ''[[Штейнер, Евгений Семёнович|Штэйнер Я. С.]]'' Дзэн-жизнь: Иккю и окрестности. — СПб.: Петербургское востоковедение, 2006. — 288 с. * {{публікацыя|кніга |аўтар=George L. van Driem |частка= |спасылка частка= |загаловак=The Tale of Tea: A Comprehensive History of Tea from Prehistoric Times to the Present Day |мова=en |спасылка= |выданне= |месца=Leiden |выдавецтва=Brill |год=2019 |allpages=924 |серыя= |isbn=978-90-04-38625-9 |тыраж= |ref=Driem }} [[Катэгорыя:Японская чайная цырымонія]] [[Катэгорыя:Звычаі і этыкет у Японіі]] [[Катэгорыя:Дзэн]] rsrm56y54idn98c65fyjl2loc0si1xp 14 808089 5144191 2026-05-20T21:54:50Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Чай]]» 5144191 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Чай]] i2dkhjap52n2iitou2iw9odwumkrj7j 0 808090 5144192 2026-05-20T22:02:03Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Сад Хімедзі |Нацыянальная назва = en/Himeji Garden |Выява = Himeji Gardens 8.JPG |Подпіс выявы = |Каардынаты = -34.935721/138.609762 |Краіна = Аўстралія |Рэгіён = |Раён = |Горад = Адэлаіда |Раё...» 5144192 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Сад Хімедзі |Нацыянальная назва = en/Himeji Garden |Выява = Himeji Gardens 8.JPG |Подпіс выявы = |Каардынаты = -34.935721/138.609762 |Краіна = Аўстралія |Рэгіён = |Раён = |Горад = Адэлаіда |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1982 |Архітэктар = Ёсітака Кумада |Плошча = |Метро = |Час працы = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Сад Хімедзі''' — гэта традыцыйны [[японскі сад]] у [[Адэлаіда|Адэлаідзе]], [[Паўднёвая Аўстралія]], падораны [[Хімедзі (горад)|Хімедзі]], горадам-пабрацімам Адэлаіды, у 1982 годзе.<ref name=citygen>{{cite web|url=https://explore.cityofadelaide.com.au/see-and-do/parks-gardens/adelaideparklands/city-squares-formal-gardens/#himeji|title=Сад Хімедзі ў Адэлаідзе|website=Горад Адэлаіда|access-date=20 кастрычніка 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.wilmap.com.au/atts/42.html |title=Японскія сады Хімедзі |accessdate=2006-06-23 |publisher=Wilkins Tourist Maps |author=Пітэр У. Уілкінс |year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20130507083933/http://www.wilmap.com.au/atts/42.html|archive-date=7 мая 2013}}</ref> == Гісторыя == Першапачатковы праект сада быў зроблены супрацоўнікамі савета ў кансультацыі з японскай абшчынай Адэлаіды пасля ўстанаўлення Адэлаідай і [[Хімедзі (горад)|Хімедзі]] адносін [[гарады-пабрацімы|пабрацімства]] ў 1982 годзе. Аднак праект быў раскрытыкаваны, у прыватнасці за [[Сетка Рабіца|агароджу з рабіцы]] і адсутнасць увагі да дэталяў.<ref name=ar>{{cite web|website=The Adelaide Review|url=https://www.adelaidereview.com.au/form/adelaide-himeji-garden/|title=Як японскі ландшафтны дызайнер выратаваў «сад спакою» Адэлаіды|date=4 кастрычніка 2019|first=Уолтэр|last=Марш|access-date=20 кастрычніка 2019}}</ref> У 1986 годзе японскі ландшафтны дызайнер Ёсітака Кумада прадставіў планы па рэканструкцыі сада, якія ўключалі куплю дрэў і кустоў з [[Мельбурн|Мельбурна]] і камянёў з наваколляў Адэлаіды. Пасля [[сінтаізм|сінтаісцкай]] цырымоніі закладкі падмурка ў маі 1987 года пачаліся работы, пры гэтым сам Кумада кіраваў праектам. Невялікае возера было зменена, [[сад камянёў|«Мора пяску»]] было пашырана, а астатні сад быў запоўнены старанна адабранымі раслінамі і ўпрыгажэннямі, каб дапоўніць гранітны [[Окуна-ін|ліхтар Окуна-ін]], падораны горадам Хімедзі ў 1985 годзе.<ref name=ar/> Пераробка была цалкам скончана ў 1989 годзе, але Кумада працягваў наведваць яго кожны год у пачатку 1990-х гадоў, дапрацоўваючы дэталі і навучаючы тэхніцы садоўнікаў савета.<ref name=ar/> == Апісанне == Многія прынцыпы дызайну Кумады да гэтага часу відавочныя. Тратуарная плітка зроблена такога памеру, што прымушае дарослага пешахода запаволіць крок.<ref name=ar/> Сад падзелены на ''[[шань-шуй]]'' (山水), «сад гор і азёр», і ''[[сад камянёў|карэ-шаншуй]]'' (枯山水), «сухі сад камянёў», прызначаны для таго, каб выклікаць ва ўяўленні горы, акружаныя вадой, ці нават морам.<ref name=guide>{{cite web|url=https://d31atr86jnqrq2.cloudfront.net/docs/himeji-garden-map-brochure.pdf|title=Сад Хімедзі ў Адэлаідзе: Сад уяўлення|publisher=Горад Адэлаіда|access-date=20 кастрычніка 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://explore.cityofadelaide.com.au/business-listings/adelaide-himeji-garden/|title=Сад Хімедзі ў Адэлаідзе|website=Горад Адэлаіда|access-date=20 кастрычніка 2019}}</ref> Каманда [[садаводства|садоўнікаў]] савета да гэтага часу выкарыстоўвае метады, якім навучаў сам Кумада, што перадаюцца па меры змены персаналу. Догляд за «Морам пяску» патрабуе вялікай увагі, каб захаваць яго асноўны ўзор, які перадае хвалі, што адыходзяць ад астравоў, і прамыя лініі акіяна.<ref name=ar/> == Галерэя == <gallery> Himeji Gardens 10.JPG|Возера ў садзе Хімедзі Himeji Gardens 6.JPG|Ліхтар і цукубаі Himeji Gardens gate.jpg|Уваход у сад Хімедзі Himeji Gardens 5.JPG|Інфармацыйная таблічка Himejigardensadelaide.jpg|Возера ў садзе Хімедзі Himeji Gardens 13.JPG|Калона Himeji Gardens 19.JPG|«Мора пяску» </gallery> == Спасылкі == {{Commons category}} * [https://www.cityofadelaide.com.au/park/adelaide-himeji-garden/ Муніцыпальная старонка сада] {{ВС}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Сады і паркі Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Адэлаіды]] [[Катэгорыя:Японскі сад|Адэлаіда]] ed6an85jg8ax1mldq0jdmwpd3uijacn 5144207 5144192 2026-05-20T22:37:12Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Крыніцы */ 5144207 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Сад Хімедзі |Нацыянальная назва = en/Himeji Garden |Выява = Himeji Gardens 8.JPG |Подпіс выявы = |Каардынаты = -34.935721/138.609762 |Краіна = Аўстралія |Рэгіён = |Раён = |Горад = Адэлаіда |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1982 |Архітэктар = Ёсітака Кумада |Плошча = |Метро = |Час працы = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Сад Хімедзі''' — гэта традыцыйны [[японскі сад]] у [[Адэлаіда|Адэлаідзе]], [[Паўднёвая Аўстралія]], падораны [[Хімедзі (горад)|Хімедзі]], горадам-пабрацімам Адэлаіды, у 1982 годзе.<ref name=citygen>{{cite web|url=https://explore.cityofadelaide.com.au/see-and-do/parks-gardens/adelaideparklands/city-squares-formal-gardens/#himeji|title=Сад Хімедзі ў Адэлаідзе|website=Горад Адэлаіда|access-date=20 кастрычніка 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.wilmap.com.au/atts/42.html |title=Японскія сады Хімедзі |accessdate=2006-06-23 |publisher=Wilkins Tourist Maps |author=Пітэр У. Уілкінс |year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20130507083933/http://www.wilmap.com.au/atts/42.html|archive-date=7 мая 2013}}</ref> == Гісторыя == Першапачатковы праект сада быў зроблены супрацоўнікамі савета ў кансультацыі з японскай абшчынай Адэлаіды пасля ўстанаўлення Адэлаідай і [[Хімедзі (горад)|Хімедзі]] адносін [[гарады-пабрацімы|пабрацімства]] ў 1982 годзе. Аднак праект быў раскрытыкаваны, у прыватнасці за [[Сетка Рабіца|агароджу з рабіцы]] і адсутнасць увагі да дэталяў.<ref name=ar>{{cite web|website=The Adelaide Review|url=https://www.adelaidereview.com.au/form/adelaide-himeji-garden/|title=Як японскі ландшафтны дызайнер выратаваў «сад спакою» Адэлаіды|date=4 кастрычніка 2019|first=Уолтэр|last=Марш|access-date=20 кастрычніка 2019}}</ref> У 1986 годзе японскі ландшафтны дызайнер Ёсітака Кумада прадставіў планы па рэканструкцыі сада, якія ўключалі куплю дрэў і кустоў з [[Мельбурн|Мельбурна]] і камянёў з наваколляў Адэлаіды. Пасля [[сінтаізм|сінтаісцкай]] цырымоніі закладкі падмурка ў маі 1987 года пачаліся работы, пры гэтым сам Кумада кіраваў праектам. Невялікае возера было зменена, [[сад камянёў|«Мора пяску»]] было пашырана, а астатні сад быў запоўнены старанна адабранымі раслінамі і ўпрыгажэннямі, каб дапоўніць гранітны [[Окуна-ін|ліхтар Окуна-ін]], падораны горадам Хімедзі ў 1985 годзе.<ref name=ar/> Пераробка была цалкам скончана ў 1989 годзе, але Кумада працягваў наведваць яго кожны год у пачатку 1990-х гадоў, дапрацоўваючы дэталі і навучаючы тэхніцы садоўнікаў савета.<ref name=ar/> == Апісанне == Многія прынцыпы дызайну Кумады да гэтага часу відавочныя. Тратуарная плітка зроблена такога памеру, што прымушае дарослага пешахода запаволіць крок.<ref name=ar/> Сад падзелены на ''[[шань-шуй]]'' (山水), «сад гор і азёр», і ''[[сад камянёў|карэ-шаншуй]]'' (枯山水), «сухі сад камянёў», прызначаны для таго, каб выклікаць ва ўяўленні горы, акружаныя вадой, ці нават морам.<ref name=guide>{{cite web|url=https://d31atr86jnqrq2.cloudfront.net/docs/himeji-garden-map-brochure.pdf|title=Сад Хімедзі ў Адэлаідзе: Сад уяўлення|publisher=Горад Адэлаіда|access-date=20 кастрычніка 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://explore.cityofadelaide.com.au/business-listings/adelaide-himeji-garden/|title=Сад Хімедзі ў Адэлаідзе|website=Горад Адэлаіда|access-date=20 кастрычніка 2019}}</ref> Каманда [[садаводства|садоўнікаў]] савета да гэтага часу выкарыстоўвае метады, якім навучаў сам Кумада, што перадаюцца па меры змены персаналу. Догляд за «Морам пяску» патрабуе вялікай увагі, каб захаваць яго асноўны ўзор, які перадае хвалі, што адыходзяць ад астравоў, і прамыя лініі акіяна.<ref name=ar/> == Галерэя == <gallery> Himeji Gardens 10.JPG|Возера ў садзе Хімедзі Himeji Gardens 6.JPG|Ліхтар і цукубаі Himeji Gardens gate.jpg|Уваход у сад Хімедзі Himeji Gardens 5.JPG|Інфармацыйная таблічка Himejigardensadelaide.jpg|Возера ў садзе Хімедзі Himeji Gardens 13.JPG|Калона Himeji Gardens 19.JPG|«Мора пяску» </gallery> == Спасылкі == {{Commons category}} * [https://www.cityofadelaide.com.au/park/adelaide-himeji-garden/ Муніцыпальная старонка сада] {{ВС}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Сады і паркі Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Адэлаіда]] [[Катэгорыя:Японскі сад|Адэлаіда]] qv7dcu9e72ymyob31opla5gnl2j4kco 5144340 5144207 2026-05-21T08:50:43Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Крыніцы */ 5144340 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Сад Хімедзі |Нацыянальная назва = en/Himeji Garden |Выява = Himeji Gardens 8.JPG |Подпіс выявы = |Каардынаты = -34.935721/138.609762 |Краіна = Аўстралія |Рэгіён = |Раён = |Горад = Адэлаіда |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1982 |Архітэктар = Ёсітака Кумада |Плошча = |Метро = |Час працы = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Сад Хімедзі''' — гэта традыцыйны [[японскі сад]] у [[Адэлаіда|Адэлаідзе]], [[Паўднёвая Аўстралія]], падораны [[Хімедзі (горад)|Хімедзі]], горадам-пабрацімам Адэлаіды, у 1982 годзе.<ref name=citygen>{{cite web|url=https://explore.cityofadelaide.com.au/see-and-do/parks-gardens/adelaideparklands/city-squares-formal-gardens/#himeji|title=Сад Хімедзі ў Адэлаідзе|website=Горад Адэлаіда|access-date=20 кастрычніка 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.wilmap.com.au/atts/42.html |title=Японскія сады Хімедзі |accessdate=2006-06-23 |publisher=Wilkins Tourist Maps |author=Пітэр У. Уілкінс |year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20130507083933/http://www.wilmap.com.au/atts/42.html|archive-date=7 мая 2013}}</ref> == Гісторыя == Першапачатковы праект сада быў зроблены супрацоўнікамі савета ў кансультацыі з японскай абшчынай Адэлаіды пасля ўстанаўлення Адэлаідай і [[Хімедзі (горад)|Хімедзі]] адносін [[гарады-пабрацімы|пабрацімства]] ў 1982 годзе. Аднак праект быў раскрытыкаваны, у прыватнасці за [[Сетка Рабіца|агароджу з рабіцы]] і адсутнасць увагі да дэталяў.<ref name=ar>{{cite web|website=The Adelaide Review|url=https://www.adelaidereview.com.au/form/adelaide-himeji-garden/|title=Як японскі ландшафтны дызайнер выратаваў «сад спакою» Адэлаіды|date=4 кастрычніка 2019|first=Уолтэр|last=Марш|access-date=20 кастрычніка 2019}}</ref> У 1986 годзе японскі ландшафтны дызайнер Ёсітака Кумада прадставіў планы па рэканструкцыі сада, якія ўключалі куплю дрэў і кустоў з [[Мельбурн|Мельбурна]] і камянёў з наваколляў Адэлаіды. Пасля [[сінтаізм|сінтаісцкай]] цырымоніі закладкі падмурка ў маі 1987 года пачаліся работы, пры гэтым сам Кумада кіраваў праектам. Невялікае возера было зменена, [[сад камянёў|«Мора пяску»]] было пашырана, а астатні сад быў запоўнены старанна адабранымі раслінамі і ўпрыгажэннямі, каб дапоўніць гранітны [[Окуна-ін|ліхтар Окуна-ін]], падораны горадам Хімедзі ў 1985 годзе.<ref name=ar/> Пераробка была цалкам скончана ў 1989 годзе, але Кумада працягваў наведваць яго кожны год у пачатку 1990-х гадоў, дапрацоўваючы дэталі і навучаючы тэхніцы садоўнікаў савета.<ref name=ar/> == Апісанне == Многія прынцыпы дызайну Кумады да гэтага часу відавочныя. Тратуарная плітка зроблена такога памеру, што прымушае дарослага пешахода запаволіць крок.<ref name=ar/> Сад падзелены на ''[[шань-шуй]]'' (山水), «сад гор і азёр», і ''[[сад камянёў|карэ-шаншуй]]'' (枯山水), «сухі сад камянёў», прызначаны для таго, каб выклікаць ва ўяўленні горы, акружаныя вадой, ці нават морам.<ref name=guide>{{cite web|url=https://d31atr86jnqrq2.cloudfront.net/docs/himeji-garden-map-brochure.pdf|title=Сад Хімедзі ў Адэлаідзе: Сад уяўлення|publisher=Горад Адэлаіда|access-date=20 кастрычніка 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://explore.cityofadelaide.com.au/business-listings/adelaide-himeji-garden/|title=Сад Хімедзі ў Адэлаідзе|website=Горад Адэлаіда|access-date=20 кастрычніка 2019}}</ref> Каманда [[садаводства|садоўнікаў]] савета да гэтага часу выкарыстоўвае метады, якім навучаў сам Кумада, што перадаюцца па меры змены персаналу. Догляд за «Морам пяску» патрабуе вялікай увагі, каб захаваць яго асноўны ўзор, які перадае хвалі, што адыходзяць ад астравоў, і прамыя лініі акіяна.<ref name=ar/> == Галерэя == <gallery> Himeji Gardens 10.JPG|Возера ў садзе Хімедзі Himeji Gardens 6.JPG|Ліхтар і цукубаі Himeji Gardens gate.jpg|Уваход у сад Хімедзі Himeji Gardens 5.JPG|Інфармацыйная таблічка Himejigardensadelaide.jpg|Возера ў садзе Хімедзі Himeji Gardens 13.JPG|Калона Himeji Gardens 19.JPG|«Мора пяску» </gallery> == Спасылкі == {{Commons category}} * [https://www.cityofadelaide.com.au/park/adelaide-himeji-garden/ Муніцыпальная старонка сада] {{ВС}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Сады і паркі Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Адэлаіда]] [[Катэгорыя:Японскі сад|Адэлаіда]] [[Катэгорыя:Аўстралійска-японскія адносіны]] cw270wq8n5lsauq2cqk6ywm43ba4kmu 0 808091 5144193 2026-05-20T22:07:34Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Рэлігійны дзеяч}} '''Вінцэнт Лабан''' ({{lang-pl|Wincenty Łaban}}; {{ДН|||1898}} — {{ДС|10|3|1943}}) — рымска-каталіцкі святар, расстраляны нацыстамі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1898 годзе. У 1922 годзе паступіў у Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семіна...» 5144193 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Вінцэнт Лабан''' ({{lang-pl|Wincenty Łaban}}; {{ДН|||1898}} — {{ДС|10|3|1943}}) — рымска-каталіцкі святар, расстраляны нацыстамі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1898 годзе. У 1922 годзе паступіў у [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]]. Атрымаў капланскае пасвячэнне ў 1927 годзе, адразу стаў вікарыем у [[Германавічы|Германавічах]]. У 1929-1931 служыў у [[Мёры|Мёрах]]<ref>[https://miory1.wordpress.com/2011/12/21/ks-wincenty-laban-katecheta-szkolny-w-parafii-miory-1929-1931/ miory1.wordpress.com]</ref>, затым у [[Ландварова|Ландварове]], з 1932 пробашч у [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]], адкуль у 1937 годзе пераведзены ў [[Ліда|Ліду]]. Пробашч парафіі Ліда-Слабодка. Арыштаваны [[гестапа]] 29 чэрвеня 1942 года разам з вікарыем Люцыянам Мрачкоўскім, зняволены ў Лідзе. 10 сакавіка 1943 расстраляны разам з іншымі святарамі і мясцовымі жыхарамі ў Кашаровым лесе паблізу горада. У красавіку 1943 года жыхары вёскі Дайнава таемна ноччу выкапалі целы святароў з рова і перазахавалі іх у больш належным месцы. 30 кастрычніка 1960 года парэшткі 9 ксяндзоў былі ўрачыста перанесены на гарадскія могілкі ў раёне Слабада, ля вёскі [[Даліна (Лідскі раён)]]. На месцы новага пахавання быў усталяваны супольны бетонны (пазней абноўлены да гранітнага) саркафаг з высечанымі імёнамі забітых ксяндзоў і крыжам. Дзяржава прысвоіла гэтаму месцу статус воінскага пахавання (№ 6865). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://zl.pawet.net/zl/2003_54/2.html zl.pawet.net] {{DEFAULTSORT:Лабан Вінцэнт}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] 4s20h47nibiz3qkiqgwijg2y9pjy30w 5144312 5144193 2026-05-21T07:49:00Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5144312 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Вінцэнт Лабан''' ({{lang-pl|Wincenty Łaban}}; {{ДН|||1898}} — {{ДС|10|3|1943}}) — рымска-каталіцкі святар, расстраляны нацыстамі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1898 годзе. У 1922 годзе паступіў у [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]]. Атрымаў капланскае пасвячэнне ў 1927 годзе, адразу стаў вікарыем у [[Германавічы|Германавічах]]. У 1929-1931 служыў у [[Мёры|Мёрах]]<ref>[https://miory1.wordpress.com/2011/12/21/ks-wincenty-laban-katecheta-szkolny-w-parafii-miory-1929-1931/ miory1.wordpress.com]</ref>, затым у [[Ландварова|Ландварове]], з 1932 пробашч у [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]], адкуль у 1937 годзе пераведзены ў [[Ліда|Ліду]]. Пробашч парафіі Ліда-Слабодка. Арыштаваны [[гестапа]] 29 чэрвеня 1942 года разам з вікарыем Люцыянам Мрачкоўскім, зняволены ў Лідзе. 10 сакавіка 1943 расстраляны разам з іншымі святарамі і мясцовымі жыхарамі ў Кашаровым лесе паблізу горада. У красавіку 1943 года мясцовыя жыхары таемна выкапалі целы святароў з рова і перапахавалі іх у больш належным месцы. 30 кастрычніка 1960 года парэшткі 9 ксяндзоў былі ўрачыста перанесены на гарадскія могілкі ў раёне Слабада, ля вёскі [[Даліна (Лідскі раён)]]. На месцы новага пахавання быў усталяваны супольны бетонны (пазней абноўлены да гранітнага) саркафаг з высечанымі імёнамі забітых ксяндзоў і крыжам. Дзяржава прысвоіла гэтаму месцу статус воінскага пахавання (№ 6865). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://zl.pawet.net/zl/2003_54/2.html zl.pawet.net] {{DEFAULTSORT:Лабан Вінцэнт}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] bop5xp0jay1giwcqgunzra90uas5hcc 5144321 5144312 2026-05-21T08:11:11Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5144321 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Вінцэнт Лабан''' ({{lang-pl|Wincenty Łaban}}; {{ДН|||1898}} — {{ДС|10|3|1943}}) — рымска-каталіцкі святар, расстраляны нацыстамі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1898 годзе. У 1922 годзе паступіў у [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]]. Атрымаў капланскае пасвячэнне ў 1927 годзе, адразу стаў вікарыем у [[Германавічы|Германавічах]]. У 1929-1931 служыў у [[Мёры|Мёрах]]<ref>[https://miory1.wordpress.com/2011/12/21/ks-wincenty-laban-katecheta-szkolny-w-parafii-miory-1929-1931/ miory1.wordpress.com]</ref>, затым у [[Ландварова|Ландварове]], з 1932 пробашч у [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]], адкуль у 1937 годзе пераведзены ў [[Ліда|Ліду]]. Пробашч парафіі Ліда-Слабодка. Арыштаваны [[гестапа]] 29 чэрвеня 1942 года разам з вікарыем Люцыянам Мрачкоўскім, зняволены ў Лідзе. 10 сакавіка 1943 расстраляны разам з іншымі святарамі ў Кашаровым лесе паблізу горада. У красавіку 1943 года мясцовыя жыхары таемна выкапалі целы святароў з рова і перапахавалі іх у больш належным месцы. 30 кастрычніка 1960 года парэшткі 9 ксяндзоў былі ўрачыста перанесены на гарадскія могілкі ў раёне Слабада, ля вёскі [[Даліна (Лідскі раён)]]. На месцы новага пахавання быў усталяваны супольны бетонны (пазней абноўлены да гранітнага) саркафаг з высечанымі імёнамі забітых ксяндзоў і крыжам. Дзяржава прысвоіла гэтаму месцу статус воінскага пахавання (№ 6865). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://zl.pawet.net/zl/2003_54/2.html zl.pawet.net] {{DEFAULTSORT:Лабан Вінцэнт}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] mv62x8p62xbbf55st6lbgt7bmvt0erp 0 808092 5144194 2026-05-20T22:09:04Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Японскі сад імя П'ера Бадзіса ў Тулузе |Нацыянальная назва = fr/Jardin japonais Pierre-Baudis de Toulouse |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = 43/36/42/N/1/25/55/E |Краіна = Францыя |Рэгіён = |Раён = |Гор...» 5144194 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад імя П'ера Бадзіса ў Тулузе |Нацыянальная назва = fr/Jardin japonais Pierre-Baudis de Toulouse |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = 43/36/42/N/1/25/55/E |Краіна = Францыя |Рэгіён = |Раён = |Горад = Тулуза |Раён горада = Кампанс-Кафарэлі |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1981 |Архітэктар = Ісаму Нагучы |Плошча = 3 |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = {{Mérimée|JAR0000349}} |Сайт = |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=15|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}} }} '''Японскі сад П'ера Бадзіса ў Тулузе''' — [[парк]], які ўваходзіць у {{iw|спіс адметных садоў Францыі||fr|Liste des jardins portant le label Jardin remarquable}}, размешчаны на поўнач ад цэнтра [[Тулуза|Тулузы]] ў [[Францыя|Францыі]], у квартале {{iw|Кампан-Кафарэлі||fr|Compans-Caffarelli}}. Гэты сад быў заснаваны ў [[1981]] годзе<ref>[http://www.parcsetjardins.fr/midi_pyrenees/haute_garonne/jardin_japonais_de_compans_caffarelli-794.html Японскі сад Кампан-Кафарэлі на сайце «Паркі і сады Францыі»].</ref> па ініцыятыве {{iw|П'ер Бадзіс|П'ера Бадзіса|fr|Pierre Baudis}} падчас яго знаходжання на пасадзе мэра Тулузы. П'ер палюбіў [[японскі сад|японскія сады]] падчас падарожжаў, у прыватнасці, наведаўшы сад у [[Дублін]]е.<ref>[https://www.gardener.ru/gap/garden_guide/page3639.php Японскі сад Кампанс-Кафарэлі]</ref> Ён носіць яго імя з 11 мая 2016 года. == Апісанне == [[Файл:Jardin japonais de Toulouse - Pont.jpg|міні|злева|Чырвоны мост.]] Парк размешчаны на агароджанай тэрыторыі і з'яўляецца часткай зялёнай зоны плошчай 10 гектараў у самым сэрцы новага раёна Кампан-Кафарэлі. Даволі рэдкі для паўднёвага горада, такога як Тулуза, у гэтым садзе прадстаўлены батанічныя віды Далёкага Усходу. Распрацаваны японскім архітэктарам Ісаму Нагучы<ref>[https://japonjardin.fr/toulouse-jardin-japonais-pierre-baudis/ TOULOUSE : Jardin japonais Pierre-Baudis]</ref> і праектным бюро службы садоў і зялёных насаджэнняў як месца для [[медытацыя|медытацыі]], ён уключае ў сябе [[сад камянёў]], чырвоны драўляны мост у традыцыйным японскім стылі, які злучае астравок, што алегарычна прадстаўляе рай. Ён натхнёны садамі, створанымі ў [[Кіёта]] паміж XIV і XVI стагоддзямі, якія адпавядаюць эпохам [[Перыяд Мурамаці|Мурамаці]] і [[Перыяд Эда|Эда]]<ref>[https://metropole.toulouse.fr/annuaire/jardin-japonais-pierre-baudis Jardin japonais Pierre-Baudis]</ref>. Ён ізаляваны ад астатняй часткі парка дзякуючы зялёным агароджам і пагорку, якія забяспечваюць пэўную адасобленасць. Сад складаецца з сада камянёў з востравам Журава, востравам Чэрапахі і дзевяццю камянямі, возера, [[цясіцу|гарбатны павільён]] і жывы сад, які складаецца з сухога вадаспада, японскіх прыступак, ліхтароў, чырвонага моста, вострава Рая, [[Фудзіяма|гары Фудзі]] і камянёў трох святых. Тут таксама знаходзіцца бюст духоўнага настаўніка [[Дэсімару, Тайсэн|Тайсэна Дэсімару]], які заснаваў мноства [[дзэн]]-[[дадзё]] ў Францыі ў 1970-х гадах. == Узнагароды == У [[1993]] годзе сад атрымаў Гран-пры на нацыянальным конкурсе кветкаводства. == Віды сада == <gallery> Bambous dans le jardin japonais.jpg|Бамбук у японскім садзе Jardin sec (枯山水karesansui) du jardin japonais de Toulouse.jpg|Сад камянёў (枯山水 карэсансуй) японскага сада Тулузы Vue du jardin sec (枯山水karesansui) du jardin japonais de Toulouse.jpg|Выгляд на сад камянёў (枯山水 карэсансуй) японскага сада Тулузы Sculpture de Taisen Deshimaru(弟子丸 泰仙) jardin japonais de Toulouse.jpg|Скульптура [[Тайсэн Дэсімару|Тайсэна Дэсімару (弟子丸 泰仙)]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Тулуза]] [[Катэгорыя:Славутасці Тулузы]] [[Катэгорыя:Французска-японскія адносіны]] dmeco4r3kvj6dudqyu0i7yv7ia0q5n5 5144195 5144194 2026-05-20T22:10:54Z Γλωσσολαλιά 164873 5144195 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад імя П'ера Бадзіса ў Тулузе |Нацыянальная назва = fr/Jardin japonais Pierre-Baudis de Toulouse |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = 43/36/42/N/1/25/55/E |Краіна = Францыя |Рэгіён = |Раён = |Горад = Тулуза |Раён горада = Кампанс-Кафарэлі |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1981 |Архітэктар = Ісаму Нагучы |Плошча = 3 |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = {{Mérimée|JAR0000349}} |Сайт = }} '''Японскі сад П'ера Бадзіса ў Тулузе''' — [[парк]], які ўваходзіць у {{iw|спіс адметных садоў Францыі||fr|Liste des jardins portant le label Jardin remarquable}}, размешчаны на поўнач ад цэнтра [[Тулуза|Тулузы]] ў [[Францыя|Францыі]], у квартале {{iw|Кампан-Кафарэлі||fr|Compans-Caffarelli}}. Гэты сад быў заснаваны ў [[1981]] годзе<ref>[http://www.parcsetjardins.fr/midi_pyrenees/haute_garonne/jardin_japonais_de_compans_caffarelli-794.html Японскі сад Кампан-Кафарэлі на сайце «Паркі і сады Францыі»].</ref> па ініцыятыве {{iw|П'ер Бадзіс|П'ера Бадзіса|fr|Pierre Baudis}} падчас яго знаходжання на пасадзе мэра Тулузы. П'ер палюбіў [[японскі сад|японскія сады]] падчас падарожжаў, у прыватнасці, наведаўшы сад у [[Дублін]]е.<ref>[https://www.gardener.ru/gap/garden_guide/page3639.php Японскі сад Кампанс-Кафарэлі]</ref> Ён носіць яго імя з 11 мая 2016 года. == Апісанне == [[Файл:Jardin japonais de Toulouse - Pont.jpg|міні|злева|Чырвоны мост.]] Парк размешчаны на агароджанай тэрыторыі і з'яўляецца часткай зялёнай зоны плошчай 10 гектараў у самым сэрцы новага раёна Кампан-Кафарэлі. Даволі рэдкі для паўднёвага горада, такога як Тулуза, у гэтым садзе прадстаўлены батанічныя віды Далёкага Усходу. Распрацаваны японскім архітэктарам Ісаму Нагучы<ref>[https://japonjardin.fr/toulouse-jardin-japonais-pierre-baudis/ TOULOUSE : Jardin japonais Pierre-Baudis]</ref> і праектным бюро службы садоў і зялёных насаджэнняў як месца для [[медытацыя|медытацыі]], ён уключае ў сябе [[сад камянёў]], чырвоны драўляны мост у традыцыйным японскім стылі, які злучае астравок, што алегарычна прадстаўляе рай. Ён натхнёны садамі, створанымі ў [[Кіёта]] паміж XIV і XVI стагоддзямі, якія адпавядаюць эпохам [[Перыяд Мурамаці|Мурамаці]] і [[Перыяд Эда|Эда]]<ref>[https://metropole.toulouse.fr/annuaire/jardin-japonais-pierre-baudis Jardin japonais Pierre-Baudis]</ref>. Ён ізаляваны ад астатняй часткі парка дзякуючы зялёным агароджам і пагорку, якія забяспечваюць пэўную адасобленасць. Сад складаецца з сада камянёў з востравам Журава, востравам Чэрапахі і дзевяццю камянямі, возера, [[цясіцу|гарбатны павільён]] і жывы сад, які складаецца з сухога вадаспада, японскіх прыступак, ліхтароў, чырвонага моста, вострава Рая, [[Фудзіяма|гары Фудзі]] і камянёў трох святых. Тут таксама знаходзіцца бюст духоўнага настаўніка [[Дэсімару, Тайсэн|Тайсэна Дэсімару]], які заснаваў мноства [[дзэн]]-[[дадзё]] ў Францыі ў 1970-х гадах. == Узнагароды == У [[1993]] годзе сад атрымаў Гран-пры на нацыянальным конкурсе кветкаводства. == Віды сада == <gallery> Bambous dans le jardin japonais.jpg|Бамбук у японскім садзе Jardin sec (枯山水karesansui) du jardin japonais de Toulouse.jpg|Сад камянёў (枯山水 карэсансуй) японскага сада Тулузы Vue du jardin sec (枯山水karesansui) du jardin japonais de Toulouse.jpg|Выгляд на сад камянёў (枯山水 карэсансуй) японскага сада Тулузы Sculpture de Taisen Deshimaru(弟子丸 泰仙) jardin japonais de Toulouse.jpg|Скульптура [[Тайсэн Дэсімару|Тайсэна Дэсімару (弟子丸 泰仙)]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Тулуза]] [[Катэгорыя:Славутасці Тулузы]] [[Катэгорыя:Французска-японскія адносіны]] qrbzy1syide9esyf95923mkpn2u57ep 5144197 5144195 2026-05-20T22:12:31Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Крыніцы */ 5144197 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад імя П'ера Бадзіса ў Тулузе |Нацыянальная назва = fr/Jardin japonais Pierre-Baudis de Toulouse |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = 43/36/42/N/1/25/55/E |Краіна = Францыя |Рэгіён = |Раён = |Горад = Тулуза |Раён горада = Кампанс-Кафарэлі |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1981 |Архітэктар = Ісаму Нагучы |Плошча = 3 |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = {{Mérimée|JAR0000349}} |Сайт = }} '''Японскі сад П'ера Бадзіса ў Тулузе''' — [[парк]], які ўваходзіць у {{iw|спіс адметных садоў Францыі||fr|Liste des jardins portant le label Jardin remarquable}}, размешчаны на поўнач ад цэнтра [[Тулуза|Тулузы]] ў [[Францыя|Францыі]], у квартале {{iw|Кампан-Кафарэлі||fr|Compans-Caffarelli}}. Гэты сад быў заснаваны ў [[1981]] годзе<ref>[http://www.parcsetjardins.fr/midi_pyrenees/haute_garonne/jardin_japonais_de_compans_caffarelli-794.html Японскі сад Кампан-Кафарэлі на сайце «Паркі і сады Францыі»].</ref> па ініцыятыве {{iw|П'ер Бадзіс|П'ера Бадзіса|fr|Pierre Baudis}} падчас яго знаходжання на пасадзе мэра Тулузы. П'ер палюбіў [[японскі сад|японскія сады]] падчас падарожжаў, у прыватнасці, наведаўшы сад у [[Дублін]]е.<ref>[https://www.gardener.ru/gap/garden_guide/page3639.php Японскі сад Кампанс-Кафарэлі]</ref> Ён носіць яго імя з 11 мая 2016 года. == Апісанне == [[Файл:Jardin japonais de Toulouse - Pont.jpg|міні|злева|Чырвоны мост.]] Парк размешчаны на агароджанай тэрыторыі і з'яўляецца часткай зялёнай зоны плошчай 10 гектараў у самым сэрцы новага раёна Кампан-Кафарэлі. Даволі рэдкі для паўднёвага горада, такога як Тулуза, у гэтым садзе прадстаўлены батанічныя віды Далёкага Усходу. Распрацаваны японскім архітэктарам Ісаму Нагучы<ref>[https://japonjardin.fr/toulouse-jardin-japonais-pierre-baudis/ TOULOUSE : Jardin japonais Pierre-Baudis]</ref> і праектным бюро службы садоў і зялёных насаджэнняў як месца для [[медытацыя|медытацыі]], ён уключае ў сябе [[сад камянёў]], чырвоны драўляны мост у традыцыйным японскім стылі, які злучае астравок, што алегарычна прадстаўляе рай. Ён натхнёны садамі, створанымі ў [[Кіёта]] паміж XIV і XVI стагоддзямі, якія адпавядаюць эпохам [[Перыяд Мурамаці|Мурамаці]] і [[Перыяд Эда|Эда]]<ref>[https://metropole.toulouse.fr/annuaire/jardin-japonais-pierre-baudis Jardin japonais Pierre-Baudis]</ref>. Ён ізаляваны ад астатняй часткі парка дзякуючы зялёным агароджам і пагорку, якія забяспечваюць пэўную адасобленасць. Сад складаецца з сада камянёў з востравам Журава, востравам Чэрапахі і дзевяццю камянямі, возера, [[цясіцу|гарбатны павільён]] і жывы сад, які складаецца з сухога вадаспада, японскіх прыступак, ліхтароў, чырвонага моста, вострава Рая, [[Фудзіяма|гары Фудзі]] і камянёў трох святых. Тут таксама знаходзіцца бюст духоўнага настаўніка [[Дэсімару, Тайсэн|Тайсэна Дэсімару]], які заснаваў мноства [[дзэн]]-[[дадзё]] ў Францыі ў 1970-х гадах. == Узнагароды == У [[1993]] годзе сад атрымаў Гран-пры на нацыянальным конкурсе кветкаводства. == Віды сада == <gallery> Bambous dans le jardin japonais.jpg|Бамбук у японскім садзе Jardin sec (枯山水karesansui) du jardin japonais de Toulouse.jpg|Сад камянёў (枯山水 карэсансуй) японскага сада Тулузы Vue du jardin sec (枯山水karesansui) du jardin japonais de Toulouse.jpg|Выгляд на сад камянёў (枯山水 карэсансуй) японскага сада Тулузы Sculpture de Taisen Deshimaru(弟子丸 泰仙) jardin japonais de Toulouse.jpg|Скульптура [[Тайсэн Дэсімару|Тайсэна Дэсімару (弟子丸 泰仙)]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Тулуза]] [[Катэгорыя:Тулуза]] [[Катэгорыя:Французска-японскія адносіны]] a3x2uxya9y04q312emugm66axwitxva 0 808093 5144196 2026-05-20T22:12:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Дыяле́ктныя зо́ны белару́скай мо́вы''' — буйныя тэрытарыяльныя аб'яднанні [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]], вылучаныя ў [[Лінгвагеаграфія|лінгвагеаграфіі]] пераважна на аснове [[Лексіка|лексічных]], [[Семантыка|семантычных]] і часткова Марфал...» 5144196 wikitext text/x-wiki '''Дыяле́ктныя зо́ны белару́скай мо́вы''' — буйныя тэрытарыяльныя аб'яднанні [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]], вылучаныя ў [[Лінгвагеаграфія|лінгвагеаграфіі]] пераважна на аснове [[Лексіка|лексічных]], [[Семантыка|семантычных]] і часткова [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічных]] адрозненняў. На геаграфічнай карце [[ізаглоса|ізаглосы]] дыялектных зон накладваюцца на асноўныя дыялектныя масівы ([[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні дыялект]], [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускія гаворкі]]), з аднаго боку дапаўняючы іх геаграфічна, а з другога&nbsp;— перасякаючы іх і не супадаючы з іх межамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=197—200}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Паняцце дыялектнай зоны было ўведзена ў даследаванні па беларускай лінгвагеаграфіі ў другой палове XX стагоддзя падчас фундаментальнага аналізу матэрыялаў «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» калектывам аўтараў пад кіраўніцтвам [[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Р.&nbsp;І.&nbsp;Аванесава]] і [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Ю.&nbsp;Ф.&nbsp;Мацкевіч]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=6}}. Выдзяленне пяці асноўных дыялектных зон (усходняй, заходняй, паўночна-заходняй, паўднёва-ўсходняй і цэнтральнай) дазволіла навукоўцам больш глыбока зразумець спецыфіку беларускіх гаворак, іх кантакты з суседнімі мовамі і ролю культурна-гістарычных працэсаў у іх фарміраванні{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. == Гісторыя вывучэння і метадалогія == У традыцыйнай [[дыялекталогія|дыялекталогіі]], пачынаючы з фундаментальных прац [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскага]] і заканчваючы даследаваннямі першай паловы XX стагоддзя, падзел [[беларуская мова|беларускай мовы]] ажыццяўляўся амаль выключна на аснове [[Фанетыка|фанетыка]]-[[Граматыка|граматычных]] крытэрыяў, якія лічыліся найбольш рэгулярнымі і стабільнымі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—14}}. На гэтай базе былі вылучаны два асноўныя масівы: паўночна-ўсходні дыялект, якому ўласціва [[дысімілятыўнае аканне]] і мяккае вымаўленне гука ''[р']'', і паўднёва-заходні дыялект з недысімілятыўным аканнем і цвёрдым ''[р]'', паміж якімі пралягае паласа пераходных сярэднебеларускіх гаворак{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=120}}. Гэты фанетыка-граматычны падыход, нягледзячы на сваю навуковую абгрунтаванасць, не адлюстроўваў усёй складанасці моўнай прасторы Беларусі і не заўсёды мог патлумачыць спецыфіку лексічнага размеркавання{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=18}}. Змяненне падыходу адбылося пасля стварэння і комплекснага аналізу «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» ў 1963 годзе. Лінгвісты звярнулі ўвагу на тое, што ізаглосы шэрагу моўных з'яў, і ў першую чаргу лексічных, ахопліваюць вялікія тэрыторыі, якія геаграфічна цалкам не супадаюць з вызначанымі межамі асноўных дыялектаў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Лексіка як моўная сістэма з'яўляецца найбольш адкрытай да [[інтэрферэнцыя (лінгвістыка)|інтэрферэнцыі]] і хутчэй паддаецца зменам пад уплывам гістарычных, палітычных і сацыяльных фактараў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=16}}. Нанясенне на карту лексічных адрозненняў паказала, што ўнутры беларускай мовы існуюць іншыя буйныя тэрытарыяльныя супольнасці, якія яднаюць часткі розных дыялектаў. Гэтыя супольнасці і атрымалі назву дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—18}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. У адрозненне ад дыялектаў, якія маюць адносна выразную фанетычную мяжу, дыялектныя зоны вызначаюцца цэлымі пучкамі ізаглос. Гэтыя пучкі могуць разыходзіцца ў розных напрамках і ўтвараць шырокія палосы паступовага пераходу адной з'явы ў іншую. Вызначэнне дыялектных зон дало магчымасць растлумачыць многія з'явы на перыферыі беларускага моўнага арэала, а таксама ўплыў суседніх моў: [[польская мова|польскай]], [[літоўская мова|літоўскай]], [[латышская мова|латгальскай]], [[руская мова|рускай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203}}. Сёння ў беларускай лінгвагеаграфіі прынята вылучаць пяць асноўных дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194—201}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. == Тэрытарыяльны падзел дыялектных зон == На тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць пяць асноўных дыялектных зон, якія аб'ядноўваюцца ў пэўныя пары паводле прынцыпу супрацьпастаўлення: заходняя і ўсходняя, паўночна-заходняя і паўднёва-ўсходняя, а таксама цэнтральная (сярэдняя) зона, якая займае асаблівае месца ў фарміраванні беларускай літаратурнай мовы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. === Заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} Заходняя дыялектная зона ахоплівае пераважна тэрыторыі заходняй і цэнтральнай Беларусі. Яе ўсходняя мяжа праходзіць прыблізна на захад ад лініі [[Полацк]]&nbsp;— [[Лепель]]&nbsp;— [[Барысаў]]&nbsp;— [[Мар’іна Горка|Мар'іна Горка]]&nbsp;— [[Бабруйск]] і далей цягнецца на поўдзень. Зона характарызуецца перш за ўсё наяўнасцю граматычных і лексічных асаблівасцей, якія гістарычна сфарміраваліся пад уплывам [[Польская мова|польскай мовы]] ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200—201}}. Да характэрных фанетычных і граматычных рыс заходняй зоны адносяцца: * Захаванне цвёрдага вымаўлення спалучэння ''[чн]'' у словах ''малочны'', ''ячны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Шырокае ўжыванне ўказальных займеннікаў з прыстаўным гукам ''[г]'': ''гэты'', ''гэны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Спецыфічнае кіраванне ў [[Сінтаксіс|сінтаксічных]] канструкцыях накшталт ''мне баліць галава'' (замест усходняга ''у мяне баліць галава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. * Утварэнне вышэйшай ступені [[прыметнік]]аў з дапамогай суфікса ''-ш-'': ''вышшы'', ''нішшы'', ''глыбшы''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць лічэбнікаў тыпу ''паўтраця'' (два з паловай), ''паўпята'' (чатыры з паловай) і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 147.</ref>. У лексічным плане для заходняй зоны ўласціва выкарыстанне слоў, якія часта маюць польскія адпаведнікі: ''[[свіран]]'', ''палац'', ''[[асада]]'', а таксама спецыфічных назваў: ''абрус'', ''свадзьба'' і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=201}}. === Усходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы}} Усходняя дыялектная зона супрацьпастаўляецца заходняй і ахоплівае тэрыторыі [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] і часткова [[Гомельская вобласць|Гомельшчыны]]. Яе максімальны заходні абсяг пралягае на ўсход ад лініі [[Браслаў]]&nbsp;— [[Глыбокае]]&nbsp;— [[Вілейка]]&nbsp;— [[Слуцк]]&nbsp;— [[Салігорск]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Гэтая тэрыторыя гістарычна раней трапіла пад мацнейшы ўплыў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і рускай мовы, а таксама зберагла шэраг архаічных усходнеславянскіх рыс. Сярод адметных фанетычных і граматычных асаблівасцей усходняй зоны вылучаюцца: * Спрашчэнне спалучэння ''[чн]'' у ''[шн]'' у словах тыпу ''малошны'', ''пшанішны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць указальных займеннікаў без прыстаўнога ''[г]'', з [[Ётацыя|ётацыяй]]: ''йеты'', ''йены''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Выкарыстанне прыметнікаў у форме ''малы'', ''прасты'' замест агульнабеларускіх ''малады'', ''просты''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 198, 199.</ref>. * Канструкцыі з прыназоўнікам ''к'' і [[Давальны склон|давальным склонам]] для абазначэння кірунку: ''пайшоў к бацьку''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. У лексіцы ўсходняй зоны распаўсюджаны словы, агульныя з рускімі гаворкамі: ''амбар'' (замест заходняга ''свіран''), ''хазяін'' (гаспадар), ''кузнец'' (каваль), ''бальны'' (хворы), ''навоз'' (гной){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—200}}. === Паўночна-заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} Паўночна-заходняя дыялектная зона сфарміравалася як вынік этнічна-моўных працэсаў на [[Балцкі субстрат|балцка-славянскім]] памежжы, якія доўжыліся звыш тысячы гадоў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=131}}. Яе ізаглосы праходзяць цераз [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую вобласці]], а таксама ахопліваюць сумежныя тэрыторыі сучасных [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У склад гэтай зоны ўваходзяць гаворкі Гродзеншчыны, паўночнай Міншчыны да рэк [[Нёман]] і [[Вілія]], а таксама [[Браслаўшчына]] і [[Беларускае Паазер'е]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. Сярод найбольш яскравых моўных асаблівасцей паўночна-заходняй зоны: * Ужыванне інфінітываў з устаўным гукам ''[с]'' або цвёрдым ''[сц]'' пасля заднеязычных: ''ісці'', ''знайсці'' (замест ''іці'', ''знайці''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 176.</ref>. * Вымаўленне мяккага ''[ц']'' у ненаціскных складах на месцы этымалагічнага ''[е]'' пасля мяккіх зычных: ''у хац'а'', ''у л'эс'а''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 121.</ref>. * Наяўнасць формы [[Назоўны склон|назоўнага склону]] адзіночнага ліку прыметнікаў і займеннікаў ніякага роду з націскам: ''такое'', ''гэтае'', ''самое''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 140.</ref>. * Суіснаванне фанетычных варыянтаў ''фасоль'' і ''фасоля''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 44.</ref>. Зона багатая на спецыфічную лексіку, часта ўтвораную пад уплывам балцкага субстрату або запазычаную з польскай і літоўскай моў. Тут сустракаюцца словы ''нарог'' і ''лемяша'' (часткі плуга), ''дзірван'' і ''дзярван'' (абложная зямля){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198—199}}. === Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы}} Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона ўключае ў сябе ўсходнюю частку паўднёва-заходняга дыялекту ([[Мазыр|Мазыршчына]]), прылягае да паўднёвай часткі сярэднебеларускіх гаворак ([[Бабруйшчына (рэгіён)|Бабруйшчына]], [[Гомельшчына]]) і пераходзіць на поўдні і ўсходзе ва ўкраінскія гаворкі ([[Чарнігаўшчына]]) і рускія паўднёва-заходнія гаворкі ([[Браншчына]]). У гістарычным фарміраванні гэтай зоны вялікую ролю адыгралі старажытныя славянскія плямёны [[дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[радзімічы|радзімічаў]] і [[севяране|севяран]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. Сярод найбольш значных фанетычных і марфалагічных рыс паўднёва-ўсходняй зоны: * Захаванне галосных ''[о]'', ''[е]'' ў закрытых складах пад націскам, якія не перайшлі ў іншыя гукі: ''кон, ''дом'', ''печ'', ''м'од'' (ці ''мед''), якія ў некаторых гаворках рэалізуюцца як [[дыфтонг]]і ''[уо]'', ''[іе]'' (''куон, ''піеч''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 4, 10, 11, 14, 26—29.</ref>. * Цвёрдасць звонкіх зычных перад мяккімі, адсутнасць асіміляцыйнага памякчэння: ''сн'эг'', ''зл'іць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. * Вымаўленне ўказальных і асабовых займеннікаў з прыстаўным гукам ''[в]'': ''вон'', ''вона'', ''воно'', ''воны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Асаблівыя формы [[Родны склон|роднага склону]] адзіночнага ліку займеннікаў: ''майэйу'', ''тваейу'', ''свае́йу'' (замест ''маёй'', ''тваёй''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 125, 126.</ref>. * Формы назоўнікаў ніякага роду тыпу ''цяляты'', ''парасяты'' або ''цяля'', ''парася''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 84, 86, 88.</ref>. Лексічны склад зоны ўтрымлівае мноства слоў, агульных з паўднёварускай і ўкраінскай моўнай прасторай: ''кашара'' (агароджанае месца для жывёлы), ''стайбун'' (гліняны посуд), ''стаўпец'', ''карэц'' (конаўка){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=195—196}}. === Сярэдняя (цэнтральная) дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Сярэдняя дыялектная зона беларускай мовы}} Сярэдняя (або цэнтральная) дыялектная зона геаграфічна ў асноўным супадае з паласой сярэднебеларускіх пераходных гаворак. Гэтая зона не з'яўляецца першаснай у генетычным плане; яна ўтварылася значна пазней у выніку паступовага накладання і ўзаемадзеяння паўночна-ўсходняга і паўднёва-заходняга дыялектаў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У ёй суіснуюць рысы абодвух масіваў, аднак за стагоддзі развіцця зона выпрацавала і свае ўласныя спецыфічныя з'явы. Менавіта гаворкі цэнтральнай зоны паслужылі падмуркам для нармалізацыі беларускай літаратурнай мовы ў канцы XIX і пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=136}}. Для цэнтральнай зоны характэрна поўнае недысімілятыўнае аканне, пры якім галосныя ''[о]'' і ''[е]'' ў ненаціскных складах заўсёды пераходзяць у выразны гук ''[а]'' (напрыклад, ''вада'', ''трава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Сярод іншых фанетычных рыс адзначаецца наяўнасць цвёрдага ці зацвярдзелага вымаўлення гука ''[р]'' і спецыфічнае вымаўленне ўказальных займеннікаў ''увесь'', ''усё''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У марфалогіі вылучаецца канчатак ''-ам'' у давальным склоне множнага ліку для назоўнікаў ніякага і мужчынскага роду (напрыклад, ''сталам'', ''нажам'') і канчатак ''-ах'' у [[Месны склон|месным склоне]] множнага ліку (''у сталах'', ''у нажах''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 104, 129.</ref>. Таксама адметнай з'яўляецца форма роднага склону адзіночнага ліку ўказальнага займенніка жаночага роду ''тае'' (або ''тые''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Да ліку спецыфічнай лексікі зоны належаць словы, якія ў сучаснасці ўспрымаюцца як агульнанацыянальныя стандарты: ''малады'', ''новы'', ''сіні'', ''сёння'' і іншыя{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—201}}. == Значэнне выдзялення зон == Вывучэнне дыялектных зон паказвае, што тэрыторыя Беларусі ў лексічным плане з'яўляецца ў значнай ступені маналітнай, нягледзячы на фанетычныя ці марфалагічныя адрозненні паміж асноўнымі дыялектамі. Камплексны аналіз ізаглос дазволіў лінгвістам давесці, што геаграфічныя межы многіх моўных з'яў супадаюць з гістарычнымі межамі сярэднявечных дзяржаў, такіх як Вялікае Княства Літоўскае, шляхамі міграцыі насельніцтва і тэрыторыямі шчыльнага кантактавання з суседнімі этнасамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Кандрат Крапіва|Крапіва К. К.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] |загаловак=Дыялекталагічны атлас беларускай мовы |месца=Мінск |выдавецтва=Выдавецтва Акадэміі навук БССР |год=1963 |старонак=338 |ref=ДАБМ}} * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] і інш. |загаловак=Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1968 |старонак=318 |ref=Аванесаў, Мацкевіч}} * {{кніга |аўтар=[[Ніна Баршчэўская|Barszczewska N.]], [[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Dialektologia białoruska |месца=Warszawa |выдавецтва=Instytut Slawistyki PAN |год=2012 |старонак=312 |isbn=978-83-89191-14-4 |ref=Barszczewska, Jankowiak |lang=pl}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская дыялекталогія]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] gj6umdr09hc4dxstjvyetza7borx5au 5144198 5144196 2026-05-20T22:12:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона */ 5144198 wikitext text/x-wiki '''Дыяле́ктныя зо́ны белару́скай мо́вы''' — буйныя тэрытарыяльныя аб'яднанні [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]], вылучаныя ў [[Лінгвагеаграфія|лінгвагеаграфіі]] пераважна на аснове [[Лексіка|лексічных]], [[Семантыка|семантычных]] і часткова [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічных]] адрозненняў. На геаграфічнай карце [[ізаглоса|ізаглосы]] дыялектных зон накладваюцца на асноўныя дыялектныя масівы ([[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні дыялект]], [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускія гаворкі]]), з аднаго боку дапаўняючы іх геаграфічна, а з другога&nbsp;— перасякаючы іх і не супадаючы з іх межамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=197—200}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Паняцце дыялектнай зоны было ўведзена ў даследаванні па беларускай лінгвагеаграфіі ў другой палове XX стагоддзя падчас фундаментальнага аналізу матэрыялаў «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» калектывам аўтараў пад кіраўніцтвам [[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Р.&nbsp;І.&nbsp;Аванесава]] і [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Ю.&nbsp;Ф.&nbsp;Мацкевіч]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=6}}. Выдзяленне пяці асноўных дыялектных зон (усходняй, заходняй, паўночна-заходняй, паўднёва-ўсходняй і цэнтральнай) дазволіла навукоўцам больш глыбока зразумець спецыфіку беларускіх гаворак, іх кантакты з суседнімі мовамі і ролю культурна-гістарычных працэсаў у іх фарміраванні{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. == Гісторыя вывучэння і метадалогія == У традыцыйнай [[дыялекталогія|дыялекталогіі]], пачынаючы з фундаментальных прац [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскага]] і заканчваючы даследаваннямі першай паловы XX стагоддзя, падзел [[беларуская мова|беларускай мовы]] ажыццяўляўся амаль выключна на аснове [[Фанетыка|фанетыка]]-[[Граматыка|граматычных]] крытэрыяў, якія лічыліся найбольш рэгулярнымі і стабільнымі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—14}}. На гэтай базе былі вылучаны два асноўныя масівы: паўночна-ўсходні дыялект, якому ўласціва [[дысімілятыўнае аканне]] і мяккае вымаўленне гука ''[р']'', і паўднёва-заходні дыялект з недысімілятыўным аканнем і цвёрдым ''[р]'', паміж якімі пралягае паласа пераходных сярэднебеларускіх гаворак{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=120}}. Гэты фанетыка-граматычны падыход, нягледзячы на сваю навуковую абгрунтаванасць, не адлюстроўваў усёй складанасці моўнай прасторы Беларусі і не заўсёды мог патлумачыць спецыфіку лексічнага размеркавання{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=18}}. Змяненне падыходу адбылося пасля стварэння і комплекснага аналізу «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» ў 1963 годзе. Лінгвісты звярнулі ўвагу на тое, што ізаглосы шэрагу моўных з'яў, і ў першую чаргу лексічных, ахопліваюць вялікія тэрыторыі, якія геаграфічна цалкам не супадаюць з вызначанымі межамі асноўных дыялектаў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Лексіка як моўная сістэма з'яўляецца найбольш адкрытай да [[інтэрферэнцыя (лінгвістыка)|інтэрферэнцыі]] і хутчэй паддаецца зменам пад уплывам гістарычных, палітычных і сацыяльных фактараў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=16}}. Нанясенне на карту лексічных адрозненняў паказала, што ўнутры беларускай мовы існуюць іншыя буйныя тэрытарыяльныя супольнасці, якія яднаюць часткі розных дыялектаў. Гэтыя супольнасці і атрымалі назву дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—18}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. У адрозненне ад дыялектаў, якія маюць адносна выразную фанетычную мяжу, дыялектныя зоны вызначаюцца цэлымі пучкамі ізаглос. Гэтыя пучкі могуць разыходзіцца ў розных напрамках і ўтвараць шырокія палосы паступовага пераходу адной з'явы ў іншую. Вызначэнне дыялектных зон дало магчымасць растлумачыць многія з'явы на перыферыі беларускага моўнага арэала, а таксама ўплыў суседніх моў: [[польская мова|польскай]], [[літоўская мова|літоўскай]], [[латышская мова|латгальскай]], [[руская мова|рускай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203}}. Сёння ў беларускай лінгвагеаграфіі прынята вылучаць пяць асноўных дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194—201}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. == Тэрытарыяльны падзел дыялектных зон == На тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць пяць асноўных дыялектных зон, якія аб'ядноўваюцца ў пэўныя пары паводле прынцыпу супрацьпастаўлення: заходняя і ўсходняя, паўночна-заходняя і паўднёва-ўсходняя, а таксама цэнтральная (сярэдняя) зона, якая займае асаблівае месца ў фарміраванні беларускай літаратурнай мовы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. === Заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} Заходняя дыялектная зона ахоплівае пераважна тэрыторыі заходняй і цэнтральнай Беларусі. Яе ўсходняя мяжа праходзіць прыблізна на захад ад лініі [[Полацк]]&nbsp;— [[Лепель]]&nbsp;— [[Барысаў]]&nbsp;— [[Мар’іна Горка|Мар'іна Горка]]&nbsp;— [[Бабруйск]] і далей цягнецца на поўдзень. Зона характарызуецца перш за ўсё наяўнасцю граматычных і лексічных асаблівасцей, якія гістарычна сфарміраваліся пад уплывам [[Польская мова|польскай мовы]] ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200—201}}. Да характэрных фанетычных і граматычных рыс заходняй зоны адносяцца: * Захаванне цвёрдага вымаўлення спалучэння ''[чн]'' у словах ''малочны'', ''ячны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Шырокае ўжыванне ўказальных займеннікаў з прыстаўным гукам ''[г]'': ''гэты'', ''гэны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Спецыфічнае кіраванне ў [[Сінтаксіс|сінтаксічных]] канструкцыях накшталт ''мне баліць галава'' (замест усходняга ''у мяне баліць галава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. * Утварэнне вышэйшай ступені [[прыметнік]]аў з дапамогай суфікса ''-ш-'': ''вышшы'', ''нішшы'', ''глыбшы''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць лічэбнікаў тыпу ''паўтраця'' (два з паловай), ''паўпята'' (чатыры з паловай) і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 147.</ref>. У лексічным плане для заходняй зоны ўласціва выкарыстанне слоў, якія часта маюць польскія адпаведнікі: ''[[свіран]]'', ''палац'', ''[[асада]]'', а таксама спецыфічных назваў: ''абрус'', ''свадзьба'' і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=201}}. === Усходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы}} Усходняя дыялектная зона супрацьпастаўляецца заходняй і ахоплівае тэрыторыі [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] і часткова [[Гомельская вобласць|Гомельшчыны]]. Яе максімальны заходні абсяг пралягае на ўсход ад лініі [[Браслаў]]&nbsp;— [[Глыбокае]]&nbsp;— [[Вілейка]]&nbsp;— [[Слуцк]]&nbsp;— [[Салігорск]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Гэтая тэрыторыя гістарычна раней трапіла пад мацнейшы ўплыў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і рускай мовы, а таксама зберагла шэраг архаічных усходнеславянскіх рыс. Сярод адметных фанетычных і граматычных асаблівасцей усходняй зоны вылучаюцца: * Спрашчэнне спалучэння ''[чн]'' у ''[шн]'' у словах тыпу ''малошны'', ''пшанішны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць указальных займеннікаў без прыстаўнога ''[г]'', з [[Ётацыя|ётацыяй]]: ''йеты'', ''йены''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Выкарыстанне прыметнікаў у форме ''малы'', ''прасты'' замест агульнабеларускіх ''малады'', ''просты''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 198, 199.</ref>. * Канструкцыі з прыназоўнікам ''к'' і [[Давальны склон|давальным склонам]] для абазначэння кірунку: ''пайшоў к бацьку''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. У лексіцы ўсходняй зоны распаўсюджаны словы, агульныя з рускімі гаворкамі: ''амбар'' (замест заходняга ''свіран''), ''хазяін'' (гаспадар), ''кузнец'' (каваль), ''бальны'' (хворы), ''навоз'' (гной){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—200}}. === Паўночна-заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} Паўночна-заходняя дыялектная зона сфарміравалася як вынік этнічна-моўных працэсаў на [[Балцкі субстрат|балцка-славянскім]] памежжы, якія доўжыліся звыш тысячы гадоў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=131}}. Яе ізаглосы праходзяць цераз [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую вобласці]], а таксама ахопліваюць сумежныя тэрыторыі сучасных [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У склад гэтай зоны ўваходзяць гаворкі Гродзеншчыны, паўночнай Міншчыны да рэк [[Нёман]] і [[Вілія]], а таксама [[Браслаўшчына]] і [[Беларускае Паазер'е]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. Сярод найбольш яскравых моўных асаблівасцей паўночна-заходняй зоны: * Ужыванне інфінітываў з устаўным гукам ''[с]'' або цвёрдым ''[сц]'' пасля заднеязычных: ''ісці'', ''знайсці'' (замест ''іці'', ''знайці''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 176.</ref>. * Вымаўленне мяккага ''[ц']'' у ненаціскных складах на месцы этымалагічнага ''[е]'' пасля мяккіх зычных: ''у хац'а'', ''у л'эс'а''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 121.</ref>. * Наяўнасць формы [[Назоўны склон|назоўнага склону]] адзіночнага ліку прыметнікаў і займеннікаў ніякага роду з націскам: ''такое'', ''гэтае'', ''самое''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 140.</ref>. * Суіснаванне фанетычных варыянтаў ''фасоль'' і ''фасоля''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 44.</ref>. Зона багатая на спецыфічную лексіку, часта ўтвораную пад уплывам балцкага субстрату або запазычаную з польскай і літоўскай моў. Тут сустракаюцца словы ''нарог'' і ''лемяша'' (часткі плуга), ''дзірван'' і ''дзярван'' (абложная зямля){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198—199}}. === Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of South-Eastern dialects map.jpg|thumb|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона ўключае ў сябе ўсходнюю частку паўднёва-заходняга дыялекту ([[Мазыр|Мазыршчына]]), прылягае да паўднёвай часткі сярэднебеларускіх гаворак ([[Бабруйшчына (рэгіён)|Бабруйшчына]], [[Гомельшчына]]) і пераходзіць на поўдні і ўсходзе ва ўкраінскія гаворкі ([[Чарнігаўшчына]]) і рускія паўднёва-заходнія гаворкі ([[Браншчына]]). У гістарычным фарміраванні гэтай зоны вялікую ролю адыгралі старажытныя славянскія плямёны [[дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[радзімічы|радзімічаў]] і [[севяране|севяран]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. Сярод найбольш значных фанетычных і марфалагічных рыс паўднёва-ўсходняй зоны: * Захаванне галосных ''[о]'', ''[е]'' ў закрытых складах пад націскам, якія не перайшлі ў іншыя гукі: ''кон, ''дом'', ''печ'', ''м'од'' (ці ''мед''), якія ў некаторых гаворках рэалізуюцца як [[дыфтонг]]і ''[уо]'', ''[іе]'' (''куон, ''піеч''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 4, 10, 11, 14, 26—29.</ref>. * Цвёрдасць звонкіх зычных перад мяккімі, адсутнасць асіміляцыйнага памякчэння: ''сн'эг'', ''зл'іць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. * Вымаўленне ўказальных і асабовых займеннікаў з прыстаўным гукам ''[в]'': ''вон'', ''вона'', ''воно'', ''воны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Асаблівыя формы [[Родны склон|роднага склону]] адзіночнага ліку займеннікаў: ''майэйу'', ''тваейу'', ''свае́йу'' (замест ''маёй'', ''тваёй''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 125, 126.</ref>. * Формы назоўнікаў ніякага роду тыпу ''цяляты'', ''парасяты'' або ''цяля'', ''парася''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 84, 86, 88.</ref>. Лексічны склад зоны ўтрымлівае мноства слоў, агульных з паўднёварускай і ўкраінскай моўнай прасторай: ''кашара'' (агароджанае месца для жывёлы), ''стайбун'' (гліняны посуд), ''стаўпец'', ''карэц'' (конаўка){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=195—196}}. === Сярэдняя (цэнтральная) дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Сярэдняя дыялектная зона беларускай мовы}} Сярэдняя (або цэнтральная) дыялектная зона геаграфічна ў асноўным супадае з паласой сярэднебеларускіх пераходных гаворак. Гэтая зона не з'яўляецца першаснай у генетычным плане; яна ўтварылася значна пазней у выніку паступовага накладання і ўзаемадзеяння паўночна-ўсходняга і паўднёва-заходняга дыялектаў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У ёй суіснуюць рысы абодвух масіваў, аднак за стагоддзі развіцця зона выпрацавала і свае ўласныя спецыфічныя з'явы. Менавіта гаворкі цэнтральнай зоны паслужылі падмуркам для нармалізацыі беларускай літаратурнай мовы ў канцы XIX і пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=136}}. Для цэнтральнай зоны характэрна поўнае недысімілятыўнае аканне, пры якім галосныя ''[о]'' і ''[е]'' ў ненаціскных складах заўсёды пераходзяць у выразны гук ''[а]'' (напрыклад, ''вада'', ''трава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Сярод іншых фанетычных рыс адзначаецца наяўнасць цвёрдага ці зацвярдзелага вымаўлення гука ''[р]'' і спецыфічнае вымаўленне ўказальных займеннікаў ''увесь'', ''усё''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У марфалогіі вылучаецца канчатак ''-ам'' у давальным склоне множнага ліку для назоўнікаў ніякага і мужчынскага роду (напрыклад, ''сталам'', ''нажам'') і канчатак ''-ах'' у [[Месны склон|месным склоне]] множнага ліку (''у сталах'', ''у нажах''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 104, 129.</ref>. Таксама адметнай з'яўляецца форма роднага склону адзіночнага ліку ўказальнага займенніка жаночага роду ''тае'' (або ''тые''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Да ліку спецыфічнай лексікі зоны належаць словы, якія ў сучаснасці ўспрымаюцца як агульнанацыянальныя стандарты: ''малады'', ''новы'', ''сіні'', ''сёння'' і іншыя{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—201}}. == Значэнне выдзялення зон == Вывучэнне дыялектных зон паказвае, што тэрыторыя Беларусі ў лексічным плане з'яўляецца ў значнай ступені маналітнай, нягледзячы на фанетычныя ці марфалагічныя адрозненні паміж асноўнымі дыялектамі. Камплексны аналіз ізаглос дазволіў лінгвістам давесці, што геаграфічныя межы многіх моўных з'яў супадаюць з гістарычнымі межамі сярэднявечных дзяржаў, такіх як Вялікае Княства Літоўскае, шляхамі міграцыі насельніцтва і тэрыторыямі шчыльнага кантактавання з суседнімі этнасамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Кандрат Крапіва|Крапіва К. К.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] |загаловак=Дыялекталагічны атлас беларускай мовы |месца=Мінск |выдавецтва=Выдавецтва Акадэміі навук БССР |год=1963 |старонак=338 |ref=ДАБМ}} * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] і інш. |загаловак=Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1968 |старонак=318 |ref=Аванесаў, Мацкевіч}} * {{кніга |аўтар=[[Ніна Баршчэўская|Barszczewska N.]], [[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Dialektologia białoruska |месца=Warszawa |выдавецтва=Instytut Slawistyki PAN |год=2012 |старонак=312 |isbn=978-83-89191-14-4 |ref=Barszczewska, Jankowiak |lang=pl}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская дыялекталогія]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] clxzlamjed1zqfig3lkq7yentsa977b 5144199 5144198 2026-05-20T22:13:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Паўночна-заходняя дыялектная зона */ 5144199 wikitext text/x-wiki '''Дыяле́ктныя зо́ны белару́скай мо́вы''' — буйныя тэрытарыяльныя аб'яднанні [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]], вылучаныя ў [[Лінгвагеаграфія|лінгвагеаграфіі]] пераважна на аснове [[Лексіка|лексічных]], [[Семантыка|семантычных]] і часткова [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічных]] адрозненняў. На геаграфічнай карце [[ізаглоса|ізаглосы]] дыялектных зон накладваюцца на асноўныя дыялектныя масівы ([[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні дыялект]], [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускія гаворкі]]), з аднаго боку дапаўняючы іх геаграфічна, а з другога&nbsp;— перасякаючы іх і не супадаючы з іх межамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=197—200}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Паняцце дыялектнай зоны было ўведзена ў даследаванні па беларускай лінгвагеаграфіі ў другой палове XX стагоддзя падчас фундаментальнага аналізу матэрыялаў «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» калектывам аўтараў пад кіраўніцтвам [[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Р.&nbsp;І.&nbsp;Аванесава]] і [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Ю.&nbsp;Ф.&nbsp;Мацкевіч]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=6}}. Выдзяленне пяці асноўных дыялектных зон (усходняй, заходняй, паўночна-заходняй, паўднёва-ўсходняй і цэнтральнай) дазволіла навукоўцам больш глыбока зразумець спецыфіку беларускіх гаворак, іх кантакты з суседнімі мовамі і ролю культурна-гістарычных працэсаў у іх фарміраванні{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. == Гісторыя вывучэння і метадалогія == У традыцыйнай [[дыялекталогія|дыялекталогіі]], пачынаючы з фундаментальных прац [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскага]] і заканчваючы даследаваннямі першай паловы XX стагоддзя, падзел [[беларуская мова|беларускай мовы]] ажыццяўляўся амаль выключна на аснове [[Фанетыка|фанетыка]]-[[Граматыка|граматычных]] крытэрыяў, якія лічыліся найбольш рэгулярнымі і стабільнымі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—14}}. На гэтай базе былі вылучаны два асноўныя масівы: паўночна-ўсходні дыялект, якому ўласціва [[дысімілятыўнае аканне]] і мяккае вымаўленне гука ''[р']'', і паўднёва-заходні дыялект з недысімілятыўным аканнем і цвёрдым ''[р]'', паміж якімі пралягае паласа пераходных сярэднебеларускіх гаворак{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=120}}. Гэты фанетыка-граматычны падыход, нягледзячы на сваю навуковую абгрунтаванасць, не адлюстроўваў усёй складанасці моўнай прасторы Беларусі і не заўсёды мог патлумачыць спецыфіку лексічнага размеркавання{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=18}}. Змяненне падыходу адбылося пасля стварэння і комплекснага аналізу «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» ў 1963 годзе. Лінгвісты звярнулі ўвагу на тое, што ізаглосы шэрагу моўных з'яў, і ў першую чаргу лексічных, ахопліваюць вялікія тэрыторыі, якія геаграфічна цалкам не супадаюць з вызначанымі межамі асноўных дыялектаў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Лексіка як моўная сістэма з'яўляецца найбольш адкрытай да [[інтэрферэнцыя (лінгвістыка)|інтэрферэнцыі]] і хутчэй паддаецца зменам пад уплывам гістарычных, палітычных і сацыяльных фактараў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=16}}. Нанясенне на карту лексічных адрозненняў паказала, што ўнутры беларускай мовы існуюць іншыя буйныя тэрытарыяльныя супольнасці, якія яднаюць часткі розных дыялектаў. Гэтыя супольнасці і атрымалі назву дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—18}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. У адрозненне ад дыялектаў, якія маюць адносна выразную фанетычную мяжу, дыялектныя зоны вызначаюцца цэлымі пучкамі ізаглос. Гэтыя пучкі могуць разыходзіцца ў розных напрамках і ўтвараць шырокія палосы паступовага пераходу адной з'явы ў іншую. Вызначэнне дыялектных зон дало магчымасць растлумачыць многія з'явы на перыферыі беларускага моўнага арэала, а таксама ўплыў суседніх моў: [[польская мова|польскай]], [[літоўская мова|літоўскай]], [[латышская мова|латгальскай]], [[руская мова|рускай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203}}. Сёння ў беларускай лінгвагеаграфіі прынята вылучаць пяць асноўных дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194—201}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. == Тэрытарыяльны падзел дыялектных зон == На тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць пяць асноўных дыялектных зон, якія аб'ядноўваюцца ў пэўныя пары паводле прынцыпу супрацьпастаўлення: заходняя і ўсходняя, паўночна-заходняя і паўднёва-ўсходняя, а таксама цэнтральная (сярэдняя) зона, якая займае асаблівае месца ў фарміраванні беларускай літаратурнай мовы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. === Заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} Заходняя дыялектная зона ахоплівае пераважна тэрыторыі заходняй і цэнтральнай Беларусі. Яе ўсходняя мяжа праходзіць прыблізна на захад ад лініі [[Полацк]]&nbsp;— [[Лепель]]&nbsp;— [[Барысаў]]&nbsp;— [[Мар’іна Горка|Мар'іна Горка]]&nbsp;— [[Бабруйск]] і далей цягнецца на поўдзень. Зона характарызуецца перш за ўсё наяўнасцю граматычных і лексічных асаблівасцей, якія гістарычна сфарміраваліся пад уплывам [[Польская мова|польскай мовы]] ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200—201}}. Да характэрных фанетычных і граматычных рыс заходняй зоны адносяцца: * Захаванне цвёрдага вымаўлення спалучэння ''[чн]'' у словах ''малочны'', ''ячны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Шырокае ўжыванне ўказальных займеннікаў з прыстаўным гукам ''[г]'': ''гэты'', ''гэны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Спецыфічнае кіраванне ў [[Сінтаксіс|сінтаксічных]] канструкцыях накшталт ''мне баліць галава'' (замест усходняга ''у мяне баліць галава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. * Утварэнне вышэйшай ступені [[прыметнік]]аў з дапамогай суфікса ''-ш-'': ''вышшы'', ''нішшы'', ''глыбшы''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць лічэбнікаў тыпу ''паўтраця'' (два з паловай), ''паўпята'' (чатыры з паловай) і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 147.</ref>. У лексічным плане для заходняй зоны ўласціва выкарыстанне слоў, якія часта маюць польскія адпаведнікі: ''[[свіран]]'', ''палац'', ''[[асада]]'', а таксама спецыфічных назваў: ''абрус'', ''свадзьба'' і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=201}}. === Усходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы}} Усходняя дыялектная зона супрацьпастаўляецца заходняй і ахоплівае тэрыторыі [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] і часткова [[Гомельская вобласць|Гомельшчыны]]. Яе максімальны заходні абсяг пралягае на ўсход ад лініі [[Браслаў]]&nbsp;— [[Глыбокае]]&nbsp;— [[Вілейка]]&nbsp;— [[Слуцк]]&nbsp;— [[Салігорск]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Гэтая тэрыторыя гістарычна раней трапіла пад мацнейшы ўплыў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і рускай мовы, а таксама зберагла шэраг архаічных усходнеславянскіх рыс. Сярод адметных фанетычных і граматычных асаблівасцей усходняй зоны вылучаюцца: * Спрашчэнне спалучэння ''[чн]'' у ''[шн]'' у словах тыпу ''малошны'', ''пшанішны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць указальных займеннікаў без прыстаўнога ''[г]'', з [[Ётацыя|ётацыяй]]: ''йеты'', ''йены''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Выкарыстанне прыметнікаў у форме ''малы'', ''прасты'' замест агульнабеларускіх ''малады'', ''просты''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 198, 199.</ref>. * Канструкцыі з прыназоўнікам ''к'' і [[Давальны склон|давальным склонам]] для абазначэння кірунку: ''пайшоў к бацьку''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. У лексіцы ўсходняй зоны распаўсюджаны словы, агульныя з рускімі гаворкамі: ''амбар'' (замест заходняга ''свіран''), ''хазяін'' (гаспадар), ''кузнец'' (каваль), ''бальны'' (хворы), ''навоз'' (гной){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—200}}. === Паўночна-заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of North-Western dialects map.jpg|thumb|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўночна-заходняя дыялектная зона сфарміравалася як вынік этнічна-моўных працэсаў на [[Балцкі субстрат|балцка-славянскім]] памежжы, якія доўжыліся звыш тысячы гадоў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=131}}. Яе ізаглосы праходзяць цераз [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую вобласці]], а таксама ахопліваюць сумежныя тэрыторыі сучасных [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У склад гэтай зоны ўваходзяць гаворкі Гродзеншчыны, паўночнай Міншчыны да рэк [[Нёман]] і [[Вілія]], а таксама [[Браслаўшчына]] і [[Беларускае Паазер'е]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. Сярод найбольш яскравых моўных асаблівасцей паўночна-заходняй зоны: * Ужыванне інфінітываў з устаўным гукам ''[с]'' або цвёрдым ''[сц]'' пасля заднеязычных: ''ісці'', ''знайсці'' (замест ''іці'', ''знайці''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 176.</ref>. * Вымаўленне мяккага ''[ц']'' у ненаціскных складах на месцы этымалагічнага ''[е]'' пасля мяккіх зычных: ''у хац'а'', ''у л'эс'а''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 121.</ref>. * Наяўнасць формы [[Назоўны склон|назоўнага склону]] адзіночнага ліку прыметнікаў і займеннікаў ніякага роду з націскам: ''такое'', ''гэтае'', ''самое''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 140.</ref>. * Суіснаванне фанетычных варыянтаў ''фасоль'' і ''фасоля''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 44.</ref>. Зона багатая на спецыфічную лексіку, часта ўтвораную пад уплывам балцкага субстрату або запазычаную з польскай і літоўскай моў. Тут сустракаюцца словы ''нарог'' і ''лемяша'' (часткі плуга), ''дзірван'' і ''дзярван'' (абложная зямля){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198—199}}. === Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of South-Eastern dialects map.jpg|thumb|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона ўключае ў сябе ўсходнюю частку паўднёва-заходняга дыялекту ([[Мазыр|Мазыршчына]]), прылягае да паўднёвай часткі сярэднебеларускіх гаворак ([[Бабруйшчына (рэгіён)|Бабруйшчына]], [[Гомельшчына]]) і пераходзіць на поўдні і ўсходзе ва ўкраінскія гаворкі ([[Чарнігаўшчына]]) і рускія паўднёва-заходнія гаворкі ([[Браншчына]]). У гістарычным фарміраванні гэтай зоны вялікую ролю адыгралі старажытныя славянскія плямёны [[дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[радзімічы|радзімічаў]] і [[севяране|севяран]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. Сярод найбольш значных фанетычных і марфалагічных рыс паўднёва-ўсходняй зоны: * Захаванне галосных ''[о]'', ''[е]'' ў закрытых складах пад націскам, якія не перайшлі ў іншыя гукі: ''кон, ''дом'', ''печ'', ''м'од'' (ці ''мед''), якія ў некаторых гаворках рэалізуюцца як [[дыфтонг]]і ''[уо]'', ''[іе]'' (''куон, ''піеч''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 4, 10, 11, 14, 26—29.</ref>. * Цвёрдасць звонкіх зычных перад мяккімі, адсутнасць асіміляцыйнага памякчэння: ''сн'эг'', ''зл'іць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. * Вымаўленне ўказальных і асабовых займеннікаў з прыстаўным гукам ''[в]'': ''вон'', ''вона'', ''воно'', ''воны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Асаблівыя формы [[Родны склон|роднага склону]] адзіночнага ліку займеннікаў: ''майэйу'', ''тваейу'', ''свае́йу'' (замест ''маёй'', ''тваёй''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 125, 126.</ref>. * Формы назоўнікаў ніякага роду тыпу ''цяляты'', ''парасяты'' або ''цяля'', ''парася''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 84, 86, 88.</ref>. Лексічны склад зоны ўтрымлівае мноства слоў, агульных з паўднёварускай і ўкраінскай моўнай прасторай: ''кашара'' (агароджанае месца для жывёлы), ''стайбун'' (гліняны посуд), ''стаўпец'', ''карэц'' (конаўка){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=195—196}}. === Сярэдняя (цэнтральная) дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Сярэдняя дыялектная зона беларускай мовы}} Сярэдняя (або цэнтральная) дыялектная зона геаграфічна ў асноўным супадае з паласой сярэднебеларускіх пераходных гаворак. Гэтая зона не з'яўляецца першаснай у генетычным плане; яна ўтварылася значна пазней у выніку паступовага накладання і ўзаемадзеяння паўночна-ўсходняга і паўднёва-заходняга дыялектаў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У ёй суіснуюць рысы абодвух масіваў, аднак за стагоддзі развіцця зона выпрацавала і свае ўласныя спецыфічныя з'явы. Менавіта гаворкі цэнтральнай зоны паслужылі падмуркам для нармалізацыі беларускай літаратурнай мовы ў канцы XIX і пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=136}}. Для цэнтральнай зоны характэрна поўнае недысімілятыўнае аканне, пры якім галосныя ''[о]'' і ''[е]'' ў ненаціскных складах заўсёды пераходзяць у выразны гук ''[а]'' (напрыклад, ''вада'', ''трава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Сярод іншых фанетычных рыс адзначаецца наяўнасць цвёрдага ці зацвярдзелага вымаўлення гука ''[р]'' і спецыфічнае вымаўленне ўказальных займеннікаў ''увесь'', ''усё''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У марфалогіі вылучаецца канчатак ''-ам'' у давальным склоне множнага ліку для назоўнікаў ніякага і мужчынскага роду (напрыклад, ''сталам'', ''нажам'') і канчатак ''-ах'' у [[Месны склон|месным склоне]] множнага ліку (''у сталах'', ''у нажах''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 104, 129.</ref>. Таксама адметнай з'яўляецца форма роднага склону адзіночнага ліку ўказальнага займенніка жаночага роду ''тае'' (або ''тые''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Да ліку спецыфічнай лексікі зоны належаць словы, якія ў сучаснасці ўспрымаюцца як агульнанацыянальныя стандарты: ''малады'', ''новы'', ''сіні'', ''сёння'' і іншыя{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—201}}. == Значэнне выдзялення зон == Вывучэнне дыялектных зон паказвае, што тэрыторыя Беларусі ў лексічным плане з'яўляецца ў значнай ступені маналітнай, нягледзячы на фанетычныя ці марфалагічныя адрозненні паміж асноўнымі дыялектамі. Камплексны аналіз ізаглос дазволіў лінгвістам давесці, што геаграфічныя межы многіх моўных з'яў супадаюць з гістарычнымі межамі сярэднявечных дзяржаў, такіх як Вялікае Княства Літоўскае, шляхамі міграцыі насельніцтва і тэрыторыямі шчыльнага кантактавання з суседнімі этнасамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Кандрат Крапіва|Крапіва К. К.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] |загаловак=Дыялекталагічны атлас беларускай мовы |месца=Мінск |выдавецтва=Выдавецтва Акадэміі навук БССР |год=1963 |старонак=338 |ref=ДАБМ}} * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] і інш. |загаловак=Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1968 |старонак=318 |ref=Аванесаў, Мацкевіч}} * {{кніга |аўтар=[[Ніна Баршчэўская|Barszczewska N.]], [[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Dialektologia białoruska |месца=Warszawa |выдавецтва=Instytut Slawistyki PAN |год=2012 |старонак=312 |isbn=978-83-89191-14-4 |ref=Barszczewska, Jankowiak |lang=pl}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская дыялекталогія]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] o745rr3w6ig77xc9e2w78bkfkwby251 5144200 5144199 2026-05-20T22:14:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Усходняя дыялектная зона */ 5144200 wikitext text/x-wiki '''Дыяле́ктныя зо́ны белару́скай мо́вы''' — буйныя тэрытарыяльныя аб'яднанні [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]], вылучаныя ў [[Лінгвагеаграфія|лінгвагеаграфіі]] пераважна на аснове [[Лексіка|лексічных]], [[Семантыка|семантычных]] і часткова [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічных]] адрозненняў. На геаграфічнай карце [[ізаглоса|ізаглосы]] дыялектных зон накладваюцца на асноўныя дыялектныя масівы ([[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні дыялект]], [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускія гаворкі]]), з аднаго боку дапаўняючы іх геаграфічна, а з другога&nbsp;— перасякаючы іх і не супадаючы з іх межамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=197—200}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Паняцце дыялектнай зоны было ўведзена ў даследаванні па беларускай лінгвагеаграфіі ў другой палове XX стагоддзя падчас фундаментальнага аналізу матэрыялаў «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» калектывам аўтараў пад кіраўніцтвам [[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Р.&nbsp;І.&nbsp;Аванесава]] і [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Ю.&nbsp;Ф.&nbsp;Мацкевіч]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=6}}. Выдзяленне пяці асноўных дыялектных зон (усходняй, заходняй, паўночна-заходняй, паўднёва-ўсходняй і цэнтральнай) дазволіла навукоўцам больш глыбока зразумець спецыфіку беларускіх гаворак, іх кантакты з суседнімі мовамі і ролю культурна-гістарычных працэсаў у іх фарміраванні{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. == Гісторыя вывучэння і метадалогія == У традыцыйнай [[дыялекталогія|дыялекталогіі]], пачынаючы з фундаментальных прац [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскага]] і заканчваючы даследаваннямі першай паловы XX стагоддзя, падзел [[беларуская мова|беларускай мовы]] ажыццяўляўся амаль выключна на аснове [[Фанетыка|фанетыка]]-[[Граматыка|граматычных]] крытэрыяў, якія лічыліся найбольш рэгулярнымі і стабільнымі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—14}}. На гэтай базе былі вылучаны два асноўныя масівы: паўночна-ўсходні дыялект, якому ўласціва [[дысімілятыўнае аканне]] і мяккае вымаўленне гука ''[р']'', і паўднёва-заходні дыялект з недысімілятыўным аканнем і цвёрдым ''[р]'', паміж якімі пралягае паласа пераходных сярэднебеларускіх гаворак{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=120}}. Гэты фанетыка-граматычны падыход, нягледзячы на сваю навуковую абгрунтаванасць, не адлюстроўваў усёй складанасці моўнай прасторы Беларусі і не заўсёды мог патлумачыць спецыфіку лексічнага размеркавання{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=18}}. Змяненне падыходу адбылося пасля стварэння і комплекснага аналізу «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» ў 1963 годзе. Лінгвісты звярнулі ўвагу на тое, што ізаглосы шэрагу моўных з'яў, і ў першую чаргу лексічных, ахопліваюць вялікія тэрыторыі, якія геаграфічна цалкам не супадаюць з вызначанымі межамі асноўных дыялектаў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Лексіка як моўная сістэма з'яўляецца найбольш адкрытай да [[інтэрферэнцыя (лінгвістыка)|інтэрферэнцыі]] і хутчэй паддаецца зменам пад уплывам гістарычных, палітычных і сацыяльных фактараў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=16}}. Нанясенне на карту лексічных адрозненняў паказала, што ўнутры беларускай мовы існуюць іншыя буйныя тэрытарыяльныя супольнасці, якія яднаюць часткі розных дыялектаў. Гэтыя супольнасці і атрымалі назву дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—18}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. У адрозненне ад дыялектаў, якія маюць адносна выразную фанетычную мяжу, дыялектныя зоны вызначаюцца цэлымі пучкамі ізаглос. Гэтыя пучкі могуць разыходзіцца ў розных напрамках і ўтвараць шырокія палосы паступовага пераходу адной з'явы ў іншую. Вызначэнне дыялектных зон дало магчымасць растлумачыць многія з'явы на перыферыі беларускага моўнага арэала, а таксама ўплыў суседніх моў: [[польская мова|польскай]], [[літоўская мова|літоўскай]], [[латышская мова|латгальскай]], [[руская мова|рускай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203}}. Сёння ў беларускай лінгвагеаграфіі прынята вылучаць пяць асноўных дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194—201}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. == Тэрытарыяльны падзел дыялектных зон == На тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць пяць асноўных дыялектных зон, якія аб'ядноўваюцца ў пэўныя пары паводле прынцыпу супрацьпастаўлення: заходняя і ўсходняя, паўночна-заходняя і паўднёва-ўсходняя, а таксама цэнтральная (сярэдняя) зона, якая займае асаблівае месца ў фарміраванні беларускай літаратурнай мовы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. === Заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} Заходняя дыялектная зона ахоплівае пераважна тэрыторыі заходняй і цэнтральнай Беларусі. Яе ўсходняя мяжа праходзіць прыблізна на захад ад лініі [[Полацк]]&nbsp;— [[Лепель]]&nbsp;— [[Барысаў]]&nbsp;— [[Мар’іна Горка|Мар'іна Горка]]&nbsp;— [[Бабруйск]] і далей цягнецца на поўдзень. Зона характарызуецца перш за ўсё наяўнасцю граматычных і лексічных асаблівасцей, якія гістарычна сфарміраваліся пад уплывам [[Польская мова|польскай мовы]] ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200—201}}. Да характэрных фанетычных і граматычных рыс заходняй зоны адносяцца: * Захаванне цвёрдага вымаўлення спалучэння ''[чн]'' у словах ''малочны'', ''ячны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Шырокае ўжыванне ўказальных займеннікаў з прыстаўным гукам ''[г]'': ''гэты'', ''гэны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Спецыфічнае кіраванне ў [[Сінтаксіс|сінтаксічных]] канструкцыях накшталт ''мне баліць галава'' (замест усходняга ''у мяне баліць галава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. * Утварэнне вышэйшай ступені [[прыметнік]]аў з дапамогай суфікса ''-ш-'': ''вышшы'', ''нішшы'', ''глыбшы''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць лічэбнікаў тыпу ''паўтраця'' (два з паловай), ''паўпята'' (чатыры з паловай) і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 147.</ref>. У лексічным плане для заходняй зоны ўласціва выкарыстанне слоў, якія часта маюць польскія адпаведнікі: ''[[свіран]]'', ''палац'', ''[[асада]]'', а таксама спецыфічных назваў: ''абрус'', ''свадзьба'' і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=201}}. === Усходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Eastern dialects map.jpg|thumb|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Усходняя дыялектная зона супрацьпастаўляецца заходняй і ахоплівае тэрыторыі [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] і часткова [[Гомельская вобласць|Гомельшчыны]]. Яе максімальны заходні абсяг пралягае на ўсход ад лініі [[Браслаў]]&nbsp;— [[Глыбокае]]&nbsp;— [[Вілейка]]&nbsp;— [[Слуцк]]&nbsp;— [[Салігорск]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Гэтая тэрыторыя гістарычна раней трапіла пад мацнейшы ўплыў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і рускай мовы, а таксама зберагла шэраг архаічных усходнеславянскіх рыс. Сярод адметных фанетычных і граматычных асаблівасцей усходняй зоны вылучаюцца: * Спрашчэнне спалучэння ''[чн]'' у ''[шн]'' у словах тыпу ''малошны'', ''пшанішны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць указальных займеннікаў без прыстаўнога ''[г]'', з [[Ётацыя|ётацыяй]]: ''йеты'', ''йены''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Выкарыстанне прыметнікаў у форме ''малы'', ''прасты'' замест агульнабеларускіх ''малады'', ''просты''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 198, 199.</ref>. * Канструкцыі з прыназоўнікам ''к'' і [[Давальны склон|давальным склонам]] для абазначэння кірунку: ''пайшоў к бацьку''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. У лексіцы ўсходняй зоны распаўсюджаны словы, агульныя з рускімі гаворкамі: ''амбар'' (замест заходняга ''свіран''), ''хазяін'' (гаспадар), ''кузнец'' (каваль), ''бальны'' (хворы), ''навоз'' (гной){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—200}}. === Паўночна-заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of North-Western dialects map.jpg|thumb|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўночна-заходняя дыялектная зона сфарміравалася як вынік этнічна-моўных працэсаў на [[Балцкі субстрат|балцка-славянскім]] памежжы, якія доўжыліся звыш тысячы гадоў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=131}}. Яе ізаглосы праходзяць цераз [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую вобласці]], а таксама ахопліваюць сумежныя тэрыторыі сучасных [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У склад гэтай зоны ўваходзяць гаворкі Гродзеншчыны, паўночнай Міншчыны да рэк [[Нёман]] і [[Вілія]], а таксама [[Браслаўшчына]] і [[Беларускае Паазер'е]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. Сярод найбольш яскравых моўных асаблівасцей паўночна-заходняй зоны: * Ужыванне інфінітываў з устаўным гукам ''[с]'' або цвёрдым ''[сц]'' пасля заднеязычных: ''ісці'', ''знайсці'' (замест ''іці'', ''знайці''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 176.</ref>. * Вымаўленне мяккага ''[ц']'' у ненаціскных складах на месцы этымалагічнага ''[е]'' пасля мяккіх зычных: ''у хац'а'', ''у л'эс'а''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 121.</ref>. * Наяўнасць формы [[Назоўны склон|назоўнага склону]] адзіночнага ліку прыметнікаў і займеннікаў ніякага роду з націскам: ''такое'', ''гэтае'', ''самое''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 140.</ref>. * Суіснаванне фанетычных варыянтаў ''фасоль'' і ''фасоля''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 44.</ref>. Зона багатая на спецыфічную лексіку, часта ўтвораную пад уплывам балцкага субстрату або запазычаную з польскай і літоўскай моў. Тут сустракаюцца словы ''нарог'' і ''лемяша'' (часткі плуга), ''дзірван'' і ''дзярван'' (абложная зямля){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198—199}}. === Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of South-Eastern dialects map.jpg|thumb|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона ўключае ў сябе ўсходнюю частку паўднёва-заходняга дыялекту ([[Мазыр|Мазыршчына]]), прылягае да паўднёвай часткі сярэднебеларускіх гаворак ([[Бабруйшчына (рэгіён)|Бабруйшчына]], [[Гомельшчына]]) і пераходзіць на поўдні і ўсходзе ва ўкраінскія гаворкі ([[Чарнігаўшчына]]) і рускія паўднёва-заходнія гаворкі ([[Браншчына]]). У гістарычным фарміраванні гэтай зоны вялікую ролю адыгралі старажытныя славянскія плямёны [[дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[радзімічы|радзімічаў]] і [[севяране|севяран]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. Сярод найбольш значных фанетычных і марфалагічных рыс паўднёва-ўсходняй зоны: * Захаванне галосных ''[о]'', ''[е]'' ў закрытых складах пад націскам, якія не перайшлі ў іншыя гукі: ''кон, ''дом'', ''печ'', ''м'од'' (ці ''мед''), якія ў некаторых гаворках рэалізуюцца як [[дыфтонг]]і ''[уо]'', ''[іе]'' (''куон, ''піеч''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 4, 10, 11, 14, 26—29.</ref>. * Цвёрдасць звонкіх зычных перад мяккімі, адсутнасць асіміляцыйнага памякчэння: ''сн'эг'', ''зл'іць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. * Вымаўленне ўказальных і асабовых займеннікаў з прыстаўным гукам ''[в]'': ''вон'', ''вона'', ''воно'', ''воны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Асаблівыя формы [[Родны склон|роднага склону]] адзіночнага ліку займеннікаў: ''майэйу'', ''тваейу'', ''свае́йу'' (замест ''маёй'', ''тваёй''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 125, 126.</ref>. * Формы назоўнікаў ніякага роду тыпу ''цяляты'', ''парасяты'' або ''цяля'', ''парася''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 84, 86, 88.</ref>. Лексічны склад зоны ўтрымлівае мноства слоў, агульных з паўднёварускай і ўкраінскай моўнай прасторай: ''кашара'' (агароджанае месца для жывёлы), ''стайбун'' (гліняны посуд), ''стаўпец'', ''карэц'' (конаўка){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=195—196}}. === Сярэдняя (цэнтральная) дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Сярэдняя дыялектная зона беларускай мовы}} Сярэдняя (або цэнтральная) дыялектная зона геаграфічна ў асноўным супадае з паласой сярэднебеларускіх пераходных гаворак. Гэтая зона не з'яўляецца першаснай у генетычным плане; яна ўтварылася значна пазней у выніку паступовага накладання і ўзаемадзеяння паўночна-ўсходняга і паўднёва-заходняга дыялектаў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У ёй суіснуюць рысы абодвух масіваў, аднак за стагоддзі развіцця зона выпрацавала і свае ўласныя спецыфічныя з'явы. Менавіта гаворкі цэнтральнай зоны паслужылі падмуркам для нармалізацыі беларускай літаратурнай мовы ў канцы XIX і пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=136}}. Для цэнтральнай зоны характэрна поўнае недысімілятыўнае аканне, пры якім галосныя ''[о]'' і ''[е]'' ў ненаціскных складах заўсёды пераходзяць у выразны гук ''[а]'' (напрыклад, ''вада'', ''трава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Сярод іншых фанетычных рыс адзначаецца наяўнасць цвёрдага ці зацвярдзелага вымаўлення гука ''[р]'' і спецыфічнае вымаўленне ўказальных займеннікаў ''увесь'', ''усё''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У марфалогіі вылучаецца канчатак ''-ам'' у давальным склоне множнага ліку для назоўнікаў ніякага і мужчынскага роду (напрыклад, ''сталам'', ''нажам'') і канчатак ''-ах'' у [[Месны склон|месным склоне]] множнага ліку (''у сталах'', ''у нажах''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 104, 129.</ref>. Таксама адметнай з'яўляецца форма роднага склону адзіночнага ліку ўказальнага займенніка жаночага роду ''тае'' (або ''тые''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Да ліку спецыфічнай лексікі зоны належаць словы, якія ў сучаснасці ўспрымаюцца як агульнанацыянальныя стандарты: ''малады'', ''новы'', ''сіні'', ''сёння'' і іншыя{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—201}}. == Значэнне выдзялення зон == Вывучэнне дыялектных зон паказвае, што тэрыторыя Беларусі ў лексічным плане з'яўляецца ў значнай ступені маналітнай, нягледзячы на фанетычныя ці марфалагічныя адрозненні паміж асноўнымі дыялектамі. Камплексны аналіз ізаглос дазволіў лінгвістам давесці, што геаграфічныя межы многіх моўных з'яў супадаюць з гістарычнымі межамі сярэднявечных дзяржаў, такіх як Вялікае Княства Літоўскае, шляхамі міграцыі насельніцтва і тэрыторыямі шчыльнага кантактавання з суседнімі этнасамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Кандрат Крапіва|Крапіва К. К.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] |загаловак=Дыялекталагічны атлас беларускай мовы |месца=Мінск |выдавецтва=Выдавецтва Акадэміі навук БССР |год=1963 |старонак=338 |ref=ДАБМ}} * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] і інш. |загаловак=Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1968 |старонак=318 |ref=Аванесаў, Мацкевіч}} * {{кніга |аўтар=[[Ніна Баршчэўская|Barszczewska N.]], [[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Dialektologia białoruska |месца=Warszawa |выдавецтва=Instytut Slawistyki PAN |год=2012 |старонак=312 |isbn=978-83-89191-14-4 |ref=Barszczewska, Jankowiak |lang=pl}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская дыялекталогія]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] cjocm1b4xjvi7xductsvyd6yhycdua0 5144201 5144200 2026-05-20T22:14:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Заходняя дыялектная зона */ 5144201 wikitext text/x-wiki '''Дыяле́ктныя зо́ны белару́скай мо́вы''' — буйныя тэрытарыяльныя аб'яднанні [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]], вылучаныя ў [[Лінгвагеаграфія|лінгвагеаграфіі]] пераважна на аснове [[Лексіка|лексічных]], [[Семантыка|семантычных]] і часткова [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічных]] адрозненняў. На геаграфічнай карце [[ізаглоса|ізаглосы]] дыялектных зон накладваюцца на асноўныя дыялектныя масівы ([[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні дыялект]], [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускія гаворкі]]), з аднаго боку дапаўняючы іх геаграфічна, а з другога&nbsp;— перасякаючы іх і не супадаючы з іх межамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=197—200}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Паняцце дыялектнай зоны было ўведзена ў даследаванні па беларускай лінгвагеаграфіі ў другой палове XX стагоддзя падчас фундаментальнага аналізу матэрыялаў «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» калектывам аўтараў пад кіраўніцтвам [[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Р.&nbsp;І.&nbsp;Аванесава]] і [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Ю.&nbsp;Ф.&nbsp;Мацкевіч]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=6}}. Выдзяленне пяці асноўных дыялектных зон (усходняй, заходняй, паўночна-заходняй, паўднёва-ўсходняй і цэнтральнай) дазволіла навукоўцам больш глыбока зразумець спецыфіку беларускіх гаворак, іх кантакты з суседнімі мовамі і ролю культурна-гістарычных працэсаў у іх фарміраванні{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. == Гісторыя вывучэння і метадалогія == У традыцыйнай [[дыялекталогія|дыялекталогіі]], пачынаючы з фундаментальных прац [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскага]] і заканчваючы даследаваннямі першай паловы XX стагоддзя, падзел [[беларуская мова|беларускай мовы]] ажыццяўляўся амаль выключна на аснове [[Фанетыка|фанетыка]]-[[Граматыка|граматычных]] крытэрыяў, якія лічыліся найбольш рэгулярнымі і стабільнымі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—14}}. На гэтай базе былі вылучаны два асноўныя масівы: паўночна-ўсходні дыялект, якому ўласціва [[дысімілятыўнае аканне]] і мяккае вымаўленне гука ''[р']'', і паўднёва-заходні дыялект з недысімілятыўным аканнем і цвёрдым ''[р]'', паміж якімі пралягае паласа пераходных сярэднебеларускіх гаворак{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=120}}. Гэты фанетыка-граматычны падыход, нягледзячы на сваю навуковую абгрунтаванасць, не адлюстроўваў усёй складанасці моўнай прасторы Беларусі і не заўсёды мог патлумачыць спецыфіку лексічнага размеркавання{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=18}}. Змяненне падыходу адбылося пасля стварэння і комплекснага аналізу «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» ў 1963 годзе. Лінгвісты звярнулі ўвагу на тое, што ізаглосы шэрагу моўных з'яў, і ў першую чаргу лексічных, ахопліваюць вялікія тэрыторыі, якія геаграфічна цалкам не супадаюць з вызначанымі межамі асноўных дыялектаў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Лексіка як моўная сістэма з'яўляецца найбольш адкрытай да [[інтэрферэнцыя (лінгвістыка)|інтэрферэнцыі]] і хутчэй паддаецца зменам пад уплывам гістарычных, палітычных і сацыяльных фактараў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=16}}. Нанясенне на карту лексічных адрозненняў паказала, што ўнутры беларускай мовы існуюць іншыя буйныя тэрытарыяльныя супольнасці, якія яднаюць часткі розных дыялектаў. Гэтыя супольнасці і атрымалі назву дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—18}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. У адрозненне ад дыялектаў, якія маюць адносна выразную фанетычную мяжу, дыялектныя зоны вызначаюцца цэлымі пучкамі ізаглос. Гэтыя пучкі могуць разыходзіцца ў розных напрамках і ўтвараць шырокія палосы паступовага пераходу адной з'явы ў іншую. Вызначэнне дыялектных зон дало магчымасць растлумачыць многія з'явы на перыферыі беларускага моўнага арэала, а таксама ўплыў суседніх моў: [[польская мова|польскай]], [[літоўская мова|літоўскай]], [[латышская мова|латгальскай]], [[руская мова|рускай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203}}. Сёння ў беларускай лінгвагеаграфіі прынята вылучаць пяць асноўных дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194—201}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. == Тэрытарыяльны падзел дыялектных зон == На тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць пяць асноўных дыялектных зон, якія аб'ядноўваюцца ў пэўныя пары паводле прынцыпу супрацьпастаўлення: заходняя і ўсходняя, паўночна-заходняя і паўднёва-ўсходняя, а таксама цэнтральная (сярэдняя) зона, якая займае асаблівае месца ў фарміраванні беларускай літаратурнай мовы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. === Заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Western dialects map.jpg|thumb|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Заходняя дыялектная зона ахоплівае пераважна тэрыторыі заходняй і цэнтральнай Беларусі. Яе ўсходняя мяжа праходзіць прыблізна на захад ад лініі [[Полацк]]&nbsp;— [[Лепель]]&nbsp;— [[Барысаў]]&nbsp;— [[Мар’іна Горка|Мар'іна Горка]]&nbsp;— [[Бабруйск]] і далей цягнецца на поўдзень. Зона характарызуецца перш за ўсё наяўнасцю граматычных і лексічных асаблівасцей, якія гістарычна сфарміраваліся пад уплывам [[Польская мова|польскай мовы]] ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200—201}}. Да характэрных фанетычных і граматычных рыс заходняй зоны адносяцца: * Захаванне цвёрдага вымаўлення спалучэння ''[чн]'' у словах ''малочны'', ''ячны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Шырокае ўжыванне ўказальных займеннікаў з прыстаўным гукам ''[г]'': ''гэты'', ''гэны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Спецыфічнае кіраванне ў [[Сінтаксіс|сінтаксічных]] канструкцыях накшталт ''мне баліць галава'' (замест усходняга ''у мяне баліць галава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. * Утварэнне вышэйшай ступені [[прыметнік]]аў з дапамогай суфікса ''-ш-'': ''вышшы'', ''нішшы'', ''глыбшы''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць лічэбнікаў тыпу ''паўтраця'' (два з паловай), ''паўпята'' (чатыры з паловай) і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 147.</ref>. У лексічным плане для заходняй зоны ўласціва выкарыстанне слоў, якія часта маюць польскія адпаведнікі: ''[[свіран]]'', ''палац'', ''[[асада]]'', а таксама спецыфічных назваў: ''абрус'', ''свадзьба'' і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=201}}. === Усходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Eastern dialects map.jpg|thumb|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Усходняя дыялектная зона супрацьпастаўляецца заходняй і ахоплівае тэрыторыі [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] і часткова [[Гомельская вобласць|Гомельшчыны]]. Яе максімальны заходні абсяг пралягае на ўсход ад лініі [[Браслаў]]&nbsp;— [[Глыбокае]]&nbsp;— [[Вілейка]]&nbsp;— [[Слуцк]]&nbsp;— [[Салігорск]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Гэтая тэрыторыя гістарычна раней трапіла пад мацнейшы ўплыў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і рускай мовы, а таксама зберагла шэраг архаічных усходнеславянскіх рыс. Сярод адметных фанетычных і граматычных асаблівасцей усходняй зоны вылучаюцца: * Спрашчэнне спалучэння ''[чн]'' у ''[шн]'' у словах тыпу ''малошны'', ''пшанішны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць указальных займеннікаў без прыстаўнога ''[г]'', з [[Ётацыя|ётацыяй]]: ''йеты'', ''йены''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Выкарыстанне прыметнікаў у форме ''малы'', ''прасты'' замест агульнабеларускіх ''малады'', ''просты''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 198, 199.</ref>. * Канструкцыі з прыназоўнікам ''к'' і [[Давальны склон|давальным склонам]] для абазначэння кірунку: ''пайшоў к бацьку''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. У лексіцы ўсходняй зоны распаўсюджаны словы, агульныя з рускімі гаворкамі: ''амбар'' (замест заходняга ''свіран''), ''хазяін'' (гаспадар), ''кузнец'' (каваль), ''бальны'' (хворы), ''навоз'' (гной){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—200}}. === Паўночна-заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of North-Western dialects map.jpg|thumb|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўночна-заходняя дыялектная зона сфарміравалася як вынік этнічна-моўных працэсаў на [[Балцкі субстрат|балцка-славянскім]] памежжы, якія доўжыліся звыш тысячы гадоў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=131}}. Яе ізаглосы праходзяць цераз [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую вобласці]], а таксама ахопліваюць сумежныя тэрыторыі сучасных [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У склад гэтай зоны ўваходзяць гаворкі Гродзеншчыны, паўночнай Міншчыны да рэк [[Нёман]] і [[Вілія]], а таксама [[Браслаўшчына]] і [[Беларускае Паазер'е]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. Сярод найбольш яскравых моўных асаблівасцей паўночна-заходняй зоны: * Ужыванне інфінітываў з устаўным гукам ''[с]'' або цвёрдым ''[сц]'' пасля заднеязычных: ''ісці'', ''знайсці'' (замест ''іці'', ''знайці''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 176.</ref>. * Вымаўленне мяккага ''[ц']'' у ненаціскных складах на месцы этымалагічнага ''[е]'' пасля мяккіх зычных: ''у хац'а'', ''у л'эс'а''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 121.</ref>. * Наяўнасць формы [[Назоўны склон|назоўнага склону]] адзіночнага ліку прыметнікаў і займеннікаў ніякага роду з націскам: ''такое'', ''гэтае'', ''самое''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 140.</ref>. * Суіснаванне фанетычных варыянтаў ''фасоль'' і ''фасоля''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 44.</ref>. Зона багатая на спецыфічную лексіку, часта ўтвораную пад уплывам балцкага субстрату або запазычаную з польскай і літоўскай моў. Тут сустракаюцца словы ''нарог'' і ''лемяша'' (часткі плуга), ''дзірван'' і ''дзярван'' (абложная зямля){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198—199}}. === Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of South-Eastern dialects map.jpg|thumb|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона ўключае ў сябе ўсходнюю частку паўднёва-заходняга дыялекту ([[Мазыр|Мазыршчына]]), прылягае да паўднёвай часткі сярэднебеларускіх гаворак ([[Бабруйшчына (рэгіён)|Бабруйшчына]], [[Гомельшчына]]) і пераходзіць на поўдні і ўсходзе ва ўкраінскія гаворкі ([[Чарнігаўшчына]]) і рускія паўднёва-заходнія гаворкі ([[Браншчына]]). У гістарычным фарміраванні гэтай зоны вялікую ролю адыгралі старажытныя славянскія плямёны [[дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[радзімічы|радзімічаў]] і [[севяране|севяран]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. Сярод найбольш значных фанетычных і марфалагічных рыс паўднёва-ўсходняй зоны: * Захаванне галосных ''[о]'', ''[е]'' ў закрытых складах пад націскам, якія не перайшлі ў іншыя гукі: ''кон, ''дом'', ''печ'', ''м'од'' (ці ''мед''), якія ў некаторых гаворках рэалізуюцца як [[дыфтонг]]і ''[уо]'', ''[іе]'' (''куон, ''піеч''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 4, 10, 11, 14, 26—29.</ref>. * Цвёрдасць звонкіх зычных перад мяккімі, адсутнасць асіміляцыйнага памякчэння: ''сн'эг'', ''зл'іць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. * Вымаўленне ўказальных і асабовых займеннікаў з прыстаўным гукам ''[в]'': ''вон'', ''вона'', ''воно'', ''воны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Асаблівыя формы [[Родны склон|роднага склону]] адзіночнага ліку займеннікаў: ''майэйу'', ''тваейу'', ''свае́йу'' (замест ''маёй'', ''тваёй''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 125, 126.</ref>. * Формы назоўнікаў ніякага роду тыпу ''цяляты'', ''парасяты'' або ''цяля'', ''парася''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 84, 86, 88.</ref>. Лексічны склад зоны ўтрымлівае мноства слоў, агульных з паўднёварускай і ўкраінскай моўнай прасторай: ''кашара'' (агароджанае месца для жывёлы), ''стайбун'' (гліняны посуд), ''стаўпец'', ''карэц'' (конаўка){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=195—196}}. === Сярэдняя (цэнтральная) дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Сярэдняя дыялектная зона беларускай мовы}} Сярэдняя (або цэнтральная) дыялектная зона геаграфічна ў асноўным супадае з паласой сярэднебеларускіх пераходных гаворак. Гэтая зона не з'яўляецца першаснай у генетычным плане; яна ўтварылася значна пазней у выніку паступовага накладання і ўзаемадзеяння паўночна-ўсходняга і паўднёва-заходняга дыялектаў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У ёй суіснуюць рысы абодвух масіваў, аднак за стагоддзі развіцця зона выпрацавала і свае ўласныя спецыфічныя з'явы. Менавіта гаворкі цэнтральнай зоны паслужылі падмуркам для нармалізацыі беларускай літаратурнай мовы ў канцы XIX і пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=136}}. Для цэнтральнай зоны характэрна поўнае недысімілятыўнае аканне, пры якім галосныя ''[о]'' і ''[е]'' ў ненаціскных складах заўсёды пераходзяць у выразны гук ''[а]'' (напрыклад, ''вада'', ''трава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Сярод іншых фанетычных рыс адзначаецца наяўнасць цвёрдага ці зацвярдзелага вымаўлення гука ''[р]'' і спецыфічнае вымаўленне ўказальных займеннікаў ''увесь'', ''усё''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У марфалогіі вылучаецца канчатак ''-ам'' у давальным склоне множнага ліку для назоўнікаў ніякага і мужчынскага роду (напрыклад, ''сталам'', ''нажам'') і канчатак ''-ах'' у [[Месны склон|месным склоне]] множнага ліку (''у сталах'', ''у нажах''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 104, 129.</ref>. Таксама адметнай з'яўляецца форма роднага склону адзіночнага ліку ўказальнага займенніка жаночага роду ''тае'' (або ''тые''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Да ліку спецыфічнай лексікі зоны належаць словы, якія ў сучаснасці ўспрымаюцца як агульнанацыянальныя стандарты: ''малады'', ''новы'', ''сіні'', ''сёння'' і іншыя{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—201}}. == Значэнне выдзялення зон == Вывучэнне дыялектных зон паказвае, што тэрыторыя Беларусі ў лексічным плане з'яўляецца ў значнай ступені маналітнай, нягледзячы на фанетычныя ці марфалагічныя адрозненні паміж асноўнымі дыялектамі. Камплексны аналіз ізаглос дазволіў лінгвістам давесці, што геаграфічныя межы многіх моўных з'яў супадаюць з гістарычнымі межамі сярэднявечных дзяржаў, такіх як Вялікае Княства Літоўскае, шляхамі міграцыі насельніцтва і тэрыторыямі шчыльнага кантактавання з суседнімі этнасамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Кандрат Крапіва|Крапіва К. К.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] |загаловак=Дыялекталагічны атлас беларускай мовы |месца=Мінск |выдавецтва=Выдавецтва Акадэміі навук БССР |год=1963 |старонак=338 |ref=ДАБМ}} * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] і інш. |загаловак=Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1968 |старонак=318 |ref=Аванесаў, Мацкевіч}} * {{кніга |аўтар=[[Ніна Баршчэўская|Barszczewska N.]], [[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Dialektologia białoruska |месца=Warszawa |выдавецтва=Instytut Slawistyki PAN |год=2012 |старонак=312 |isbn=978-83-89191-14-4 |ref=Barszczewska, Jankowiak |lang=pl}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская дыялекталогія]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] iaq8hmp3t7e6bu22fn3kno6n65onmgz 5144202 5144201 2026-05-20T22:14:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сярэдняя (цэнтральная) дыялектная зона */ 5144202 wikitext text/x-wiki '''Дыяле́ктныя зо́ны белару́скай мо́вы''' — буйныя тэрытарыяльныя аб'яднанні [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]], вылучаныя ў [[Лінгвагеаграфія|лінгвагеаграфіі]] пераважна на аснове [[Лексіка|лексічных]], [[Семантыка|семантычных]] і часткова [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічных]] адрозненняў. На геаграфічнай карце [[ізаглоса|ізаглосы]] дыялектных зон накладваюцца на асноўныя дыялектныя масівы ([[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні дыялект]], [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускія гаворкі]]), з аднаго боку дапаўняючы іх геаграфічна, а з другога&nbsp;— перасякаючы іх і не супадаючы з іх межамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=197—200}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Паняцце дыялектнай зоны было ўведзена ў даследаванні па беларускай лінгвагеаграфіі ў другой палове XX стагоддзя падчас фундаментальнага аналізу матэрыялаў «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» калектывам аўтараў пад кіраўніцтвам [[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Р.&nbsp;І.&nbsp;Аванесава]] і [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Ю.&nbsp;Ф.&nbsp;Мацкевіч]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=6}}. Выдзяленне пяці асноўных дыялектных зон (усходняй, заходняй, паўночна-заходняй, паўднёва-ўсходняй і цэнтральнай) дазволіла навукоўцам больш глыбока зразумець спецыфіку беларускіх гаворак, іх кантакты з суседнімі мовамі і ролю культурна-гістарычных працэсаў у іх фарміраванні{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. == Гісторыя вывучэння і метадалогія == У традыцыйнай [[дыялекталогія|дыялекталогіі]], пачынаючы з фундаментальных прац [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскага]] і заканчваючы даследаваннямі першай паловы XX стагоддзя, падзел [[беларуская мова|беларускай мовы]] ажыццяўляўся амаль выключна на аснове [[Фанетыка|фанетыка]]-[[Граматыка|граматычных]] крытэрыяў, якія лічыліся найбольш рэгулярнымі і стабільнымі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—14}}. На гэтай базе былі вылучаны два асноўныя масівы: паўночна-ўсходні дыялект, якому ўласціва [[дысімілятыўнае аканне]] і мяккае вымаўленне гука ''[р']'', і паўднёва-заходні дыялект з недысімілятыўным аканнем і цвёрдым ''[р]'', паміж якімі пралягае паласа пераходных сярэднебеларускіх гаворак{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=120}}. Гэты фанетыка-граматычны падыход, нягледзячы на сваю навуковую абгрунтаванасць, не адлюстроўваў усёй складанасці моўнай прасторы Беларусі і не заўсёды мог патлумачыць спецыфіку лексічнага размеркавання{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=18}}. Змяненне падыходу адбылося пасля стварэння і комплекснага аналізу «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» ў 1963 годзе. Лінгвісты звярнулі ўвагу на тое, што ізаглосы шэрагу моўных з'яў, і ў першую чаргу лексічных, ахопліваюць вялікія тэрыторыі, якія геаграфічна цалкам не супадаюць з вызначанымі межамі асноўных дыялектаў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Лексіка як моўная сістэма з'яўляецца найбольш адкрытай да [[інтэрферэнцыя (лінгвістыка)|інтэрферэнцыі]] і хутчэй паддаецца зменам пад уплывам гістарычных, палітычных і сацыяльных фактараў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=16}}. Нанясенне на карту лексічных адрозненняў паказала, што ўнутры беларускай мовы існуюць іншыя буйныя тэрытарыяльныя супольнасці, якія яднаюць часткі розных дыялектаў. Гэтыя супольнасці і атрымалі назву дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—18}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. У адрозненне ад дыялектаў, якія маюць адносна выразную фанетычную мяжу, дыялектныя зоны вызначаюцца цэлымі пучкамі ізаглос. Гэтыя пучкі могуць разыходзіцца ў розных напрамках і ўтвараць шырокія палосы паступовага пераходу адной з'явы ў іншую. Вызначэнне дыялектных зон дало магчымасць растлумачыць многія з'явы на перыферыі беларускага моўнага арэала, а таксама ўплыў суседніх моў: [[польская мова|польскай]], [[літоўская мова|літоўскай]], [[латышская мова|латгальскай]], [[руская мова|рускай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203}}. Сёння ў беларускай лінгвагеаграфіі прынята вылучаць пяць асноўных дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194—201}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. == Тэрытарыяльны падзел дыялектных зон == На тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць пяць асноўных дыялектных зон, якія аб'ядноўваюцца ў пэўныя пары паводле прынцыпу супрацьпастаўлення: заходняя і ўсходняя, паўночна-заходняя і паўднёва-ўсходняя, а таксама цэнтральная (сярэдняя) зона, якая займае асаблівае месца ў фарміраванні беларускай літаратурнай мовы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. === Заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Western dialects map.jpg|thumb|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Заходняя дыялектная зона ахоплівае пераважна тэрыторыі заходняй і цэнтральнай Беларусі. Яе ўсходняя мяжа праходзіць прыблізна на захад ад лініі [[Полацк]]&nbsp;— [[Лепель]]&nbsp;— [[Барысаў]]&nbsp;— [[Мар’іна Горка|Мар'іна Горка]]&nbsp;— [[Бабруйск]] і далей цягнецца на поўдзень. Зона характарызуецца перш за ўсё наяўнасцю граматычных і лексічных асаблівасцей, якія гістарычна сфарміраваліся пад уплывам [[Польская мова|польскай мовы]] ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200—201}}. Да характэрных фанетычных і граматычных рыс заходняй зоны адносяцца: * Захаванне цвёрдага вымаўлення спалучэння ''[чн]'' у словах ''малочны'', ''ячны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Шырокае ўжыванне ўказальных займеннікаў з прыстаўным гукам ''[г]'': ''гэты'', ''гэны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Спецыфічнае кіраванне ў [[Сінтаксіс|сінтаксічных]] канструкцыях накшталт ''мне баліць галава'' (замест усходняга ''у мяне баліць галава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. * Утварэнне вышэйшай ступені [[прыметнік]]аў з дапамогай суфікса ''-ш-'': ''вышшы'', ''нішшы'', ''глыбшы''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць лічэбнікаў тыпу ''паўтраця'' (два з паловай), ''паўпята'' (чатыры з паловай) і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 147.</ref>. У лексічным плане для заходняй зоны ўласціва выкарыстанне слоў, якія часта маюць польскія адпаведнікі: ''[[свіран]]'', ''палац'', ''[[асада]]'', а таксама спецыфічных назваў: ''абрус'', ''свадзьба'' і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=201}}. === Усходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Eastern dialects map.jpg|thumb|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Усходняя дыялектная зона супрацьпастаўляецца заходняй і ахоплівае тэрыторыі [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] і часткова [[Гомельская вобласць|Гомельшчыны]]. Яе максімальны заходні абсяг пралягае на ўсход ад лініі [[Браслаў]]&nbsp;— [[Глыбокае]]&nbsp;— [[Вілейка]]&nbsp;— [[Слуцк]]&nbsp;— [[Салігорск]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Гэтая тэрыторыя гістарычна раней трапіла пад мацнейшы ўплыў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і рускай мовы, а таксама зберагла шэраг архаічных усходнеславянскіх рыс. Сярод адметных фанетычных і граматычных асаблівасцей усходняй зоны вылучаюцца: * Спрашчэнне спалучэння ''[чн]'' у ''[шн]'' у словах тыпу ''малошны'', ''пшанішны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць указальных займеннікаў без прыстаўнога ''[г]'', з [[Ётацыя|ётацыяй]]: ''йеты'', ''йены''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Выкарыстанне прыметнікаў у форме ''малы'', ''прасты'' замест агульнабеларускіх ''малады'', ''просты''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 198, 199.</ref>. * Канструкцыі з прыназоўнікам ''к'' і [[Давальны склон|давальным склонам]] для абазначэння кірунку: ''пайшоў к бацьку''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. У лексіцы ўсходняй зоны распаўсюджаны словы, агульныя з рускімі гаворкамі: ''амбар'' (замест заходняга ''свіран''), ''хазяін'' (гаспадар), ''кузнец'' (каваль), ''бальны'' (хворы), ''навоз'' (гной){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—200}}. === Паўночна-заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of North-Western dialects map.jpg|thumb|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўночна-заходняя дыялектная зона сфарміравалася як вынік этнічна-моўных працэсаў на [[Балцкі субстрат|балцка-славянскім]] памежжы, якія доўжыліся звыш тысячы гадоў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=131}}. Яе ізаглосы праходзяць цераз [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую вобласці]], а таксама ахопліваюць сумежныя тэрыторыі сучасных [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У склад гэтай зоны ўваходзяць гаворкі Гродзеншчыны, паўночнай Міншчыны да рэк [[Нёман]] і [[Вілія]], а таксама [[Браслаўшчына]] і [[Беларускае Паазер'е]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. Сярод найбольш яскравых моўных асаблівасцей паўночна-заходняй зоны: * Ужыванне інфінітываў з устаўным гукам ''[с]'' або цвёрдым ''[сц]'' пасля заднеязычных: ''ісці'', ''знайсці'' (замест ''іці'', ''знайці''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 176.</ref>. * Вымаўленне мяккага ''[ц']'' у ненаціскных складах на месцы этымалагічнага ''[е]'' пасля мяккіх зычных: ''у хац'а'', ''у л'эс'а''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 121.</ref>. * Наяўнасць формы [[Назоўны склон|назоўнага склону]] адзіночнага ліку прыметнікаў і займеннікаў ніякага роду з націскам: ''такое'', ''гэтае'', ''самое''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 140.</ref>. * Суіснаванне фанетычных варыянтаў ''фасоль'' і ''фасоля''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 44.</ref>. Зона багатая на спецыфічную лексіку, часта ўтвораную пад уплывам балцкага субстрату або запазычаную з польскай і літоўскай моў. Тут сустракаюцца словы ''нарог'' і ''лемяша'' (часткі плуга), ''дзірван'' і ''дзярван'' (абложная зямля){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198—199}}. === Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of South-Eastern dialects map.jpg|thumb|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона ўключае ў сябе ўсходнюю частку паўднёва-заходняга дыялекту ([[Мазыр|Мазыршчына]]), прылягае да паўднёвай часткі сярэднебеларускіх гаворак ([[Бабруйшчына (рэгіён)|Бабруйшчына]], [[Гомельшчына]]) і пераходзіць на поўдні і ўсходзе ва ўкраінскія гаворкі ([[Чарнігаўшчына]]) і рускія паўднёва-заходнія гаворкі ([[Браншчына]]). У гістарычным фарміраванні гэтай зоны вялікую ролю адыгралі старажытныя славянскія плямёны [[дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[радзімічы|радзімічаў]] і [[севяране|севяран]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. Сярод найбольш значных фанетычных і марфалагічных рыс паўднёва-ўсходняй зоны: * Захаванне галосных ''[о]'', ''[е]'' ў закрытых складах пад націскам, якія не перайшлі ў іншыя гукі: ''кон, ''дом'', ''печ'', ''м'од'' (ці ''мед''), якія ў некаторых гаворках рэалізуюцца як [[дыфтонг]]і ''[уо]'', ''[іе]'' (''куон, ''піеч''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 4, 10, 11, 14, 26—29.</ref>. * Цвёрдасць звонкіх зычных перад мяккімі, адсутнасць асіміляцыйнага памякчэння: ''сн'эг'', ''зл'іць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. * Вымаўленне ўказальных і асабовых займеннікаў з прыстаўным гукам ''[в]'': ''вон'', ''вона'', ''воно'', ''воны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Асаблівыя формы [[Родны склон|роднага склону]] адзіночнага ліку займеннікаў: ''майэйу'', ''тваейу'', ''свае́йу'' (замест ''маёй'', ''тваёй''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 125, 126.</ref>. * Формы назоўнікаў ніякага роду тыпу ''цяляты'', ''парасяты'' або ''цяля'', ''парася''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 84, 86, 88.</ref>. Лексічны склад зоны ўтрымлівае мноства слоў, агульных з паўднёварускай і ўкраінскай моўнай прасторай: ''кашара'' (агароджанае месца для жывёлы), ''стайбун'' (гліняны посуд), ''стаўпец'', ''карэц'' (конаўка){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=195—196}}. === Сярэдняя (цэнтральная) дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Сярэдняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Central dialects map.jpg|thumb|Сярэдняя дыялектная зона беларускай мовы]] Сярэдняя (або цэнтральная) дыялектная зона геаграфічна ў асноўным супадае з паласой сярэднебеларускіх пераходных гаворак. Гэтая зона не з'яўляецца першаснай у генетычным плане; яна ўтварылася значна пазней у выніку паступовага накладання і ўзаемадзеяння паўночна-ўсходняга і паўднёва-заходняга дыялектаў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У ёй суіснуюць рысы абодвух масіваў, аднак за стагоддзі развіцця зона выпрацавала і свае ўласныя спецыфічныя з'явы. Менавіта гаворкі цэнтральнай зоны паслужылі падмуркам для нармалізацыі беларускай літаратурнай мовы ў канцы XIX і пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=136}}. Для цэнтральнай зоны характэрна поўнае недысімілятыўнае аканне, пры якім галосныя ''[о]'' і ''[е]'' ў ненаціскных складах заўсёды пераходзяць у выразны гук ''[а]'' (напрыклад, ''вада'', ''трава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Сярод іншых фанетычных рыс адзначаецца наяўнасць цвёрдага ці зацвярдзелага вымаўлення гука ''[р]'' і спецыфічнае вымаўленне ўказальных займеннікаў ''увесь'', ''усё''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У марфалогіі вылучаецца канчатак ''-ам'' у давальным склоне множнага ліку для назоўнікаў ніякага і мужчынскага роду (напрыклад, ''сталам'', ''нажам'') і канчатак ''-ах'' у [[Месны склон|месным склоне]] множнага ліку (''у сталах'', ''у нажах''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 104, 129.</ref>. Таксама адметнай з'яўляецца форма роднага склону адзіночнага ліку ўказальнага займенніка жаночага роду ''тае'' (або ''тые''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Да ліку спецыфічнай лексікі зоны належаць словы, якія ў сучаснасці ўспрымаюцца як агульнанацыянальныя стандарты: ''малады'', ''новы'', ''сіні'', ''сёння'' і іншыя{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—201}}. == Значэнне выдзялення зон == Вывучэнне дыялектных зон паказвае, што тэрыторыя Беларусі ў лексічным плане з'яўляецца ў значнай ступені маналітнай, нягледзячы на фанетычныя ці марфалагічныя адрозненні паміж асноўнымі дыялектамі. Камплексны аналіз ізаглос дазволіў лінгвістам давесці, што геаграфічныя межы многіх моўных з'яў супадаюць з гістарычнымі межамі сярэднявечных дзяржаў, такіх як Вялікае Княства Літоўскае, шляхамі міграцыі насельніцтва і тэрыторыямі шчыльнага кантактавання з суседнімі этнасамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Кандрат Крапіва|Крапіва К. К.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] |загаловак=Дыялекталагічны атлас беларускай мовы |месца=Мінск |выдавецтва=Выдавецтва Акадэміі навук БССР |год=1963 |старонак=338 |ref=ДАБМ}} * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] і інш. |загаловак=Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1968 |старонак=318 |ref=Аванесаў, Мацкевіч}} * {{кніга |аўтар=[[Ніна Баршчэўская|Barszczewska N.]], [[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Dialektologia białoruska |месца=Warszawa |выдавецтва=Instytut Slawistyki PAN |год=2012 |старонак=312 |isbn=978-83-89191-14-4 |ref=Barszczewska, Jankowiak |lang=pl}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская дыялекталогія]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] 9c9vfr3jy1cxoc4mnog9q845ire1gy2 5144204 5144202 2026-05-20T22:27:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Заходняя дыялектная зона */ 5144204 wikitext text/x-wiki '''Дыяле́ктныя зо́ны белару́скай мо́вы''' — буйныя тэрытарыяльныя аб'яднанні [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]], вылучаныя ў [[Лінгвагеаграфія|лінгвагеаграфіі]] пераважна на аснове [[Лексіка|лексічных]], [[Семантыка|семантычных]] і часткова [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічных]] адрозненняў. На геаграфічнай карце [[ізаглоса|ізаглосы]] дыялектных зон накладваюцца на асноўныя дыялектныя масівы ([[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні дыялект]], [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускія гаворкі]]), з аднаго боку дапаўняючы іх геаграфічна, а з другога&nbsp;— перасякаючы іх і не супадаючы з іх межамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=197—200}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Паняцце дыялектнай зоны было ўведзена ў даследаванні па беларускай лінгвагеаграфіі ў другой палове XX стагоддзя падчас фундаментальнага аналізу матэрыялаў «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» калектывам аўтараў пад кіраўніцтвам [[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Р.&nbsp;І.&nbsp;Аванесава]] і [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Ю.&nbsp;Ф.&nbsp;Мацкевіч]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=6}}. Выдзяленне пяці асноўных дыялектных зон (усходняй, заходняй, паўночна-заходняй, паўднёва-ўсходняй і цэнтральнай) дазволіла навукоўцам больш глыбока зразумець спецыфіку беларускіх гаворак, іх кантакты з суседнімі мовамі і ролю культурна-гістарычных працэсаў у іх фарміраванні{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. == Гісторыя вывучэння і метадалогія == У традыцыйнай [[дыялекталогія|дыялекталогіі]], пачынаючы з фундаментальных прац [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскага]] і заканчваючы даследаваннямі першай паловы XX стагоддзя, падзел [[беларуская мова|беларускай мовы]] ажыццяўляўся амаль выключна на аснове [[Фанетыка|фанетыка]]-[[Граматыка|граматычных]] крытэрыяў, якія лічыліся найбольш рэгулярнымі і стабільнымі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—14}}. На гэтай базе былі вылучаны два асноўныя масівы: паўночна-ўсходні дыялект, якому ўласціва [[дысімілятыўнае аканне]] і мяккае вымаўленне гука ''[р']'', і паўднёва-заходні дыялект з недысімілятыўным аканнем і цвёрдым ''[р]'', паміж якімі пралягае паласа пераходных сярэднебеларускіх гаворак{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=120}}. Гэты фанетыка-граматычны падыход, нягледзячы на сваю навуковую абгрунтаванасць, не адлюстроўваў усёй складанасці моўнай прасторы Беларусі і не заўсёды мог патлумачыць спецыфіку лексічнага размеркавання{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=18}}. Змяненне падыходу адбылося пасля стварэння і комплекснага аналізу «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» ў 1963 годзе. Лінгвісты звярнулі ўвагу на тое, што ізаглосы шэрагу моўных з'яў, і ў першую чаргу лексічных, ахопліваюць вялікія тэрыторыі, якія геаграфічна цалкам не супадаюць з вызначанымі межамі асноўных дыялектаў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Лексіка як моўная сістэма з'яўляецца найбольш адкрытай да [[інтэрферэнцыя (лінгвістыка)|інтэрферэнцыі]] і хутчэй паддаецца зменам пад уплывам гістарычных, палітычных і сацыяльных фактараў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=16}}. Нанясенне на карту лексічных адрозненняў паказала, што ўнутры беларускай мовы існуюць іншыя буйныя тэрытарыяльныя супольнасці, якія яднаюць часткі розных дыялектаў. Гэтыя супольнасці і атрымалі назву дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—18}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. У адрозненне ад дыялектаў, якія маюць адносна выразную фанетычную мяжу, дыялектныя зоны вызначаюцца цэлымі пучкамі ізаглос. Гэтыя пучкі могуць разыходзіцца ў розных напрамках і ўтвараць шырокія палосы паступовага пераходу адной з'явы ў іншую. Вызначэнне дыялектных зон дало магчымасць растлумачыць многія з'явы на перыферыі беларускага моўнага арэала, а таксама ўплыў суседніх моў: [[польская мова|польскай]], [[літоўская мова|літоўскай]], [[латышская мова|латгальскай]], [[руская мова|рускай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203}}. Сёння ў беларускай лінгвагеаграфіі прынята вылучаць пяць асноўных дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194—201}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. == Тэрытарыяльны падзел дыялектных зон == На тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць пяць асноўных дыялектных зон, якія аб'ядноўваюцца ў пэўныя пары паводле прынцыпу супрацьпастаўлення: заходняя і ўсходняя, паўночна-заходняя і паўднёва-ўсходняя, а таксама цэнтральная (сярэдняя) зона, якая займае асаблівае месца ў фарміраванні беларускай літаратурнай мовы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. === Заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Western dialects map.jpg|thumb|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Заходняя дыялектная зона ахоплівае пераважна тэрыторыі заходняй і цэнтральнай Беларусі. Яе ўсходняя мяжа праходзіць прыблізна на захад ад лініі [[Полацк]]&nbsp;— [[Лепель]]&nbsp;— [[Барысаў]]&nbsp;— [[Мар’іна Горка|Мар’іна Горка]]&nbsp;— [[Бабруйск]] і далей цягнецца на поўдзень. Зона характарызуецца перш за ўсё наяўнасцю граматычных і лексічных асаблівасцей, якія гістарычна сфарміраваліся пад уплывам [[Польская мова|польскай мовы]] ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200—201}}. Да характэрных фанетычных і граматычных рыс заходняй зоны адносяцца: * Захаванне цвёрдага вымаўлення спалучэння ''[чн]'' у словах ''мало́чны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Шырокае ўжыванне ўказальных займеннікаў з прыстаўным гукам ''[ɣ]'': ''ɣе́ты'', ''ɣе́ны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Спецыфічнае кіраванне ў [[Сінтаксіс|сінтаксічных]] канструкцыях накшталт ''мне балі́ць галава́'' (замест усходняга ''у мяне́ балі́ць галава́''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. * Утварэнне вышэйшай ступені [[прыметнік]]аў з дапамогай суфікса ''-ш-'': ''вы́шшы'', ''ні́шшы'', ''глы́бшы''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць лічэбнікаў тыпу ''паўтраця́'' (два з паловай), ''паўпята́'' (чатыры з паловай) і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 147.</ref>. * У запазычаннях захоўваецца цвёрдае вымаўленне зычных перад гукам ''[е]'', што ілюструецца словамі ''шкарпэткі'', ''ɣазэ́та'', ''патэ́льня''{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. Лексічны склад заходняй зоны адрозніваецца наяўнасцю слоў, якія часта маюць польскія адпаведнікі або ўласцівыя толькі гэтаму рэгіёну. Да іх належаць словы ''ро́вар'', ''валі́ска'', ''гавэ́нда'', ''асабоўка'' ў значэнні лёгкавога аўтамабіля{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. Згодна з даследаваннямі Р.&nbsp;І.&nbsp;Аванесава, для гэтай тэрыторыі характэрна пашырэнне слоў ''гаспада́р'', ''кава́ль'', ''хво́ры'', ''гной'', ''падло́га'', ''сві́ран'', ''вясе́лле''<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 338. Звесткі прыведзены паводле: {{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=201}}.</ref>. Акрамя таго, для абазначэння працэсу ўборкі лёну тут ужываецца дзеяслоў ''рваць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=201}}. === Усходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Eastern dialects map.jpg|thumb|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Усходняя дыялектная зона супрацьпастаўляецца заходняй і ахоплівае тэрыторыі [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] і часткова [[Гомельская вобласць|Гомельшчыны]]. Яе максімальны заходні абсяг пралягае на ўсход ад лініі [[Браслаў]]&nbsp;— [[Глыбокае]]&nbsp;— [[Вілейка]]&nbsp;— [[Слуцк]]&nbsp;— [[Салігорск]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Гэтая тэрыторыя гістарычна раней трапіла пад мацнейшы ўплыў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і рускай мовы, а таксама зберагла шэраг архаічных усходнеславянскіх рыс. Сярод адметных фанетычных і граматычных асаблівасцей усходняй зоны вылучаюцца: * Спрашчэнне спалучэння ''[чн]'' у ''[шн]'' у словах тыпу ''малошны'', ''пшанішны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць указальных займеннікаў без прыстаўнога ''[г]'', з [[Ётацыя|ётацыяй]]: ''йеты'', ''йены''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Выкарыстанне прыметнікаў у форме ''малы'', ''прасты'' замест агульнабеларускіх ''малады'', ''просты''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 198, 199.</ref>. * Канструкцыі з прыназоўнікам ''к'' і [[Давальны склон|давальным склонам]] для абазначэння кірунку: ''пайшоў к бацьку''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. У лексіцы ўсходняй зоны распаўсюджаны словы, агульныя з рускімі гаворкамі: ''амбар'' (замест заходняга ''свіран''), ''хазяін'' (гаспадар), ''кузнец'' (каваль), ''бальны'' (хворы), ''навоз'' (гной){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—200}}. === Паўночна-заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of North-Western dialects map.jpg|thumb|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўночна-заходняя дыялектная зона сфарміравалася як вынік этнічна-моўных працэсаў на [[Балцкі субстрат|балцка-славянскім]] памежжы, якія доўжыліся звыш тысячы гадоў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=131}}. Яе ізаглосы праходзяць цераз [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую вобласці]], а таксама ахопліваюць сумежныя тэрыторыі сучасных [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У склад гэтай зоны ўваходзяць гаворкі Гродзеншчыны, паўночнай Міншчыны да рэк [[Нёман]] і [[Вілія]], а таксама [[Браслаўшчына]] і [[Беларускае Паазер'е]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. Сярод найбольш яскравых моўных асаблівасцей паўночна-заходняй зоны: * Ужыванне інфінітываў з устаўным гукам ''[с]'' або цвёрдым ''[сц]'' пасля заднеязычных: ''ісці'', ''знайсці'' (замест ''іці'', ''знайці''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 176.</ref>. * Вымаўленне мяккага ''[ц']'' у ненаціскных складах на месцы этымалагічнага ''[е]'' пасля мяккіх зычных: ''у хац'а'', ''у л'эс'а''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 121.</ref>. * Наяўнасць формы [[Назоўны склон|назоўнага склону]] адзіночнага ліку прыметнікаў і займеннікаў ніякага роду з націскам: ''такое'', ''гэтае'', ''самое''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 140.</ref>. * Суіснаванне фанетычных варыянтаў ''фасоль'' і ''фасоля''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 44.</ref>. Зона багатая на спецыфічную лексіку, часта ўтвораную пад уплывам балцкага субстрату або запазычаную з польскай і літоўскай моў. Тут сустракаюцца словы ''нарог'' і ''лемяша'' (часткі плуга), ''дзірван'' і ''дзярван'' (абложная зямля){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198—199}}. === Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of South-Eastern dialects map.jpg|thumb|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона ўключае ў сябе ўсходнюю частку паўднёва-заходняга дыялекту ([[Мазыр|Мазыршчына]]), прылягае да паўднёвай часткі сярэднебеларускіх гаворак ([[Бабруйшчына (рэгіён)|Бабруйшчына]], [[Гомельшчына]]) і пераходзіць на поўдні і ўсходзе ва ўкраінскія гаворкі ([[Чарнігаўшчына]]) і рускія паўднёва-заходнія гаворкі ([[Браншчына]]). У гістарычным фарміраванні гэтай зоны вялікую ролю адыгралі старажытныя славянскія плямёны [[дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[радзімічы|радзімічаў]] і [[севяране|севяран]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. Сярод найбольш значных фанетычных і марфалагічных рыс паўднёва-ўсходняй зоны: * Захаванне галосных ''[о]'', ''[е]'' ў закрытых складах пад націскам, якія не перайшлі ў іншыя гукі: ''кон, ''дом'', ''печ'', ''м'од'' (ці ''мед''), якія ў некаторых гаворках рэалізуюцца як [[дыфтонг]]і ''[уо]'', ''[іе]'' (''куон, ''піеч''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 4, 10, 11, 14, 26—29.</ref>. * Цвёрдасць звонкіх зычных перад мяккімі, адсутнасць асіміляцыйнага памякчэння: ''сн'эг'', ''зл'іць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. * Вымаўленне ўказальных і асабовых займеннікаў з прыстаўным гукам ''[в]'': ''вон'', ''вона'', ''воно'', ''воны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Асаблівыя формы [[Родны склон|роднага склону]] адзіночнага ліку займеннікаў: ''майэйу'', ''тваейу'', ''свае́йу'' (замест ''маёй'', ''тваёй''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 125, 126.</ref>. * Формы назоўнікаў ніякага роду тыпу ''цяляты'', ''парасяты'' або ''цяля'', ''парася''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 84, 86, 88.</ref>. Лексічны склад зоны ўтрымлівае мноства слоў, агульных з паўднёварускай і ўкраінскай моўнай прасторай: ''кашара'' (агароджанае месца для жывёлы), ''стайбун'' (гліняны посуд), ''стаўпец'', ''карэц'' (конаўка){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=195—196}}. === Сярэдняя (цэнтральная) дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Сярэдняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Central dialects map.jpg|thumb|Сярэдняя дыялектная зона беларускай мовы]] Сярэдняя (або цэнтральная) дыялектная зона геаграфічна ў асноўным супадае з паласой сярэднебеларускіх пераходных гаворак. Гэтая зона не з'яўляецца першаснай у генетычным плане; яна ўтварылася значна пазней у выніку паступовага накладання і ўзаемадзеяння паўночна-ўсходняга і паўднёва-заходняга дыялектаў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У ёй суіснуюць рысы абодвух масіваў, аднак за стагоддзі развіцця зона выпрацавала і свае ўласныя спецыфічныя з'явы. Менавіта гаворкі цэнтральнай зоны паслужылі падмуркам для нармалізацыі беларускай літаратурнай мовы ў канцы XIX і пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=136}}. Для цэнтральнай зоны характэрна поўнае недысімілятыўнае аканне, пры якім галосныя ''[о]'' і ''[е]'' ў ненаціскных складах заўсёды пераходзяць у выразны гук ''[а]'' (напрыклад, ''вада'', ''трава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Сярод іншых фанетычных рыс адзначаецца наяўнасць цвёрдага ці зацвярдзелага вымаўлення гука ''[р]'' і спецыфічнае вымаўленне ўказальных займеннікаў ''увесь'', ''усё''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У марфалогіі вылучаецца канчатак ''-ам'' у давальным склоне множнага ліку для назоўнікаў ніякага і мужчынскага роду (напрыклад, ''сталам'', ''нажам'') і канчатак ''-ах'' у [[Месны склон|месным склоне]] множнага ліку (''у сталах'', ''у нажах''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 104, 129.</ref>. Таксама адметнай з'яўляецца форма роднага склону адзіночнага ліку ўказальнага займенніка жаночага роду ''тае'' (або ''тые''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Да ліку спецыфічнай лексікі зоны належаць словы, якія ў сучаснасці ўспрымаюцца як агульнанацыянальныя стандарты: ''малады'', ''новы'', ''сіні'', ''сёння'' і іншыя{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—201}}. == Значэнне выдзялення зон == Вывучэнне дыялектных зон паказвае, што тэрыторыя Беларусі ў лексічным плане з'яўляецца ў значнай ступені маналітнай, нягледзячы на фанетычныя ці марфалагічныя адрозненні паміж асноўнымі дыялектамі. Камплексны аналіз ізаглос дазволіў лінгвістам давесці, што геаграфічныя межы многіх моўных з'яў супадаюць з гістарычнымі межамі сярэднявечных дзяржаў, такіх як Вялікае Княства Літоўскае, шляхамі міграцыі насельніцтва і тэрыторыямі шчыльнага кантактавання з суседнімі этнасамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Кандрат Крапіва|Крапіва К. К.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] |загаловак=Дыялекталагічны атлас беларускай мовы |месца=Мінск |выдавецтва=Выдавецтва Акадэміі навук БССР |год=1963 |старонак=338 |ref=ДАБМ}} * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] і інш. |загаловак=Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1968 |старонак=318 |ref=Аванесаў, Мацкевіч}} * {{кніга |аўтар=[[Ніна Баршчэўская|Barszczewska N.]], [[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Dialektologia białoruska |месца=Warszawa |выдавецтва=Instytut Slawistyki PAN |год=2012 |старонак=312 |isbn=978-83-89191-14-4 |ref=Barszczewska, Jankowiak |lang=pl}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская дыялекталогія]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] s2m8mzaki9hy5dryz5h83ibxivvvpf3 5144209 5144204 2026-05-20T22:39:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Усходняя дыялектная зона */ 5144209 wikitext text/x-wiki '''Дыяле́ктныя зо́ны белару́скай мо́вы''' — буйныя тэрытарыяльныя аб'яднанні [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]], вылучаныя ў [[Лінгвагеаграфія|лінгвагеаграфіі]] пераважна на аснове [[Лексіка|лексічных]], [[Семантыка|семантычных]] і часткова [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічных]] адрозненняў. На геаграфічнай карце [[ізаглоса|ізаглосы]] дыялектных зон накладваюцца на асноўныя дыялектныя масівы ([[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні дыялект]], [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускія гаворкі]]), з аднаго боку дапаўняючы іх геаграфічна, а з другога&nbsp;— перасякаючы іх і не супадаючы з іх межамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=197—200}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Паняцце дыялектнай зоны было ўведзена ў даследаванні па беларускай лінгвагеаграфіі ў другой палове XX стагоддзя падчас фундаментальнага аналізу матэрыялаў «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» калектывам аўтараў пад кіраўніцтвам [[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Р.&nbsp;І.&nbsp;Аванесава]] і [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Ю.&nbsp;Ф.&nbsp;Мацкевіч]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=6}}. Выдзяленне пяці асноўных дыялектных зон (усходняй, заходняй, паўночна-заходняй, паўднёва-ўсходняй і цэнтральнай) дазволіла навукоўцам больш глыбока зразумець спецыфіку беларускіх гаворак, іх кантакты з суседнімі мовамі і ролю культурна-гістарычных працэсаў у іх фарміраванні{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. == Гісторыя вывучэння і метадалогія == У традыцыйнай [[дыялекталогія|дыялекталогіі]], пачынаючы з фундаментальных прац [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскага]] і заканчваючы даследаваннямі першай паловы XX стагоддзя, падзел [[беларуская мова|беларускай мовы]] ажыццяўляўся амаль выключна на аснове [[Фанетыка|фанетыка]]-[[Граматыка|граматычных]] крытэрыяў, якія лічыліся найбольш рэгулярнымі і стабільнымі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—14}}. На гэтай базе былі вылучаны два асноўныя масівы: паўночна-ўсходні дыялект, якому ўласціва [[дысімілятыўнае аканне]] і мяккае вымаўленне гука ''[р']'', і паўднёва-заходні дыялект з недысімілятыўным аканнем і цвёрдым ''[р]'', паміж якімі пралягае паласа пераходных сярэднебеларускіх гаворак{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=120}}. Гэты фанетыка-граматычны падыход, нягледзячы на сваю навуковую абгрунтаванасць, не адлюстроўваў усёй складанасці моўнай прасторы Беларусі і не заўсёды мог патлумачыць спецыфіку лексічнага размеркавання{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=18}}. Змяненне падыходу адбылося пасля стварэння і комплекснага аналізу «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» ў 1963 годзе. Лінгвісты звярнулі ўвагу на тое, што ізаглосы шэрагу моўных з'яў, і ў першую чаргу лексічных, ахопліваюць вялікія тэрыторыі, якія геаграфічна цалкам не супадаюць з вызначанымі межамі асноўных дыялектаў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Лексіка як моўная сістэма з'яўляецца найбольш адкрытай да [[інтэрферэнцыя (лінгвістыка)|інтэрферэнцыі]] і хутчэй паддаецца зменам пад уплывам гістарычных, палітычных і сацыяльных фактараў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=16}}. Нанясенне на карту лексічных адрозненняў паказала, што ўнутры беларускай мовы існуюць іншыя буйныя тэрытарыяльныя супольнасці, якія яднаюць часткі розных дыялектаў. Гэтыя супольнасці і атрымалі назву дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—18}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. У адрозненне ад дыялектаў, якія маюць адносна выразную фанетычную мяжу, дыялектныя зоны вызначаюцца цэлымі пучкамі ізаглос. Гэтыя пучкі могуць разыходзіцца ў розных напрамках і ўтвараць шырокія палосы паступовага пераходу адной з'явы ў іншую. Вызначэнне дыялектных зон дало магчымасць растлумачыць многія з'явы на перыферыі беларускага моўнага арэала, а таксама ўплыў суседніх моў: [[польская мова|польскай]], [[літоўская мова|літоўскай]], [[латышская мова|латгальскай]], [[руская мова|рускай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203}}. Сёння ў беларускай лінгвагеаграфіі прынята вылучаць пяць асноўных дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194—201}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. == Тэрытарыяльны падзел дыялектных зон == На тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць пяць асноўных дыялектных зон, якія аб'ядноўваюцца ў пэўныя пары паводле прынцыпу супрацьпастаўлення: заходняя і ўсходняя, паўночна-заходняя і паўднёва-ўсходняя, а таксама цэнтральная (сярэдняя) зона, якая займае асаблівае месца ў фарміраванні беларускай літаратурнай мовы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. === Заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Western dialects map.jpg|thumb|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Заходняя дыялектная зона ахоплівае пераважна тэрыторыі заходняй і цэнтральнай Беларусі. Яе ўсходняя мяжа праходзіць прыблізна на захад ад лініі [[Полацк]]&nbsp;— [[Лепель]]&nbsp;— [[Барысаў]]&nbsp;— [[Мар’іна Горка|Мар’іна Горка]]&nbsp;— [[Бабруйск]] і далей цягнецца на поўдзень. Зона характарызуецца перш за ўсё наяўнасцю граматычных і лексічных асаблівасцей, якія гістарычна сфарміраваліся пад уплывам [[Польская мова|польскай мовы]] ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200—201}}. Да характэрных фанетычных і граматычных рыс заходняй зоны адносяцца: * Захаванне цвёрдага вымаўлення спалучэння ''[чн]'' у словах ''мало́чны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Шырокае ўжыванне ўказальных займеннікаў з прыстаўным гукам ''[ɣ]'': ''ɣе́ты'', ''ɣе́ны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Спецыфічнае кіраванне ў [[Сінтаксіс|сінтаксічных]] канструкцыях накшталт ''мне балі́ць галава́'' (замест усходняга ''у мяне́ балі́ць галава́''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. * Утварэнне вышэйшай ступені [[прыметнік]]аў з дапамогай суфікса ''-ш-'': ''вы́шшы'', ''ні́шшы'', ''глы́бшы''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць лічэбнікаў тыпу ''паўтраця́'' (два з паловай), ''паўпята́'' (чатыры з паловай) і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 147.</ref>. * У запазычаннях захоўваецца цвёрдае вымаўленне зычных перад гукам ''[е]'', што ілюструецца словамі ''шкарпэткі'', ''ɣазэ́та'', ''патэ́льня''{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. Лексічны склад заходняй зоны адрозніваецца наяўнасцю слоў, якія часта маюць польскія адпаведнікі або ўласцівыя толькі гэтаму рэгіёну. Да іх належаць словы ''ро́вар'', ''валі́ска'', ''гавэ́нда'', ''асабоўка'' ў значэнні лёгкавога аўтамабіля{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. Згодна з даследаваннямі Р.&nbsp;І.&nbsp;Аванесава, для гэтай тэрыторыі характэрна пашырэнне слоў ''гаспада́р'', ''кава́ль'', ''хво́ры'', ''гной'', ''падло́га'', ''сві́ран'', ''вясе́лле''<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 338. Звесткі прыведзены паводле: {{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=201}}.</ref>. Акрамя таго, для абазначэння працэсу ўборкі лёну тут ужываецца дзеяслоў ''рваць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=201}}. === Усходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Eastern dialects map.jpg|thumb|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Усходняя дыялектная зона супрацьпастаўляецца заходняй і ахоплівае тэрыторыі [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] і часткова [[Гомельская вобласць|Гомельшчыны]]. Яе максімальны заходні абсяг пралягае на ўсход ад лініі [[Браслаў]]&nbsp;— [[Глыбокае]]&nbsp;— [[Вілейка]]&nbsp;— [[Слуцк]]&nbsp;— [[Салігорск]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Гэтая тэрыторыя гістарычна раней трапіла пад мацнейшы ўплыў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і рускай мовы, а таксама зберагла шэраг архаічных усходнеславянскіх рыс{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Сярод адметных фанетычных і граматычных асаблівасцей усходняй зоны вылучаюцца: * Спалучэнне ў ''[шн]'' у словах тыпу ''мало́шны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>, ''рушні́к'', ''паграні́шнік''{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. * Наяўнасць указальных займеннікаў без прыстаўнога ''[й]'', з [[Ётацыя|ётацыяй]]: ''йе́ты'', ''йе́ны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Выкарыстанне прыметнікаў у форме ''ма́лы'', ''прасты́''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 198, 199.</ref>. * Канструкцыі з прыназоўнікам ''к'' і [[Давальны склон|давальным склонам]] для абазначэння кірунку: ''пайшо́ў к ба́цьку''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. * У запазычаных словах адзначаецца мяккае вымаўленне зычных перад гукам ''[е]'', што фіксуецца ў формах ''кваце́ра'', ''універсіце́т'', ''целеɣра́ма''{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. У лексіцы ўсходняй зоны распаўсюджаны словы, агульныя з рускімі гаворкамі: ''амба́р'' (замест заходняга ''свіран''), ''хазя́ін'' (гаспадар), ''кузне́ц'' (каваль), ''бальны́'' (хворы), ''наво́з'' (гной){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—200}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. У якасці назвы вясельнага абраду пашырана слова ''сва́дзьба'', а слова ''мост'' часта ўжываецца ў значэнні падлогі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Уборка ільну ў гэтым рэгіёне пазначаецца дзеясловам ''браць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}. === Паўночна-заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of North-Western dialects map.jpg|thumb|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўночна-заходняя дыялектная зона сфарміравалася як вынік этнічна-моўных працэсаў на [[Балцкі субстрат|балцка-славянскім]] памежжы, якія доўжыліся звыш тысячы гадоў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=131}}. Яе ізаглосы праходзяць цераз [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую вобласці]], а таксама ахопліваюць сумежныя тэрыторыі сучасных [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У склад гэтай зоны ўваходзяць гаворкі Гродзеншчыны, паўночнай Міншчыны да рэк [[Нёман]] і [[Вілія]], а таксама [[Браслаўшчына]] і [[Беларускае Паазер'е]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. Сярод найбольш яскравых моўных асаблівасцей паўночна-заходняй зоны: * Ужыванне інфінітываў з устаўным гукам ''[с]'' або цвёрдым ''[сц]'' пасля заднеязычных: ''ісці'', ''знайсці'' (замест ''іці'', ''знайці''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 176.</ref>. * Вымаўленне мяккага ''[ц']'' у ненаціскных складах на месцы этымалагічнага ''[е]'' пасля мяккіх зычных: ''у хац'а'', ''у л'эс'а''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 121.</ref>. * Наяўнасць формы [[Назоўны склон|назоўнага склону]] адзіночнага ліку прыметнікаў і займеннікаў ніякага роду з націскам: ''такое'', ''гэтае'', ''самое''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 140.</ref>. * Суіснаванне фанетычных варыянтаў ''фасоль'' і ''фасоля''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 44.</ref>. Зона багатая на спецыфічную лексіку, часта ўтвораную пад уплывам балцкага субстрату або запазычаную з польскай і літоўскай моў. Тут сустракаюцца словы ''нарог'' і ''лемяша'' (часткі плуга), ''дзірван'' і ''дзярван'' (абложная зямля){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198—199}}. === Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of South-Eastern dialects map.jpg|thumb|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона ўключае ў сябе ўсходнюю частку паўднёва-заходняга дыялекту ([[Мазыр|Мазыршчына]]), прылягае да паўднёвай часткі сярэднебеларускіх гаворак ([[Бабруйшчына (рэгіён)|Бабруйшчына]], [[Гомельшчына]]) і пераходзіць на поўдні і ўсходзе ва ўкраінскія гаворкі ([[Чарнігаўшчына]]) і рускія паўднёва-заходнія гаворкі ([[Браншчына]]). У гістарычным фарміраванні гэтай зоны вялікую ролю адыгралі старажытныя славянскія плямёны [[дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[радзімічы|радзімічаў]] і [[севяране|севяран]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. Сярод найбольш значных фанетычных і марфалагічных рыс паўднёва-ўсходняй зоны: * Захаванне галосных ''[о]'', ''[е]'' ў закрытых складах пад націскам, якія не перайшлі ў іншыя гукі: ''кон, ''дом'', ''печ'', ''м'од'' (ці ''мед''), якія ў некаторых гаворках рэалізуюцца як [[дыфтонг]]і ''[уо]'', ''[іе]'' (''куон, ''піеч''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 4, 10, 11, 14, 26—29.</ref>. * Цвёрдасць звонкіх зычных перад мяккімі, адсутнасць асіміляцыйнага памякчэння: ''сн'эг'', ''зл'іць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. * Вымаўленне ўказальных і асабовых займеннікаў з прыстаўным гукам ''[в]'': ''вон'', ''вона'', ''воно'', ''воны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Асаблівыя формы [[Родны склон|роднага склону]] адзіночнага ліку займеннікаў: ''майэйу'', ''тваейу'', ''свае́йу'' (замест ''маёй'', ''тваёй''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 125, 126.</ref>. * Формы назоўнікаў ніякага роду тыпу ''цяляты'', ''парасяты'' або ''цяля'', ''парася''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 84, 86, 88.</ref>. Лексічны склад зоны ўтрымлівае мноства слоў, агульных з паўднёварускай і ўкраінскай моўнай прасторай: ''кашара'' (агароджанае месца для жывёлы), ''стайбун'' (гліняны посуд), ''стаўпец'', ''карэц'' (конаўка){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=195—196}}. === Сярэдняя (цэнтральная) дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Сярэдняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Central dialects map.jpg|thumb|Сярэдняя дыялектная зона беларускай мовы]] Сярэдняя (або цэнтральная) дыялектная зона геаграфічна ў асноўным супадае з паласой сярэднебеларускіх пераходных гаворак. Гэтая зона не з'яўляецца першаснай у генетычным плане; яна ўтварылася значна пазней у выніку паступовага накладання і ўзаемадзеяння паўночна-ўсходняга і паўднёва-заходняга дыялектаў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У ёй суіснуюць рысы абодвух масіваў, аднак за стагоддзі развіцця зона выпрацавала і свае ўласныя спецыфічныя з'явы. Менавіта гаворкі цэнтральнай зоны паслужылі падмуркам для нармалізацыі беларускай літаратурнай мовы ў канцы XIX і пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=136}}. Для цэнтральнай зоны характэрна поўнае недысімілятыўнае аканне, пры якім галосныя ''[о]'' і ''[е]'' ў ненаціскных складах заўсёды пераходзяць у выразны гук ''[а]'' (напрыклад, ''вада'', ''трава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Сярод іншых фанетычных рыс адзначаецца наяўнасць цвёрдага ці зацвярдзелага вымаўлення гука ''[р]'' і спецыфічнае вымаўленне ўказальных займеннікаў ''увесь'', ''усё''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У марфалогіі вылучаецца канчатак ''-ам'' у давальным склоне множнага ліку для назоўнікаў ніякага і мужчынскага роду (напрыклад, ''сталам'', ''нажам'') і канчатак ''-ах'' у [[Месны склон|месным склоне]] множнага ліку (''у сталах'', ''у нажах''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 104, 129.</ref>. Таксама адметнай з'яўляецца форма роднага склону адзіночнага ліку ўказальнага займенніка жаночага роду ''тае'' (або ''тые''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Да ліку спецыфічнай лексікі зоны належаць словы, якія ў сучаснасці ўспрымаюцца як агульнанацыянальныя стандарты: ''малады'', ''новы'', ''сіні'', ''сёння'' і іншыя{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—201}}. == Значэнне выдзялення зон == Вывучэнне дыялектных зон паказвае, што тэрыторыя Беларусі ў лексічным плане з'яўляецца ў значнай ступені маналітнай, нягледзячы на фанетычныя ці марфалагічныя адрозненні паміж асноўнымі дыялектамі. Камплексны аналіз ізаглос дазволіў лінгвістам давесці, што геаграфічныя межы многіх моўных з'яў супадаюць з гістарычнымі межамі сярэднявечных дзяржаў, такіх як Вялікае Княства Літоўскае, шляхамі міграцыі насельніцтва і тэрыторыямі шчыльнага кантактавання з суседнімі этнасамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Кандрат Крапіва|Крапіва К. К.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] |загаловак=Дыялекталагічны атлас беларускай мовы |месца=Мінск |выдавецтва=Выдавецтва Акадэміі навук БССР |год=1963 |старонак=338 |ref=ДАБМ}} * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] і інш. |загаловак=Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1968 |старонак=318 |ref=Аванесаў, Мацкевіч}} * {{кніга |аўтар=[[Ніна Баршчэўская|Barszczewska N.]], [[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Dialektologia białoruska |месца=Warszawa |выдавецтва=Instytut Slawistyki PAN |год=2012 |старонак=312 |isbn=978-83-89191-14-4 |ref=Barszczewska, Jankowiak |lang=pl}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская дыялекталогія]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] 05w4o1mtleaok9r6jz2ozmk7qfclp0w 5144217 5144209 2026-05-20T22:52:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Паўночна-заходняя дыялектная зона */ 5144217 wikitext text/x-wiki '''Дыяле́ктныя зо́ны белару́скай мо́вы''' — буйныя тэрытарыяльныя аб'яднанні [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]], вылучаныя ў [[Лінгвагеаграфія|лінгвагеаграфіі]] пераважна на аснове [[Лексіка|лексічных]], [[Семантыка|семантычных]] і часткова [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічных]] адрозненняў. На геаграфічнай карце [[ізаглоса|ізаглосы]] дыялектных зон накладваюцца на асноўныя дыялектныя масівы ([[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні дыялект]], [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускія гаворкі]]), з аднаго боку дапаўняючы іх геаграфічна, а з другога&nbsp;— перасякаючы іх і не супадаючы з іх межамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=197—200}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Паняцце дыялектнай зоны было ўведзена ў даследаванні па беларускай лінгвагеаграфіі ў другой палове XX стагоддзя падчас фундаментальнага аналізу матэрыялаў «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» калектывам аўтараў пад кіраўніцтвам [[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Р.&nbsp;І.&nbsp;Аванесава]] і [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Ю.&nbsp;Ф.&nbsp;Мацкевіч]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=6}}. Выдзяленне пяці асноўных дыялектных зон (усходняй, заходняй, паўночна-заходняй, паўднёва-ўсходняй і цэнтральнай) дазволіла навукоўцам больш глыбока зразумець спецыфіку беларускіх гаворак, іх кантакты з суседнімі мовамі і ролю культурна-гістарычных працэсаў у іх фарміраванні{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. == Гісторыя вывучэння і метадалогія == У традыцыйнай [[дыялекталогія|дыялекталогіі]], пачынаючы з фундаментальных прац [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскага]] і заканчваючы даследаваннямі першай паловы XX стагоддзя, падзел [[беларуская мова|беларускай мовы]] ажыццяўляўся амаль выключна на аснове [[Фанетыка|фанетыка]]-[[Граматыка|граматычных]] крытэрыяў, якія лічыліся найбольш рэгулярнымі і стабільнымі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—14}}. На гэтай базе былі вылучаны два асноўныя масівы: паўночна-ўсходні дыялект, якому ўласціва [[дысімілятыўнае аканне]] і мяккае вымаўленне гука ''[р']'', і паўднёва-заходні дыялект з недысімілятыўным аканнем і цвёрдым ''[р]'', паміж якімі пралягае паласа пераходных сярэднебеларускіх гаворак{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=120}}. Гэты фанетыка-граматычны падыход, нягледзячы на сваю навуковую абгрунтаванасць, не адлюстроўваў усёй складанасці моўнай прасторы Беларусі і не заўсёды мог патлумачыць спецыфіку лексічнага размеркавання{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=18}}. Змяненне падыходу адбылося пасля стварэння і комплекснага аналізу «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» ў 1963 годзе. Лінгвісты звярнулі ўвагу на тое, што ізаглосы шэрагу моўных з'яў, і ў першую чаргу лексічных, ахопліваюць вялікія тэрыторыі, якія геаграфічна цалкам не супадаюць з вызначанымі межамі асноўных дыялектаў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Лексіка як моўная сістэма з'яўляецца найбольш адкрытай да [[інтэрферэнцыя (лінгвістыка)|інтэрферэнцыі]] і хутчэй паддаецца зменам пад уплывам гістарычных, палітычных і сацыяльных фактараў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=16}}. Нанясенне на карту лексічных адрозненняў паказала, што ўнутры беларускай мовы існуюць іншыя буйныя тэрытарыяльныя супольнасці, якія яднаюць часткі розных дыялектаў. Гэтыя супольнасці і атрымалі назву дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—18}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. У адрозненне ад дыялектаў, якія маюць адносна выразную фанетычную мяжу, дыялектныя зоны вызначаюцца цэлымі пучкамі ізаглос. Гэтыя пучкі могуць разыходзіцца ў розных напрамках і ўтвараць шырокія палосы паступовага пераходу адной з'явы ў іншую. Вызначэнне дыялектных зон дало магчымасць растлумачыць многія з'явы на перыферыі беларускага моўнага арэала, а таксама ўплыў суседніх моў: [[польская мова|польскай]], [[літоўская мова|літоўскай]], [[латышская мова|латгальскай]], [[руская мова|рускай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203}}. Сёння ў беларускай лінгвагеаграфіі прынята вылучаць пяць асноўных дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194—201}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. == Тэрытарыяльны падзел дыялектных зон == На тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць пяць асноўных дыялектных зон, якія аб'ядноўваюцца ў пэўныя пары паводле прынцыпу супрацьпастаўлення: заходняя і ўсходняя, паўночна-заходняя і паўднёва-ўсходняя, а таксама цэнтральная (сярэдняя) зона, якая займае асаблівае месца ў фарміраванні беларускай літаратурнай мовы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. === Заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Western dialects map.jpg|thumb|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Заходняя дыялектная зона ахоплівае пераважна тэрыторыі заходняй і цэнтральнай Беларусі. Яе ўсходняя мяжа праходзіць прыблізна на захад ад лініі [[Полацк]]&nbsp;— [[Лепель]]&nbsp;— [[Барысаў]]&nbsp;— [[Мар’іна Горка|Мар’іна Горка]]&nbsp;— [[Бабруйск]] і далей цягнецца на поўдзень. Зона характарызуецца перш за ўсё наяўнасцю граматычных і лексічных асаблівасцей, якія гістарычна сфарміраваліся пад уплывам [[Польская мова|польскай мовы]] ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200—201}}. Да характэрных фанетычных і граматычных рыс заходняй зоны адносяцца: * Захаванне цвёрдага вымаўлення спалучэння ''[чн]'' у словах ''мало́чны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Шырокае ўжыванне ўказальных займеннікаў з прыстаўным гукам ''[ɣ]'': ''ɣе́ты'', ''ɣе́ны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Спецыфічнае кіраванне ў [[Сінтаксіс|сінтаксічных]] канструкцыях накшталт ''мне балі́ць галава́'' (замест усходняга ''у мяне́ балі́ць галава́''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. * Утварэнне вышэйшай ступені [[прыметнік]]аў з дапамогай суфікса ''-ш-'': ''вы́шшы'', ''ні́шшы'', ''глы́бшы''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць лічэбнікаў тыпу ''паўтраця́'' (два з паловай), ''паўпята́'' (чатыры з паловай) і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 147.</ref>. * У запазычаннях захоўваецца цвёрдае вымаўленне зычных перад гукам ''[е]'', што ілюструецца словамі ''шкарпэткі'', ''ɣазэ́та'', ''патэ́льня''{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. Лексічны склад заходняй зоны адрозніваецца наяўнасцю слоў, якія часта маюць польскія адпаведнікі або ўласцівыя толькі гэтаму рэгіёну. Да іх належаць словы ''ро́вар'', ''валі́ска'', ''гавэ́нда'', ''асабоўка'' ў значэнні лёгкавога аўтамабіля{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. Згодна з даследаваннямі Р.&nbsp;І.&nbsp;Аванесава, для гэтай тэрыторыі характэрна пашырэнне слоў ''гаспада́р'', ''кава́ль'', ''хво́ры'', ''гной'', ''падло́га'', ''сві́ран'', ''вясе́лле''<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 338. Звесткі прыведзены паводле: {{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=201}}.</ref>. Акрамя таго, для абазначэння працэсу ўборкі лёну тут ужываецца дзеяслоў ''рваць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=201}}. === Усходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Eastern dialects map.jpg|thumb|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Усходняя дыялектная зона супрацьпастаўляецца заходняй і ахоплівае тэрыторыі [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] і часткова [[Гомельская вобласць|Гомельшчыны]]. Яе максімальны заходні абсяг пралягае на ўсход ад лініі [[Браслаў]]&nbsp;— [[Глыбокае]]&nbsp;— [[Вілейка]]&nbsp;— [[Слуцк]]&nbsp;— [[Салігорск]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Гэтая тэрыторыя гістарычна раней трапіла пад мацнейшы ўплыў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і рускай мовы, а таксама зберагла шэраг архаічных усходнеславянскіх рыс{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Сярод адметных фанетычных і граматычных асаблівасцей усходняй зоны вылучаюцца: * Спалучэнне ў ''[шн]'' у словах тыпу ''мало́шны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>, ''рушні́к'', ''паграні́шнік''{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. * Наяўнасць указальных займеннікаў без прыстаўнога ''[й]'', з [[Ётацыя|ётацыяй]]: ''йе́ты'', ''йе́ны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Выкарыстанне прыметнікаў у форме ''ма́лы'', ''прасты́''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 198, 199.</ref>. * Канструкцыі з прыназоўнікам ''к'' і [[Давальны склон|давальным склонам]] для абазначэння кірунку: ''пайшо́ў к ба́цьку''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. * У запазычаных словах адзначаецца мяккае вымаўленне зычных перад гукам ''[е]'', што фіксуецца ў формах ''кваце́ра'', ''універсіце́т'', ''целеɣра́ма''{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. У лексіцы ўсходняй зоны распаўсюджаны словы, агульныя з рускімі гаворкамі: ''амба́р'' (замест заходняга ''свіран''), ''хазя́ін'' (гаспадар), ''кузне́ц'' (каваль), ''бальны́'' (хворы), ''наво́з'' (гной){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—200}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. У якасці назвы вясельнага абраду пашырана слова ''сва́дзьба'', а слова ''мост'' часта ўжываецца ў значэнні падлогі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Уборка ільну ў гэтым рэгіёне пазначаецца дзеясловам ''браць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}. === Паўночна-заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of North-Western dialects map.jpg|thumb|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўночна-заходняя дыялектная зона сфарміравалася як вынік этнічна-моўных працэсаў на [[Балцкі субстрат|балцка-славянскім]] памежжы, якія доўжыліся звыш тысячы гадоў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=131}}. Яе ізаглосы праходзяць цераз [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую вобласці]], а таксама ахопліваюць сумежныя тэрыторыі сучасных [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У склад гэтай зоны ўваходзяць гаворкі Гродзеншчыны, паўночнай Міншчыны да рэк [[Нёман]] і [[Вілія]], а таксама [[Браслаўшчына]] і [[Беларускае Паазер'е]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. У галіне фанетыкі і марфалогіі для паўночна-заходняй зоны ўласцівы наступныя спецыфічныя архаічныя і інавацыйныя рысы: * Ужыванне інфінітываў з устаўным гукам ''[с]'' або цвёрдым ''[сц]'' пасля заднеязычных зычных: ''ісці́'', ''знайсці́'' (замест усходніх варыянтаў ''іці́'', ''знайці́''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 176.</ref>. * Вымаўленне мяккага ''[ц']'' у ненаціскных складах на месцы этымалагічнага ''[е]'' пасля мяккіх зычных: ''у ха́ц'а'', ''у л'е́с'а''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 121.</ref>. * Наяўнасць формы [[Назоўны склон|назоўнага склону]] адзіночнага ліку прыметнікаў і займеннікаў ніякага роду з націскам на канчатку: ''тако́е'', ''гэта́е'', ''само́е''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 140.</ref>. * Поўнае [[Яканне|яканне]], якое дэманструюць формы ''у ле́ся'', ''у ха́ця''{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=133}}. * Шырокае выкарыстанне пратэтычнага фрыкатыўнага гука ''[ɣ]'', што фіксуецца ў словах: ''ɣаве́чкі'', ''ɣо́стры'', ''ɣо́сень'', ''ɣу́зел''{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=133}}. * Частае ўжыванне выбухнога гука ''[г]'' (і ў некаторых выпадках фрыкатыўнага ''[ɣ]'') у лексіцы запазычанага паходжання: ''газэ́та'', ''га́рнак'', ''гонт'', ''гры́ка'', ''галɣа́н''{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=133}}. Лексічны склад зоны надзвычай багаты на спецыфічныя словы, якія ўтварыліся пад уплывам балцкага субстрату або былі запазычаны з польскай і літоўскай моў. Сярод адметнасцей слоўнікавага складу вылучаюцца: * Суіснаванне адначасова двух фанетычных варыянтаў: ''фасо́ль'' і ''фасо́ля''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 44.</ref>. * Спецыфічныя назвы частак плуга: ''наро́г'' і ''лемяша́''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198—199}}. * Абазначэнне аблогавай зямлі словамі ''дзірва́н'' і ''дзярва́н''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198—199}}. * Шэраг лексем польскага ці літоўскага паходжання: ''па́стыр'' (у значэнні пастуха), ''по́шар'' (сухая карма для жывёлы), ''по́ўсць'' (шэрсць), ''шашо́к'' (тхор), ''вужа́н'' (вуж), ''мі́лта'' (страва з аўсянай мукі), ''сту́дня''{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=132}}. * Арніталагічныя і энтамалагічныя назвы: ''ка́ўка'', ''скаўро́нак'' (жаваранак), ''бонк'' (авадзень){{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=132}}. * Указальны займеннік з пратэтычным гукам: ''ɣэ́ны''{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=132}}. === Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of South-Eastern dialects map.jpg|thumb|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона ўключае ў сябе ўсходнюю частку паўднёва-заходняга дыялекту ([[Мазыр|Мазыршчына]]), прылягае да паўднёвай часткі сярэднебеларускіх гаворак ([[Бабруйшчына (рэгіён)|Бабруйшчына]], [[Гомельшчына]]) і пераходзіць на поўдні і ўсходзе ва ўкраінскія гаворкі ([[Чарнігаўшчына]]) і рускія паўднёва-заходнія гаворкі ([[Браншчына]]). У гістарычным фарміраванні гэтай зоны вялікую ролю адыгралі старажытныя славянскія плямёны [[дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[радзімічы|радзімічаў]] і [[севяране|севяран]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. Сярод найбольш значных фанетычных і марфалагічных рыс паўднёва-ўсходняй зоны: * Захаванне галосных ''[о]'', ''[е]'' ў закрытых складах пад націскам, якія не перайшлі ў іншыя гукі: ''кон, ''дом'', ''печ'', ''м'од'' (ці ''мед''), якія ў некаторых гаворках рэалізуюцца як [[дыфтонг]]і ''[уо]'', ''[іе]'' (''куон, ''піеч''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 4, 10, 11, 14, 26—29.</ref>. * Цвёрдасць звонкіх зычных перад мяккімі, адсутнасць асіміляцыйнага памякчэння: ''сн'эг'', ''зл'іць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. * Вымаўленне ўказальных і асабовых займеннікаў з прыстаўным гукам ''[в]'': ''вон'', ''вона'', ''воно'', ''воны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Асаблівыя формы [[Родны склон|роднага склону]] адзіночнага ліку займеннікаў: ''майэйу'', ''тваейу'', ''свае́йу'' (замест ''маёй'', ''тваёй''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 125, 126.</ref>. * Формы назоўнікаў ніякага роду тыпу ''цяляты'', ''парасяты'' або ''цяля'', ''парася''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 84, 86, 88.</ref>. Лексічны склад зоны ўтрымлівае мноства слоў, агульных з паўднёварускай і ўкраінскай моўнай прасторай: ''кашара'' (агароджанае месца для жывёлы), ''стайбун'' (гліняны посуд), ''стаўпец'', ''карэц'' (конаўка){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=195—196}}. === Сярэдняя (цэнтральная) дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Сярэдняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Central dialects map.jpg|thumb|Сярэдняя дыялектная зона беларускай мовы]] Сярэдняя (або цэнтральная) дыялектная зона геаграфічна ў асноўным супадае з паласой сярэднебеларускіх пераходных гаворак. Гэтая зона не з'яўляецца першаснай у генетычным плане; яна ўтварылася значна пазней у выніку паступовага накладання і ўзаемадзеяння паўночна-ўсходняга і паўднёва-заходняга дыялектаў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У ёй суіснуюць рысы абодвух масіваў, аднак за стагоддзі развіцця зона выпрацавала і свае ўласныя спецыфічныя з'явы. Менавіта гаворкі цэнтральнай зоны паслужылі падмуркам для нармалізацыі беларускай літаратурнай мовы ў канцы XIX і пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=136}}. Для цэнтральнай зоны характэрна поўнае недысімілятыўнае аканне, пры якім галосныя ''[о]'' і ''[е]'' ў ненаціскных складах заўсёды пераходзяць у выразны гук ''[а]'' (напрыклад, ''вада'', ''трава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Сярод іншых фанетычных рыс адзначаецца наяўнасць цвёрдага ці зацвярдзелага вымаўлення гука ''[р]'' і спецыфічнае вымаўленне ўказальных займеннікаў ''увесь'', ''усё''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У марфалогіі вылучаецца канчатак ''-ам'' у давальным склоне множнага ліку для назоўнікаў ніякага і мужчынскага роду (напрыклад, ''сталам'', ''нажам'') і канчатак ''-ах'' у [[Месны склон|месным склоне]] множнага ліку (''у сталах'', ''у нажах''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 104, 129.</ref>. Таксама адметнай з'яўляецца форма роднага склону адзіночнага ліку ўказальнага займенніка жаночага роду ''тае'' (або ''тые''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Да ліку спецыфічнай лексікі зоны належаць словы, якія ў сучаснасці ўспрымаюцца як агульнанацыянальныя стандарты: ''малады'', ''новы'', ''сіні'', ''сёння'' і іншыя{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—201}}. == Значэнне выдзялення зон == Вывучэнне дыялектных зон паказвае, што тэрыторыя Беларусі ў лексічным плане з'яўляецца ў значнай ступені маналітнай, нягледзячы на фанетычныя ці марфалагічныя адрозненні паміж асноўнымі дыялектамі. Камплексны аналіз ізаглос дазволіў лінгвістам давесці, што геаграфічныя межы многіх моўных з'яў супадаюць з гістарычнымі межамі сярэднявечных дзяржаў, такіх як Вялікае Княства Літоўскае, шляхамі міграцыі насельніцтва і тэрыторыямі шчыльнага кантактавання з суседнімі этнасамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Кандрат Крапіва|Крапіва К. К.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] |загаловак=Дыялекталагічны атлас беларускай мовы |месца=Мінск |выдавецтва=Выдавецтва Акадэміі навук БССР |год=1963 |старонак=338 |ref=ДАБМ}} * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] і інш. |загаловак=Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1968 |старонак=318 |ref=Аванесаў, Мацкевіч}} * {{кніга |аўтар=[[Ніна Баршчэўская|Barszczewska N.]], [[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Dialektologia białoruska |месца=Warszawa |выдавецтва=Instytut Slawistyki PAN |год=2012 |старонак=312 |isbn=978-83-89191-14-4 |ref=Barszczewska, Jankowiak |lang=pl}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская дыялекталогія]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] 6l1ftoj2tyyxetie4i4piwz1bgrldzy 5144221 5144217 2026-05-20T22:58:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Паўночна-заходняя дыялектная зона */ 5144221 wikitext text/x-wiki '''Дыяле́ктныя зо́ны белару́скай мо́вы''' — буйныя тэрытарыяльныя аб'яднанні [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]], вылучаныя ў [[Лінгвагеаграфія|лінгвагеаграфіі]] пераважна на аснове [[Лексіка|лексічных]], [[Семантыка|семантычных]] і часткова [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічных]] адрозненняў. На геаграфічнай карце [[ізаглоса|ізаглосы]] дыялектных зон накладваюцца на асноўныя дыялектныя масівы ([[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні дыялект]], [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускія гаворкі]]), з аднаго боку дапаўняючы іх геаграфічна, а з другога&nbsp;— перасякаючы іх і не супадаючы з іх межамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=197—200}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Паняцце дыялектнай зоны было ўведзена ў даследаванні па беларускай лінгвагеаграфіі ў другой палове XX стагоддзя падчас фундаментальнага аналізу матэрыялаў «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» калектывам аўтараў пад кіраўніцтвам [[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Р.&nbsp;І.&nbsp;Аванесава]] і [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Ю.&nbsp;Ф.&nbsp;Мацкевіч]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=6}}. Выдзяленне пяці асноўных дыялектных зон (усходняй, заходняй, паўночна-заходняй, паўднёва-ўсходняй і цэнтральнай) дазволіла навукоўцам больш глыбока зразумець спецыфіку беларускіх гаворак, іх кантакты з суседнімі мовамі і ролю культурна-гістарычных працэсаў у іх фарміраванні{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. == Гісторыя вывучэння і метадалогія == У традыцыйнай [[дыялекталогія|дыялекталогіі]], пачынаючы з фундаментальных прац [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскага]] і заканчваючы даследаваннямі першай паловы XX стагоддзя, падзел [[беларуская мова|беларускай мовы]] ажыццяўляўся амаль выключна на аснове [[Фанетыка|фанетыка]]-[[Граматыка|граматычных]] крытэрыяў, якія лічыліся найбольш рэгулярнымі і стабільнымі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—14}}. На гэтай базе былі вылучаны два асноўныя масівы: паўночна-ўсходні дыялект, якому ўласціва [[дысімілятыўнае аканне]] і мяккае вымаўленне гука ''[р']'', і паўднёва-заходні дыялект з недысімілятыўным аканнем і цвёрдым ''[р]'', паміж якімі пралягае паласа пераходных сярэднебеларускіх гаворак{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=120}}. Гэты фанетыка-граматычны падыход, нягледзячы на сваю навуковую абгрунтаванасць, не адлюстроўваў усёй складанасці моўнай прасторы Беларусі і не заўсёды мог патлумачыць спецыфіку лексічнага размеркавання{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=18}}. Змяненне падыходу адбылося пасля стварэння і комплекснага аналізу «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы|Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы]]» ў 1963 годзе. Лінгвісты звярнулі ўвагу на тое, што ізаглосы шэрагу моўных з'яў, і ў першую чаргу лексічных, ахопліваюць вялікія тэрыторыі, якія геаграфічна цалкам не супадаюць з вызначанымі межамі асноўных дыялектаў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. Лексіка як моўная сістэма з'яўляецца найбольш адкрытай да [[інтэрферэнцыя (лінгвістыка)|інтэрферэнцыі]] і хутчэй паддаецца зменам пад уплывам гістарычных, палітычных і сацыяльных фактараў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=16}}. Нанясенне на карту лексічных адрозненняў паказала, што ўнутры беларускай мовы існуюць іншыя буйныя тэрытарыяльныя супольнасці, якія яднаюць часткі розных дыялектаў. Гэтыя супольнасці і атрымалі назву дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=13—18}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. У адрозненне ад дыялектаў, якія маюць адносна выразную фанетычную мяжу, дыялектныя зоны вызначаюцца цэлымі пучкамі ізаглос. Гэтыя пучкі могуць разыходзіцца ў розных напрамках і ўтвараць шырокія палосы паступовага пераходу адной з'явы ў іншую. Вызначэнне дыялектных зон дало магчымасць растлумачыць многія з'явы на перыферыі беларускага моўнага арэала, а таксама ўплыў суседніх моў: [[польская мова|польскай]], [[літоўская мова|літоўскай]], [[латышская мова|латгальскай]], [[руская мова|рускай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203}}. Сёння ў беларускай лінгвагеаграфіі прынята вылучаць пяць асноўных дыялектных зон{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194—201}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125}}. == Тэрытарыяльны падзел дыялектных зон == На тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць пяць асноўных дыялектных зон, якія аб'ядноўваюцца ў пэўныя пары паводле прынцыпу супрацьпастаўлення: заходняя і ўсходняя, паўночна-заходняя і паўднёва-ўсходняя, а таксама цэнтральная (сярэдняя) зона, якая займае асаблівае месца ў фарміраванні беларускай літаратурнай мовы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=125—126}}. === Заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Western dialects map.jpg|thumb|Заходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Заходняя дыялектная зона ахоплівае пераважна тэрыторыі заходняй і цэнтральнай Беларусі. Яе ўсходняя мяжа праходзіць прыблізна на захад ад лініі [[Полацк]]&nbsp;— [[Лепель]]&nbsp;— [[Барысаў]]&nbsp;— [[Мар’іна Горка|Мар’іна Горка]]&nbsp;— [[Бабруйск]] і далей цягнецца на поўдзень. Зона характарызуецца перш за ўсё наяўнасцю граматычных і лексічных асаблівасцей, якія гістарычна сфарміраваліся пад уплывам [[Польская мова|польскай мовы]] ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200—201}}. Да характэрных фанетычных і граматычных рыс заходняй зоны адносяцца: * Захаванне цвёрдага вымаўлення спалучэння ''[чн]'' у словах ''мало́чны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Шырокае ўжыванне ўказальных займеннікаў з прыстаўным гукам ''[ɣ]'': ''ɣе́ты'', ''ɣе́ны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Спецыфічнае кіраванне ў [[Сінтаксіс|сінтаксічных]] канструкцыях накшталт ''мне балі́ць галава́'' (замест усходняга ''у мяне́ балі́ць галава́''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. * Утварэнне вышэйшай ступені [[прыметнік]]аў з дапамогай суфікса ''-ш-'': ''вы́шшы'', ''ні́шшы'', ''глы́бшы''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>. * Наяўнасць лічэбнікаў тыпу ''паўтраця́'' (два з паловай), ''паўпята́'' (чатыры з паловай) і іншых{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 147.</ref>. * У запазычаннях захоўваецца цвёрдае вымаўленне зычных перад гукам ''[е]'', што ілюструецца словамі ''шкарпэткі'', ''ɣазэ́та'', ''патэ́льня''{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. Лексічны склад заходняй зоны адрозніваецца наяўнасцю слоў, якія часта маюць польскія адпаведнікі або ўласцівыя толькі гэтаму рэгіёну. Да іх належаць словы ''ро́вар'', ''валі́ска'', ''гавэ́нда'', ''асабоўка'' ў значэнні лёгкавога аўтамабіля{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. Згодна з даследаваннямі Р.&nbsp;І.&nbsp;Аванесава, для гэтай тэрыторыі характэрна пашырэнне слоў ''гаспада́р'', ''кава́ль'', ''хво́ры'', ''гной'', ''падло́га'', ''сві́ран'', ''вясе́лле''<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 338. Звесткі прыведзены паводле: {{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=201}}.</ref>. Акрамя таго, для абазначэння працэсу ўборкі лёну тут ужываецца дзеяслоў ''рваць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=201}}. === Усходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Eastern dialects map.jpg|thumb|Усходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Усходняя дыялектная зона супрацьпастаўляецца заходняй і ахоплівае тэрыторыі [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] і часткова [[Гомельская вобласць|Гомельшчыны]]. Яе максімальны заходні абсяг пралягае на ўсход ад лініі [[Браслаў]]&nbsp;— [[Глыбокае]]&nbsp;— [[Вілейка]]&nbsp;— [[Слуцк]]&nbsp;— [[Салігорск]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Гэтая тэрыторыя гістарычна раней трапіла пад мацнейшы ўплыў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і рускай мовы, а таксама зберагла шэраг архаічных усходнеславянскіх рыс{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Сярод адметных фанетычных і граматычных асаблівасцей усходняй зоны вылучаюцца: * Спалучэнне ў ''[шн]'' у словах тыпу ''мало́шны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 130.</ref>, ''рушні́к'', ''паграні́шнік''{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. * Наяўнасць указальных займеннікаў без прыстаўнога ''[й]'', з [[Ётацыя|ётацыяй]]: ''йе́ты'', ''йе́ны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Выкарыстанне прыметнікаў у форме ''ма́лы'', ''прасты́''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 198, 199.</ref>. * Канструкцыі з прыназоўнікам ''к'' і [[Давальны склон|давальным склонам]] для абазначэння кірунку: ''пайшо́ў к ба́цьку''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 223.</ref>. * У запазычаных словах адзначаецца мяккае вымаўленне зычных перад гукам ''[е]'', што фіксуецца ў формах ''кваце́ра'', ''універсіце́т'', ''целеɣра́ма''{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. У лексіцы ўсходняй зоны распаўсюджаны словы, агульныя з рускімі гаворкамі: ''амба́р'' (замест заходняга ''свіран''), ''хазя́ін'' (гаспадар), ''кузне́ц'' (каваль), ''бальны́'' (хворы), ''наво́з'' (гной){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—200}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=127}}. У якасці назвы вясельнага абраду пашырана слова ''сва́дзьба'', а слова ''мост'' часта ўжываецца ў значэнні падлогі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Уборка ільну ў гэтым рэгіёне пазначаецца дзеясловам ''браць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=200}}. === Паўночна-заходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of North-Western dialects map.jpg|thumb|Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўночна-заходняя дыялектная зона сфарміравалася як вынік этнічна-моўных працэсаў на [[Балцкі субстрат|балцка-славянскім]] памежжы, якія доўжыліся звыш тысячы гадоў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=131}}. Яе ізаглосы праходзяць цераз [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую вобласці]], а таксама ахопліваюць сумежныя тэрыторыі сучасных [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]]. У склад гэтай зоны ўваходзяць гаворкі Гродзеншчыны, паўночнай Міншчыны да рэк [[Нёман]] і [[Вілія]], а таксама [[Браслаўшчына]] і [[Беларускае Паазер'е]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. У галіне [[Фанетыка|фанетыкі]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалогіі]] моўную характарыстыку паўночна-заходняй зоны складаюць наступныя спецыфічныя рысы: * Пераважнае пашырэнне [[Інфінітыў|інфінітыва]] ''ісці́''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. * Ненаціскны канчатак ''[-’а]'' ў форме [[Месны склон|меснага склону]] адзіночнага ліку [[Назоўнік|назоўнікаў]]: ''у ха́ц’а'', ''у л’е́с’а''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. * Форма [[Творны склон|творнага склону]] з аднаскладовым канчаткам ''-ой'' назоўнікаў жаночага роду тыпу ''гусь'': ''ɣус’о́й'', ''пуц’о́й''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. * Наяўнасць указальнага [[Займеннік|займенніка]] ''гэ́ны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. * Ужыванне [[Дзеепрыслоўе|дзеепрыслоўяў]] прошлага часу ў ролі выказніка тыпу ''тут вада́'' (''была'') ''перасо́хшы''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. * Поўнае [[Яканне|яканне]] (''у ляся́'', ''у хаця́'') і частае выкарыстанне выбухнога гука ''[г]'' у запазычаннях накшталт ''газэ́та'' (ў арыгінальным запісе даследчыкаў: ''gaz'eta'') або ''га́рнак'' (арыг. ''g'arnak''){{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=130}}. Зона надзвычай багатая на спецыфічную [[Лексіка|лексіку]], якая ўтварылася ў тым ліку пад уплывам балцкага субстрату або была запазычана з [[Польская мова|польскай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] моў. Сярод адметнасцей слоўнікавага складу паводле даных Р. І. Аванесава вылучаюцца: * Пашырэнне слова ''фасо́ль'' (''фасо́ля'')<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 44.</ref>{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. * ''дзірва́н'' (з варыянтамі ''дзерва́н'', ''дзярва́н'') — назва абложнай зямлі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. * ''наро́г'' — назва лемяша ў плузе{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. * ''мэ́ндаль'', ''мэ́ндлік'', ''мэ́тлік'', ''мэ́ндля'' і вытворныя — назва малой укладкі снапоў у полі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. * ''асве́р'' і вытворныя ад яго (''сві́ршня'', ''сві́рсня'', ''перасве́р'') — назва вагі ў студні з жураўлём{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. * ''ко́наўка'' — назва пасудзіны, якой чэрпаюць ваду з вядра{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. * ''вары́ўня'' — назва будынка для гародніны{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. * Назвы адзення і прадметаў побыту: ''кашу́ля'' (сарочка), ''по́рткі'' (назва верхніх мужчынскіх штаноў), ''дзя́га'' (рэмень), ''абру́с'' і яго варыянт ''о́брус'' (настольнік){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. * ''зі́мна'' — у значэнні «халодна»{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=198}}. У працах іншых даследчыкаў таксама адзначаюцца словы ''па́стыр'' (у значэнні пастуха, арыг. ''p'astyr''), ''по́шар'' (сухая карма для жывёлы, арыг. ''p'ošar''), ''по́ўсць'' (шэрсць, арыг. ''poṷs'c' ''), а таксама арніталагічныя і энтамалагічныя назвы: ''ка́чка'' (арыг. ''k'ačka''), ''бонк'' (авадзень, арыг. ''bonk''), ''скаўро́нак'' (жаваранак, арыг. ''skaṷr'onak''){{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=129}}. === Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of South-Eastern dialects map.jpg|thumb|Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона беларускай мовы]] Паўднёва-ўсходняя дыялектная зона ўключае ў сябе ўсходнюю частку паўднёва-заходняга дыялекту ([[Мазыр|Мазыршчына]]), прылягае да паўднёвай часткі сярэднебеларускіх гаворак ([[Бабруйшчына (рэгіён)|Бабруйшчына]], [[Гомельшчына]]) і пераходзіць на поўдні і ўсходзе ва ўкраінскія гаворкі ([[Чарнігаўшчына]]) і рускія паўднёва-заходнія гаворкі ([[Браншчына]]). У гістарычным фарміраванні гэтай зоны вялікую ролю адыгралі старажытныя славянскія плямёны [[дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[радзімічы|радзімічаў]] і [[севяране|севяран]]{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. Сярод найбольш значных фанетычных і марфалагічных рыс паўднёва-ўсходняй зоны: * Захаванне галосных ''[о]'', ''[е]'' ў закрытых складах пад націскам, якія не перайшлі ў іншыя гукі: ''кон, ''дом'', ''печ'', ''м'од'' (ці ''мед''), якія ў некаторых гаворках рэалізуюцца як [[дыфтонг]]і ''[уо]'', ''[іе]'' (''куон, ''піеч''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 4, 10, 11, 14, 26—29.</ref>. * Цвёрдасць звонкіх зычных перад мяккімі, адсутнасць асіміляцыйнага памякчэння: ''сн'эг'', ''зл'іць''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}. * Вымаўленне ўказальных і асабовых займеннікаў з прыстаўным гукам ''[в]'': ''вон'', ''вона'', ''воно'', ''воны''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карта № 132.</ref>. * Асаблівыя формы [[Родны склон|роднага склону]] адзіночнага ліку займеннікаў: ''майэйу'', ''тваейу'', ''свае́йу'' (замест ''маёй'', ''тваёй''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 125, 126.</ref>. * Формы назоўнікаў ніякага роду тыпу ''цяляты'', ''парасяты'' або ''цяля'', ''парася''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=194}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 84, 86, 88.</ref>. Лексічны склад зоны ўтрымлівае мноства слоў, агульных з паўднёварускай і ўкраінскай моўнай прасторай: ''кашара'' (агароджанае месца для жывёлы), ''стайбун'' (гліняны посуд), ''стаўпец'', ''карэц'' (конаўка){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=195—196}}. === Сярэдняя (цэнтральная) дыялектная зона === {{Асноўны артыкул|Сярэдняя дыялектная зона беларускай мовы}} [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Zone of Central dialects map.jpg|thumb|Сярэдняя дыялектная зона беларускай мовы]] Сярэдняя (або цэнтральная) дыялектная зона геаграфічна ў асноўным супадае з паласой сярэднебеларускіх пераходных гаворак. Гэтая зона не з'яўляецца першаснай у генетычным плане; яна ўтварылася значна пазней у выніку паступовага накладання і ўзаемадзеяння паўночна-ўсходняга і паўднёва-заходняга дыялектаў{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У ёй суіснуюць рысы абодвух масіваў, аднак за стагоддзі развіцця зона выпрацавала і свае ўласныя спецыфічныя з'явы. Менавіта гаворкі цэнтральнай зоны паслужылі падмуркам для нармалізацыі беларускай літаратурнай мовы ў канцы XIX і пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=136}}. Для цэнтральнай зоны характэрна поўнае недысімілятыўнае аканне, пры якім галосныя ''[о]'' і ''[е]'' ў ненаціскных складах заўсёды пераходзяць у выразны гук ''[а]'' (напрыклад, ''вада'', ''трава''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Сярод іншых фанетычных рыс адзначаецца наяўнасць цвёрдага ці зацвярдзелага вымаўлення гука ''[р]'' і спецыфічнае вымаўленне ўказальных займеннікаў ''увесь'', ''усё''{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. У марфалогіі вылучаецца канчатак ''-ам'' у давальным склоне множнага ліку для назоўнікаў ніякага і мужчынскага роду (напрыклад, ''сталам'', ''нажам'') і канчатак ''-ах'' у [[Месны склон|месным склоне]] множнага ліку (''у сталах'', ''у нажах''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Карты № 104, 129.</ref>. Таксама адметнай з'яўляецца форма роднага склону адзіночнага ліку ўказальнага займенніка жаночага роду ''тае'' (або ''тые''){{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199}}. Да ліку спецыфічнай лексікі зоны належаць словы, якія ў сучаснасці ўспрымаюцца як агульнанацыянальныя стандарты: ''малады'', ''новы'', ''сіні'', ''сёння'' і іншыя{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=199—201}}. == Значэнне выдзялення зон == Вывучэнне дыялектных зон паказвае, што тэрыторыя Беларусі ў лексічным плане з'яўляецца ў значнай ступені маналітнай, нягледзячы на фанетычныя ці марфалагічныя адрозненні паміж асноўнымі дыялектамі. Камплексны аналіз ізаглос дазволіў лінгвістам давесці, што геаграфічныя межы многіх моўных з'яў супадаюць з гістарычнымі межамі сярэднявечных дзяржаў, такіх як Вялікае Княства Літоўскае, шляхамі міграцыі насельніцтва і тэрыторыямі шчыльнага кантактавання з суседнімі этнасамі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. Выдзяленне дыялектных зон стала найважнейшым крокам у развіцці ўсходнеславянскай лінгвагеаграфіі і дало магчымасць дакладна апісаць працэсы канвергенцыі і дывергенцыі ў беларускай мове ў розныя гістарычныя эпохі{{sfn|Аванесаў, Мацкевіч|1968|с=203—205}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Кандрат Крапіва|Крапіва К. К.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] |загаловак=Дыялекталагічны атлас беларускай мовы |месца=Мінск |выдавецтва=Выдавецтва Акадэміі навук БССР |год=1963 |старонак=338 |ref=ДАБМ}} * {{кніга |аўтар=[[Рубэн Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Р. І.]], [[Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч|Мацкевіч Ю. Ф.]] і інш. |загаловак=Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1968 |старонак=318 |ref=Аванесаў, Мацкевіч}} * {{кніга |аўтар=[[Ніна Баршчэўская|Barszczewska N.]], [[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Dialektologia białoruska |месца=Warszawa |выдавецтва=Instytut Slawistyki PAN |год=2012 |старонак=312 |isbn=978-83-89191-14-4 |ref=Barszczewska, Jankowiak |lang=pl}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская дыялекталогія]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] o3kbwmvxxclpwqx9tis92q1fgpr18i8 0 808094 5144203 2026-05-20T22:23:47Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Краіна= Польшча |Рэгіён= Ніжнесілезскае ваяводства |Раён= |Горад=Уроцлаў |Раён горада = Зацішша-Залессе-Шчытнікі |Гістарычны раён= Брэслау |Тып = [[Японскі сад]] |Заснаваны= 1909 |Архітэктар=Манкічы Араі |Плошча=1,5 |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнн...» 5144203 wikitext text/x-wiki {{Парк |Краіна= Польшча |Рэгіён= Ніжнесілезскае ваяводства |Раён= |Горад=Уроцлаў |Раён горада = Зацішша-Залессе-Шчытнікі |Гістарычны раён= Брэслау |Тып = [[Японскі сад]] |Заснаваны= 1909 |Архітэктар=Манкічы Араі |Плошча=1,5 |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=15|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}}}} [[Файл:WrocławOgródJapoński.jpg|мініяцюра|Водны каскад]] [[Файл:Japanese garden Wroclaw gate.jpg|мініяцюра|Галоўная брама «Сукія-мон»]] [[Файл:Japanese garden Wroclaw tea pavilion.jpg|мініяцюра|Чайны павільён «Адзумая»]] '''Вроцлаўскі Японскі сад''' размешчаны ў [[Шчытніцкі парк|Шчытніцкім парку]]. Ён спалучае ў сабе некалькі тыпаў [[Японскі сад|японскага сада]]: грамадскага, воднага, звязанага з [[Японская чайная цырымонія|чайнай цырымоніяй]] і камяністага пляжа<ref name="Ogród Japoński ATUT" />. Паводле задумы ён павінен служыць для [[Спогляданне|споглядання]] і прагулак<ref name="ZZM" />. Адзін з найстарэйшых японскіх садоў у Еўропе. Кампазіцыя сада вызначаецца пераходам ад галоўнай брамы (''Сукія-мон'') праз прамы мост на сажалцы (''Юмедона Башы''), які разгаліноўваецца далей на дзве дарожкі. Адна дарожка вядзе па беразе [[сажалка|сажалкі]] ад мяккага жаночага [[вадаспад|каскада]] (''Онна-дакі'') да бурнага мужчынскага каскада (''Атока-дакі''), а затым да павільёна чакання (''Мачыай''). Другая дарожка праз арачны мост (''Тайко Башы'') да [[Чайны домік|чайнага павільёна]] (''Адзумая''). Апошнім элементам прагулачнай дарожкі з'яўляецца бакавая брама (''Фуку-мон'')<ref name="Ogród Japoński ATUT" /><ref name="ZZM" />. У сажалцы Японскага сада таксама жывуць [[карпы коі]] (''Нісікі-гоі''), якія сімвалізуюць даўгалецце, шчасце і адвагу<ref name="Wroclaw.pl" />. == Гісторыя == Сад быў створаны ў 1909–1913 гадах у тагачасным [[Брэслау]] ([[Прусія]]) па ініцыятыве [[дыпламат]]а і [[Арыенталізм|арыенталіста]], [[Граф (тытул)|графа]] [[Фрыдрых Максіміліян фон Хохберг|Фрыца фон Хохберга]] з [[Ілова|Хальбау]]. Яго адкрыццё было прымеркавана да святкавання ў 1913 годзе [[Бітва народаў|Бітвы народаў]] і стагоддзя выгнання войскаў [[Напалеон I|Напалеона I]] з Прусіі. Непадалёк ад сада размешчана [[Зала Стагоддзя (Вроцлаў)|Зала Стагоддзя]], пабудаваная з той жа нагоды. Праекціроўшчыкам сада быў [[Японія|японскі]] садоўнік Манкічы Араі<ref name="ZZM" /><ref name="POŚ-2016-122" />. Выканаўчыя работы кантраляваў Ёзэф Анлаўф, шматгадовы кіраўнік садоў [[Хохберг, фон (род)|роду Хохбергаў]], які таксама разбіў кітайскія і японскія сады ў Хальбау і ў {{iw|Пальмавая аранжарэя ў Валбжыху|пальмавай аранжарэі ў Любехаве|pl|Palmiarnia w Wałbrzychu}}. Сад ствараўся вакол былой сажалкі [[Людвіг Тэадор Морыц-Айхборн|Людвіга Тэадора Морыца-Айхборна]], у межах цяперашняга Шчытніцкага парку. Гэта быў адзіны экзатычны сад, прадстаўлены на Садаводчай выставе, якая з'яўлялася часткай [[Выстаўка стагоддзя ва Уроцлаве|Выстаўкі стагоддзя]] 1913&nbsp;года<ref name="Ogród Japoński ATUT" /><ref name="ZZM" /><ref name="VisitWroclaw.eu" />. Сабраныя ў садзе каменныя ўпрыгажэнні (у тым ліку чашы для рытуальнага абмывання рук і [[Вулічны ліхтар|ліхтары]]) былі створаны ў [[XVIII стагоддзе|XVIII]] і [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзях<ref name="Ogród Japoński ATUT" /><ref name="Wroclaw.pl" /> і паходзяць з ліквідаваных старых японскіх садоў. == Рэстаўрацыя == У 1995&nbsp;г. прафесар Ікуя Нісікава распрацаваў праект рэстаўрацыі сада і ў 1996–1997 гадах, пры супрацоўніцтве [[Пасольства Японіі ў Польшчы|Пасольства Японіі]] і садоўнікаў з Вроцлава і [[Нагоя|Нагоі]], былі праведзены работы па вяртанні саду японскага выгляду<ref name="ZZM" /><ref name="VisitWroclaw.eu" />. Работамі кіраваў Ёшыкі Такамура<ref name="VisitWroclaw.eu" />. Берагавая лінія сажалкі ў садзе была тады зменена на форму слова «дружба», напісанага на [[Японская мова|японскай мове]]. Падчас урачыстага адкрыцця ў маі 1997&nbsp;г. сад быў названы «бела-чырвоным» (''Хаку Коэн''), з адсылкай да колераў [[Сцяг Польшчы|польскага]] і [[Сцяг Японіі|японскага сцяга]] і супрацоўніцтва дзвюх дзяржаў у рэстаўрацыі сада<ref name="ZZM" />. У ліпені 1997&nbsp;г. (праз два месяцы пасля адкрыцця), падчас [[Паводка ў Цэнтральнай Еўропе (1997)|«паводкі тысячагоддзя»]] сад на працягу трох тыдняў знаходзіўся пад вадой. Разбурэнні былі настолькі вялікія (загінула каля 70% нанова пасаджаных раслін), што спатрэбілася яшчэ адна рэстаўрацыя<ref name="VisitWroclaw.eu" />. Паўторнае адкрыццё адбылося ў кастрычніку 1999&nbsp;г.<ref name="Ogród Japoński ATUT" /><ref name="ZZM" /> == Расліны == У садзе расце каля 200 розных [[Від (біялогія)|відаў]] (і [[Разнавіднасць (батаніка)|падвідаў]]) [[Дрэва|дрэў]] і [[кустарнік|кустоў]]<ref name="Ogród Japoński ATUT" /><ref name="Wroclaw.pl" />, у тым ліку амаль 100, [[Далёкі Усход|далёкаўсходніх]]<ref name="Ogród Japoński ATUT" /><ref name="ZZM" /> (з іх 38 з самой Японіі)<ref name="Ogród Japoński ATUT" /><ref name="Wroclaw.pl" />. Некаторыя з іх паходзяць яшчэ з пасадак, зробленых у 1909–1913 гадах. Найстарэйшымі дрэвамі ў садзе з'яўляюцца 200-гадовыя [[Дуб звычайны|дубы звычайныя]] (''Quercus robur'')<ref name="Ogród Japoński ATUT" /><ref name="ZZM" /><ref name="Wroclaw.pl" />. Разам з імі верхні ярус расліннасці ўтвараюць [[Каштан конскі звычайны|каштаны конскія]] (''Aesculus hippocastanum'') і асобныя экзэмпляры [[Ясень звычайны|ясеня звычайнага]] (''Fraxinus excelsior''), [[Платан кленалісты|платана кленалістага]] (''Platanus acerifolia'')<ref name="Ogród Japoński ATUT" />, [[Метасеквоя|метасеквоі гліптастрабоіднай]] (''Metasequoia glyptostroboides'') і [[Сосна карэйская|сосны карэйскай]] (''Pinus koraiensis'')<ref name="Ogród Japoński ATUT" /><ref name="ZZM" /><ref name="Wroclaw.pl" />. Два апошнія віды паходзяць з пасадак, выкананых у [[1960-я гады|60-я]] і [[1970-я гады|70-я гады XX стагоддзя]]<ref name="ZZM" />. У ніжнім ярусе растуць шматлікія [[Ціс ягадны|цісы ягадныя]] (''Taxus baccata''), некаторыя з іх старэйшыя за сто гадоў<ref name="Ogród Japoński ATUT" /><ref name="ZZM" />. Да найстарэйшых усходніх экзэмпляраў належаць: [[клён грабалісты]] (''Acer carpinifolium''), [[Гінкга двухлопасцевы|гінкга двухлопасцевы]] (''Ginkgo biloba''), [[лжэлістоўніца]] (''Pseudolarix amabilis'') і [[сафора японская]] (''Styphnolobium japonicum''). Самую шматлікую групу раслін у садзе (прадстаўленую каля 40 відамі і сартамі) складаюць [[рададэндран]]ы (''Rhododendron'')<ref name="ZZM" /><ref name="Wroclaw.pl" />. У перыяд іх [[Цвіценне|цвіцення]] (май і чэрвень) яны таксама з'яўляюцца самай маляўнічай групай раслін ва ўсім садзе. Сярод іх можна вылучыць, у прыватнасці, [[Рададэндран катаўбінскі|рададэндраны катаўбінскія]] (''R. catawbiense'') і [[Рададэндран жоўты|рададэндраны жоўтыя]] (''R. luteum'')<ref name="ZZM" />. Акрамя іх, сярэдні ярус расліннасці таксама займаюць [[стыракс японскі]] (''Styrax japonicus''), [[піерыс японскі]] (''Pieris japonica'')<ref name="Ogród Japoński ATUT" />, рассечаналістыя сарты (‘Inaba Shidare’ і ‘Dissectum’) [[Клён даланепадобны|клёнаў даланепадобных]] (''Acer palmatum'')<ref name="ZZM" /> і формы ''[[Нівакі]]'' такіх відаў, як: [[кіпарысавік тупы]] (''Chamaecyparis obtusa''), [[падуб гародчаты]] (''Ilex crenata'' ‘Convexa’), [[сосна дробнакветкавая]] (''P. parviflora'') і [[сосна чорная]] (''P. nigra'')<ref name="ZZM" /><ref name="Wroclaw.pl" />. Дрэвы і кусты ў садзе падвяргаюцца розным фармуючым апрацоўкам. Частка з іх, у тым ліку [[самшыт]] (''Buxus'')<ref name="Ogród Japoński ATUT" /><ref name="ZZM" />, [[барбарыс]] (''Berberis'') і [[спірэя]] (''Spiraea''), фармуюцца ў нізкія «хвалістыя жывыя агароджы» (''Karikomi'')<ref name="Ogród Japoński ATUT" />. Самы ніжні ярус расліннасці складаецца з 46 відаў [[шматгадовая расліна|шматгадовых раслін]], у тым ліку: [[чыставуст велічны]] (''Osmunda regalis''), [[хоста падарожнікавая]] (''Hosta plantaginea''), [[Ландыш майскі|ландыш майскі]] (''Convallaria majalis''), [[ірыс японскі]] (''Iris ensata'' var. ''ensata''), [[страуснік звычайны]] (''Matteuccia struthiopteris'') і [[аір звычайны]] (''Acorus calamus''). У сажалцы ж растуць [[Гарлачык жоўты|гарлачык жоўты]] (''Nuphar lutea'') і [[Гарлачык белы|гарлачык белы]] (''Nymphaea alba'')<ref name="Ogród Japoński ATUT" />. == Крыніцы == <references> <ref name="Ogród Japoński ATUT">{{cite book |last = Chudzyński |first = Lesław |last2 = Łanowiecki |first2 = Mirosław |last3 = Wojtoń |first3 = Andrzej |title = Ogród Japoński we Wrocławiu |year = 2016 |publisher= [[Oficyna Wydawnicza Atut|Oficyna Wydawnicza ATUT]] |place = Wrocław |isbn = 978-83-7977-045-8 |pages = 279}}</ref> <ref name="POŚ-2016-122">{{cite web |url = https://baw.um.wroc.pl/api/file/d3c25096-6b48-4230-9571-4cd48efe88f8 |title = Program Ochrony Środowiska dla miasta Wrocławia na lata 2016–2020 z perspektywą do roku 2025 |date = 2021 |access-date = 2024-08-15}}</ref> <ref name="VisitWroclaw.eu">{{cite web |title = Ogród Japoński we Wrocławiu | publisher = VisitWroclaw.eu |url = https://visitwroclaw.eu/miejsce/ogrod-japonski-wroclaw |date = 2015-06-12}}</ref> <ref name="Wroclaw.pl">{{cite web |title = W Ogrodzie Japońskim we Wrocławiu trwają prace pielęgnacyjne przed sezonem 2023. Kiedy otwarcie? |date = 2023-07-07 |access-date = 2024-08-24 | publisher = Wroclaw.pl |url = https://www.wroclaw.pl/dla-mieszkanca/ogrod-japonski-we-wroclawiu-kiedy-otwarcie-sezon-2023-bilety}}</ref> <ref name="ZZM">{{cite web |url = https://zzm.wroc.pl/obiektyzzmcp/ogrod-japonski-we-wroclawiu/ |title = Ogród Japoński we Wrocławiu |publisher = Zarząd Zieleni Miejskiej we Wrocławiu}}</ref> </references> == Спасылкі == * {{cite web |url = http://www.tube360.pl/wroclaw/ogrod-japonski.html |title = Японскі сад — сферычная панарама |publisher = Tube360.pl |date = 2009-02-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090304001445/http://www.tube360.pl/wroclaw/ogrod-japonski.html|archive-date=2009-03-04}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Вроцлаў]] [[Катэгорыя:Батанічныя сады Польшчы]] [[Катэгорыя:Польска-японскія адносіны]] [[Катэгорыя:Уроцлаў]] 9zoitvcply22vvh9x2dyazqn3gaeg2i 0 808095 5144205 2026-05-20T22:32:14Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Рэлігійны дзеяч}} '''Аляксандр Аўгустыновіч''' ({{lang-pl|Aleksander Augustynowicz}}; {{ДН|||1890}} — {{ДС|10|3|1943}}) — рымска-каталіцкі святар, расстраляны нацыстамі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1890 годзе ў засценку Селішча паблізу [[Лынтупы|Лынтупаў]]. Бацькі, Казімір і Урсула, вя...» 5144205 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Аляксандр Аўгустыновіч''' ({{lang-pl|Aleksander Augustynowicz}}; {{ДН|||1890}} — {{ДС|10|3|1943}}) — рымска-каталіцкі святар, расстраляны нацыстамі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1890 годзе ў засценку Селішча паблізу [[Лынтупы|Лынтупаў]]. Бацькі, Казімір і Урсула, вялі вясковую гаспадарку. У 1908 годзе здаў экзамен на «аптэкарскага вучня» камісіі Маскоўскай навуковай акругі. У 1909 годзе паступіў у [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]], якую скончыў у 1913 годзе. Служыў у Ліпнішках як вікарый да 1918 года. Затым прызначаны пробашчам парафіі ў Беніцы. Спрыяў аднаўленню парафіі ў [[Лоск]]у, дзе дапамагаў у будаўніцтве касцёла, які быў асвечаны ў 1924 годзе, пасля стаў адміністратарам мясцовай парафіі. З 1925 года пробашч парафіі [[Даўгінава]]. У 1931 годзе пераведзены ў [[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Нецеч]] на Лідчыне. Лічыў сябе [[беларусы|беларусам]], быў прыхільнікам [[БХД, 1917|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. Належаў да «пятнаццаткі», якая прадставіла справаздачу ў беларускіх справах канферэнцыі Епіскапату Польшчы ў 1925 годзе. Арыштаваны [[гестапа]] ў сярэдзіне 1942 года. 10 сакавіка 1943 расстраляны разам з іншымі святарамі і мясцовымі жыхарамі ў Кашаровым лесе паблізу Ліды. У красавіку 1943 года жыхары вёскі Дайнава таемна перазахавалі целы святароў у больш належным месцы. 30 кастрычніка 1960 года парэшткі 9 ксяндзоў былі ўрачыста перанесены на гарадскія могілкі, ля вёскі [[Даліна (Лідскі раён)]]. На месцы новага пахавання быў усталяваны супольны саркафаг. Дзяржава прысвоіла гэтаму месцу статус воінскага пахавання (№ 6865). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://zl.pawet.net/zl/2003_54/2.html zl.pawet.net] {{DEFAULTSORT:Аўгустыновіч Аляксандр}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] mcffa6t8qww413j6y1vwl59bqj16v0q 5144206 5144205 2026-05-20T22:35:35Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5144206 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Аляксандр Аўгустыновіч''' ({{lang-pl|Aleksander Augustynowicz}}; {{ДН|||1890}} — {{ДС|10|3|1943}}) — рымска-каталіцкі святар, расстраляны нацыстамі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1890 годзе ў засценку Селішча паблізу [[Лынтупы|Лынтупаў]]. Бацькі, Казімір і Урсула, вялі вясковую гаспадарку. У 1908 годзе здаў экзамен на «аптэкарскага вучня» камісіі Маскоўскай навуковай акругі. У 1909 годзе паступіў у [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]], якую скончыў у 1913 годзе. Служыў у Ліпнішках як вікарый да 1918 года. Затым прызначаны пробашчам парафіі ў [[Беніца|Беніцы]]. Спрыяў аднаўленню парафіі ў [[Лоск]]у, дзе дапамагаў у будаўніцтве касцёла [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Лоск)|Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]], які быў асвечаны ў 1924 годзе, пасля стаў адміністратарам мясцовай парафіі. З 1925 года пробашч парафіі [[Даўгінава]]. У 1931 годзе пераведзены ў [[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Нецеч]] на Лідчыне. Лічыў сябе [[беларусы|беларусам]], быў прыхільнікам [[БХД, 1917|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. Належаў да «пятнаццаткі», якая прадставіла справаздачу ў беларускіх справах канферэнцыі Епіскапату Польшчы ў 1925 годзе. Арыштаваны [[гестапа]] ў сярэдзіне 1942 года. 10 сакавіка 1943 расстраляны разам з іншымі святарамі і мясцовымі жыхарамі ў Кашаровым лесе паблізу Ліды. У красавіку 1943 года жыхары вёскі Дайнава таемна перазахавалі целы святароў у больш належным месцы. 30 кастрычніка 1960 года парэшткі 9 ксяндзоў былі ўрачыста перанесены на гарадскія могілкі, ля вёскі [[Даліна (Лідскі раён)]]. На месцы новага пахавання быў усталяваны супольны саркафаг. Дзяржава прысвоіла гэтаму месцу статус воінскага пахавання (№ 6865). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://zl.pawet.net/zl/2003_54/2.html zl.pawet.net] {{DEFAULTSORT:Аўгустыновіч Аляксандр}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] atto76hc85eu1hvbomxr7l04trtoo0v 5144220 5144206 2026-05-20T22:53:34Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5144220 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Аляксандр Аўгустыновіч''' ({{lang-pl|Aleksander Augustynowicz}}; {{ДН|||1890}} — {{ДС|10|3|1943}}) — рымска-каталіцкі святар, расстраляны нацыстамі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1890 годзе ў засценку Селішча паблізу [[Лынтупы|Лынтупаў]]. Бацькі, Казімір і Урсула, вялі вясковую гаспадарку. У 1908 годзе здаў экзамен на «аптэкарскага вучня» камісіі Маскоўскай навуковай акругі. У 1909 годзе паступіў у [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]], якую скончыў у 1913 годзе. Служыў у Ліпнішках як вікарый да 1918 года. Затым прызначаны пробашчам парафіі ў [[Беніца|Беніцы]]. Спрыяў аднаўленню парафіі ў [[Лоск]]у, дзе дапамагаў у будаўніцтве касцёла [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Лоск)|Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]], які быў асвечаны ў 1924 годзе, пасля стаў адміністратарам мясцовай парафіі. З 1925 года пробашч парафіі [[Даўгінава]]. У 1931 годзе пераведзены ў [[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Нецеч]] на Лідчыне. Лічыў сябе [[беларусы|беларусам]], быў прыхільнікам [[БХД, 1917|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. Належаў да «пятнаццаткі», якая прадставіла справаздачу ў беларускіх справах канферэнцыі Епіскапату Польшчы ў 1925 годзе. Арыштаваны [[гестапа]] ў сярэдзіне 1942 года разам з іншымі мясцовымі святарамі ў якасці заложнікаў за дзеянні антыфашысцкага падполля. Калі немцы часова выпусцілі вязняў, ксёндз Аўгустыновіч разам з паплечнікамі прыняў рашэнне добраахвотна вярнуцца ў турму. Святары адмовіліся ад уцёкаў, каб акупанты не спалілі іх вёскі. 10 сакавіка 1943 расстраляны разам з іншымі святарамі і мясцовымі жыхарамі ў Кашаровым лесе паблізу Ліды. У красавіку 1943 года жыхары вёскі Дайнава таемна перазахавалі целы святароў у больш належным месцы. 30 кастрычніка 1960 года парэшткі 9 ксяндзоў былі ўрачыста перанесены на гарадскія могілкі, ля вёскі [[Даліна (Лідскі раён)]]. На месцы новага пахавання быў усталяваны супольны саркафаг. Дзяржава прысвоіла гэтаму месцу статус воінскага пахавання (№ 6865). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://zl.pawet.net/zl/2003_54/2.html zl.pawet.net] {{DEFAULTSORT:Аўгустыновіч Аляксандр}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] qupzdnc2ojicg2yexnx50cjsvupyvwx 5144222 5144220 2026-05-20T22:58:24Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5144222 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Аляксандр Аўгустыновіч''' ({{lang-pl|Aleksander Augustynowicz}}; {{ДН|||1890}} — {{ДС|10|3|1943}}) — рымска-каталіцкі святар, расстраляны нацыстамі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1890 годзе ў засценку Селішча паблізу [[Лынтупы|Лынтупаў]]. Бацькі, Казімір і Урсула, вялі вясковую гаспадарку. У 1908 годзе здаў экзамен на «аптэкарскага вучня» камісіі Маскоўскай навуковай акругі. У 1909 годзе паступіў у [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]], якую скончыў у 1913 годзе. Служыў у [[Ліпнішкі|Ліпнішках]] як вікарый да 1918 года. Затым прызначаны пробашчам парафіі ў [[Беніца|Беніцы]]. Спрыяў аднаўленню парафіі ў [[Лоск]]у, дзе дапамагаў у будаўніцтве касцёла [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Лоск)|Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]], які быў асвечаны ў 1924 годзе, пасля стаў адміністратарам мясцовай парафіі. З 1925 года пробашч парафіі [[Даўгінава]]. У 1931 годзе пераведзены ў [[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Нецеч]] на Лідчыне. Лічыў сябе [[беларусы|беларусам]], быў прыхільнікам [[БХД, 1917|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. Належаў да «пятнаццаткі», якая прадставіла справаздачу ў беларускіх справах канферэнцыі Епіскапату Польшчы ў 1925 годзе. Арыштаваны [[гестапа]] ў сярэдзіне 1942 года разам з іншымі мясцовымі святарамі ў якасці заложнікаў за дзеянні антыфашысцкага падполля. Калі немцы часова выпусцілі вязняў, ксёндз Аўгустыновіч разам з паплечнікамі прыняў рашэнне добраахвотна вярнуцца ў турму. Святары адмовіліся ад уцёкаў, каб акупанты не спалілі іх вёскі. 10 сакавіка 1943 расстраляны разам з іншымі святарамі і мясцовымі жыхарамі ў Кашаровым лесе паблізу Ліды. У красавіку 1943 года жыхары вёскі Дайнава таемна перазахавалі целы святароў у больш належным месцы. 30 кастрычніка 1960 года парэшткі 9 ксяндзоў былі ўрачыста перанесены на гарадскія могілкі, ля вёскі [[Даліна (Лідскі раён)]]. На месцы новага пахавання быў усталяваны супольны саркафаг. Дзяржава прысвоіла гэтаму месцу статус воінскага пахавання (№ 6865). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://zl.pawet.net/zl/2003_54/2.html zl.pawet.net] {{DEFAULTSORT:Аўгустыновіч Аляксандр}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] 5sof6mlk9h1ubphxzlhdmsuqcc84fah 5144310 5144222 2026-05-21T07:40:14Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5144310 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Аляксандр Аўгустыновіч''' ({{lang-pl|Aleksander Augustynowicz}}; {{ДН|||1890}} — {{ДС|10|3|1943}}) — рымска-каталіцкі святар, расстраляны нацыстамі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1890 годзе ў засценку Селішча паблізу [[Лынтупы|Лынтупаў]]. Бацькі, Казімір і Урсула, вялі вясковую гаспадарку. У 1908 годзе здаў экзамен на «аптэкарскага вучня» камісіі Маскоўскай навуковай акругі. У 1909 годзе паступіў у [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]], якую скончыў у 1913 годзе. Служыў у [[Ліпнішкі|Ліпнішках]] як вікарый да 1918 года. Затым прызначаны пробашчам парафіі ў [[Беніца|Беніцы]]. Спрыяў аднаўленню парафіі ў [[Лоск]]у, дзе дапамагаў у будаўніцтве касцёла [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Лоск)|Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]], які быў асвечаны ў 1924 годзе, пасля стаў адміністратарам мясцовай парафіі. З 1925 года пробашч парафіі [[Даўгінава]]. У 1931 годзе пераведзены ў [[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Нецеч]] на Лідчыне. Лічыў сябе [[беларусы|беларусам]], быў прыхільнікам [[БХД, 1917|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. Належаў да «пятнаццаткі», якая прадставіла мемарандум аб беларускіх справах канферэнцыі Епіскапату Польшчы ў 1925 годзе. Арыштаваны [[гестапа]] ў сярэдзіне 1942 года разам з іншымі мясцовымі святарамі ў якасці заложнікаў за дзеянні антыфашысцкага падполля. Калі немцы часова выпусцілі вязняў, ксёндз Аўгустыновіч разам з паплечнікамі прыняў рашэнне добраахвотна вярнуцца ў турму. Святары адмовіліся ад уцёкаў, каб акупанты не спалілі іх вёскі. 10 сакавіка 1943 расстраляны разам з іншымі святарамі і мясцовымі жыхарамі ў Кашаровым лесе паблізу Ліды. У красавіку 1943 года жыхары вёскі Дайнава таемна перазахавалі целы святароў у больш належным месцы. 30 кастрычніка 1960 года парэшткі 9 ксяндзоў былі ўрачыста перанесены на гарадскія могілкі, ля вёскі [[Даліна (Лідскі раён)]]. На месцы новага пахавання быў усталяваны супольны саркафаг. Дзяржава прысвоіла гэтаму месцу статус воінскага пахавання (№ 6865). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://zl.pawet.net/zl/2003_54/2.html zl.pawet.net] {{DEFAULTSORT:Аўгустыновіч Аляксандр}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] dr0bnqpj9ey3ca1zhzopq607gbplqi0 5144311 5144310 2026-05-21T07:48:03Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5144311 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Аляксандр Аўгустыновіч''' ({{lang-pl|Aleksander Augustynowicz}}; {{ДН|||1890}} — {{ДС|10|3|1943}}) — рымска-каталіцкі святар, расстраляны нацыстамі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1890 годзе ў засценку Селішча паблізу [[Лынтупы|Лынтупаў]]. Бацькі, Казімір і Урсула, вялі вясковую гаспадарку. У 1908 годзе здаў экзамен на «аптэкарскага вучня» камісіі Маскоўскай навуковай акругі. У 1909 годзе паступіў у [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]], якую скончыў у 1913 годзе. Служыў у [[Ліпнішкі|Ліпнішках]] як вікарый да 1918 года. Затым прызначаны пробашчам парафіі ў [[Беніца|Беніцы]]. Спрыяў аднаўленню парафіі ў [[Лоск]]у, дзе дапамагаў у будаўніцтве касцёла [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Лоск)|Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]], які быў асвечаны ў 1924 годзе, пасля стаў адміністратарам мясцовай парафіі. З 1925 года пробашч парафіі [[Даўгінава]]. У 1931 годзе пераведзены ў [[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Нецеч]] на Лідчыне. Лічыў сябе [[беларусы|беларусам]], быў прыхільнікам [[БХД, 1917|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. Належаў да «пятнаццаткі», якая прадставіла мемарандум аб беларускіх справах канферэнцыі Епіскапату Польшчы ў 1925 годзе. Арыштаваны [[гестапа]] ў сярэдзіне 1942 года разам з іншымі мясцовымі святарамі ў якасці заложнікаў за дзеянні антыфашысцкага падполля. Калі немцы часова выпусцілі вязняў, ксёндз Аўгустыновіч разам з паплечнікамі прыняў рашэнне добраахвотна вярнуцца ў турму. Святары адмовіліся ад уцёкаў, каб акупанты не спалілі іх вёскі. 10 сакавіка 1943 расстраляны разам з іншымі святарамі і мясцовымі жыхарамі ў Кашаровым лесе паблізу Ліды. У красавіку 1943 года мясцовыя жыхары таемна перапахавалі целы святароў у больш належным месцы. 30 кастрычніка 1960 года парэшткі 9 ксяндзоў былі ўрачыста перанесены на гарадскія могілкі, ля вёскі [[Даліна (Лідскі раён)]]. На месцы новага пахавання быў усталяваны супольны саркафаг. Дзяржава прысвоіла гэтаму месцу статус воінскага пахавання (№ 6865). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://zl.pawet.net/zl/2003_54/2.html zl.pawet.net] {{DEFAULTSORT:Аўгустыновіч Аляксандр}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] 4nod914ptmy7f6947ij69n45ierpyue 5144313 5144311 2026-05-21T07:49:49Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5144313 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Аляксандр Аўгустыновіч''' ({{lang-pl|Aleksander Augustynowicz}}; {{ДН|||1890}} — {{ДС|10|3|1943}}) — рымска-каталіцкі святар, расстраляны нацыстамі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1890 годзе ў засценку Селішча паблізу [[Лынтупы|Лынтупаў]]. Бацькі, Казімір і Урсула, вялі вясковую гаспадарку. У 1908 годзе здаў экзамен на «аптэкарскага вучня» камісіі Маскоўскай навуковай акругі. У 1909 годзе паступіў у [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]], якую скончыў у 1913 годзе. Служыў у [[Ліпнішкі|Ліпнішках]] як вікарый да 1918 года. Затым прызначаны пробашчам парафіі ў [[Беніца|Беніцы]]. Спрыяў аднаўленню парафіі ў [[Лоск]]у, дзе дапамагаў у будаўніцтве касцёла [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Лоск)|Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]], які быў асвечаны ў 1924 годзе, пасля стаў адміністратарам мясцовай парафіі. З 1925 года пробашч парафіі [[Даўгінава]]. У 1931 годзе пераведзены ў [[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Нецеч]] на Лідчыне. Лічыў сябе [[беларусы|беларусам]], быў прыхільнікам [[БХД, 1917|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. Належаў да «пятнаццаткі», якая прадставіла мемарандум аб беларускіх справах канферэнцыі Епіскапату Польшчы ў 1925 годзе. Арыштаваны [[гестапа]] ў сярэдзіне 1942 года разам з іншымі мясцовымі святарамі ў якасці заложнікаў за дзеянні антыфашысцкага падполля. Калі немцы часова выпусцілі вязняў, ксёндз Аўгустыновіч разам з паплечнікамі прыняў рашэнне добраахвотна вярнуцца ў турму. Святары адмовіліся ад уцёкаў, каб акупанты не спалілі іх вёскі. 10 сакавіка 1943 расстраляны разам з іншымі святарамі і мясцовымі жыхарамі ў Кашаровым лесе паблізу Ліды. У красавіку 1943 года мясцовыя жыхары таемна перапахавалі целы святароў. 30 кастрычніка 1960 года парэшткі 9 ксяндзоў былі перанесены на гарадскія могілкі, ля вёскі [[Даліна (Лідскі раён)]]. На месцы новага пахавання быў усталяваны супольны саркафаг. Дзяржава прысвоіла гэтаму месцу статус воінскага пахавання (№ 6865). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://zl.pawet.net/zl/2003_54/2.html zl.pawet.net] {{DEFAULTSORT:Аўгустыновіч Аляксандр}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] taet5el8sjg16qtncvhs7hlckjrjx0s 5144322 5144313 2026-05-21T08:11:38Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5144322 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Аляксандр Аўгустыновіч''' ({{lang-pl|Aleksander Augustynowicz}}; {{ДН|||1890}} — {{ДС|10|3|1943}}) — рымска-каталіцкі святар, расстраляны нацыстамі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1890 годзе ў засценку Селішча паблізу [[Лынтупы|Лынтупаў]]. Бацькі, Казімір і Урсула, вялі вясковую гаспадарку. У 1908 годзе здаў экзамен на «аптэкарскага вучня» камісіі Маскоўскай навуковай акругі. У 1909 годзе паступіў у [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]], якую скончыў у 1913 годзе. Служыў у [[Ліпнішкі|Ліпнішках]] як вікарый да 1918 года. Затым прызначаны пробашчам парафіі ў [[Беніца|Беніцы]]. Спрыяў аднаўленню парафіі ў [[Лоск]]у, дзе дапамагаў у будаўніцтве касцёла [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Лоск)|Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]], які быў асвечаны ў 1924 годзе, пасля стаў адміністратарам мясцовай парафіі. З 1925 года пробашч парафіі [[Даўгінава]]. У 1931 годзе пераведзены ў [[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Нецеч]] на Лідчыне. Лічыў сябе [[беларусы|беларусам]], быў прыхільнікам [[БХД, 1917|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. Належаў да «пятнаццаткі», якая прадставіла мемарандум аб беларускіх справах канферэнцыі Епіскапату Польшчы ў 1925 годзе. Арыштаваны [[гестапа]] ў сярэдзіне 1942 года разам з іншымі мясцовымі святарамі ў якасці заложнікаў за дзеянні антыфашысцкага падполля. Калі немцы часова выпусцілі вязняў, ксёндз Аўгустыновіч разам з паплечнікамі прыняў рашэнне добраахвотна вярнуцца ў турму. Святары адмовіліся ад уцёкаў, каб акупанты не спалілі іх вёскі. 10 сакавіка 1943 расстраляны разам з іншымі святарамі ў Кашаровым лесе паблізу Ліды. У красавіку 1943 года мясцовыя жыхары таемна перапахавалі целы святароў. 30 кастрычніка 1960 года парэшткі 9 ксяндзоў былі перанесены на гарадскія могілкі, ля вёскі [[Даліна (Лідскі раён)]]. На месцы новага пахавання быў усталяваны супольны саркафаг. Дзяржава прысвоіла гэтаму месцу статус воінскага пахавання (№ 6865). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://zl.pawet.net/zl/2003_54/2.html zl.pawet.net] {{DEFAULTSORT:Аўгустыновіч Аляксандр}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] cu256nj7wv3xvzy73kepqcaebhsy2uf 5144323 5144322 2026-05-21T08:13:49Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5144323 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Аляксандр Аўгустыновіч''' ({{lang-pl|Aleksander Augustynowicz}}; {{ДН|||1890}} — {{ДС|10|3|1943}}) — рымска-каталіцкі святар, расстраляны нацыстамі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1890 годзе ў засценку Селішча паблізу [[Лынтупы|Лынтупаў]]. Бацькі, Казімір і Урсула, вялі вясковую гаспадарку. У 1908 годзе здаў экзамен на «аптэкарскага вучня» камісіі Маскоўскай навуковай акругі. У 1909 годзе паступіў у [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]], якую скончыў у 1913 годзе. Служыў у [[Ліпнішкі|Ліпнішках]] як вікарый да 1918 года. Затым прызначаны пробашчам парафіі ў [[Беніца|Беніцы]]. Спрыяў аднаўленню парафіі ў [[Лоск]]у, дзе дапамагаў у будаўніцтве касцёла [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Лоск)|Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]], які быў асвечаны ў 1924 годзе, пасля стаў адміністратарам мясцовай парафіі. З 1925 года пробашч парафіі [[Даўгінава]]. У 1931 годзе пераведзены ў [[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Нецеч]] на Лідчыне. Лічыў сябе [[беларусы|беларусам]], быў прыхільнікам [[БХД, 1917|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. Належаў да «пятнаццаткі», якая прадставіла мемарандум аб беларускіх справах канферэнцыі Епіскапату Польшчы ў 1925 годзе. Арыштаваны [[гестапа]] ў сярэдзіне 1942 года разам з іншымі мясцовымі святарамі ў якасці заложнікаў за дзеянні антыфашысцкага падполля. Калі немцы часова выпусцілі вязняў, ксёндз Аўгустыновіч з паплечнікамі прыняў рашэнне вярнуцца ў турму, каб акупанты не спалілі іх вёскі. 10 сакавіка 1943 расстраляны разам з іншымі святарамі ў Кашаровым лесе паблізу Ліды. У красавіку 1943 года мясцовыя жыхары таемна перапахавалі целы святароў. 30 кастрычніка 1960 года парэшткі 9 ксяндзоў былі перанесены на гарадскія могілкі, ля вёскі [[Даліна (Лідскі раён)]]. На месцы новага пахавання быў усталяваны супольны саркафаг. Дзяржава прысвоіла гэтаму месцу статус воінскага пахавання (№ 6865). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://zl.pawet.net/zl/2003_54/2.html zl.pawet.net] {{DEFAULTSORT:Аўгустыновіч Аляксандр}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] kuafquy0bnhp4cayyd3u35qizp2mh28 5144325 5144323 2026-05-21T08:17:44Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5144325 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Аляксандр Аўгустыновіч''' ({{lang-pl|Aleksander Augustynowicz}}; {{ДН|||1890}} — {{ДС|10|3|1943}}) — рымска-каталіцкі святар, расстраляны нацыстамі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1890 годзе ў засценку Селішча паблізу [[Лынтупы|Лынтупаў]]. Бацькі, Казімір і Урсула, вялі вясковую гаспадарку. У 1908 годзе здаў экзамен на «аптэкарскага вучня» камісіі Маскоўскай навуковай акругі. У 1909 годзе паступіў у [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]], якую скончыў у 1913 годзе. Служыў у [[Ліпнішкі|Ліпнішках]] як вікарый да 1918 года. Затым прызначаны пробашчам парафіі ў [[Беніца|Беніцы]]. Спрыяў аднаўленню парафіі ў [[Лоск]]у, дзе дапамагаў у будаўніцтве касцёла [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Лоск)|Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]], які быў асвечаны ў 1924 годзе, пасля стаў адміністратарам мясцовай парафіі. З 1925 года пробашч парафіі [[Даўгінава]]. У 1931 годзе пераведзены ў [[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Нецеч]] на Лідчыне. Лічыў сябе [[беларусы|беларусам]], быў прыхільнікам [[БХД, 1917|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. Належаў да «пятнаццаткі», якая прадставіла мемарандум аб беларускіх справах канферэнцыі Епіскапату Польшчы ў 1925 годзе. Арыштаваны [[гестапа]] ў сярэдзіне 1942 года разам з іншымі мясцовымі святарамі ў якасці заложнікаў за дзеянні антыфашысцкага падполля. Зняволены ў [[Ліда|Лідзе]]. Калі немцы часова выпусцілі вязняў, ксёндз Аўгустыновіч з паплечнікамі прыняў рашэнне вярнуцца ў турму, каб акупанты не спалілі іх вёскі. 10 сакавіка 1943 расстраляны разам з іншымі святарамі ў Кашаровым лесе паблізу Ліды. У красавіку 1943 года мясцовыя жыхары таемна перапахавалі целы святароў. 30 кастрычніка 1960 года парэшткі 9 ксяндзоў былі перанесены на гарадскія могілкі, ля вёскі [[Даліна (Лідскі раён)]]. На месцы новага пахавання быў усталяваны супольны саркафаг. Дзяржава прысвоіла гэтаму месцу статус воінскага пахавання (№ 6865). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://zl.pawet.net/zl/2003_54/2.html zl.pawet.net] {{DEFAULTSORT:Аўгустыновіч Аляксандр}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] 8g4lj1a1au2u1laskyslkrlhkoj2kg5 0 808096 5144208 2026-05-20T22:37:33Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Файл:Jingu Chashitsu04.jpg|thumb|right|300px|Ро-дзі, які вядзе да [[цясіцу]] Сэйгэцу ў храме [[Храм Ісэ|Ісэ]]]] [[Файл:Главный ботанический сад РАН, субботний вечер. Moscow, Russia. - panoramio - Oleg Yu.Novikov (29).jpg|thumb|right|300px|Тора і цукубаі. [[Японскі сад у Маскве]]]] {{nihongo|'''Ро-дзі'''|露地||даслоўна «р...» 5144208 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jingu Chashitsu04.jpg|thumb|right|300px|Ро-дзі, які вядзе да [[цясіцу]] Сэйгэцу ў храме [[Храм Ісэ|Ісэ]]]] [[Файл:Главный ботанический сад РАН, субботний вечер. Moscow, Russia. - panoramio - Oleg Yu.Novikov (29).jpg|thumb|right|300px|Тора і цукубаі. [[Японскі сад у Маскве]]]] {{nihongo|'''Ро-дзі'''|露地||даслоўна «расістая зямля»}} — японскі тэрмін, які выкарыстоўваецца для абазначэння садзіка, праз які праходзяць да [[цясіцу]] (чайнага доміка) удзельнікі чайнай цырымоніі. Звычайна ро-дзі адзначаны духам прастаты і сціпласці. == Стварэнне == [[Сэн-но Рыкю]], як кажуць, быў важнай персонай у стварэнні ро-дзі. Для свайго чайнага дома ў [[Сакаі (Осака)|Сакаі]] ён пасадзіў жывыя агароджы, каб схаваць від на [[Унутранае Японскае мора|Унутранае мора]], і толькі калі госць нахіліцца над [[цукубаі]], яму адкрыецца від на мора. Рыкю патлумачыў свой праект сада, працытаваўшы верш [[Согі]]<ref>{{кніга |загаловак=The World of the Japanese Garden |выдавецтва={{Нп3|Shambhala Publications|Weatherhill|en|Shambhala Publications}} |год=1968 |старонкі=196f. |мова= |аўтар=Kuck, Loraine}}</ref><ref>{{кніга |загаловак=Cha-no-Yu: The Japanese Tea Ceremony |выдавецтва={{Нп3|Tuttle Publishing|Tuttle|en|Tuttle Publishing}} |год=1962 |старонкі=19 |isbn=0-8048-1224-1 |мова= |аўтар=Sadler, A. L.}}</ref>. {{Не перакладзена 5|Каборы Энсю|||Kobori Masakazu}} быў таксама вядучым практыкам у дадзеным кірунку<ref>{{кніга |загаловак=The Garden Art of Japan |спасылка=https://archive.org/details/gardenartofjapan0000haya |выдавецтва={{Нп3|Shambhala Publications|Weatherhill|en|Shambhala Publications}} |старонкі=132ff |год=1973 |isbn=0-8348-1014-X |мова= |аўтар=Hayakawa, Masao}}</ref>. == Асаблівасці == Ро-дзі звычайна дзеляцца на знешні і ўнутраны сад. У ро-дзі звычайна ёсць [[цукубаі]] (басейн для абмывання), [[Тора (ліхтар)|тора]] (ліхтар), тобі-ісі (камяні, з якіх складзена сцежка) і брамкі<ref>{{cite web|url=http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/r/roji.htm|title=Roji|author=|website=|date=|publisher=Japanese Architecture and Art Net Users System|access-date=2011-03-30|archive-date=2011-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309202418/http://www.aisf.or.jp/%7Ejaanus/deta/r/roji.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/c/chaniwa.htm|title=Chaniwa|author=|website=|date=|publisher=Japanese Architecture and Art Net Users System|access-date=2011-03-30|archive-date=2010-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100427205744/http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/c/chaniwa.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/k/koshikakemachiai.htm|title=Koshikake machiai|author=|website=|date=|publisher=Japanese Architecture and Art Net Users System|access-date=2011-03-30|archive-date=2011-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110126214949/http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/k/koshikakemachiai.htm|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японская чайная цырымонія]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] c45wtxw070fdbosm8n17xuqzdh1e3oc 5144210 5144208 2026-05-20T22:40:35Z Γλωσσολαλιά 164873 Γλωσσολαλιά перанёс старонку [[Ро-дзі (чайны сад)]] у [[Ро-дзі]] 5144208 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jingu Chashitsu04.jpg|thumb|right|300px|Ро-дзі, які вядзе да [[цясіцу]] Сэйгэцу ў храме [[Храм Ісэ|Ісэ]]]] [[Файл:Главный ботанический сад РАН, субботний вечер. Moscow, Russia. - panoramio - Oleg Yu.Novikov (29).jpg|thumb|right|300px|Тора і цукубаі. [[Японскі сад у Маскве]]]] {{nihongo|'''Ро-дзі'''|露地||даслоўна «расістая зямля»}} — японскі тэрмін, які выкарыстоўваецца для абазначэння садзіка, праз які праходзяць да [[цясіцу]] (чайнага доміка) удзельнікі чайнай цырымоніі. Звычайна ро-дзі адзначаны духам прастаты і сціпласці. == Стварэнне == [[Сэн-но Рыкю]], як кажуць, быў важнай персонай у стварэнні ро-дзі. Для свайго чайнага дома ў [[Сакаі (Осака)|Сакаі]] ён пасадзіў жывыя агароджы, каб схаваць від на [[Унутранае Японскае мора|Унутранае мора]], і толькі калі госць нахіліцца над [[цукубаі]], яму адкрыецца від на мора. Рыкю патлумачыў свой праект сада, працытаваўшы верш [[Согі]]<ref>{{кніга |загаловак=The World of the Japanese Garden |выдавецтва={{Нп3|Shambhala Publications|Weatherhill|en|Shambhala Publications}} |год=1968 |старонкі=196f. |мова= |аўтар=Kuck, Loraine}}</ref><ref>{{кніга |загаловак=Cha-no-Yu: The Japanese Tea Ceremony |выдавецтва={{Нп3|Tuttle Publishing|Tuttle|en|Tuttle Publishing}} |год=1962 |старонкі=19 |isbn=0-8048-1224-1 |мова= |аўтар=Sadler, A. L.}}</ref>. {{Не перакладзена 5|Каборы Энсю|||Kobori Masakazu}} быў таксама вядучым практыкам у дадзеным кірунку<ref>{{кніга |загаловак=The Garden Art of Japan |спасылка=https://archive.org/details/gardenartofjapan0000haya |выдавецтва={{Нп3|Shambhala Publications|Weatherhill|en|Shambhala Publications}} |старонкі=132ff |год=1973 |isbn=0-8348-1014-X |мова= |аўтар=Hayakawa, Masao}}</ref>. == Асаблівасці == Ро-дзі звычайна дзеляцца на знешні і ўнутраны сад. У ро-дзі звычайна ёсць [[цукубаі]] (басейн для абмывання), [[Тора (ліхтар)|тора]] (ліхтар), тобі-ісі (камяні, з якіх складзена сцежка) і брамкі<ref>{{cite web|url=http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/r/roji.htm|title=Roji|author=|website=|date=|publisher=Japanese Architecture and Art Net Users System|access-date=2011-03-30|archive-date=2011-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309202418/http://www.aisf.or.jp/%7Ejaanus/deta/r/roji.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/c/chaniwa.htm|title=Chaniwa|author=|website=|date=|publisher=Japanese Architecture and Art Net Users System|access-date=2011-03-30|archive-date=2010-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100427205744/http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/c/chaniwa.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/k/koshikakemachiai.htm|title=Koshikake machiai|author=|website=|date=|publisher=Japanese Architecture and Art Net Users System|access-date=2011-03-30|archive-date=2011-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110126214949/http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/k/koshikakemachiai.htm|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японская чайная цырымонія]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] c45wtxw070fdbosm8n17xuqzdh1e3oc 0 808097 5144211 2026-05-20T22:40:35Z Γλωσσολαλιά 164873 Γλωσσολαλιά перанёс старонку [[Ро-дзі (чайны сад)]] у [[Ро-дзі]] 5144211 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ро-дзі]] hcfrrkcozy5hket82emzjfgr053y9kq 0 808098 5144219 2026-05-20T22:53:28Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Файл:Tsukubai2.JPG|thumb|right|150px|Цукубаі ў храме [[Роан-дзі]], [[Кіёта]], [[Японія]]]] [[Файл:Ostankinsky District, Moscow, Russia - panoramio (141).jpg|thumb|200px|Каменны ліхтар арыбэ-[[Тора (ліхтар)|тора]] (ліхтар майстра чайнай цырымоніі Арыбэ) і цукубаі. [[Японскі сад у Маскве|Японскі сад]] на тэрытор...» 5144219 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tsukubai2.JPG|thumb|right|150px|Цукубаі ў храме [[Роан-дзі]], [[Кіёта]], [[Японія]]]] [[Файл:Ostankinsky District, Moscow, Russia - panoramio (141).jpg|thumb|200px|Каменны ліхтар арыбэ-[[Тора (ліхтар)|тора]] (ліхтар майстра чайнай цырымоніі Арыбэ) і цукубаі. [[Японскі сад у Маскве|Японскі сад]] на тэрыторыі [[Галоўны батанічны сад імя М. В. Цыцына РАН|Галоўнага батанічнага сада імя М. В. Цыцына РАН]]]] '''Цукубаі''' ({{lang-ja|蹲}}, {{lang-ja2|蹲踞}}) — невялікі традыцыйны [[Японія|японскі]] басейн, у асноўным рытуальнага прызначэння. Цукубаі вырабляюцца звычайна з суцэльнага каменя і носяць культавы характар. Каменныя чашы басейна могуць упрыгожвацца [[Кандзі|іерагліфамі]]<ref>На некаторых цукубаі, напрыклад у храме [[Роан-дзі]], робіцца надпіс {{lang-ja|吾唯足知}} (пры гэтым квадратная ёмістасць для вады «ўдзельнічае» ў фарміраванні надпісу, гл. малюнак), у больш разгорнутым выглядзе: {{lang-ja2|吾れ唯足るを知る}}, ''варэ тада тару-о сіру'', што можна перакласці як «стараюся быць задаволеным тым, што маю», гэта значыць, важна адчуваць духоўнае задавальненне незалежна ад матэрыяльнага дабрабыту</ref> і рэлігійнымі сімваламі. Вада паступае праз бамбукавую трубу (''какэі'', {{lang-ja|花茎}}). Цукубаі забяспечваюцца спецыяльнымі драўлянымі каўшамі ({{lang-ja2|蹲踞柄杓}}, ''цукубаі-бісяку'')<ref name="illustrated">{{кніга |аўтар= |частка= |спасылка частка= |загаловак=An Illustrated guide to Japanese Traditional Architecture and Everyday Things |арыгінал= |мова=en |спасылка= |адказны=Yamamoto S. |выданне= |месца=京都 |выдавецтва=淡交社|год=2018 |том= |старонкі=50-51 |слупкі= |старонак= |серыя= |isbn=978-4-473-04237-8 |тыраж= |ref= }} </ref>. Першапачаткова падобныя басейны былі атрыбутамі [[Будысцкая архітэктура Японіі|будысцкіх храмаў Японіі]] і служылі для рытуальнага абмывання рук і паласкання рота. Як і [[цясіцу]], цукубаі з’яўляюцца неад’емнай часткай традыцыйнай японскай [[Японская чайная цырымонія|чайнай цырымоніі]]<ref name="illustrated" />. Часам ''какэі'' дапаўняюцца нескладаным бамбукавым механізмам, які выдае стук з пэўнай перыядычнасцю. У цяперашні час цукубаі разам з традыцыйнымі ліхтарамі [[тора (ліхтар)|тора]] часта выкарыстоўваюцца як дэкаратыўны элемент у [[Японскі сад|японскіх садах]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Тэмідзуя]] == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160305123603/http://www.ivd.ru/document.xgi?id=6236&gid=219&oid=259 У цэнтры сада, каля фантана…] {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японская чайная цырымонія]] [[Катэгорыя:Культура Японіі]] [[Катэгорыя:Рытуальнае ачышчэнне]] 67kswix66ba6b4t2piegq6i4z1ymtym 0 808099 5144223 2026-05-20T23:01:12Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Файл:HiroshimaShukkeienLantern7324.jpg|thumb|250px|Торо ў садзе Сукэй-эн]] {{nihongo|'''Торо'''|灯籠}} або {{lang-ja2|灯篭}}, {{lang-ja2|灯楼}} ''то:ро:'', «кошык святла», «вежа святла»)<ref group="note">«灯篭» — гэта проста спрошчаная форма «灯籠».</ref> — традыцыйны японскі свяцільнік, зроблены з каменя, дрэва...» 5144223 wikitext text/x-wiki [[Файл:HiroshimaShukkeienLantern7324.jpg|thumb|250px|Торо ў садзе Сукэй-эн]] {{nihongo|'''Торо'''|灯籠}} або {{lang-ja2|灯篭}}, {{lang-ja2|灯楼}} ''то:ро:'', «кошык святла», «вежа святла»)<ref group="note">«灯篭» — гэта проста спрошчаная форма «灯籠».</ref> — традыцыйны японскі свяцільнік, зроблены з каменя, дрэва або металу. Як і многія іншыя элементы традыцыйнай [[Архітэктура Японіі|японскай архітэктуры]], ён мае кітайскае паходжанне. У Японіі торо звычайна выкарыстоўваліся каля [[Будысцкая архітэктура Японіі|будысцкіх храмаў]], дзе яны ўсталёўваліся ў лінію і асвятлялі дарожкі<ref>{{cite web|url=http://www.huntington.org/uploadedFiles/Files/PDFs/BGJGlanterns.pdf|title=Japanese Stone Lanterns|publisher=The Huntington, Library, Art collections and Botanical Gardens|access-date=2010-04-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6CtPROUzb?url=http://www.huntington.org/uploadedFiles/Files/PDFs/BGJGlanterns.pdf|archive-date=2012-12-14|url-status=live}}</ref>. На працягу [[Перыяд Хэйан|перыяду Хэйан]] (794—1185) яны сталі выкарыстоўвацца каля [[дзіндзя|сінтаісцкіх свяцілішчаў]], а таксама ў прыватных дамах. Самыя старыя з захаваных бронзавых і каменных свяцільнікаў могуць быць знойдзены ў [[Нара, Нара|Нары]]. У храме Тайма-дэра ёсць каменны свяцільнік [[перыяд Нара|перыяду Нара]]<ref name="yahoo">{{cite web|url=http://100.yahoo.co.jp/detail/%E7%81%AF%E7%B1%A0/|title=Tōrō|work=Shogakukan Encyclopedia on line|publisher=Yahoo! Japan|lang=ja|access-date=2010-04-19|archive-url=https://archive.today/20130111222241/http://100.yahoo.co.jp/detail/%E7%81%AF%E7%B1%A0/|archive-date=2013-01-11|url-status=dead}}</ref>. На працягу [[перыяд Адзуці-Мамаяма|перыяду Адзуці-Мамаяма]] (1568—1600) каменныя свяцільнікі сталі папулярныя дзякуючы майстрам [[Японская чайная цырымонія|чайных цырымоній]], якія выкарыстоўвалі іх для ўпрыгожвання [[Ро-дзі (чайны сад)|садоў]]. Неўзабаве яны ж пачалі вынайсці новыя разнавіднасці свяцільнікаў для сваіх патрэб. У сучасных садах і парках яны маюць чыста дэкаратыўнае прызначэнне і размяшчаюцца бліжэй да дарожак, вады ці сцен будынка. [[Файл:Фонари торо, Канадзава.JPG|thumb|294x294px|Ліхтары торо ў садзе дома-музея самураяў, [[Канадзава]], Японія.]] Торо можна падзяліць на два галоўныя тыпы: {{nihongo|''цуры-дора''|釣灯籠・掻灯・吊り灯籠|падвесная лямпа}}, якія звычайна падвешваліся пад карнізам даху, і {{nihongo|''дай-дора''|台灯籠|лямпа на платформе}}, якія выкарыстоўваліся ў садах і ўздоўж падыходаў да ''сандо'' храма або свяцілішча. Два найбольш часта сустракаемыя тыпы ''дай-дора'' — гэта бронзавы або каменны свяцільнік, які выглядае як свяцільнік з ножкамі, размешчаны на пастаменце. Па матэрыяле, з якога выраблены, наземныя ліхтары дзеляцца на каменныя (ісі-торо), металічныя (кіндзоку-торо) і драўляныя (тамаягата-торо)<ref>{{cite web|title=Торо - каменный японский садовый фонарь|url=https://gardenmodern.ru/toro-yaponskij-sadovyj-fonar/|website=GardenModern|access-date=2022-12-20|archive-date=2022-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220000316/https://gardenmodern.ru/toro-yaponskij-sadovyj-fonar/|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Diagram of a Japanese three-legged garden lamp.jpg|thumb|Схема каменнага свяцільніка. A. Ходзю або хосю, B. Укэбана, C. Каса, D. Хібукура, E. Цюдай, F. Сао.]] == Галерэя == === Падвесныя свяцільнікі === <gallery perrow=4 widths=160px heights=120px> File:Sponsored lantern at temple.jpg| File:Rokkaku-tsuri-toro nishiwaki-narita-san 六角釣灯篭1014722.jpg|Шасцікутны падвесны свяцільнік File:Fushimi Inari lantern 01.jpg|Падвесны свяцільнік у храме [[Фусімі Інары]] File:Kasuga-taisha17ns4592.jpg| </gallery> === Бронзавыя свяцільнікі === <gallery perrow=4 widths=160px heights=120px> File:Horyu-ji43s3200.jpg|Бронзавы свяцільнік у [[Хору-дзі]] File:NaraTodaijiL0202.jpg|Бронзавы свяцільнік у [[Тодай-дзі]] (Нацыянальны здабытак) File:NikkoRotatingLantern4994.jpg| File:Latarnia w Miyajima.JPG|Бронзавы свяцільнік у свяцілішчы [[Іцукусіма]] </gallery> === Каменныя свяцільнікі === <gallery perrow=4 widths=160px heights=120px> File:Kasuga-taisha30bs4592.jpg|' File:TojiKanchiinKirishitan.jpg| ''Кірысітан-дора'' File:Dogakuji 08.JPG|Ікэкомі-дора (тып «Кірысітан-дора») File:Kita-in Kawagoe Okidourou.jpg| Окі-дора File:Manninko-Joyato01.jpg|Нодзура-дора File:Jochi-ji-stone lantern.jpg|Свяцільнік у форме пагады File:Hiromine-jinja Stone Lanterns.jpg| {{nihongo|''Каку-дора''|角灯籠|Квадратны свяцільнік}} File:Korea-Busan-Beomeosa 3299-06 Stone Lantern.JPG|Каменны свяцільнік з Карэі </gallery> === Свяцільнікі ў варыянце «Юкімі-дора» === <gallery perrow=4 widths=160px heights=120px> File:Yuko-En on the Elkhorn, Tahara Snow Lantern.jpg| ''Юкімі-дора'' на чатырох ножках File:IMG 2660.jpg|Трохногі ''Юкімі-дора''. Адна нага размешчана на зямлі, дзве — у вадзе File:IMG 2590.jpg|Юкімі-дора на дзвюх нагах File:Rankei-dourou.jpg|Юкімі-дора на адной назе </gallery> {{Перакласці|en|Tōrō}} == Заўвагі == {{заўвагі|group=note}} {{заўвагі}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад]] je6rvy8pthihh0z6ti5gr1n1sswkmzq 5144227 5144223 2026-05-20T23:12:57Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Заўвагі */ 5144227 wikitext text/x-wiki [[Файл:HiroshimaShukkeienLantern7324.jpg|thumb|250px|Торо ў садзе Сукэй-эн]] {{nihongo|'''Торо'''|灯籠}} або {{lang-ja2|灯篭}}, {{lang-ja2|灯楼}} ''то:ро:'', «кошык святла», «вежа святла»)<ref group="note">«灯篭» — гэта проста спрошчаная форма «灯籠».</ref> — традыцыйны японскі свяцільнік, зроблены з каменя, дрэва або металу. Як і многія іншыя элементы традыцыйнай [[Архітэктура Японіі|японскай архітэктуры]], ён мае кітайскае паходжанне. У Японіі торо звычайна выкарыстоўваліся каля [[Будысцкая архітэктура Японіі|будысцкіх храмаў]], дзе яны ўсталёўваліся ў лінію і асвятлялі дарожкі<ref>{{cite web|url=http://www.huntington.org/uploadedFiles/Files/PDFs/BGJGlanterns.pdf|title=Japanese Stone Lanterns|publisher=The Huntington, Library, Art collections and Botanical Gardens|access-date=2010-04-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6CtPROUzb?url=http://www.huntington.org/uploadedFiles/Files/PDFs/BGJGlanterns.pdf|archive-date=2012-12-14|url-status=live}}</ref>. На працягу [[Перыяд Хэйан|перыяду Хэйан]] (794—1185) яны сталі выкарыстоўвацца каля [[дзіндзя|сінтаісцкіх свяцілішчаў]], а таксама ў прыватных дамах. Самыя старыя з захаваных бронзавых і каменных свяцільнікаў могуць быць знойдзены ў [[Нара, Нара|Нары]]. У храме Тайма-дэра ёсць каменны свяцільнік [[перыяд Нара|перыяду Нара]]<ref name="yahoo">{{cite web|url=http://100.yahoo.co.jp/detail/%E7%81%AF%E7%B1%A0/|title=Tōrō|work=Shogakukan Encyclopedia on line|publisher=Yahoo! Japan|lang=ja|access-date=2010-04-19|archive-url=https://archive.today/20130111222241/http://100.yahoo.co.jp/detail/%E7%81%AF%E7%B1%A0/|archive-date=2013-01-11|url-status=dead}}</ref>. На працягу [[перыяд Адзуці-Мамаяма|перыяду Адзуці-Мамаяма]] (1568—1600) каменныя свяцільнікі сталі папулярныя дзякуючы майстрам [[Японская чайная цырымонія|чайных цырымоній]], якія выкарыстоўвалі іх для ўпрыгожвання [[Ро-дзі (чайны сад)|садоў]]. Неўзабаве яны ж пачалі вынайсці новыя разнавіднасці свяцільнікаў для сваіх патрэб. У сучасных садах і парках яны маюць чыста дэкаратыўнае прызначэнне і размяшчаюцца бліжэй да дарожак, вады ці сцен будынка. [[Файл:Фонари торо, Канадзава.JPG|thumb|294x294px|Ліхтары торо ў садзе дома-музея самураяў, [[Канадзава]], Японія.]] Торо можна падзяліць на два галоўныя тыпы: {{nihongo|''цуры-дора''|釣灯籠・掻灯・吊り灯籠|падвесная лямпа}}, якія звычайна падвешваліся пад карнізам даху, і {{nihongo|''дай-дора''|台灯籠|лямпа на платформе}}, якія выкарыстоўваліся ў садах і ўздоўж падыходаў да ''сандо'' храма або свяцілішча. Два найбольш часта сустракаемыя тыпы ''дай-дора'' — гэта бронзавы або каменны свяцільнік, які выглядае як свяцільнік з ножкамі, размешчаны на пастаменце. Па матэрыяле, з якога выраблены, наземныя ліхтары дзеляцца на каменныя (ісі-торо), металічныя (кіндзоку-торо) і драўляныя (тамаягата-торо)<ref>{{cite web|title=Торо - каменный японский садовый фонарь|url=https://gardenmodern.ru/toro-yaponskij-sadovyj-fonar/|website=GardenModern|access-date=2022-12-20|archive-date=2022-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220000316/https://gardenmodern.ru/toro-yaponskij-sadovyj-fonar/|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Diagram of a Japanese three-legged garden lamp.jpg|thumb|Схема каменнага свяцільніка. A. Ходзю або хосю, B. Укэбана, C. Каса, D. Хібукура, E. Цюдай, F. Сао.]] == Галерэя == === Падвесныя свяцільнікі === <gallery perrow=4 widths=160px heights=120px> File:Sponsored lantern at temple.jpg| File:Rokkaku-tsuri-toro nishiwaki-narita-san 六角釣灯篭1014722.jpg|Шасцікутны падвесны свяцільнік File:Fushimi Inari lantern 01.jpg|Падвесны свяцільнік у храме [[Фусімі Інары]] File:Kasuga-taisha17ns4592.jpg| </gallery> === Бронзавыя свяцільнікі === <gallery perrow=4 widths=160px heights=120px> File:Horyu-ji43s3200.jpg|Бронзавы свяцільнік у [[Хору-дзі]] File:NaraTodaijiL0202.jpg|Бронзавы свяцільнік у [[Тодай-дзі]] (Нацыянальны здабытак) File:NikkoRotatingLantern4994.jpg| File:Latarnia w Miyajima.JPG|Бронзавы свяцільнік у свяцілішчы [[Іцукусіма]] </gallery> === Каменныя свяцільнікі === <gallery perrow=4 widths=160px heights=120px> File:Kasuga-taisha30bs4592.jpg|' File:TojiKanchiinKirishitan.jpg| ''Кірысітан-дора'' File:Dogakuji 08.JPG|Ікэкомі-дора (тып «Кірысітан-дора») File:Kita-in Kawagoe Okidourou.jpg| Окі-дора File:Manninko-Joyato01.jpg|Нодзура-дора File:Jochi-ji-stone lantern.jpg|Свяцільнік у форме пагады File:Hiromine-jinja Stone Lanterns.jpg| {{nihongo|''Каку-дора''|角灯籠|Квадратны свяцільнік}} File:Korea-Busan-Beomeosa 3299-06 Stone Lantern.JPG|Каменны свяцільнік з Карэі </gallery> === Свяцільнікі ў варыянце «Юкімі-дора» === <gallery perrow=4 widths=160px heights=120px> File:Yuko-En on the Elkhorn, Tahara Snow Lantern.jpg| ''Юкімі-дора'' на чатырох ножках File:IMG 2660.jpg|Трохногі ''Юкімі-дора''. Адна нага размешчана на зямлі, дзве — у вадзе File:IMG 2590.jpg|Юкімі-дора на дзвюх нагах File:Rankei-dourou.jpg|Юкімі-дора на адной назе </gallery> {{Перакласці|en|Tōrō}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад]] 28h62gwv84q7a5f4dnd19durmdhp4ya 5144228 5144227 2026-05-20T23:13:49Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Крыніцы */ 5144228 wikitext text/x-wiki [[Файл:HiroshimaShukkeienLantern7324.jpg|thumb|250px|Торо ў садзе Сукэй-эн]] {{nihongo|'''Торо'''|灯籠}} або {{lang-ja2|灯篭}}, {{lang-ja2|灯楼}} ''то:ро:'', «кошык святла», «вежа святла»)<ref group="note">«灯篭» — гэта проста спрошчаная форма «灯籠».</ref> — традыцыйны японскі свяцільнік, зроблены з каменя, дрэва або металу. Як і многія іншыя элементы традыцыйнай [[Архітэктура Японіі|японскай архітэктуры]], ён мае кітайскае паходжанне. У Японіі торо звычайна выкарыстоўваліся каля [[Будысцкая архітэктура Японіі|будысцкіх храмаў]], дзе яны ўсталёўваліся ў лінію і асвятлялі дарожкі<ref>{{cite web|url=http://www.huntington.org/uploadedFiles/Files/PDFs/BGJGlanterns.pdf|title=Japanese Stone Lanterns|publisher=The Huntington, Library, Art collections and Botanical Gardens|access-date=2010-04-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6CtPROUzb?url=http://www.huntington.org/uploadedFiles/Files/PDFs/BGJGlanterns.pdf|archive-date=2012-12-14|url-status=live}}</ref>. На працягу [[Перыяд Хэйан|перыяду Хэйан]] (794—1185) яны сталі выкарыстоўвацца каля [[дзіндзя|сінтаісцкіх свяцілішчаў]], а таксама ў прыватных дамах. Самыя старыя з захаваных бронзавых і каменных свяцільнікаў могуць быць знойдзены ў [[Нара, Нара|Нары]]. У храме Тайма-дэра ёсць каменны свяцільнік [[перыяд Нара|перыяду Нара]]<ref name="yahoo">{{cite web|url=http://100.yahoo.co.jp/detail/%E7%81%AF%E7%B1%A0/|title=Tōrō|work=Shogakukan Encyclopedia on line|publisher=Yahoo! Japan|lang=ja|access-date=2010-04-19|archive-url=https://archive.today/20130111222241/http://100.yahoo.co.jp/detail/%E7%81%AF%E7%B1%A0/|archive-date=2013-01-11|url-status=dead}}</ref>. На працягу [[перыяд Адзуці-Мамаяма|перыяду Адзуці-Мамаяма]] (1568—1600) каменныя свяцільнікі сталі папулярныя дзякуючы майстрам [[Японская чайная цырымонія|чайных цырымоній]], якія выкарыстоўвалі іх для ўпрыгожвання [[Ро-дзі (чайны сад)|садоў]]. Неўзабаве яны ж пачалі вынайсці новыя разнавіднасці свяцільнікаў для сваіх патрэб. У сучасных садах і парках яны маюць чыста дэкаратыўнае прызначэнне і размяшчаюцца бліжэй да дарожак, вады ці сцен будынка. [[Файл:Фонари торо, Канадзава.JPG|thumb|294x294px|Ліхтары торо ў садзе дома-музея самураяў, [[Канадзава]], Японія.]] Торо можна падзяліць на два галоўныя тыпы: {{nihongo|''цуры-дора''|釣灯籠・掻灯・吊り灯籠|падвесная лямпа}}, якія звычайна падвешваліся пад карнізам даху, і {{nihongo|''дай-дора''|台灯籠|лямпа на платформе}}, якія выкарыстоўваліся ў садах і ўздоўж падыходаў да ''сандо'' храма або свяцілішча. Два найбольш часта сустракаемыя тыпы ''дай-дора'' — гэта бронзавы або каменны свяцільнік, які выглядае як свяцільнік з ножкамі, размешчаны на пастаменце. Па матэрыяле, з якога выраблены, наземныя ліхтары дзеляцца на каменныя (ісі-торо), металічныя (кіндзоку-торо) і драўляныя (тамаягата-торо)<ref>{{cite web|title=Торо - каменный японский садовый фонарь|url=https://gardenmodern.ru/toro-yaponskij-sadovyj-fonar/|website=GardenModern|access-date=2022-12-20|archive-date=2022-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220000316/https://gardenmodern.ru/toro-yaponskij-sadovyj-fonar/|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Diagram of a Japanese three-legged garden lamp.jpg|thumb|Схема каменнага свяцільніка. A. Ходзю або хосю, B. Укэбана, C. Каса, D. Хібукура, E. Цюдай, F. Сао.]] == Галерэя == === Падвесныя свяцільнікі === <gallery perrow=4 widths=160px heights=120px> File:Sponsored lantern at temple.jpg| File:Rokkaku-tsuri-toro nishiwaki-narita-san 六角釣灯篭1014722.jpg|Шасцікутны падвесны свяцільнік File:Fushimi Inari lantern 01.jpg|Падвесны свяцільнік у храме [[Фусімі Інары]] File:Kasuga-taisha17ns4592.jpg| </gallery> === Бронзавыя свяцільнікі === <gallery perrow=4 widths=160px heights=120px> File:Horyu-ji43s3200.jpg|Бронзавы свяцільнік у [[Хору-дзі]] File:NaraTodaijiL0202.jpg|Бронзавы свяцільнік у [[Тодай-дзі]] (Нацыянальны здабытак) File:NikkoRotatingLantern4994.jpg| File:Latarnia w Miyajima.JPG|Бронзавы свяцільнік у свяцілішчы [[Іцукусіма]] </gallery> === Каменныя свяцільнікі === <gallery perrow=4 widths=160px heights=120px> File:Kasuga-taisha30bs4592.jpg|' File:TojiKanchiinKirishitan.jpg| ''Кірысітан-дора'' File:Dogakuji 08.JPG|Ікэкомі-дора (тып «Кірысітан-дора») File:Kita-in Kawagoe Okidourou.jpg| Окі-дора File:Manninko-Joyato01.jpg|Нодзура-дора File:Jochi-ji-stone lantern.jpg|Свяцільнік у форме пагады File:Hiromine-jinja Stone Lanterns.jpg| {{nihongo|''Каку-дора''|角灯籠|Квадратны свяцільнік}} File:Korea-Busan-Beomeosa 3299-06 Stone Lantern.JPG|Каменны свяцільнік з Карэі </gallery> === Свяцільнікі ў варыянце «Юкімі-дора» === <gallery perrow=4 widths=160px heights=120px> File:Yuko-En on the Elkhorn, Tahara Snow Lantern.jpg| ''Юкімі-дора'' на чатырох ножках File:IMG 2660.jpg|Трохногі ''Юкімі-дора''. Адна нага размешчана на зямлі, дзве — у вадзе File:IMG 2590.jpg|Юкімі-дора на дзвюх нагах File:Rankei-dourou.jpg|Юкімі-дора на адной назе </gallery> {{Перакласці|en|Tōrō}} == Крыніцы == {{крыніцы}} <references group="note"/> {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад]] gsawy03yn75h1btqkl5j1lp5x4vtopc 0 808100 5144229 2026-05-20T23:18:53Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Файл:StepStones4956.jpg|міні|справа|Вясковы мост з пешаходных камянёў праз [[ручай]]]] '''Пешаходныя камяні''' — гэта наборы камянёў, размешчаных такім чынам, каб утварыць імправізаваную [[насыпная дарога|насыпную дарогу]], якая дазваляе [[пешаход]]у перасекчы прыр...» 5144229 wikitext text/x-wiki [[Файл:StepStones4956.jpg|міні|справа|Вясковы мост з пешаходных камянёў праз [[ручай]]]] '''Пешаходныя камяні''' — гэта наборы камянёў, размешчаных такім чынам, каб утварыць імправізаваную [[насыпная дарога|насыпную дарогу]], якая дазваляе [[пешаход]]у перасекчы прыродны вадацёк, такі як [[ручай]], невялікая [[рака]]; або [[водны аб'ект]] у садзе, дзе вада можа працякаць паміж каменнымі прыступкамі.<ref>{{Cite web|url = http://www.sctrails.net/trails/LIBRARY/TrailTerms.htm|title = Glossary of Trail and Greenway Terms|date = 2008|access-date = 5 студзеня 2014|publisher = South Carolina State Trails Program}}</ref> У адрозненне ад [[мост|мастоў]], пераправы па камянях звычайна не маюць [[пралёт (інжынерыя)|пралётаў]], хоць [[драўляныя дошкі]] або [[каменныя пліты]] могуць быць пакладзены паміж камянямі (якія служаць [[апора моста|апорамі]]) для стварэння імправізаваных [[нізкаводны мост|нізкаводных мастоў]]. Хоць іх гістарычнае паходжанне невядомае, пешаходныя камяні, разам з [[бярвеністы мост|бярвеністымі мастамі]], верагодна, былі аднымі з самых ранніх сродкаў пераправы праз унутраныя [[вадаём]]ы, прыдуманых людзьмі. У традыцыйных [[Японскі сад|японскіх садах]] тэрмін ''iso-watari'' адносіцца да дарожак з пешаходных камянёў, якія вядуць праз мелкаводныя часткі [[Сажалка|става]], што працуе як павольная пераправа, падобная на мост. Выкарыстоўваючы ''iso-watari'' для перасячэння ставоў або мелкаводных частак ручаёў, можна назіраць за [[водныя жывёлы|воднымі жывёламі]] і [[расліна]]мі вакол або ў сажалцы, такімі як [[карп]], [[чарапаха]] і [[вадаплаўныя птушкі]]. Сёння пешаходныя камяні часта выкарыстоўваюцца [[альпініст]]амі і [[турыст]]амі як самаробны спосаб пераправы праз невядомыя або непрадбачаныя ручаі і патокі. Яны могуць сустракацца побач з [[брод|бродам]]. == Гістарычныя пешаходныя камяні == {{Гл. таксама|Роберт Бэрнс і маёнтак Эглінтан}} [[Drukken Steps]] у [[Замак Эглінтан#Сады для адпачынку|лясах Эглінтан]] у [[Паўночны Эйршыр|Паўночным Эйршыры]] ў [[Шатландыя|Шатландыі]] былі любімым месцам адпачынку [[паэт]]а [[Роберт Бэрнс|Роберта Бэрнса]] і яго спадарожніка Рычарда Браўна, пакуль яны жылі ў [[Ірвін (Шатландыя)|Ірвіне]] з 1781 па 1782 год.<ref>Love, Dane (2003), ''Ayrshire : Discovering a County''. Ayr : Fort Publishing. {{ISBN|0-9544461-1-9}}</ref> Назва "Drukken" паходзіць ад паходкі чалавека, калі ён пераступаў з каменя на камень пры пераправе праз Рэд-Бёрн. Першапачаткова ў Рэд-Бёрне, які быў значна шырэйшы, чым у 2009 годзе, было ўстаноўлена сем або больш камянёў.<ref>King, Robert (2009). Oral Communication.</ref> Сам Бэрнс выкарыстоўваў шатландскае напісанне "Drucken" замест "Drukken".<ref>{{Cite web|url=http://www.robertburns.org/works/84.shtml|title=Robert Burns Country: Scotch Drink|website=www.robertburns.org}}</ref> Руіны Drukken Steps знаходзяцца ў [[Загарадны парк Эглінтан]]. <gallery class=center caption="Гістарычныя пешаходныя камяні"> File:SteppingStoneBoltonAbbey.jpg|Пешаходныя камяні ў [[Болтанскае абацтва|Болтанскім абацтве]] File:Stucco stone from footbridge.JPG|Штучны камень з Drukken Steps, пешаходныя камяні ў [[Шатландыя|Шатландыі]] File:Stepping Stones - geograph.org.uk - 5528.jpg|Пешаходныя камяні на рацэ [[Ротай]], [[Лэйк-Дыстрыкт]], Англія File:Stepping_stones.jpg|Пешаходныя камяні праз раку [[Мол]] каля падножжа [[Бокс-Хіл, Сурэй|Бокс-Хіл]], [[Сурэй]], Англія </gallery> == У папулярнай культуры == Смяротная версія пешаходных камянёў са шклянымі пліткамі прадстаўлена ў паўднёвакарэйскім серыяле 2021 года «[[Гульня ў кальмара]]» як пятая гульня ў серыяле.<ref>{{Cite web|last=Akula|first=Lakshay|date=2021-10-21|title=The Squid Game glass bridge game explained with probability|url=https://medium.com/@lakshayakula/the-squid-game-glass-bridge-game-explained-with-probability-138371d77b52|access-date=2021-11-04|website=Medium|language=en}}</ref> == Гл. таксама == * [[Брод]] * [[Кульгрында]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons category|Stepping stones}} *[https://www.youtube.com/watch?v=ds1G1fBqGtU Пешаходныя камяні на рацэ Эйр] *[https://www.youtube.com/watch?v=znWANk0ZD1A Пешаходныя камяні на Аннік-Уотэр] {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Пешаходныя масты]] [[Катэгорыя:Каменныя масты]] [[Катэгорыя:Кітайскі сад]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] lriro9u637lb139mjbscv0qr9ci7ic1 0 808101 5144232 2026-05-20T23:29:37Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк | Назва = Японскі сад у Хожаве |Краіна = Польшча | Рэгіён= Сілезскае ваяводства |Горад = Хожаў | Раён горада = Сілезскі парк |Плошча = 1,25 |Заснаваны = 60-я гады XX стагоддзя |Архітэктар = Эдвард Бартман |Каардынаты = 50/16/54.59/N/18/59/4/E |Сайт...» 5144232 wikitext text/x-wiki {{Парк | Назва = Японскі сад у Хожаве |Краіна = Польшча | Рэгіён= Сілезскае ваяводства |Горад = Хожаў | Раён горада = Сілезскі парк |Плошча = 1,25 |Заснаваны = 60-я гады XX стагоддзя |Архітэктар = Эдвард Бартман |Каардынаты = 50/16/54.59/N/18/59/4/E |Сайт = https://parkslaski.pl/10-parkslaski-ogrod-japonski |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=15|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}} }} '''Японскі сад у Хожаве''' — [[Японскі сад|садовы комплекс у японскім стылі]] на тэрыторыі {{iw|Сілезскі парк|Сілезскага парка|pl|Park Śląski}} у Хожаве. Сад размешчаны на Алеі Ружана, паміж выставачнай залай {{iw|Выставачная зала Капелюш у Хожаве|«Капелюш»|pl|Hala wystawowa Kapelusz w Chorzowie}} і {{iw|Разарый у Сілезскім парку|Разарыем|pl|Rosarium w Parku Śląskim}}. Уваход вольны. == Гісторыя == Сад у японскім стылі быў створаны на тэрыторыі тагачаснага Ваяводскага парка культуры і адпачынку ў [[1960-я гады|60-х гадах XX стагоддзя]]. Аўтарам праекта быў {{iw|Эдвард Бартман||pl|Edward Bartman}}. У пачатку свайго існавання сад займаў плошчу 6000 [[Квадратны метр|м²]]. Планавалася пабудаваць штучны вадаспад, але праект не ўдалося рэалізаваць<ref>{{Cite web |url =https://parkslaski.pl/10-parkslaski-ogrod-japonski |title =Японскі сад |publisher =parkslaski.pl |lang=pl}}</ref>. Аб'ект прайшоў капітальную мадэрнізацыю ў 2020—2021 гадах. Кошт інвестыцый склаў 14,2 млн злотых. Былі выкарыстаны сродкі з праграмы ЕС «Джэсіка». Плошча павялічылася да 1,25 га. Былі пабудаваны двухуроўневыя рэзервуары з [[граніт]]у і вадаспад з зашклёнай тэрасай. Дададзена новае асвятленне. Сад быў зноў адкрыты 12 ліпеня 2021 года<ref name="p1">{{Cite web |url =https://mojchorzow.pl/p,s,informacje_turystyka,page,1,item,park-slaski-ogrod-japonski-przeniesie-nas-do-kraju-kwitnacej-wisni-1928.html |title =Сілезскі парк: Японскі сад перанясе нас у Краіну квітнеючай вішні |author =Караліна Баўшэк |publisher =mojchorzow.pl |date =2021-07-21 |lang = pl}}</ref>. У цырымоніі прынялі ўдзел прэм'ер-міністр [[Матэвуш Маравецкі]], ваявода [[Якуб Хелстоўскі]], прэзідэнт Сілезскага парка Агнешка Божак<ref>{{Cite web |url =https://dziennikzachodni.pl/ogrod-japonski-w-parku-slaskim-jest-uroczy-tchnienie-orientu-na-slasku-wisniowy-sad-i-wodospad-z-tarasem-widokowym-tworza/ar/c1-15707192 |title =Японскі сад у Сілезскім парку чароўны. Подых Усходу ў Сілезіі. Вішнёвы сад і вадаспад з агляднай тэрасай ствараюць незвычайную атмасферу |author =Вольга Кшыжык |publisher =dziennikzachodni.pl |date=2021-06-23 |lang =pl |access-date = 2023-07-20}}</ref>. == Расліны == Абноўлены сад быў аформлены ў стылі ''Цукіяма''. Упрыгожваннем сада з'яўляецца больш чым паўвекавое [[вішня|вішнёвае дрэва]]. Флора сада ўключае: [[Пихта корейская|карэйскія піхты]], [[Crataegus ×media|сярэднія глогі]], [[Магнолия звездчатая|зорчатую магнолію]], [[Магнолия Суланжа|магнолію Суланжа]], [[бамбук]], [[рададэндран]]ы, гартэнзіі, калы, кусты [[піерыс]]у, [[ядловец|ядлоўцы]], [[Кизильник блестящий|бліскучы кізільнік]], папараць, дэкаратыўныя травы і [[Хоста (растение)|хосты]]<ref name="p1" /><ref>{{cite web |url =https://www.piekary.info/nowa-atrakcja-w-parku-slaskim-ogrod-japonski-kosztowal-14-milionow-zlotych-zobacz-zdjecia-i-wideo |title =Новая славутасць у Сілезскім парку. Японскі сад каштаваў 14 мільёнаў злотых |author =Магдалена Грабоўска |publisher=piekary.info |date = 2021-07-13|lang =pl |access-date = 2023-06-23}}</ref>. == Галерэя == <gallery> 0 0 Japanese Garden in the Silesian Park 03.jpg|Сасна над сажалкай, 2022 0 Japanese Garden in the Silesian Park 1A 01.jpg|Вадаспад і ручай, 2022 000 Japanese Garden in the Silesian Park 02.jpg|''Сад Дзэн'' увосень, 2022 2022-06 Park Śląski - Ogród Japoński (6).jpg|Адна з дарожак сада, 2022 2022-06 Park Śląski - Ogród Japoński (21).jpg|Надпіс з назвай сада каля заходняга ўваходу, 2022 </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://parkslaski.pl/10-parkslaski-ogrod-japonski Японскі сад] на сайце парка {{lang|pl}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Хожаў]] [[Катэгорыя:Японскі сад|Хожаў]] [[Катэгорыя:Польска-японскія адносіны]] 9i1lpf7fe0r8sksgaxi2ss3egi4adhu 0 808102 5144241 2026-05-21T00:57:35Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Горад=Дыжон |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=15|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}}}} '''Японскі сад''', таксама вядомы як '''парк Сюзон''' — [[парк|грамадскі парк]] горада [[Дыжон]], вынік франка-японскага супрацоўніцтва з Касіг...» 5144241 wikitext text/x-wiki {{Парк |Горад=Дыжон |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=15|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}}}} '''Японскі сад''', таксама вядомы як '''парк Сюзон''' — [[парк|грамадскі парк]] горада [[Дыжон]], вынік франка-японскага супрацоўніцтва з [[Касігая]], горадам у [[Сайтама (прэфектура)|прэфектуры Сайтама]]<ref>{{Cite web |url=https://www.dijon.fr/Sortir-Bouger/Balades-nature/Parcs-urbains/Jardin-japonais-Parc-du-Suzon|title=L'art japonais du jardin | publisher = www.dijon.fr | date = 2020-01-22}}.</ref><ref>{{cite web |lang= fr |title=REPÈRES BOURGOGNE Dijon et Koshigaya échangent des jardins | publisher=[[Le Monde]] |date=1992-09-02 |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1992/09/20/reperes-bourgogne-dijon-et-koshigaya-echangent-des-jardins_3902602_1819218.html}}.</ref>. У 2023 годзе, з нагоды Тыдня Японіі, горад Дыжон прыняў рашэнне аб культурным абмене з [[Кумамота (прэфектура)|прэфектурай Кумамота]] і пачаў праграму рэстаўрацыі і добраўпарадкавання свайго сада. З'яўляецца членам Французскай асацыяцыі японскіх садоў. ==Апісанне== Гэты сад прызначаны для сузірання, медытацыі і адпачынку. Сад, наўмысна мінімалістычны, уключае ў сябе масток, вадаспад, камяні і гальку. Сад напоўнены культурнымі сімваламі Японіі: * [[вадаспад]] сімвалізуе плынь часу, * два астравы ў форме [[чарапахі]] і [[Журавы|жорава]] сімвалізуюць зямныя і нябесныя каштоўнасці, * шматлікія іглічныя дрэвы «населены» [[камі|баствамі]], якія спусціліся на Зямлю. Прадстаўленыя раслінныя віды ў асноўным родам з Японіі. [[Гімалайская хвоя]] выгадна глядзіцца каля [[пагада|пагады]] і [[цясіцу|чайнага доміка]]. == Віды сада == <gallery mode="packed"> Dijon jardin japonais 01.jpg Dijon - Jardin japonais 04.jpg Dijon - Jardin japonais 02.jpg Dijon - Jardin japonais 12.jpg Dijon - Jardin japonais 14.jpg Dijon jardin japonais 17.jpg Dijon jardin japonais 24.jpg Dijon jardin japonais 10.jpg Dijon jardin japonais 07.jpg </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Дыжон]] [[Катэгорыя:Французска-японскія адносіны]] [[Катэгорыя:Дыжон]] of927z7t5o70wyrpzwco7p2egmmxbk5 5144242 5144241 2026-05-21T00:59:00Z Γλωσσολαλιά 164873 5144242 wikitext text/x-wiki {{Парк |Горад=Дыжон}} '''Японскі сад''', таксама вядомы як '''парк Сюзон''' — [[парк|грамадскі парк]] горада [[Дыжон]], вынік франка-японскага супрацоўніцтва з [[Касігая]], горадам у [[Сайтама (прэфектура)|прэфектуры Сайтама]]<ref>{{Cite web |url=https://www.dijon.fr/Sortir-Bouger/Balades-nature/Parcs-urbains/Jardin-japonais-Parc-du-Suzon|title=L'art japonais du jardin | publisher = www.dijon.fr | date = 2020-01-22}}.</ref><ref>{{cite web |lang= fr |title=REPÈRES BOURGOGNE Dijon et Koshigaya échangent des jardins | publisher=[[Le Monde]] |date=1992-09-02 |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1992/09/20/reperes-bourgogne-dijon-et-koshigaya-echangent-des-jardins_3902602_1819218.html}}.</ref>. У 2023 годзе, з нагоды Тыдня Японіі, горад Дыжон прыняў рашэнне аб культурным абмене з [[Кумамота (прэфектура)|прэфектурай Кумамота]] і пачаў праграму рэстаўрацыі і добраўпарадкавання свайго сада. З'яўляецца членам Французскай асацыяцыі японскіх садоў. ==Апісанне== Гэты сад прызначаны для сузірання, медытацыі і адпачынку. Сад, наўмысна мінімалістычны, уключае ў сябе масток, вадаспад, камяні і гальку. Сад напоўнены культурнымі сімваламі Японіі: * [[вадаспад]] сімвалізуе плынь часу, * два астравы ў форме [[чарапахі]] і [[Журавы|жорава]] сімвалізуюць зямныя і нябесныя каштоўнасці, * шматлікія іглічныя дрэвы «населены» [[камі|баствамі]], якія спусціліся на Зямлю. Прадстаўленыя раслінныя віды ў асноўным родам з Японіі. [[Гімалайская хвоя]] выгадна глядзіцца каля [[пагада|пагады]] і [[цясіцу|чайнага доміка]]. == Віды сада == <gallery mode="packed"> Dijon jardin japonais 01.jpg Dijon - Jardin japonais 04.jpg Dijon - Jardin japonais 02.jpg Dijon - Jardin japonais 12.jpg Dijon - Jardin japonais 14.jpg Dijon jardin japonais 17.jpg Dijon jardin japonais 24.jpg Dijon jardin japonais 10.jpg Dijon jardin japonais 07.jpg </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Дыжон]] [[Катэгорыя:Французска-японскія адносіны]] [[Катэгорыя:Дыжон]] khsfpw55zcaiiggode3ivs2gftqvn9i 5144243 5144242 2026-05-21T01:00:58Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Апісанне */ 5144243 wikitext text/x-wiki {{Парк |Горад=Дыжон}} '''Японскі сад''', таксама вядомы як '''парк Сюзон''' — [[парк|грамадскі парк]] горада [[Дыжон]], вынік франка-японскага супрацоўніцтва з [[Касігая]], горадам у [[Сайтама (прэфектура)|прэфектуры Сайтама]]<ref>{{Cite web |url=https://www.dijon.fr/Sortir-Bouger/Balades-nature/Parcs-urbains/Jardin-japonais-Parc-du-Suzon|title=L'art japonais du jardin | publisher = www.dijon.fr | date = 2020-01-22}}.</ref><ref>{{cite web |lang= fr |title=REPÈRES BOURGOGNE Dijon et Koshigaya échangent des jardins | publisher=[[Le Monde]] |date=1992-09-02 |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1992/09/20/reperes-bourgogne-dijon-et-koshigaya-echangent-des-jardins_3902602_1819218.html}}.</ref>. У 2023 годзе, з нагоды Тыдня Японіі, горад Дыжон прыняў рашэнне аб культурным абмене з [[Кумамота (прэфектура)|прэфектурай Кумамота]] і пачаў праграму рэстаўрацыі і добраўпарадкавання свайго сада. З'яўляецца членам Французскай асацыяцыі японскіх садоў. ==Апісанне== Гэты сад прызначаны для сузірання, медытацыі і адпачынку. Сад, наўмысна мінімалістычны, уключае ў сябе масток, вадаспад, камяні і гальку. Сад напоўнены культурнымі сімваламі Японіі: * [[вадаспад]] сімвалізуе плынь часу, * два астравы ў форме [[чарапахі]] і [[жораў|жорава]] сімвалізуюць зямныя і нябесныя каштоўнасці, * шматлікія іглічныя дрэвы «населены» [[камі|баствамі]], якія спусціліся на Зямлю. Прадстаўленыя раслінныя віды ў асноўным родам з Японіі. [[Гімалайская хвоя]] выгадна глядзіцца каля [[пагада|пагады]] і [[цясіцу|чайнага доміка]]. == Віды сада == <gallery mode="packed"> Dijon jardin japonais 01.jpg Dijon - Jardin japonais 04.jpg Dijon - Jardin japonais 02.jpg Dijon - Jardin japonais 12.jpg Dijon - Jardin japonais 14.jpg Dijon jardin japonais 17.jpg Dijon jardin japonais 24.jpg Dijon jardin japonais 10.jpg Dijon jardin japonais 07.jpg </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Дыжон]] [[Катэгорыя:Французска-японскія адносіны]] [[Катэгорыя:Дыжон]] lppgmkb348eq179xkipbaojkhlpttzv 14 808103 5144244 2026-05-21T01:04:50Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Аргенціны]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Японіі]]» 5144244 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Аргенціны]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Японіі]] ibi8zayqpnv3knvdpy68as5wbik8p5i 14 808104 5144245 2026-05-21T01:05:09Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны]]» 5144245 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны]] j9u0xjn7in7t5jcgx3riemn6oyx7h0n 14 808105 5144249 2026-05-21T01:10:34Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Японіі]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Францыі]]» 5144249 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Японіі]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Францыі]] rkfp3ycsxqfpqfwjfun1tb3wtouib8s 0 808106 5144253 2026-05-21T01:16:48Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Сад камянёў]] 5144253 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сад камянёў]] oqewtmp9b3u2b9hwuqaj6fdq48o8n6f 0 808107 5144254 2026-05-21T01:23:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 крыніца — [[:ru:Борьба за инвеституру]], [[:en:Investiture Controversy]], [[:fr:Querelle des Investitures]] 5144254 wikitext text/x-wiki [[Файл:Investiturewoodcut.png|міні|Сярэдневяковы кароль перадае [[біскуп]]у сімвалы яго ўлады (гравюра 1905 года).]] '''Барацьба́ за інвестыту́ру''' (ад {{lang-la|investitura}} — «увядзенне ў валоданне»; {{lang-la|Controversia de Investitura}}, {{lang-de|Investiturstreit}}, {{lang-fr|Querelle des Investitures}}) — маштабны палітычны і рэлігійны канфлікт, які адбываўся паміж [[Папства|папствам]] і свецкімі манархамі ў [[Сярэдневяковая Еўропа|сярэдневяковай Еўропе]] ў канцы XI — пачатку XII стагоддзя (1075—1122 гады). Асноўным аб'ектам спрэчкі з'яўлялася права прызначаць і зацвярджаць на пасадзе ([[Інвестытура|інвеставаць]]) [[біскуп]]аў і [[абат]]аў манастыроў, а таксама самога [[Папа Рымскі|Рымскага Папу]]{{sfn|Cantor|1958|с=8–9}}. Гэта найбольш значны канфлікт паміж [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквой]] і свецкай уладай у Сярэднявеччы. У больш шырокім палітычным кантэксце канфлікт з'яўляўся барацьбой за [[суверэнітэт]] над [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]]. Рад рымскіх папаў у XI—XII стагоддзях падарваў уладу імператара і іншых еўрапейскіх манархаў, што прывяло да амаль паўвекавога супрацьстаяння. Яно пачалося ў 1076 годзе як барацьба за ўладу паміж папам [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|ГГрыгорыйыем VII]] і каралём (пазней імператарам) [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыхам IV]]{{sfn|Rubenstein|2011|с=18}}. Умяшанне свецкіх улад у духоўныя справы прывяло да глыбокага заняпаду [[клір]]у, які перастаў ставіць сваю духоўную ролю на першае месца. [[Грыгарыянская рэформа]], распачатая ў сярэдзіне XI стагоддзя, мела на мэце барацьбу з невыкананнем духавенствам сваіх абавязкаў, што пабудзіла Папу паспрабаваць узяць духавенства пад свой кантроль на шкоду палітычным уладам. Канфлікт быў вырашаны ў 1122 годзе, калі папа [[Калікст II]] і імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]] узгаднілі [[Вормскі канкардат]]. Пагадненне патрабавала ад біскупаў прыносіць клятву вернасці свецкаму манарху, але пакідала права выбару за царквой. Канкардат пацвердзіў права царквы надзяляць біскупаў свяшчэннай уладай, якая сімвалізавалася [[Пярсцёнак|пярсцёнкам]] і [[Біскупскі кій|кіем]]. У Германіі (але не ў Італіі і Бургундыі) імператар таксама захаваў за сабой права старшынстваваць на выбарах абатаў і біскупаў царкоўнымі ўладамі і вырашаць спрэчкі. Працяглае супрацьстаянне істотна аслабіла вярхоўную ўладу імператараў [[Салічная дынастыя|Салічнай дынастыі]] і значна ўзмацніла ўладу мясцовай знаці. Канфлікт нанёс непапраўны ўдар па перспектыве ператварэння імперыі ў паўнавартасную цэнтралізаваную дзяржаву, ад якога яна не змагла акрыяць аж да [[Аб'яднанне Германіі|аб'яднання Германіі]] ў XIX стагоддзі. Тым часам адбылася і кароткая, але значная спрэчка аб інвестытуры паміж папам [[Пасхалій II|Пасхаліем II]] і каралём Англіі [[Генрых I (кароль Англіі)|Генрыхам I]] з 1103 па 1107 год, якая завяршылася падпісаннем Лонданскага канкардата. == Перадгісторыя == === Практычныя праблемы === Пасля заняпаду [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] інвестытура праводзілася прадстаўнікамі кіруючай знаці (свецкая інвестытура), нягледзячы на тое, што тэарэтычна гэта была задача царквы{{sfn|Blumenthal|1988|с=34–36}}. Многія біскупы і абаты самі належалі да кіруючай знаці. Улічваючы, што большасць прадстаўнікоў еўрапейскай арыстакратыі практыкавала маярат і перадавала свае дваранскія тытулы старэйшаму нашчадку мужчынскага полу, малодшыя браты часта шукалі кар'еру на вышэйшых прыступках царкоўнай іерархіі. Гэта было асабліва актуальна там, дзе сям'я магла заснаваць уласную царкву або абацтва ў сваім маёнтку{{sfn|Cantor|1993|с=243-276}}. Паколькі з пасадай біскупа або абата звычайна была звязана значная колькасць багаццяў і зямель, продаж царкоўных пасад — практыка, вядомая як [[Сіманія|«сіманія»]] — была важнай крыніцай даходу для кіраўнікоў з ліку знаці. Імператары ў значнай ступені абапіраліся на біскупаў у сваім свецкім кіраванні, паколькі яны не былі спадчыннай або квазіспадчыннай знаццю з сямейнымі інтарэсамі. Імперскія кіраўнікі апраўдвалі сваю ўладу тэорыяй [[Божае права каралёў|божага права каралёў]]{{sfn|Cantor|1993|с=243-276}}. У сярэдзіне X стагоддзя Папа знаходзіўся ў такім жа цяжкім становішчы, як і ў часы кантролю [[Франкская дзяржава|франкаў]]<ref name="VaticanState">{{cite web |url=https://vaticanstate.ru/vtorzhenie-frankov/ |title=Вторжение франков. Образование Церковного Государства |publisher=VaticanState.ru |lang=ru |accessdate=14 кастрычніка 2021 |archive-date=28 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028164100/https://vaticanstate.ru/vtorzhenie-frankov/}}</ref>. Імператар [[Атон I Вялікі|Атон I]] на час пазбавіў Папу ад уплыву арыстакратыі, але адначасова вымусіў яго падпарадкавацца сваёй уладзе — адбылося практычна тое ж самае, што і пры [[Карл Вялікі|Карле Вялікім]]. У 963 годзе папа [[Іаан XII (Папа Рымскі)|Іаан XII]], нягледзячы на тое, што быў прыхільнікам германскага імператара і нават сам каранаваў яго ў Рыме, вымушаны быў шукаць саюза са сваімі былымі ворагамі супраць імператара. Аднаўленне аўтарытэту Папы было ў інтарэсах кіраўніка Свяшчэннай Рымскай імперыі — яго аўтарытэт павінен быў дапамагаць трымаць у падпарадкаванні разбагацелае вышэйшае нямецкае духавенства. Дуалізм свецкай і рэлігійнай улады, характэрны для сярэдневяковай Еўропы, зрабіў непазбежным вострае саперніцтва ў пытаннях аб прыярытэце ўлады. Да канца XI стагоддзя права царкоўнай інвестытуры фактычна належала свецкай уладзе, што знаходзілася ў супярэчнасці з тэарэтычнай ідэяй аб паўнаце ўлады рымскіх папаў. З 955 па 1057 год з 25 папаў 5 былі зрынуты імператарамі і 12 узведзены на прастол. Свяшчэннікамі нярэдка рабіліся выпадковыя людзі, якія не мелі духоўнага звання. [[Файл:Omer et le Roi Dagobert.jpg|міні|Кароль франкаў [[Дагаберт I]] перадае біскупства [[Тэруан]] [[Адамар Тэруанскі|Адамару]]. «Жыціе святога Амера», XI стагоддзе.]] Улада [[Атанід|Атанідаў]] на чале Свяшчэннай Рымскай імперыі пачалася 2 лютага 962 года з каранацыі ў Рыме імператара Атона I папам Іаанам XII<ref name="Medieval Lands">[http://fmg.ac/Projects/MedLands/GERMANY,%20Kings.htm#_Toc144380770 Генеалогія Атона I на сайце ''Medieval Lands''].</ref>. Атаніды паступова ўстанавілі поўны кантроль над абраннем папаў і прызначэннем біскупаў у імперыі. Каб замацаваць сваю ўладу, імператары перадавалі [[Рэгалія|рэгальныя]] паўнамоцтвы [[прэлат]]ам. Біскупы мелі тую перавагу, што не мелі спадчыннікаў. Прадастаўленне пасад і маёмасці толькі на час жыцця дазваляла вяртаць землі пасля смерці васала і, такім чынам, пазбягаць паступовай страты ўладанняў. [[Людовік I Набожны|Людовік Набожны]] паскорыў канец [[Каралінгская імперыя|Каралінгскай імперыі]], парушыўшы раўнавагу паміж фіскальнымі зямельнымі ўладаннямі і ўладаннямі, перададзенымі ў карыстанне знаці{{sfn|Balard|1973|с=72}}. З таго часу імператар больш не быў дастаткова багатым, каб утрымліваць сваіх васалаў. З моманту свайго заснавання Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі была абмежавана недахопам інстытутаў, на якія імператар мог бы абаперціся, і слабасцю сваіх даходаў, паколькі імператары мелі толькі ўласныя дамены для фінансавання сваёй палітыкі<ref name="Universalis">''[[Encyclopædia Universalis]]'', артыкул «Allemagne médiévale».</ref>. Атаніды пазбягалі гэтай праблемы, даючы свецкую і духоўную інвестытуру людзям па ўласным выбары. Такім чынам, біскупы ''Reichskirche'' (літаральна «Імперскай царквы») утварылі касцяк імперскай адміністрацыі. Іх інвестытура сімвалізавалася ўручэннем імператарам пярсцёнка і кія біскупу, які ўступаў на пасаду. Гэтая практыка тычылася не толькі [[Дыяцэзія|дыяцэзій]], але і каралеўскіх [[манастыр]]оў, а таксама буйных свецкіх [[Капітул|капітулаў]]{{sfn|Mayeur|1993|с=119}}. Прыход да імперскай улады [[Салічная дынастыя|Салічнай дынастыі]] ў 1024 годзе з абраннем імператара [[Конрад II|Конрада II]] не змяніў гэтую арганізацыю. Да часоў кіравання [[Генрых III (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха III]] гэтая інстытуцыйная сістэма працавала бездакорна. === Грыгарыянская рэформа і імперскія прэрагатывы === [[Файл:Heinrich III. (HRR) Miniatur.jpg|міні|Імператар [[Генрых III (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых III]] (мініяцюра 1040 года).]] У XI стагоддзі гэта палітыка ўступіла ў поўную супярэчнасць з грыгарыянскай рэформай, якая праводзілася папствам. З X стагоддзя рух манастырскай рэформы, падтрыманы такімі абацтвамі, як [[Клюнійскае абацтва|Клюні]], [[Бронь (абацтва)|Бронь]] або [[Абацтва Горзэ|Горзэ]], імкнуўся маралізаваць паводзіны духавенства. Са свайго боку кароль Германіі з 1039 года, Генрых III, верыў, што ён з'яўляецца памазаннікам Божым, і ставіў пад сваю непасрэдную апеку рэфармаваныя манастыры, каб вывесці іх з-пад улады свецкіх сеньёраў{{sfn|Rapp|2003|с=90}}. Адначасова з гэтым жаданне палепшыць пісьменнасць і набожнасць персаналу, прызначанага для кіравання прыходамі і маёнткамі, прывяло да таго, што імператар Генрых III прызначыў і зрынуў трох папаў запар на працягу некалькіх гадоў у сярэдзіне XI стагоддзя{{sfn|Cantor|1993|с=243-276}}. У Рыме ў той жа час буйныя сем'і горада змагаліся за папскі прастол. На чало Каталіцкай царквы прэтэндавалі тры папы. [[Сутрыйскі сабор]] пазбавіў гэтых трох папаў улады ў снежні 1046 года. [[Архідыяцэзія Бамберга|Біскуп Бамберга]], які стаў папам пад імем [[Клімент II (Папа Рымскі)|Клімента II]], каранаваў Генрыха III і яго жонку імператарам і імператрыцай Свяшчэннай Рымскай імперыі{{sfn|Rapp|2003|с=91-92}}. Затым Генрых III прызначыў свайго стрыечнага брата, будучага [[Леў IX (Папа Рымскі)|Льва IX]], сваім пераемнікам на [[Святы Прастол]]. Апошні атачыў сябе рэфарматарамі, сярод якіх быў Гільдэбранд, будучы папа Грыгорый VII<ref name="rappheimet">{{cite web |author=Francis Rapp |title=Saint Léon IX, Pape et confesseur |url=https://har22201.blogspot.com/2013/04/saint-leon-ix-pape.html |website=har22201.blogspot.com |date=19 красавіка 2013 |accessdate=8 сакавіка 2026 |lang=fr}}</ref>. Яго пантыфікат адзначыў пачатак грыгарыянскай рэформы з кастрычніка 1049 года, калі ён склікаў сабор у Рэймсе, які асудзіў сіманію і [[нікалаізм]]<ref>{{кніга |lang=fr |author=Florian Mazel |title=Féodalités, 888-1180 |location=Paris |publisher=[[Belin éditeur|Belin]] |year=2010 |pages=784 |isbn=978-2-7011-3359-1 |ref=Mazel}}</ref>. Але ў 1054 годзе Леў IX памёр. У сваю чаргу імператар Генрых III памёр у 1056 годзе, пакінуўшы толькі шасцігадовага спадчынніка. Скарыстаўшыся непаўналеццем будучага імператара Генрыха IV, тагачаснага [[Кароль рымлян|караля рымлян]], папа [[Мікалай II (Папа Рымскі)|Мікалай II]] (абраны пасля жорсткай барацьбы з антыпапам [[Бенедыкт X (антыпапа)|Бенедыктам X]]) у 1059 годзе вырашыў выдаць булу ''[[In nomine Domini]]'', якая рэзервавала абранне Папы толькі за [[Кардынал|кардыналамі]]. Була таксама забараніла свецкую інвестытуру. У адказ на гэта ўсе біскупы Германіі, якія падтрымлівалі імператара, сабраліся ў 1061 годзе і абвясцілі ўсе ўказы Мікалая II несапраўднымі. Тым не менш, выбары [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандра II]] і ГГрыгорыйыя VII прайшлі паводле царкоўных правілаў, без удзелу імператара. Сярод рэфарматараў некаторыя лічылі, што дрэнныя паводзіны духавенства звязаны са свецкай інвестытурай. Свецкая інвестытура асуджалася, нават калі яна не адбывалася ў абмен на грошы<ref name="Rapp">{{cite web |lang=fr |author=Francis Rapp |title=Les relations entre le Saint-Empire et la papauté, d'Otton le Grand à Charles IV de Luxembourg (962-1356)] |url=http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/les_relations_entre_le_saint-empire_et_la_papaute_dotton_le_grand_a_charles_iv_de_luxembourg_962-1356.asp |website=clio.fr |accessdate=7 лістапада 2007}}</ref>. Гільдэбранд працягваў энергічна супрацьстаяць свецкай інвестытуры<ref name="encygreg">MM. Berthelot, Hartwig Derenbourg et F.-Camille Dreyfus, ''Le pape Grégoire VII'', ''La Grande encyclopédie : inventaire raisonné des sciences, des lettres et des arts par une société de savants et de gens de lettres'', Paris, Société anonyme de La Grande encyclopédie, 1885-1902, [http://www.encyclopedie-universelle.net/reforme-gregorienne2.html Encyclopédie universelle].</ref>, а затым у якасці вярхоўнага пантыфіка ГГрыгорыйыя VII пасля свайго абрання ў 1073 годзе. Але перад ім быў малады кароль рымлян Генрых IV, які меў высокае ўяўленне пра свае абавязкі і правы і меў намер адмяніць саступкі, зробленыя германскім князям і Папу падчас свайго непаўналецця{{sfn|Rovan|1994|с=116-117}}. На саборы 1074 года былі прыняты рашэнні адхіліць свяшчэннікаў, якія практыкавалі сіманію. Але нацыянальныя біскупы, пераважна германскія, не спяшаліся выконваць рашэнні. У 1075 годзе Генрых IV прапанаваў выступіць пасярэднікам паміж [[Папскі легат|папскімі легатамі]] і германскімі біскупамі{{sfn|Mayeur|1993|с=70}}. Падчас сабора 1075 года не толькі сіманічныя свяшчэннікі апынуліся пад пагрозай адлучэння, але былі таксама асуджаны і некаторыя біскупы<ref>У Германіі Лімар, Вердэр II Страсбургскі, [[Генрых I фон Шарфенберг|Генрых I Шпаерскі]], [[Герман I (біскуп Бамберга)|Герман I Бамбергскі]].</ref><ref name="Investitures">{{cite web |lang=fr |url=http://www.encyclopedie-universelle.com/reforme-gregorienne2.html |title=Le pape Grégoire VII : La querelle des Investitures |author=Encyclopédie Universelle |website=[http://www.encyclopedie-universelle.com Encyclopédie universelle de la langue française] |accessdate=2 красавіка 2008}}</ref>.: {{цытата|Калі хто-небудзь з гэтага часу атрымае з рук якой-небудзь асобы біскупства або абацтва, няхай ён не лічыцца біскупам. Калі імператар, кароль, герцаг, маркіз, граф, улада або свецкая асоба мае прэтэнзію даваць інвестытуру біскупствам або якой-небудзь царкоўнай годнасці, няхай ён ведае, што адлучаны ад царквы. {{арыгінальны тэкст|fr|Si quelqu'un désormais reçoit de la main de quelque personne un évêché ou une abbaye, qu'il ne soit point considéré comme évêque. Si un empereur, un roi, un duc, un marquis, un comte, une puissance ou une personne laïque a la prétention de donner l'investiture des évêchés ou de quelque dignité ecclésiastique, qu'il se sache excommunié}} }} Гэта быў першы раз, калі Царква заняла такую ​​пазіцыю па пытанні свецкай інвестытуры. Германскі імператар Генрых IV, які толькі што перамог паўстанне ў [[Герцагства Саксонія|Саксоніі]]<ref name="Rapp"/>, хацеў разлічваць на падтрымку адданай імперскай царквы перад абліччам непакорлівасці буйных сеньёраў. Нягледзячы на ​​тое, што ён не быў варожым да рэформы, ён спрабаваў весці перамовы, працягваючы прызначаць біскупаў. Яго мэтай было ўмацаванне ў [[Італія|Італіі]] імперскай царквы, якая была б цалкам вернай яму{{sfn|Mayeur|1993|с=71}}. Два вакантныя біскупствы былі аддадзены дваім яго верным паплечнікам, а таксама [[Міланская архідыяцэзія|архібіскупства Міланскае]], на гэты раз насуперак думцы Папы і гараджан{{sfn|Rovan|1994|с=119}}. Папа выказаў пратэст у вельмі рэзкіх танах. Затым успыхнуў канфлікт. Гісторыкі XII стагоддзя называюць гэтую спрэчку ''Discidium inter sacerdotium et regnum''{{sfn|Mayeur|1993|с=121}}. === Dictatus papae === У 1075 годзе папа Грыгорый VII напісаў дваццаць сем палажэнняў, згрупаваных у ''[[Дыктат папы|Dictatus papae]]''. Ён забараніў інвестытуру [[лаік]]амі пад пагрозай [[адлучэнне ад царквы|адлучэння]] парушальнікаў. Такім чынам, ён замацаваў сваю ўладу над [[Царква (інстытут)|Царквой]], стаўшы адзіным здольным інвеставаць [[прэлат]]аў<ref>{{кніга |lang=fr |author=Stéphane Muzelle |title=100 fiches d'histoire du Moyen Âge |location=Paris |publisher=Bréal |year=2009 |pages=319 |page=114 |isbn=978-2-7495-0881-8 |ref=Muzelle}}</ref>. У гэтым дакуменце папа сцвярджаў, што ў хрысціянскім грамадстве ўлада належыць святарскаму саслоўю. Свецкі парадак павінен выконваць загады святароў{{sfn|Rapp|2003|с=132}}. Ён заявіў, што з'яўляецца адзіным, хто мае праз [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] ўніверсальную ўладу, вышэйшую за ўладу манархаў, якіх ён можа зрынуць. Усе носьбіты свецкай улады павінны яму падпарадкоўвацца. Такім чынам, імператар стаў падначаленым вярхоўнага пантыфіка, і імператар больш не быў святой асобай{{sfn|Rapp|2003|с=133}}. Гэта ставіла пад сумненне імперскую царкву і рэжым праўлення, усталяваны Атанідамі<ref name="Rapp"/>. Манархі бачылі ў дзеяннях папы ГГрыгорыйыя VII замах на іх уладу. У Царкве папа стаў адзіным заканадаўцам. Нават пастановы сабораў прыпісваліся яму<ref>Yves Congar, article « La papauté », dans ''Encyclopaedia Universalis'', DVD, 2007.</ref>. Адзін з пунктаў сцвярджаў, што папа меў выключнае права зрынаць імператара<ref name="Appleby, R. Scott 1999">{{cite magazine|last=Appleby|first=R. Scott|author-link=R. Scott Appleby|title=How the Pope Got His Political Muscle|magazine=[[U.S. Catholic]]|volume=64|issue=9|page=36|year=1999}}</ref>. Генрых IV адрэагаваў на гэтую дэкларацыю, даслаўшы ГГрыгорыйыю VII ліст, у якім ён катэгарычна адклікаў сваю імперскую падтрымку ГГрыгорыйыя як Папы. Ліст пачынаўся словамі{{sfn|Henry IV|1076}}: {{цытата|Генрых, кароль не праз узурпацыю, а па святым устанаўленні Божым, Гільдэбранду, цяпер не папу, а фальшываму манаху. {{арыгінальны тэкст|la|Heinricus non usurpatione sed pia Dei ordinatione rex Hildebrando iam non apostolico sed falso monacho}} }} Ліст заканчваўся заклікам да абрання новага Папы: «Я, Генрых, міласцю Божай кароль, з усімі маімі біскупамі, кажу табе, сыдзі, сыдзі!»{{sfn|Fuhrmann|1986|с=64}}. == Канфлікт паміж папам ГГрыгорыйыем VII і імператарам Генрыхам IV == === Прыніжэнне імператара Генрыха IV === [[Файл:Hugo-v-cluny heinrich-iv mathilde-v-tuszien cod-vat-lat-4922 1115ad.jpg|міні|злева|Генрых IV выпрошвае пасярэдніцтва ў [[Мацільда Тасканская|Мацільды Тасканскай]] і абата [[Гуга Клюнійскі|Гуга Клюнійскага]]{{sfn|Zanichelli|2006|с=50}}.]] [[Вормскі сінод|Сінод]] германскіх біскупаў, які сабраўся ў [[Вормс]]е ў студзені 1076 года, папракнуў Папу за ўмяшанне ў епіскапскія справы. У адказ Грыгорый VII у лютым 1076 года пазбавіў Генрыха IV улады і адлучыў яго ад царквы, а таксама [[архібіскуп Майнца|архібіскупа Майнца]] [[Зігфрыд I (архібіскуп Майнца)|Зігфрыда I]]{{sfn|Mayeur|1993|с=72, 122}}. Больш таго, біскупам, якія падпісалі Вормскі ліст, прапаноўвалася падпарадкавацца да 1 жніўня 1076 года. Герцагі Швабіі, [[Герцагства Карынтыя|Карынтыі]] і [[Герцагства Баварыя|Баварыі]] выступілі супраць Генрыха IV пры падтрымцы саксаў. 16 кастрычніка 1076 года ў [[Трэбур]]ы князі вырашылі, што будзе абраны новы манарх, калі папскі прысуд не будзе адменены на працягу года{{sfn|Mayeur|1993|с=122}}, і папрасілі Папу прыехаць судзіць зрынутага кіраўніка<ref>Jean-Marie Martin, article « Canossa », dans ''Encyclopaedia Universalis'', DVD, 2007.</ref>. Генрых IV адступіў. Ён таемна пакінуў [[Шпаер]], перайшоў [[Ман-Сені]] ў моцны мароз і паехаў насустрач ГГрыгорыйыю VII у [[Каноса|Каносу]] на поўначы Італіі, дзе Папа схаваўся ў замку маркграфіні [[Мацільда Тасканская|Мацільды Тасканскай]]. Тры дні імператар чакаў, пакуль Папа згодзіцца прыняць яго, асуджаны стаяць басанож у снезе. Нарэшце, пасля перамоў, у якіх вырашальную ролю адыгралі Мацільда Тасканская і абат Клюні Гуга, Папа зняў адлучэнне ад царквы. Аднак ён даў зразумець, што адпушчэнне грахоў не азначае вяртання ўлады<ref name="Rapp"/>. Такім чынам, [[Хаджэнне ў Каносу|пакаяннем у Каносе]] Генрыху IV удалося прадухіліць небяспеку пагаднення паміж Папам і апазіцыяй германскіх князёў, але рэабілітацыя Генрыха IV не перашкодзіла абранню паўсталымі князямі новага імператара — [[Рудольф (герцаг Швабіі)|Рудольфа Швабскага]] ў 1077 годзе. === Генрых IV вяртае перавагу === [[Файл:Investiturstreit.jpg|міні|Генрых IV і антыпапа [[Клімент III (антыпапа)|Клімент III]]. Смерць ГГрыгорыйыя VII.]] Абапіраючыся на сваіх лангабардскіх васалаў, Генрых IV узмацніў колькасць сваіх прыхільнікаў. Ён не змяніў сваіх палітычных і рэлігійных паводзін. Падчас сінода 7 сакавіка 1080 года Грыгорый VII зноў забараніў інвестытуру і яшчэ раз адлучыў Генрыха IV ад царквы{{sfn|Robinson|2003|с=195}}. Аднак германскае духавенства засталося на баку свайго імператара. Ён разбіў Рудольфа, які быў забіты ў бітве пры [[Мерзебург]]у ў кастрычніку таго ж года<ref name="Investitures"/>. У гэты ж час Генрых IV склікаў у [[Брыксен]]е сабор біскупаў, які зрынуў Папу і абраў [[Антыпапа|антыпапу]], які ўзяў імя [[Клімент III (антыпапа)|Клімента III]]{{sfn|Robinson|2003|с=198–201}}. Клімент III напісаў падробку: прывілей [[Адрыян I|Адрыяна I]] [[Карл Вялікі|Карлу Вялікаму]], які павінен быў пацвердзіць, што Папа Адрыян I даў імператару права папскіх выбараў{{sfn|Mayeur|1993|с=72}}. У сакавіку 1081 года Генрых IV адправіўся ў Італію, дзе каранаваўся каралём Італіі ў [[Павія|Павіі]]<ref name="Henri IV">{{cite web |url=http://www.memo.fr/Dossier.asp?ID=1329 |title=Henri IV du Saint-Empire |website=memo.fr |accessdate=2 красавіка 2008 |lang=fr}}</ref>, у той час як яго крытыкі абралі пад імем [[Герман фон Зальм|Германа I]] графа Зальм-Люксембургскага антыкаралём рымлян. Ён рушыў на Рым, які здолеў узяць толькі ў 1084 годзе, калі гараджане самі адкрылі яму вароты<ref name="Investitures"/>. Генрых каранаваўся імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі з рук антыпапы Клімента III. Грыгорый VII быў вызвалены з [[Замак Святога Анёла|замка Святога Анёла]] [[Роберт Гвіскар|Робертам Гвіскарам]], нармандскім каралём Сіцыліі, але нарманы разрабавалі горад. Гэта выклікала варожасць рымлян да ГГрыгорыйыя VII, які быў вымушаны пакінуць Рым і збегчы ў [[Салерна]]<ref name="Investitures"/>, дзе ён памёр ад знясілення 25 мая 1085 года. Апошнімі яго словамі былі: «Я любіў справядлівасць і ненавідзеў беззаконне, і таму паміраю ў выгнанні» ({{lang-la|Dilexi iustitiam et odivi iniquitatem propterea morior in exilio}})<ref name="Davis_253_254">{{sfn|Davis|1966|с=253–254}}</ref>. Сітуацыя стала заблытанай. Некаторыя германскія біскупы не хацелі падтрымліваць абранне антыпапы. Большая частка біскупаў Паўночнай Італіі была адхілена ГГрыгорыйыем VII у 1085 годзе. Генрых IV звольніў усіх германскіх біскупаў — прыхільнікаў Папы. У некалькіх дыяцэзіях апынулася па два біскупы, як у [[Міндэн]]е, дзе былі прызначаныя грыгарыянец Райнхард і Фольмар, прыхільнік імператара{{sfn|Mayeur|1993|с=123}}. У [[Мец]]ы буржуа ўзялі бок імператара і забаранілі ўезд у горад грыгарыянскім біскупам да 1122 года. Германскія манастыры таксама былі ўцягнутыя ў спрэчку. === Ідэалагічная барацьба === Паміж 1080 і 1085 гадамі з абодвух бакоў былі напісаны 24 палемічныя пасквілі. Агулам каля 150 прац на [[Лацінская мова|лацінскай мове]] распаўсюджваліся на тэму «спрэчкі аб інвестытуры»<ref>Joseph de Ghellinck, ''Littérature latine au Moyen Âge'', Georg Olms Verlag, 1969, с. 80.</ref>. На жорсткія асуджэнні канцылярыі Генрыха IV адказвалі доўгія лісты, якія Грыгорый VII дасылаў клірыкам Захаду. Адны забаранялі прымаць сакрамэнты ад жанатага свяшчэнніка, іншыя пагражалі пазбавіць вернікаў сакрамэнтаў. Забарона сіманіі таксама выклікала шматлікія спрэчкі аб месцы каралеўскай улады ў Царкве{{sfn|Mayeur|1993|с=126}}. Папа мог разлічваць на вялікую колькасць царкоўных пісьменнікаў у эпоху, калі духавенства было галоўным захавальнікам ведаў. Манастыры, якія прынялі тэзісы Папы, з'яўляліся эфектыўным рэтранслятарам, у прыватнасці [[Райхенау (манастыр)|Райхенау]], [[Шафгаўзен]] і абацтва Гірзау{{sfn|Rapp|2003|с=142}}. [[Манегольд з Лаўтэнбаха]] нават прыпісваў каралеўскі аўтарытэт дэлегаванню ўлады народам, які мог яе ануляваць, калі манарх вёў сябе як тыран. Імперская партыя адрадзіла тэзісы аб боскім устанаўленні каралеўскай улады і аб свяшчэннай місіі імператара{{sfn|Rovan|1994|с=122}}. Юрысты з [[Балоння|Балонні]] і [[Падуя|Падуі]] вылучылі новае прачытанне [[Рымскае права|рымскага права]], якое рабіла імператара вярхоўным манархам, а Папу — такім жа падданым, як і ўсе іншыя{{sfn|Rovan|1994|с=123}}. [[Сігеберт з Жамблу]] змясціў дэбаты ў гістарычную перспектыву: імперыя перайшла ад рымлян да франкаў, потым ад франкаў да германцаў{{sfn|Rapp|2003|с=143}}. === Канец праўлення Генрыха IV === [[Файл:Herrschaftsübergabe von Heirich IV. an Heinrich V.jpg|міні|Генрых IV і яго сын Конрад.]] Пасля смерці ГГрыгорыйыя VII два гады не абіраўся ні адзін папа. Наступны папа [[Віктар III]] кіраваў толькі дзесяць месяцаў. Генрых IV пачаў думаць, што перамога на яго баку, але ён сутыкнуўся з новым папам [[Урбан II|Урбанам II]]. Яму прыйшлося сутыкнуцца з паўстаннем у Баварыі ў 1086 годзе і, па падгаворванні Мацільды Тасканскай, з першым паўстаннем свайго сына Конрада, герцага Латарынгіі, які быў абраны каралём Германіі ў 1087 годзе<ref name="Henri IV"/>. Паміж 1093 і 1097 гадамі яго сын Конрад забараніў яму любое вяртанне ў Германію, заняўшы альпійскія перавалы. Урбан II у той жа час здзейсніў паездку ў Францыю і на [[Клермонскі сабор (1095)|Клермонскім саборы]] (1095) заклікаў хрысціянскі свет да першага крыжовага паходу, узначаліўшы прадпрыемства, якое мабілізавала ўвесь заходні хрысціянскі свет{{sfn|Rapp|2003|с=143}}. У 1099 годзе [[Пасхалій II]], клюнійскі манах, змяніў Урбана II. Жонка Генрыха IV Еўпраксія Усеваладаўна (якая пасля шлюбу і каранацыі стала Адэлаідай), а потым яго другі сын, будучы імператар Генрых V, якога ён прымусіў абраць каралём у 1099 годзе, пакінулі яго і падтрымалі Папу. Генрых V прымусіў свайго бацьку адрачыся ад прастола на [[Майнц|Майнцскім]] сойме ў 1105 годзе<ref name="Henri IV"/>. Генрых IV памёр у 1106 годзе ў [[Льеж]]ы, усё яшчэ адлучаны ад царквы. Германская царква, стомленая канфліктам, дазволіла пераканаць сябе ў негатыўных наступствах сіманіі. Біскупы цяпер надавалі менш значэння палітычным справам і праяўлялі большую заклапочанасць рэлігійнымі аспектамі свайго служэння{{sfn|Mayeur|1993|с=127}}. Нягледзячы на ўпарты супраціў Генрыха IV, грыгарыянская рэформа дамаглася прагрэсу ў Германіі. == Англійская спрэчка аб інвестытуры (1102—1107) == На момант смерці Генрыха IV [[Генрых I (кароль Англіі)|Генрых I Англійскі]] і грыгарыянскае папства таксама былі ўцягнуты ў спрэчку аб інвестытуры, і яе рашэнне паслужыла мадэллю для канчатковага вырашэння пытання ў імперыі. [[Вільгельм I Заваёўнік|Вільгельм Заваёўнік]] прыняў папскі сцяг ад папы [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандра II]] падчас свайго ўварвання ў Англію, але пасля паспяховага зыходу паспяхова адхіліў сцвярджэнне Папы аб тым, што ён павінен прыехаць у Рым і прынесці прысягу за свой феод згодна з агульнымі палажэннямі «[[Канстанцінаў дар|Канстанцінавага дару]]». Забарона на свецкую інвестытуру ў ''Dictatus papae'' не пахіснула лаяльнасці біскупаў і абатаў Вільгельма. У часы праўлення Генрыха I запал абменаў паміж Вестмінстэрам і Рымам прымусіў [[Ансельм Кентэрберыйскі|Ансельма, архібіскупа Кентэрберыйскага]], адмовіцца ад пасярэдніцтва і сысці ў абацтва. Роберт дэ Бамон быў адлучаны ад царквы, але пагроза адлучэння караля заставалася нерэалізаванай. Папству была патрэбная падтрымка англійскага Генрыха, пакуль германскі Генрых быў яшчэ незломлены. Запланаваны крыжовы паход таксама патрабаваў англійскай падтрымкі. Лонданскі канкардат, узгоднены ў 1107 годзе, стаў папярэднікам кампрамісу, які пазней быў прыняты ў Вормскім канкардаце. У Англіі, як і ў Германіі, каралеўская канцылярыя пачала адрозніваць свецкую і царкоўную ўладу прэлатаў. Саступаючы палітычнай рэальнасці і выкарыстоўваючы гэтае адрозненне, Генрых I Англійскі адмовіўся ад свайго права інвеставаць сваіх біскупаў і абатаў, захоўваючы пры гэтым звычай патрабаваць ад іх прыносіць прысягу за [[Тэмараліі|тэмараліі]] (зямельныя ўладанні, звязаныя з епіскапатам) непасрэдна з яго рук, пасля таго як біскуп прыносіў клятву вернасці і феадальнай васальнай залежнасці ў цырымоніі камендацыі (''commendatio''), як любы свецкі васал<ref>{{cite web |url=http://www.concordatwatch.eu/topic-877.834 |title=How the world's first concordat came about (documents and commentary) |website=concordatwatch.eu |lang=en}}</ref>. Генрых I стаў часта ўзнагароджваць свецкіх клеркаў, якія працавалі ў яго канцылярыі, тытуламі біскупа і абата. У адрозненне ад сітуацыі ў Германіі, ён выкарыстаў спрэчку аб інвестытуры для ўзмацнення свецкай улады караля. Пазней супярэчнасці ўсплывуць у справе [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] пры Генрыху II. == Вормскі кампраміс == Калі імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]] прыйшоў да ўлады, пытанне аб інвестытуры ўжо было вырашана ў Францыі і Англіі. Ён разумеў, што перамовы магчымыя. Французскі біскуп Іў Шартрскі, спецыяліст па кананічным праве, прапанаваў рашэнне, адрозніваючы духоўную ўладу ад свецкай. === Канфлікт паміж Генрыхам V і Пасхаліем II === Генрых V абапіраўся на прыхільнікаў грыгарыянскай рэформы, каб умацаваць сваю ўладу перад бацькам, але як толькі яго аўтарытэт зацвердзіўся, ён пачаў умешвацца ў прызначэнне біскупаў, лічачы небяспечным аслабляць сувязь паміж Царквой і Імперыяй{{sfn|Rapp|2003|с=145}}. Папа Пасхалій II, які аднавіў забарону на свецкую інвестытуру, лічыў магчымым весці перамовы. Імператар адправіўся ў Італію. Два бакі падпісалі Сутрыйскі канкардат у лютым 1111 года. Імператар адмовіўся ад свецкай інвестытуры. У абмен на гэта біскупы адмаўляліся ад ''рэгалій'', гэта значыць ад гарадоў, герцагстваў, марак, мытаў, манет і рынкаў, якія яны трымалі дзякуючы сваім адміністрацыйным функцыям у Імперыі. Саступкі Пасхалія II выклікалі рэзкую апазіцыю з боку [[Рымская курыя|Рымскай курыі]]{{sfn|Mayeur|1993|с=89}} і германскіх біскупаў. 12 лютага 1111 года падчас цырымоніі каранацыі перад гучнымі пратэстамі біскупаў Генрых V абвясціў пагадненне невыканальным. Папа адмовіўся яго каранаваць і быў заключаны ў турму. Пасхалій II быў вымушаны каранаваць Генрыха V і падпісаць пагадненне, якое дазваляла імператару даваць інвестытуру на свой погляд{{sfn|Mayeur|1993|с=127}}. Аднак [[Латэранскі сабор (1112)|Латэранскі сінод]] у сакавіку 1112 года адмяніў усе саступкі, зробленыя падчас палону Папы. Акрамя таго, Генрых V сутыкнуўся з усеагульнай незадаволенасцю ў Германіі. Генрых V быў адлучаны ад царквы ў 1114 годзе, і германскае духавенства гэтым разам перайшло на бок Папы. Пасхалій II памёр у 1118 годзе. Новы папа [[Геласій II]] адмовіўся сустракацца з Генрыхам V са страху быць зняволеным і пакінуў Рым пасля прыбыцця апошняга. Як і яго бацька, імператар дамогся абрання антыпапы — [[Грыгорый VIII (антыпапа)|ГГрыгорыйыя VIII]]. === Вормскі канкардат (1122) === [[Файл:Siegel Heinrich V.jpg|міні|Пячатка [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха V]].]] Геласій II памёр у выгнанні ў Клюні ў студзені 1119 года. Новы папа Калікст II пачаў у 1119 годзе перамовы з імператарам, якія спачатку не мелі поспеху. Калі імператарская армія і саксонскія мяцежнікі былі гатовы сысціся ў бітве, германскія князі, якія сабраліся па ініцыятыве архібіскупа Трыра, загадалі Генрыху V падпарадкавацца Папу, калі той захавае «гонар Імперыі»{{sfn|Rapp|2003|с=148}}. Пачаўся год цяжкіх перамоў. 23 верасня 1122 года паблізу германскага горада [[Вормс]] папа Калікст II і імператар Генрых V заключылі пагадненне, вядомае цяпер як [[Вормскі канкардат]], якое паклала канец спрэчцы аб інвестытуры. Імператар адмаўляўся ад інвестытуры біскупаў кіем і пярсцёнкам, прымаючы свабодныя выбары біскупаў капітулам сабора. Замест гэтага была прыдумана іншая сімволіка: імператар даваў свецкую інвестытуру ў выглядзе [[Скіпетр|скіпетра]] за зямельныя ўладанні і рэгальныя функцыі біскупа{{sfn|Rapp|2003|с=149}}. Гэта права ўмяшання ў епіскапальныя выбары ажыццяўлялася толькі над германскімі ўладаннямі імператара. Ён страчваў свой уплыў на прызначэнне біскупаў у Бургундыі і Італіі{{sfn|Rovan|1994|с=126}}. Слова «[[канкардат]]» пачало ўжывацца толькі пасля з'яўлення працы Мікалая Кузанскага ''De concordantia catholica'' ў 1434 годзе{{sfn|Browne|1922}}. Папству ўдалося на час пазбавіць нацыянальнае духавенства з-пад улады манархаў. Яно такім чынам умацавала свой прэстыж. Папа Калікст II паспяшаўся склікаць [[Першы Латэранскі сабор]] — першы з часу сабора ў Канстанцінопалі ў 869 годзе. Ён пацвердзіў палажэнні Вормскага канкардата і зноў асудзіў сіманію і ўмяшанне свецкіх уладарстваў у маёмасць і даходы Царквы{{sfn|Chélini|1991|с=292}}. Папства набыло элементы і характарыстыкі манархіі, аднак не змагло навязаць сваё сусветнае панаванне (''dominium mundi''). Адлучаючы свецкае ад духоўнага, яно спрыяла паступовай секулярызацыі імператарскай улады, якую моцна аслабіла. Кампраміс стаў у значнай ступені паражэннем для Імперыі. Прэлаты перасталі быць чыноўнікамі свецкага кіраўніка, а сталі васаламі, як свецкія князі. Адміністрацыйны каркас Атанідаў страціў сваю трываласць. Канфлікт на гэтым не скончыўся. Ён аднавіўся ў 1154 годзе з пачаткам «барацьбы паміж святарствам і Імперыяй» і скончыўся поўным паражэннем германскіх імператараў стагоддзе праз. Каля 1220 года [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрых II]] урэшце адмовіўся нават ад прывілеяў, якія яму прадстаўляў Вормскі канкардат на германскай зямлі. == Спадчына і значэнне == === Мясцовая ўлада === У доўгатэрміновай перспектыве заняпад імперскай улады прывёў да падзелу Германіі аж да XIX стагоддзя. Падобным чынам у Італіі спрэчка аб інвестытуры аслабіла аўтарытэт імператара і ўзмацніла мясцовых сепаратыстаў{{sfn|Hearder, Waley|1963}}. У той час як манархія была ўцягнутая ў спрэчку з Царквой, яе ўлада зніжалася, а лакалізаваныя правы панавання над сялянамі павялічваліся. Гэта прывяло да павелічэння прыгоннага права, якое абмяжоўвала правы большасці насельніцтва. Таксама ўзраслі мясцовыя падаткі і зборы, у той час як каралеўская казна пусцела, і ўмацаваліся лакалізаваныя правы правасуддзя, калі суды не павінны былі адказваць перад каралеўскай уладай. === Выбар лідараў === Папства ўзмацнілася, а свецкія людзі сталі ўдзельнічаць у рэлігійных справах, што павялічыла іх набожнасць і падрыхтавала глебу для Крыжовых паходаў і вялікай рэлігійнай жыццёвасці XII стагоддзя. [[Файл:Façade du Palais des Papes.jpg|міні|злева|[[Авіньёнскае паланенне папаў]] адбылося праз некалькі стагоддзяў пасля Вормскага канкардата і паказала, што ўмяшанне каралёў у справы папства працягвалася.]] Германскія каралі па-ранейшаму мелі дэ-факта ўплыў на выбар германскіх біскупаў, хоць з часам германскія князі атрымалі ўплыў сярод царкоўных выбаршчыкаў. Вырашэнне спрэчкі прывяло да значнага паляпшэння характару людзей, узведзеных у епіскапат. Каралі больш не ўмешваліся так часта ў іх абранне, а калі ўмешваліся, то звычайна вылучалі больш годных кандыдатаў на пасаду{{sfn|Dahmus|1969|с=229}}. Вормскі канкардат не паклаў канец умяшанню еўрапейскіх манархаў у выбар Папы. На практыцы германскія каралі захавалі вырашальны голас у выбары іерархіі. Рост кананічнага права ў царкоўных судах быў заснаваны на рымскім праве і павялічыў сілу Рымскага Пантыфіка{{sfn|Dahmus|1969|с=320}}. Спрэчкі паміж папамі і імператарамі Свяшчэннай Рымскай імперыі працягваліся да таго часу, пакуль Паўночная Італія не была цалкам страчана для імперыі пасля войнаў гвельфаў і гібелінаў. Імператар [[Атон IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Атон IV]] рушыў на Рым і загадаў папу [[Інакенцій III|Інакенцію III]] ануляваць Вормскі канкардат і прызнаць права імперскай кароны рабіць прызначэнні на ўсе вакантныя бенефіцыі. Гісторык Норман Кантар адзначыў, што спрэчка «зруйнавала раннесярэдневяковую раўнавагу і паклала канец узаемапранікненню ''ecclesia'' (царквы) і ''mundus'' (свету)»{{sfn|Cantor|1993|с=395}}. Каралі працягвалі спрабаваць кантраляваць царкву альбо прама, альбо ўскосна палітычнымі сродкамі на працягу стагоддзяў. Гэта найбольш выразна відаць у [[Авіньёнскае паланенне папаў|Авіньёнскім паланенні папаў]]. Канфлікт у Германіі і Паўночнай Італіі, магчыма, пакінуў культуру гатовай для з'яўлення розных пратэстанцкіх сект, такіх як [[Катары|катары]], [[Вальдэнсы|вальдэнсы]] і, у канчатковым выніку, [[Ян Гус]] і [[Марцін Лютэр]]. === Аўтарытэт і рэформы === У Францыі, Англіі і Іспаніі кароль мог пераадолець паўстанні сваіх магнатаў і ўсталяваць уладу свайго каралеўскага дамена, таму што ён мог абапірацца на Царкву, якая на працягу некалькіх стагоддзяў давала яму містычны аўтарытэт. Манархі, якія паўставалі, маглі быць адлучаны ад царквы, і пасля публічнага пакаяння зноў прыняты ў яе{{sfn|Davis|1966|с=256}}. З трох рэформаў, якія спрабавалі правесці Грыгорый VII і яго папярэднікі, найбольш паспяховай была рэформа адносна цэлібату духавенства. Сіманія была часткова спынена. Супраць свецкай інвестытуры яны здабылі толькі абмежаваны поспех, які здаваўся ўсё менш уражлівым з цягам гадоў. У перыяд пасля Вормскага канкардата Царква значна ўзмацнілася ў аўтарытэце і ўладзе{{sfn|Thorndike|1956|с=293–294}}. Фармулёўка Вормскага канкардата была неадназначнай, яна абыходзіла некаторыя пытанні, што прымушала некаторых навукоўцаў рабіць выснову, што кампраміс адвярнуўся ад сапраўдных надзей на рэформу. Паводле У. Джордана, тэорыі [[Божае права каралёў|божага права каралёў]] быў нанесены ўдар, ад якога яна ніколі цалкам не акрыяла{{sfn|Jordan|2003|с=99}}. === Аб'яднанне Германіі і Італіі === Вынікам гэтага доўгага эпізоду стала тое, што цэлае пакаленне вырасла ў Германіі і Паўночнай Італіі ў атмасферы вайны, сумневаў і скептыцызму. Прыхільнікі папства дабіліся поспеху ў даказванні, што каралеўская ўлада не мае боскага паходжання, чым падарвалі маральны аўтарытэт імператара. Сур'ёзныя расколы, выкліканыя барацьбой за інвестытуру, раздзялілі вялікія тэрыторыі Свяшчэннай Рымскай імперыі. Паводле Дэйвіса, гэтыя расколы былі настолькі глыбокімі і працяглымі, што ні Германія, ні Італія не змаглі ўтварыць згуртаваную нацыянальную дзяржаву аж да XIX стагоддзя{{sfn|Davis|1966|с=256–257}}. === Германская культура === Катастрафічныя палітычныя наступствы барацьбы паміж папам і імператарам таксама прывялі да культурнага заняпаду. Германія страціла інтэлектуальнае лідарства ў Заходняй Еўропе. У 1050 годзе германскія манастыры былі буйнымі цэнтрамі навучання і мастацтва, а германскія школы тэалогіі і кананічнага права былі неперасягненымі ва ўсёй Еўропе. Доўгая вайна за інвестытуру высмактала энергію з германскіх царкоўнікаў і інтэлектуалаў. Яны адсталі ад дасягненняў у філасофіі, праве, літаратуры і мастацтве, якія адбываліся ў Францыі і Італіі. У многім Германія так і не дагнала іх на працягу ўсяго Сярэднявечча{{sfn|Cantor|1969|с=303}}. Першы германскі ўніверсітэт у [[Гейдэльберг]]у быў заснаваны толькі ў 1386 годзе. === Развіццё свабоды і росквіту (тэорыя дэ Мескіты) === Палітолаг Брус Буэна дэ Мескіта сцвярджае, што Вормскі канкардат утрымліваў у сабе зародак суверэнітэту, заснаванага на нацыі, які аднойчы будзе пацверджаны [[Вестфальскі мір|Вестфальскім мірам]] (1648 год). Канкардат стварыў структуру стымулаў для кіраўнікоў каталіцкіх частак Еўропы такім чынам, што ў паўночных рэгіёнах мясцовыя кіраўнікі былі матываваны павышаць узровень дабрабыту і свабоды сваіх падданых, паколькі такія рэформы дапамагалі ім адстойваць сваю незалежнасць ад Папы<ref name="MesquitaLecture">{{cite web |author=Bruce Bueno de Mesquita |title=The Game of Worms |url=https://www.youtube.com/watch?v=4fpYRSuENDo |date=снежань 2019 |publisher=Duke University}}</ref>. Згодна з Вормскім канкардатам, Папа стаў фактычным выбаршчыкам біскупаў, бо яго рэкамендацыі амаль гарантавалі прызначэнне кандыдата. Калі мясцовы кіраўнік адхіляў намінанта Папы, ён мог пакінуць даходы ад дыяцэзіі сабе, але Папа мог адпомсціць, забараніўшы свяшчэннікам праводзіць пэўныя сакрамэнты, даруючы клятвы вернасці васалаў кіраўніку ці нават адлучыўшы кіраўніка ад царквы. Мясцовы свецкі кіраўнік мог стымуляваць эканоміку свайго дамена, даючы сваім падданым больш свабоды, каб сабраць дастаткова падаткаў для ўзнагароджання сваіх асноўных прыхільнікаў і забеспячэння іх лаяльнасці. Аднак лібералізацыя рабіла падданых больш настойлівымі. У каталіцкіх рэгіёнах Еўропы ўплыў Папы быў слабейшы чым далей рэгіён знаходзіўся ад Рыма. Дэ Мескіта сцвярджае, што менавіта таму паўночныя рэгіёны Еўропы, такія як Англія і Нідэрланды, сталі больш квітнеючымі і свабоднымі, чым паўднёвыя, што ў выніку зрабіла магчымай [[Пратэстанцкая рэфармацыя|Пратэстанцкую рэфармацыю]]. == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Balard, M. |загаловак=Des Barbares à la Renaissance |выдавецтва=Hachette |год=1973 |isbn=2011455405 |ref=Balard}} * {{Кніга |аўтар=Mayeur, J.-M. |загаловак=Histoire du christianisme. Apogée de la papauté et expansion de la chrétienté (1054-1274) |выдавецтва=Desclée |год=1993 |isbn=2-7189-0573-5 |ref=Mayeur}} * {{Кніга |аўтар=Rapp, F. |загаловак=Le Saint-Empire romain germanique, d'Otton le Grand à Charles Quint |выдавецтва=Seuil |год=2003 |isbn=2020555271 |ref=Rapp}} * {{Кніга |аўтар=Rovan, J. |загаловак=Histoire de l'Allemagne |выдавецтва=Seuil |год=1994 |isbn=2020351366 |ref=Rovan}} * {{Кніга |аўтар=Chélini, J. |загаловак=Histoire religieuse de l'Occident médiéval |выдавецтва=Hachette |год=1991 |isbn=2012790747 |ref=Chélini}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=Church, Kingship, and Lay Investiture in England, 1089–1135 |выдавецтва=Princeton University Press |год=1958 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=The Civilization of the Middle Ages |выдавецтва=HarperCollins |год=1993 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=Medieval History: The Life and Death of a Civilization |выдавецтва=Macmilllan |год=1969 |isbn=9780023190704 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Rubenstein, J. |загаловак=Armies of Heaven: The First Crusade and the Quest for Apocalypse |месца=New York |выдавецтва=Basic Books |год=2011 |isbn=978-0-465-01929-8 |ref=Rubenstein}} * {{Кніга |аўтар=Blumenthal, U.-R. |загаловак=The Investiture Controversy: Church and Monarchy from the Ninth to the Twelfth Century |выдавецтва=University of Pennsylvania Press |год=1988 |isbn=978-0-8122-8112-5 |ref=Blumenthal}} * {{Кніга |аўтар=Henry IV |загаловак=Select Historical Documents of the Middle Ages |выдавецтва=George Bell and Sons |месца=London |год=1903 |ref=Henry IV}} * {{Кніга |аўтар=Fuhrmann, H. |загаловак=Germany in the High Middle Ages c. 1050–1200 |выдавецтва=Cambridge University Press |месца=Cambridge |год=1986 |isbn=978-0-521-31980-5 |ref=Fuhrmann}} * {{Кніга |аўтар=Robinson, I. S. |загаловак=Henry IV of Germany 1056-1106 |выдавецтва=Cambridge University Press |месца=Cambridge |год=2003 |isbn=0521545900 |ref=Robinson}} * {{Артыкул |аўтар=Zanichelli, G. |загаловак=Una donna al potere |выданне=Alumina |год=2006 |том=15 |старонкі=47–51 |ref=Zanichelli}} * {{Кніга |аўтар=Davis, R. H. C. |загаловак=A History of Medieval Europe: From Constantine to Saint Louis |выдавецтва=Longmans |год=1966 |ref=Davis}} * {{Кніга |аўтар=Jordan, W. C. |загаловак=Europe in the High Middle Ages |выдавецтва=Viking |год=2003 |isbn=9780670032020 |ref=Jordan}} * {{Артыкул |аўтар=Browne, P. W. |загаловак=The Pactum Callixtinum: an innovation in Papal diplomacy |выданне=The Catholic Historical Review |год=1922 |том=8 |нумар=2 |старонкі=180–190 |ref=Browne}} * {{Кніга |аўтар=Dahmus, J. |загаловак=The Middle Ages, A Popular History |выдавецтва=Doubleday and Company |месца=Garden City, NY |год=1969 |ref=Dahmus}} * {{Кніга |аўтар=Thorndike, L. |загаловак=The History of Medieval Europe |выдавецтва=Houghton Mifflin |год=1956 |ref=Thorndike}} * {{Кніга |аўтар=Hearder, H., Waley, D. P. |загаловак=A Short History of Italy: From Classical Times to the Present Day |год=1963 |ref=Hearder, Waley}} * {{Кніга |аўтар=[[Аляксандр Хлявоў|Хлевов А.]] |загаловак=Краткая история средних веков |месца=СПб |выдавецтва=Амфора |год=2008 |старонак=368 |isbn=978-5-367-00783-1 |ref=Хлевов}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Германіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Італіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Свяшчэнная Рымская імперыя]] [[Катэгорыя:Грыгарыянская рэформа]] [[Катэгорыя:Падзеі XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Падзеі XII стагоддзя]] 1cg7802o9os0dqpqzu33z3v9x29980q 5144255 5144254 2026-05-21T01:23:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Здабыццё мошчаў]] у [[Барацьба за інвестытуру]] не пакінуўшы перасылкі 5144254 wikitext text/x-wiki [[Файл:Investiturewoodcut.png|міні|Сярэдневяковы кароль перадае [[біскуп]]у сімвалы яго ўлады (гравюра 1905 года).]] '''Барацьба́ за інвестыту́ру''' (ад {{lang-la|investitura}} — «увядзенне ў валоданне»; {{lang-la|Controversia de Investitura}}, {{lang-de|Investiturstreit}}, {{lang-fr|Querelle des Investitures}}) — маштабны палітычны і рэлігійны канфлікт, які адбываўся паміж [[Папства|папствам]] і свецкімі манархамі ў [[Сярэдневяковая Еўропа|сярэдневяковай Еўропе]] ў канцы XI — пачатку XII стагоддзя (1075—1122 гады). Асноўным аб'ектам спрэчкі з'яўлялася права прызначаць і зацвярджаць на пасадзе ([[Інвестытура|інвеставаць]]) [[біскуп]]аў і [[абат]]аў манастыроў, а таксама самога [[Папа Рымскі|Рымскага Папу]]{{sfn|Cantor|1958|с=8–9}}. Гэта найбольш значны канфлікт паміж [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквой]] і свецкай уладай у Сярэднявеччы. У больш шырокім палітычным кантэксце канфлікт з'яўляўся барацьбой за [[суверэнітэт]] над [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]]. Рад рымскіх папаў у XI—XII стагоддзях падарваў уладу імператара і іншых еўрапейскіх манархаў, што прывяло да амаль паўвекавога супрацьстаяння. Яно пачалося ў 1076 годзе як барацьба за ўладу паміж папам [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|ГГрыгорыйыем VII]] і каралём (пазней імператарам) [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыхам IV]]{{sfn|Rubenstein|2011|с=18}}. Умяшанне свецкіх улад у духоўныя справы прывяло да глыбокага заняпаду [[клір]]у, які перастаў ставіць сваю духоўную ролю на першае месца. [[Грыгарыянская рэформа]], распачатая ў сярэдзіне XI стагоддзя, мела на мэце барацьбу з невыкананнем духавенствам сваіх абавязкаў, што пабудзіла Папу паспрабаваць узяць духавенства пад свой кантроль на шкоду палітычным уладам. Канфлікт быў вырашаны ў 1122 годзе, калі папа [[Калікст II]] і імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]] узгаднілі [[Вормскі канкардат]]. Пагадненне патрабавала ад біскупаў прыносіць клятву вернасці свецкаму манарху, але пакідала права выбару за царквой. Канкардат пацвердзіў права царквы надзяляць біскупаў свяшчэннай уладай, якая сімвалізавалася [[Пярсцёнак|пярсцёнкам]] і [[Біскупскі кій|кіем]]. У Германіі (але не ў Італіі і Бургундыі) імператар таксама захаваў за сабой права старшынстваваць на выбарах абатаў і біскупаў царкоўнымі ўладамі і вырашаць спрэчкі. Працяглае супрацьстаянне істотна аслабіла вярхоўную ўладу імператараў [[Салічная дынастыя|Салічнай дынастыі]] і значна ўзмацніла ўладу мясцовай знаці. Канфлікт нанёс непапраўны ўдар па перспектыве ператварэння імперыі ў паўнавартасную цэнтралізаваную дзяржаву, ад якога яна не змагла акрыяць аж да [[Аб'яднанне Германіі|аб'яднання Германіі]] ў XIX стагоддзі. Тым часам адбылася і кароткая, але значная спрэчка аб інвестытуры паміж папам [[Пасхалій II|Пасхаліем II]] і каралём Англіі [[Генрых I (кароль Англіі)|Генрыхам I]] з 1103 па 1107 год, якая завяршылася падпісаннем Лонданскага канкардата. == Перадгісторыя == === Практычныя праблемы === Пасля заняпаду [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] інвестытура праводзілася прадстаўнікамі кіруючай знаці (свецкая інвестытура), нягледзячы на тое, што тэарэтычна гэта была задача царквы{{sfn|Blumenthal|1988|с=34–36}}. Многія біскупы і абаты самі належалі да кіруючай знаці. Улічваючы, што большасць прадстаўнікоў еўрапейскай арыстакратыі практыкавала маярат і перадавала свае дваранскія тытулы старэйшаму нашчадку мужчынскага полу, малодшыя браты часта шукалі кар'еру на вышэйшых прыступках царкоўнай іерархіі. Гэта было асабліва актуальна там, дзе сям'я магла заснаваць уласную царкву або абацтва ў сваім маёнтку{{sfn|Cantor|1993|с=243-276}}. Паколькі з пасадай біскупа або абата звычайна была звязана значная колькасць багаццяў і зямель, продаж царкоўных пасад — практыка, вядомая як [[Сіманія|«сіманія»]] — была важнай крыніцай даходу для кіраўнікоў з ліку знаці. Імператары ў значнай ступені абапіраліся на біскупаў у сваім свецкім кіраванні, паколькі яны не былі спадчыннай або квазіспадчыннай знаццю з сямейнымі інтарэсамі. Імперскія кіраўнікі апраўдвалі сваю ўладу тэорыяй [[Божае права каралёў|божага права каралёў]]{{sfn|Cantor|1993|с=243-276}}. У сярэдзіне X стагоддзя Папа знаходзіўся ў такім жа цяжкім становішчы, як і ў часы кантролю [[Франкская дзяржава|франкаў]]<ref name="VaticanState">{{cite web |url=https://vaticanstate.ru/vtorzhenie-frankov/ |title=Вторжение франков. Образование Церковного Государства |publisher=VaticanState.ru |lang=ru |accessdate=14 кастрычніка 2021 |archive-date=28 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028164100/https://vaticanstate.ru/vtorzhenie-frankov/}}</ref>. Імператар [[Атон I Вялікі|Атон I]] на час пазбавіў Папу ад уплыву арыстакратыі, але адначасова вымусіў яго падпарадкавацца сваёй уладзе — адбылося практычна тое ж самае, што і пры [[Карл Вялікі|Карле Вялікім]]. У 963 годзе папа [[Іаан XII (Папа Рымскі)|Іаан XII]], нягледзячы на тое, што быў прыхільнікам германскага імператара і нават сам каранаваў яго ў Рыме, вымушаны быў шукаць саюза са сваімі былымі ворагамі супраць імператара. Аднаўленне аўтарытэту Папы было ў інтарэсах кіраўніка Свяшчэннай Рымскай імперыі — яго аўтарытэт павінен быў дапамагаць трымаць у падпарадкаванні разбагацелае вышэйшае нямецкае духавенства. Дуалізм свецкай і рэлігійнай улады, характэрны для сярэдневяковай Еўропы, зрабіў непазбежным вострае саперніцтва ў пытаннях аб прыярытэце ўлады. Да канца XI стагоддзя права царкоўнай інвестытуры фактычна належала свецкай уладзе, што знаходзілася ў супярэчнасці з тэарэтычнай ідэяй аб паўнаце ўлады рымскіх папаў. З 955 па 1057 год з 25 папаў 5 былі зрынуты імператарамі і 12 узведзены на прастол. Свяшчэннікамі нярэдка рабіліся выпадковыя людзі, якія не мелі духоўнага звання. [[Файл:Omer et le Roi Dagobert.jpg|міні|Кароль франкаў [[Дагаберт I]] перадае біскупства [[Тэруан]] [[Адамар Тэруанскі|Адамару]]. «Жыціе святога Амера», XI стагоддзе.]] Улада [[Атанід|Атанідаў]] на чале Свяшчэннай Рымскай імперыі пачалася 2 лютага 962 года з каранацыі ў Рыме імператара Атона I папам Іаанам XII<ref name="Medieval Lands">[http://fmg.ac/Projects/MedLands/GERMANY,%20Kings.htm#_Toc144380770 Генеалогія Атона I на сайце ''Medieval Lands''].</ref>. Атаніды паступова ўстанавілі поўны кантроль над абраннем папаў і прызначэннем біскупаў у імперыі. Каб замацаваць сваю ўладу, імператары перадавалі [[Рэгалія|рэгальныя]] паўнамоцтвы [[прэлат]]ам. Біскупы мелі тую перавагу, што не мелі спадчыннікаў. Прадастаўленне пасад і маёмасці толькі на час жыцця дазваляла вяртаць землі пасля смерці васала і, такім чынам, пазбягаць паступовай страты ўладанняў. [[Людовік I Набожны|Людовік Набожны]] паскорыў канец [[Каралінгская імперыя|Каралінгскай імперыі]], парушыўшы раўнавагу паміж фіскальнымі зямельнымі ўладаннямі і ўладаннямі, перададзенымі ў карыстанне знаці{{sfn|Balard|1973|с=72}}. З таго часу імператар больш не быў дастаткова багатым, каб утрымліваць сваіх васалаў. З моманту свайго заснавання Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі была абмежавана недахопам інстытутаў, на якія імператар мог бы абаперціся, і слабасцю сваіх даходаў, паколькі імператары мелі толькі ўласныя дамены для фінансавання сваёй палітыкі<ref name="Universalis">''[[Encyclopædia Universalis]]'', артыкул «Allemagne médiévale».</ref>. Атаніды пазбягалі гэтай праблемы, даючы свецкую і духоўную інвестытуру людзям па ўласным выбары. Такім чынам, біскупы ''Reichskirche'' (літаральна «Імперскай царквы») утварылі касцяк імперскай адміністрацыі. Іх інвестытура сімвалізавалася ўручэннем імператарам пярсцёнка і кія біскупу, які ўступаў на пасаду. Гэтая практыка тычылася не толькі [[Дыяцэзія|дыяцэзій]], але і каралеўскіх [[манастыр]]оў, а таксама буйных свецкіх [[Капітул|капітулаў]]{{sfn|Mayeur|1993|с=119}}. Прыход да імперскай улады [[Салічная дынастыя|Салічнай дынастыі]] ў 1024 годзе з абраннем імператара [[Конрад II|Конрада II]] не змяніў гэтую арганізацыю. Да часоў кіравання [[Генрых III (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха III]] гэтая інстытуцыйная сістэма працавала бездакорна. === Грыгарыянская рэформа і імперскія прэрагатывы === [[Файл:Heinrich III. (HRR) Miniatur.jpg|міні|Імператар [[Генрых III (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых III]] (мініяцюра 1040 года).]] У XI стагоддзі гэта палітыка ўступіла ў поўную супярэчнасць з грыгарыянскай рэформай, якая праводзілася папствам. З X стагоддзя рух манастырскай рэформы, падтрыманы такімі абацтвамі, як [[Клюнійскае абацтва|Клюні]], [[Бронь (абацтва)|Бронь]] або [[Абацтва Горзэ|Горзэ]], імкнуўся маралізаваць паводзіны духавенства. Са свайго боку кароль Германіі з 1039 года, Генрых III, верыў, што ён з'яўляецца памазаннікам Божым, і ставіў пад сваю непасрэдную апеку рэфармаваныя манастыры, каб вывесці іх з-пад улады свецкіх сеньёраў{{sfn|Rapp|2003|с=90}}. Адначасова з гэтым жаданне палепшыць пісьменнасць і набожнасць персаналу, прызначанага для кіравання прыходамі і маёнткамі, прывяло да таго, што імператар Генрых III прызначыў і зрынуў трох папаў запар на працягу некалькіх гадоў у сярэдзіне XI стагоддзя{{sfn|Cantor|1993|с=243-276}}. У Рыме ў той жа час буйныя сем'і горада змагаліся за папскі прастол. На чало Каталіцкай царквы прэтэндавалі тры папы. [[Сутрыйскі сабор]] пазбавіў гэтых трох папаў улады ў снежні 1046 года. [[Архідыяцэзія Бамберга|Біскуп Бамберга]], які стаў папам пад імем [[Клімент II (Папа Рымскі)|Клімента II]], каранаваў Генрыха III і яго жонку імператарам і імператрыцай Свяшчэннай Рымскай імперыі{{sfn|Rapp|2003|с=91-92}}. Затым Генрых III прызначыў свайго стрыечнага брата, будучага [[Леў IX (Папа Рымскі)|Льва IX]], сваім пераемнікам на [[Святы Прастол]]. Апошні атачыў сябе рэфарматарамі, сярод якіх быў Гільдэбранд, будучы папа Грыгорый VII<ref name="rappheimet">{{cite web |author=Francis Rapp |title=Saint Léon IX, Pape et confesseur |url=https://har22201.blogspot.com/2013/04/saint-leon-ix-pape.html |website=har22201.blogspot.com |date=19 красавіка 2013 |accessdate=8 сакавіка 2026 |lang=fr}}</ref>. Яго пантыфікат адзначыў пачатак грыгарыянскай рэформы з кастрычніка 1049 года, калі ён склікаў сабор у Рэймсе, які асудзіў сіманію і [[нікалаізм]]<ref>{{кніга |lang=fr |author=Florian Mazel |title=Féodalités, 888-1180 |location=Paris |publisher=[[Belin éditeur|Belin]] |year=2010 |pages=784 |isbn=978-2-7011-3359-1 |ref=Mazel}}</ref>. Але ў 1054 годзе Леў IX памёр. У сваю чаргу імператар Генрых III памёр у 1056 годзе, пакінуўшы толькі шасцігадовага спадчынніка. Скарыстаўшыся непаўналеццем будучага імператара Генрыха IV, тагачаснага [[Кароль рымлян|караля рымлян]], папа [[Мікалай II (Папа Рымскі)|Мікалай II]] (абраны пасля жорсткай барацьбы з антыпапам [[Бенедыкт X (антыпапа)|Бенедыктам X]]) у 1059 годзе вырашыў выдаць булу ''[[In nomine Domini]]'', якая рэзервавала абранне Папы толькі за [[Кардынал|кардыналамі]]. Була таксама забараніла свецкую інвестытуру. У адказ на гэта ўсе біскупы Германіі, якія падтрымлівалі імператара, сабраліся ў 1061 годзе і абвясцілі ўсе ўказы Мікалая II несапраўднымі. Тым не менш, выбары [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандра II]] і ГГрыгорыйыя VII прайшлі паводле царкоўных правілаў, без удзелу імператара. Сярод рэфарматараў некаторыя лічылі, што дрэнныя паводзіны духавенства звязаны са свецкай інвестытурай. Свецкая інвестытура асуджалася, нават калі яна не адбывалася ў абмен на грошы<ref name="Rapp">{{cite web |lang=fr |author=Francis Rapp |title=Les relations entre le Saint-Empire et la papauté, d'Otton le Grand à Charles IV de Luxembourg (962-1356)] |url=http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/les_relations_entre_le_saint-empire_et_la_papaute_dotton_le_grand_a_charles_iv_de_luxembourg_962-1356.asp |website=clio.fr |accessdate=7 лістапада 2007}}</ref>. Гільдэбранд працягваў энергічна супрацьстаяць свецкай інвестытуры<ref name="encygreg">MM. Berthelot, Hartwig Derenbourg et F.-Camille Dreyfus, ''Le pape Grégoire VII'', ''La Grande encyclopédie : inventaire raisonné des sciences, des lettres et des arts par une société de savants et de gens de lettres'', Paris, Société anonyme de La Grande encyclopédie, 1885-1902, [http://www.encyclopedie-universelle.net/reforme-gregorienne2.html Encyclopédie universelle].</ref>, а затым у якасці вярхоўнага пантыфіка ГГрыгорыйыя VII пасля свайго абрання ў 1073 годзе. Але перад ім быў малады кароль рымлян Генрых IV, які меў высокае ўяўленне пра свае абавязкі і правы і меў намер адмяніць саступкі, зробленыя германскім князям і Папу падчас свайго непаўналецця{{sfn|Rovan|1994|с=116-117}}. На саборы 1074 года былі прыняты рашэнні адхіліць свяшчэннікаў, якія практыкавалі сіманію. Але нацыянальныя біскупы, пераважна германскія, не спяшаліся выконваць рашэнні. У 1075 годзе Генрых IV прапанаваў выступіць пасярэднікам паміж [[Папскі легат|папскімі легатамі]] і германскімі біскупамі{{sfn|Mayeur|1993|с=70}}. Падчас сабора 1075 года не толькі сіманічныя свяшчэннікі апынуліся пад пагрозай адлучэння, але былі таксама асуджаны і некаторыя біскупы<ref>У Германіі Лімар, Вердэр II Страсбургскі, [[Генрых I фон Шарфенберг|Генрых I Шпаерскі]], [[Герман I (біскуп Бамберга)|Герман I Бамбергскі]].</ref><ref name="Investitures">{{cite web |lang=fr |url=http://www.encyclopedie-universelle.com/reforme-gregorienne2.html |title=Le pape Grégoire VII : La querelle des Investitures |author=Encyclopédie Universelle |website=[http://www.encyclopedie-universelle.com Encyclopédie universelle de la langue française] |accessdate=2 красавіка 2008}}</ref>.: {{цытата|Калі хто-небудзь з гэтага часу атрымае з рук якой-небудзь асобы біскупства або абацтва, няхай ён не лічыцца біскупам. Калі імператар, кароль, герцаг, маркіз, граф, улада або свецкая асоба мае прэтэнзію даваць інвестытуру біскупствам або якой-небудзь царкоўнай годнасці, няхай ён ведае, што адлучаны ад царквы. {{арыгінальны тэкст|fr|Si quelqu'un désormais reçoit de la main de quelque personne un évêché ou une abbaye, qu'il ne soit point considéré comme évêque. Si un empereur, un roi, un duc, un marquis, un comte, une puissance ou une personne laïque a la prétention de donner l'investiture des évêchés ou de quelque dignité ecclésiastique, qu'il se sache excommunié}} }} Гэта быў першы раз, калі Царква заняла такую ​​пазіцыю па пытанні свецкай інвестытуры. Германскі імператар Генрых IV, які толькі што перамог паўстанне ў [[Герцагства Саксонія|Саксоніі]]<ref name="Rapp"/>, хацеў разлічваць на падтрымку адданай імперскай царквы перад абліччам непакорлівасці буйных сеньёраў. Нягледзячы на ​​тое, што ён не быў варожым да рэформы, ён спрабаваў весці перамовы, працягваючы прызначаць біскупаў. Яго мэтай было ўмацаванне ў [[Італія|Італіі]] імперскай царквы, якая была б цалкам вернай яму{{sfn|Mayeur|1993|с=71}}. Два вакантныя біскупствы былі аддадзены дваім яго верным паплечнікам, а таксама [[Міланская архідыяцэзія|архібіскупства Міланскае]], на гэты раз насуперак думцы Папы і гараджан{{sfn|Rovan|1994|с=119}}. Папа выказаў пратэст у вельмі рэзкіх танах. Затым успыхнуў канфлікт. Гісторыкі XII стагоддзя называюць гэтую спрэчку ''Discidium inter sacerdotium et regnum''{{sfn|Mayeur|1993|с=121}}. === Dictatus papae === У 1075 годзе папа Грыгорый VII напісаў дваццаць сем палажэнняў, згрупаваных у ''[[Дыктат папы|Dictatus papae]]''. Ён забараніў інвестытуру [[лаік]]амі пад пагрозай [[адлучэнне ад царквы|адлучэння]] парушальнікаў. Такім чынам, ён замацаваў сваю ўладу над [[Царква (інстытут)|Царквой]], стаўшы адзіным здольным інвеставаць [[прэлат]]аў<ref>{{кніга |lang=fr |author=Stéphane Muzelle |title=100 fiches d'histoire du Moyen Âge |location=Paris |publisher=Bréal |year=2009 |pages=319 |page=114 |isbn=978-2-7495-0881-8 |ref=Muzelle}}</ref>. У гэтым дакуменце папа сцвярджаў, што ў хрысціянскім грамадстве ўлада належыць святарскаму саслоўю. Свецкі парадак павінен выконваць загады святароў{{sfn|Rapp|2003|с=132}}. Ён заявіў, што з'яўляецца адзіным, хто мае праз [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] ўніверсальную ўладу, вышэйшую за ўладу манархаў, якіх ён можа зрынуць. Усе носьбіты свецкай улады павінны яму падпарадкоўвацца. Такім чынам, імператар стаў падначаленым вярхоўнага пантыфіка, і імператар больш не быў святой асобай{{sfn|Rapp|2003|с=133}}. Гэта ставіла пад сумненне імперскую царкву і рэжым праўлення, усталяваны Атанідамі<ref name="Rapp"/>. Манархі бачылі ў дзеяннях папы ГГрыгорыйыя VII замах на іх уладу. У Царкве папа стаў адзіным заканадаўцам. Нават пастановы сабораў прыпісваліся яму<ref>Yves Congar, article « La papauté », dans ''Encyclopaedia Universalis'', DVD, 2007.</ref>. Адзін з пунктаў сцвярджаў, што папа меў выключнае права зрынаць імператара<ref name="Appleby, R. Scott 1999">{{cite magazine|last=Appleby|first=R. Scott|author-link=R. Scott Appleby|title=How the Pope Got His Political Muscle|magazine=[[U.S. Catholic]]|volume=64|issue=9|page=36|year=1999}}</ref>. Генрых IV адрэагаваў на гэтую дэкларацыю, даслаўшы ГГрыгорыйыю VII ліст, у якім ён катэгарычна адклікаў сваю імперскую падтрымку ГГрыгорыйыя як Папы. Ліст пачынаўся словамі{{sfn|Henry IV|1076}}: {{цытата|Генрых, кароль не праз узурпацыю, а па святым устанаўленні Божым, Гільдэбранду, цяпер не папу, а фальшываму манаху. {{арыгінальны тэкст|la|Heinricus non usurpatione sed pia Dei ordinatione rex Hildebrando iam non apostolico sed falso monacho}} }} Ліст заканчваўся заклікам да абрання новага Папы: «Я, Генрых, міласцю Божай кароль, з усімі маімі біскупамі, кажу табе, сыдзі, сыдзі!»{{sfn|Fuhrmann|1986|с=64}}. == Канфлікт паміж папам ГГрыгорыйыем VII і імператарам Генрыхам IV == === Прыніжэнне імператара Генрыха IV === [[Файл:Hugo-v-cluny heinrich-iv mathilde-v-tuszien cod-vat-lat-4922 1115ad.jpg|міні|злева|Генрых IV выпрошвае пасярэдніцтва ў [[Мацільда Тасканская|Мацільды Тасканскай]] і абата [[Гуга Клюнійскі|Гуга Клюнійскага]]{{sfn|Zanichelli|2006|с=50}}.]] [[Вормскі сінод|Сінод]] германскіх біскупаў, які сабраўся ў [[Вормс]]е ў студзені 1076 года, папракнуў Папу за ўмяшанне ў епіскапскія справы. У адказ Грыгорый VII у лютым 1076 года пазбавіў Генрыха IV улады і адлучыў яго ад царквы, а таксама [[архібіскуп Майнца|архібіскупа Майнца]] [[Зігфрыд I (архібіскуп Майнца)|Зігфрыда I]]{{sfn|Mayeur|1993|с=72, 122}}. Больш таго, біскупам, якія падпісалі Вормскі ліст, прапаноўвалася падпарадкавацца да 1 жніўня 1076 года. Герцагі Швабіі, [[Герцагства Карынтыя|Карынтыі]] і [[Герцагства Баварыя|Баварыі]] выступілі супраць Генрыха IV пры падтрымцы саксаў. 16 кастрычніка 1076 года ў [[Трэбур]]ы князі вырашылі, што будзе абраны новы манарх, калі папскі прысуд не будзе адменены на працягу года{{sfn|Mayeur|1993|с=122}}, і папрасілі Папу прыехаць судзіць зрынутага кіраўніка<ref>Jean-Marie Martin, article « Canossa », dans ''Encyclopaedia Universalis'', DVD, 2007.</ref>. Генрых IV адступіў. Ён таемна пакінуў [[Шпаер]], перайшоў [[Ман-Сені]] ў моцны мароз і паехаў насустрач ГГрыгорыйыю VII у [[Каноса|Каносу]] на поўначы Італіі, дзе Папа схаваўся ў замку маркграфіні [[Мацільда Тасканская|Мацільды Тасканскай]]. Тры дні імператар чакаў, пакуль Папа згодзіцца прыняць яго, асуджаны стаяць басанож у снезе. Нарэшце, пасля перамоў, у якіх вырашальную ролю адыгралі Мацільда Тасканская і абат Клюні Гуга, Папа зняў адлучэнне ад царквы. Аднак ён даў зразумець, што адпушчэнне грахоў не азначае вяртання ўлады<ref name="Rapp"/>. Такім чынам, [[Хаджэнне ў Каносу|пакаяннем у Каносе]] Генрыху IV удалося прадухіліць небяспеку пагаднення паміж Папам і апазіцыяй германскіх князёў, але рэабілітацыя Генрыха IV не перашкодзіла абранню паўсталымі князямі новага імператара — [[Рудольф (герцаг Швабіі)|Рудольфа Швабскага]] ў 1077 годзе. === Генрых IV вяртае перавагу === [[Файл:Investiturstreit.jpg|міні|Генрых IV і антыпапа [[Клімент III (антыпапа)|Клімент III]]. Смерць ГГрыгорыйыя VII.]] Абапіраючыся на сваіх лангабардскіх васалаў, Генрых IV узмацніў колькасць сваіх прыхільнікаў. Ён не змяніў сваіх палітычных і рэлігійных паводзін. Падчас сінода 7 сакавіка 1080 года Грыгорый VII зноў забараніў інвестытуру і яшчэ раз адлучыў Генрыха IV ад царквы{{sfn|Robinson|2003|с=195}}. Аднак германскае духавенства засталося на баку свайго імператара. Ён разбіў Рудольфа, які быў забіты ў бітве пры [[Мерзебург]]у ў кастрычніку таго ж года<ref name="Investitures"/>. У гэты ж час Генрых IV склікаў у [[Брыксен]]е сабор біскупаў, які зрынуў Папу і абраў [[Антыпапа|антыпапу]], які ўзяў імя [[Клімент III (антыпапа)|Клімента III]]{{sfn|Robinson|2003|с=198–201}}. Клімент III напісаў падробку: прывілей [[Адрыян I|Адрыяна I]] [[Карл Вялікі|Карлу Вялікаму]], які павінен быў пацвердзіць, што Папа Адрыян I даў імператару права папскіх выбараў{{sfn|Mayeur|1993|с=72}}. У сакавіку 1081 года Генрых IV адправіўся ў Італію, дзе каранаваўся каралём Італіі ў [[Павія|Павіі]]<ref name="Henri IV">{{cite web |url=http://www.memo.fr/Dossier.asp?ID=1329 |title=Henri IV du Saint-Empire |website=memo.fr |accessdate=2 красавіка 2008 |lang=fr}}</ref>, у той час як яго крытыкі абралі пад імем [[Герман фон Зальм|Германа I]] графа Зальм-Люксембургскага антыкаралём рымлян. Ён рушыў на Рым, які здолеў узяць толькі ў 1084 годзе, калі гараджане самі адкрылі яму вароты<ref name="Investitures"/>. Генрых каранаваўся імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі з рук антыпапы Клімента III. Грыгорый VII быў вызвалены з [[Замак Святога Анёла|замка Святога Анёла]] [[Роберт Гвіскар|Робертам Гвіскарам]], нармандскім каралём Сіцыліі, але нарманы разрабавалі горад. Гэта выклікала варожасць рымлян да ГГрыгорыйыя VII, які быў вымушаны пакінуць Рым і збегчы ў [[Салерна]]<ref name="Investitures"/>, дзе ён памёр ад знясілення 25 мая 1085 года. Апошнімі яго словамі былі: «Я любіў справядлівасць і ненавідзеў беззаконне, і таму паміраю ў выгнанні» ({{lang-la|Dilexi iustitiam et odivi iniquitatem propterea morior in exilio}})<ref name="Davis_253_254">{{sfn|Davis|1966|с=253–254}}</ref>. Сітуацыя стала заблытанай. Некаторыя германскія біскупы не хацелі падтрымліваць абранне антыпапы. Большая частка біскупаў Паўночнай Італіі была адхілена ГГрыгорыйыем VII у 1085 годзе. Генрых IV звольніў усіх германскіх біскупаў — прыхільнікаў Папы. У некалькіх дыяцэзіях апынулася па два біскупы, як у [[Міндэн]]е, дзе былі прызначаныя грыгарыянец Райнхард і Фольмар, прыхільнік імператара{{sfn|Mayeur|1993|с=123}}. У [[Мец]]ы буржуа ўзялі бок імператара і забаранілі ўезд у горад грыгарыянскім біскупам да 1122 года. Германскія манастыры таксама былі ўцягнутыя ў спрэчку. === Ідэалагічная барацьба === Паміж 1080 і 1085 гадамі з абодвух бакоў былі напісаны 24 палемічныя пасквілі. Агулам каля 150 прац на [[Лацінская мова|лацінскай мове]] распаўсюджваліся на тэму «спрэчкі аб інвестытуры»<ref>Joseph de Ghellinck, ''Littérature latine au Moyen Âge'', Georg Olms Verlag, 1969, с. 80.</ref>. На жорсткія асуджэнні канцылярыі Генрыха IV адказвалі доўгія лісты, якія Грыгорый VII дасылаў клірыкам Захаду. Адны забаранялі прымаць сакрамэнты ад жанатага свяшчэнніка, іншыя пагражалі пазбавіць вернікаў сакрамэнтаў. Забарона сіманіі таксама выклікала шматлікія спрэчкі аб месцы каралеўскай улады ў Царкве{{sfn|Mayeur|1993|с=126}}. Папа мог разлічваць на вялікую колькасць царкоўных пісьменнікаў у эпоху, калі духавенства было галоўным захавальнікам ведаў. Манастыры, якія прынялі тэзісы Папы, з'яўляліся эфектыўным рэтранслятарам, у прыватнасці [[Райхенау (манастыр)|Райхенау]], [[Шафгаўзен]] і абацтва Гірзау{{sfn|Rapp|2003|с=142}}. [[Манегольд з Лаўтэнбаха]] нават прыпісваў каралеўскі аўтарытэт дэлегаванню ўлады народам, які мог яе ануляваць, калі манарх вёў сябе як тыран. Імперская партыя адрадзіла тэзісы аб боскім устанаўленні каралеўскай улады і аб свяшчэннай місіі імператара{{sfn|Rovan|1994|с=122}}. Юрысты з [[Балоння|Балонні]] і [[Падуя|Падуі]] вылучылі новае прачытанне [[Рымскае права|рымскага права]], якое рабіла імператара вярхоўным манархам, а Папу — такім жа падданым, як і ўсе іншыя{{sfn|Rovan|1994|с=123}}. [[Сігеберт з Жамблу]] змясціў дэбаты ў гістарычную перспектыву: імперыя перайшла ад рымлян да франкаў, потым ад франкаў да германцаў{{sfn|Rapp|2003|с=143}}. === Канец праўлення Генрыха IV === [[Файл:Herrschaftsübergabe von Heirich IV. an Heinrich V.jpg|міні|Генрых IV і яго сын Конрад.]] Пасля смерці ГГрыгорыйыя VII два гады не абіраўся ні адзін папа. Наступны папа [[Віктар III]] кіраваў толькі дзесяць месяцаў. Генрых IV пачаў думаць, што перамога на яго баку, але ён сутыкнуўся з новым папам [[Урбан II|Урбанам II]]. Яму прыйшлося сутыкнуцца з паўстаннем у Баварыі ў 1086 годзе і, па падгаворванні Мацільды Тасканскай, з першым паўстаннем свайго сына Конрада, герцага Латарынгіі, які быў абраны каралём Германіі ў 1087 годзе<ref name="Henri IV"/>. Паміж 1093 і 1097 гадамі яго сын Конрад забараніў яму любое вяртанне ў Германію, заняўшы альпійскія перавалы. Урбан II у той жа час здзейсніў паездку ў Францыю і на [[Клермонскі сабор (1095)|Клермонскім саборы]] (1095) заклікаў хрысціянскі свет да першага крыжовага паходу, узначаліўшы прадпрыемства, якое мабілізавала ўвесь заходні хрысціянскі свет{{sfn|Rapp|2003|с=143}}. У 1099 годзе [[Пасхалій II]], клюнійскі манах, змяніў Урбана II. Жонка Генрыха IV Еўпраксія Усеваладаўна (якая пасля шлюбу і каранацыі стала Адэлаідай), а потым яго другі сын, будучы імператар Генрых V, якога ён прымусіў абраць каралём у 1099 годзе, пакінулі яго і падтрымалі Папу. Генрых V прымусіў свайго бацьку адрачыся ад прастола на [[Майнц|Майнцскім]] сойме ў 1105 годзе<ref name="Henri IV"/>. Генрых IV памёр у 1106 годзе ў [[Льеж]]ы, усё яшчэ адлучаны ад царквы. Германская царква, стомленая канфліктам, дазволіла пераканаць сябе ў негатыўных наступствах сіманіі. Біскупы цяпер надавалі менш значэння палітычным справам і праяўлялі большую заклапочанасць рэлігійнымі аспектамі свайго служэння{{sfn|Mayeur|1993|с=127}}. Нягледзячы на ўпарты супраціў Генрыха IV, грыгарыянская рэформа дамаглася прагрэсу ў Германіі. == Англійская спрэчка аб інвестытуры (1102—1107) == На момант смерці Генрыха IV [[Генрых I (кароль Англіі)|Генрых I Англійскі]] і грыгарыянскае папства таксама былі ўцягнуты ў спрэчку аб інвестытуры, і яе рашэнне паслужыла мадэллю для канчатковага вырашэння пытання ў імперыі. [[Вільгельм I Заваёўнік|Вільгельм Заваёўнік]] прыняў папскі сцяг ад папы [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандра II]] падчас свайго ўварвання ў Англію, але пасля паспяховага зыходу паспяхова адхіліў сцвярджэнне Папы аб тым, што ён павінен прыехаць у Рым і прынесці прысягу за свой феод згодна з агульнымі палажэннямі «[[Канстанцінаў дар|Канстанцінавага дару]]». Забарона на свецкую інвестытуру ў ''Dictatus papae'' не пахіснула лаяльнасці біскупаў і абатаў Вільгельма. У часы праўлення Генрыха I запал абменаў паміж Вестмінстэрам і Рымам прымусіў [[Ансельм Кентэрберыйскі|Ансельма, архібіскупа Кентэрберыйскага]], адмовіцца ад пасярэдніцтва і сысці ў абацтва. Роберт дэ Бамон быў адлучаны ад царквы, але пагроза адлучэння караля заставалася нерэалізаванай. Папству была патрэбная падтрымка англійскага Генрыха, пакуль германскі Генрых быў яшчэ незломлены. Запланаваны крыжовы паход таксама патрабаваў англійскай падтрымкі. Лонданскі канкардат, узгоднены ў 1107 годзе, стаў папярэднікам кампрамісу, які пазней быў прыняты ў Вормскім канкардаце. У Англіі, як і ў Германіі, каралеўская канцылярыя пачала адрозніваць свецкую і царкоўную ўладу прэлатаў. Саступаючы палітычнай рэальнасці і выкарыстоўваючы гэтае адрозненне, Генрых I Англійскі адмовіўся ад свайго права інвеставаць сваіх біскупаў і абатаў, захоўваючы пры гэтым звычай патрабаваць ад іх прыносіць прысягу за [[Тэмараліі|тэмараліі]] (зямельныя ўладанні, звязаныя з епіскапатам) непасрэдна з яго рук, пасля таго як біскуп прыносіў клятву вернасці і феадальнай васальнай залежнасці ў цырымоніі камендацыі (''commendatio''), як любы свецкі васал<ref>{{cite web |url=http://www.concordatwatch.eu/topic-877.834 |title=How the world's first concordat came about (documents and commentary) |website=concordatwatch.eu |lang=en}}</ref>. Генрых I стаў часта ўзнагароджваць свецкіх клеркаў, якія працавалі ў яго канцылярыі, тытуламі біскупа і абата. У адрозненне ад сітуацыі ў Германіі, ён выкарыстаў спрэчку аб інвестытуры для ўзмацнення свецкай улады караля. Пазней супярэчнасці ўсплывуць у справе [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] пры Генрыху II. == Вормскі кампраміс == Калі імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]] прыйшоў да ўлады, пытанне аб інвестытуры ўжо было вырашана ў Францыі і Англіі. Ён разумеў, што перамовы магчымыя. Французскі біскуп Іў Шартрскі, спецыяліст па кананічным праве, прапанаваў рашэнне, адрозніваючы духоўную ўладу ад свецкай. === Канфлікт паміж Генрыхам V і Пасхаліем II === Генрых V абапіраўся на прыхільнікаў грыгарыянскай рэформы, каб умацаваць сваю ўладу перад бацькам, але як толькі яго аўтарытэт зацвердзіўся, ён пачаў умешвацца ў прызначэнне біскупаў, лічачы небяспечным аслабляць сувязь паміж Царквой і Імперыяй{{sfn|Rapp|2003|с=145}}. Папа Пасхалій II, які аднавіў забарону на свецкую інвестытуру, лічыў магчымым весці перамовы. Імператар адправіўся ў Італію. Два бакі падпісалі Сутрыйскі канкардат у лютым 1111 года. Імператар адмовіўся ад свецкай інвестытуры. У абмен на гэта біскупы адмаўляліся ад ''рэгалій'', гэта значыць ад гарадоў, герцагстваў, марак, мытаў, манет і рынкаў, якія яны трымалі дзякуючы сваім адміністрацыйным функцыям у Імперыі. Саступкі Пасхалія II выклікалі рэзкую апазіцыю з боку [[Рымская курыя|Рымскай курыі]]{{sfn|Mayeur|1993|с=89}} і германскіх біскупаў. 12 лютага 1111 года падчас цырымоніі каранацыі перад гучнымі пратэстамі біскупаў Генрых V абвясціў пагадненне невыканальным. Папа адмовіўся яго каранаваць і быў заключаны ў турму. Пасхалій II быў вымушаны каранаваць Генрыха V і падпісаць пагадненне, якое дазваляла імператару даваць інвестытуру на свой погляд{{sfn|Mayeur|1993|с=127}}. Аднак [[Латэранскі сабор (1112)|Латэранскі сінод]] у сакавіку 1112 года адмяніў усе саступкі, зробленыя падчас палону Папы. Акрамя таго, Генрых V сутыкнуўся з усеагульнай незадаволенасцю ў Германіі. Генрых V быў адлучаны ад царквы ў 1114 годзе, і германскае духавенства гэтым разам перайшло на бок Папы. Пасхалій II памёр у 1118 годзе. Новы папа [[Геласій II]] адмовіўся сустракацца з Генрыхам V са страху быць зняволеным і пакінуў Рым пасля прыбыцця апошняга. Як і яго бацька, імператар дамогся абрання антыпапы — [[Грыгорый VIII (антыпапа)|ГГрыгорыйыя VIII]]. === Вормскі канкардат (1122) === [[Файл:Siegel Heinrich V.jpg|міні|Пячатка [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха V]].]] Геласій II памёр у выгнанні ў Клюні ў студзені 1119 года. Новы папа Калікст II пачаў у 1119 годзе перамовы з імператарам, якія спачатку не мелі поспеху. Калі імператарская армія і саксонскія мяцежнікі былі гатовы сысціся ў бітве, германскія князі, якія сабраліся па ініцыятыве архібіскупа Трыра, загадалі Генрыху V падпарадкавацца Папу, калі той захавае «гонар Імперыі»{{sfn|Rapp|2003|с=148}}. Пачаўся год цяжкіх перамоў. 23 верасня 1122 года паблізу германскага горада [[Вормс]] папа Калікст II і імператар Генрых V заключылі пагадненне, вядомае цяпер як [[Вормскі канкардат]], якое паклала канец спрэчцы аб інвестытуры. Імператар адмаўляўся ад інвестытуры біскупаў кіем і пярсцёнкам, прымаючы свабодныя выбары біскупаў капітулам сабора. Замест гэтага была прыдумана іншая сімволіка: імператар даваў свецкую інвестытуру ў выглядзе [[Скіпетр|скіпетра]] за зямельныя ўладанні і рэгальныя функцыі біскупа{{sfn|Rapp|2003|с=149}}. Гэта права ўмяшання ў епіскапальныя выбары ажыццяўлялася толькі над германскімі ўладаннямі імператара. Ён страчваў свой уплыў на прызначэнне біскупаў у Бургундыі і Італіі{{sfn|Rovan|1994|с=126}}. Слова «[[канкардат]]» пачало ўжывацца толькі пасля з'яўлення працы Мікалая Кузанскага ''De concordantia catholica'' ў 1434 годзе{{sfn|Browne|1922}}. Папству ўдалося на час пазбавіць нацыянальнае духавенства з-пад улады манархаў. Яно такім чынам умацавала свой прэстыж. Папа Калікст II паспяшаўся склікаць [[Першы Латэранскі сабор]] — першы з часу сабора ў Канстанцінопалі ў 869 годзе. Ён пацвердзіў палажэнні Вормскага канкардата і зноў асудзіў сіманію і ўмяшанне свецкіх уладарстваў у маёмасць і даходы Царквы{{sfn|Chélini|1991|с=292}}. Папства набыло элементы і характарыстыкі манархіі, аднак не змагло навязаць сваё сусветнае панаванне (''dominium mundi''). Адлучаючы свецкае ад духоўнага, яно спрыяла паступовай секулярызацыі імператарскай улады, якую моцна аслабіла. Кампраміс стаў у значнай ступені паражэннем для Імперыі. Прэлаты перасталі быць чыноўнікамі свецкага кіраўніка, а сталі васаламі, як свецкія князі. Адміністрацыйны каркас Атанідаў страціў сваю трываласць. Канфлікт на гэтым не скончыўся. Ён аднавіўся ў 1154 годзе з пачаткам «барацьбы паміж святарствам і Імперыяй» і скончыўся поўным паражэннем германскіх імператараў стагоддзе праз. Каля 1220 года [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрых II]] урэшце адмовіўся нават ад прывілеяў, якія яму прадстаўляў Вормскі канкардат на германскай зямлі. == Спадчына і значэнне == === Мясцовая ўлада === У доўгатэрміновай перспектыве заняпад імперскай улады прывёў да падзелу Германіі аж да XIX стагоддзя. Падобным чынам у Італіі спрэчка аб інвестытуры аслабіла аўтарытэт імператара і ўзмацніла мясцовых сепаратыстаў{{sfn|Hearder, Waley|1963}}. У той час як манархія была ўцягнутая ў спрэчку з Царквой, яе ўлада зніжалася, а лакалізаваныя правы панавання над сялянамі павялічваліся. Гэта прывяло да павелічэння прыгоннага права, якое абмяжоўвала правы большасці насельніцтва. Таксама ўзраслі мясцовыя падаткі і зборы, у той час як каралеўская казна пусцела, і ўмацаваліся лакалізаваныя правы правасуддзя, калі суды не павінны былі адказваць перад каралеўскай уладай. === Выбар лідараў === Папства ўзмацнілася, а свецкія людзі сталі ўдзельнічаць у рэлігійных справах, што павялічыла іх набожнасць і падрыхтавала глебу для Крыжовых паходаў і вялікай рэлігійнай жыццёвасці XII стагоддзя. [[Файл:Façade du Palais des Papes.jpg|міні|злева|[[Авіньёнскае паланенне папаў]] адбылося праз некалькі стагоддзяў пасля Вормскага канкардата і паказала, што ўмяшанне каралёў у справы папства працягвалася.]] Германскія каралі па-ранейшаму мелі дэ-факта ўплыў на выбар германскіх біскупаў, хоць з часам германскія князі атрымалі ўплыў сярод царкоўных выбаршчыкаў. Вырашэнне спрэчкі прывяло да значнага паляпшэння характару людзей, узведзеных у епіскапат. Каралі больш не ўмешваліся так часта ў іх абранне, а калі ўмешваліся, то звычайна вылучалі больш годных кандыдатаў на пасаду{{sfn|Dahmus|1969|с=229}}. Вормскі канкардат не паклаў канец умяшанню еўрапейскіх манархаў у выбар Папы. На практыцы германскія каралі захавалі вырашальны голас у выбары іерархіі. Рост кананічнага права ў царкоўных судах быў заснаваны на рымскім праве і павялічыў сілу Рымскага Пантыфіка{{sfn|Dahmus|1969|с=320}}. Спрэчкі паміж папамі і імператарамі Свяшчэннай Рымскай імперыі працягваліся да таго часу, пакуль Паўночная Італія не была цалкам страчана для імперыі пасля войнаў гвельфаў і гібелінаў. Імператар [[Атон IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Атон IV]] рушыў на Рым і загадаў папу [[Інакенцій III|Інакенцію III]] ануляваць Вормскі канкардат і прызнаць права імперскай кароны рабіць прызначэнні на ўсе вакантныя бенефіцыі. Гісторык Норман Кантар адзначыў, што спрэчка «зруйнавала раннесярэдневяковую раўнавагу і паклала канец узаемапранікненню ''ecclesia'' (царквы) і ''mundus'' (свету)»{{sfn|Cantor|1993|с=395}}. Каралі працягвалі спрабаваць кантраляваць царкву альбо прама, альбо ўскосна палітычнымі сродкамі на працягу стагоддзяў. Гэта найбольш выразна відаць у [[Авіньёнскае паланенне папаў|Авіньёнскім паланенні папаў]]. Канфлікт у Германіі і Паўночнай Італіі, магчыма, пакінуў культуру гатовай для з'яўлення розных пратэстанцкіх сект, такіх як [[Катары|катары]], [[Вальдэнсы|вальдэнсы]] і, у канчатковым выніку, [[Ян Гус]] і [[Марцін Лютэр]]. === Аўтарытэт і рэформы === У Францыі, Англіі і Іспаніі кароль мог пераадолець паўстанні сваіх магнатаў і ўсталяваць уладу свайго каралеўскага дамена, таму што ён мог абапірацца на Царкву, якая на працягу некалькіх стагоддзяў давала яму містычны аўтарытэт. Манархі, якія паўставалі, маглі быць адлучаны ад царквы, і пасля публічнага пакаяння зноў прыняты ў яе{{sfn|Davis|1966|с=256}}. З трох рэформаў, якія спрабавалі правесці Грыгорый VII і яго папярэднікі, найбольш паспяховай была рэформа адносна цэлібату духавенства. Сіманія была часткова спынена. Супраць свецкай інвестытуры яны здабылі толькі абмежаваны поспех, які здаваўся ўсё менш уражлівым з цягам гадоў. У перыяд пасля Вормскага канкардата Царква значна ўзмацнілася ў аўтарытэце і ўладзе{{sfn|Thorndike|1956|с=293–294}}. Фармулёўка Вормскага канкардата была неадназначнай, яна абыходзіла некаторыя пытанні, што прымушала некаторых навукоўцаў рабіць выснову, што кампраміс адвярнуўся ад сапраўдных надзей на рэформу. Паводле У. Джордана, тэорыі [[Божае права каралёў|божага права каралёў]] быў нанесены ўдар, ад якога яна ніколі цалкам не акрыяла{{sfn|Jordan|2003|с=99}}. === Аб'яднанне Германіі і Італіі === Вынікам гэтага доўгага эпізоду стала тое, што цэлае пакаленне вырасла ў Германіі і Паўночнай Італіі ў атмасферы вайны, сумневаў і скептыцызму. Прыхільнікі папства дабіліся поспеху ў даказванні, што каралеўская ўлада не мае боскага паходжання, чым падарвалі маральны аўтарытэт імператара. Сур'ёзныя расколы, выкліканыя барацьбой за інвестытуру, раздзялілі вялікія тэрыторыі Свяшчэннай Рымскай імперыі. Паводле Дэйвіса, гэтыя расколы былі настолькі глыбокімі і працяглымі, што ні Германія, ні Італія не змаглі ўтварыць згуртаваную нацыянальную дзяржаву аж да XIX стагоддзя{{sfn|Davis|1966|с=256–257}}. === Германская культура === Катастрафічныя палітычныя наступствы барацьбы паміж папам і імператарам таксама прывялі да культурнага заняпаду. Германія страціла інтэлектуальнае лідарства ў Заходняй Еўропе. У 1050 годзе германскія манастыры былі буйнымі цэнтрамі навучання і мастацтва, а германскія школы тэалогіі і кананічнага права былі неперасягненымі ва ўсёй Еўропе. Доўгая вайна за інвестытуру высмактала энергію з германскіх царкоўнікаў і інтэлектуалаў. Яны адсталі ад дасягненняў у філасофіі, праве, літаратуры і мастацтве, якія адбываліся ў Францыі і Італіі. У многім Германія так і не дагнала іх на працягу ўсяго Сярэднявечча{{sfn|Cantor|1969|с=303}}. Першы германскі ўніверсітэт у [[Гейдэльберг]]у быў заснаваны толькі ў 1386 годзе. === Развіццё свабоды і росквіту (тэорыя дэ Мескіты) === Палітолаг Брус Буэна дэ Мескіта сцвярджае, што Вормскі канкардат утрымліваў у сабе зародак суверэнітэту, заснаванага на нацыі, які аднойчы будзе пацверджаны [[Вестфальскі мір|Вестфальскім мірам]] (1648 год). Канкардат стварыў структуру стымулаў для кіраўнікоў каталіцкіх частак Еўропы такім чынам, што ў паўночных рэгіёнах мясцовыя кіраўнікі былі матываваны павышаць узровень дабрабыту і свабоды сваіх падданых, паколькі такія рэформы дапамагалі ім адстойваць сваю незалежнасць ад Папы<ref name="MesquitaLecture">{{cite web |author=Bruce Bueno de Mesquita |title=The Game of Worms |url=https://www.youtube.com/watch?v=4fpYRSuENDo |date=снежань 2019 |publisher=Duke University}}</ref>. Згодна з Вормскім канкардатам, Папа стаў фактычным выбаршчыкам біскупаў, бо яго рэкамендацыі амаль гарантавалі прызначэнне кандыдата. Калі мясцовы кіраўнік адхіляў намінанта Папы, ён мог пакінуць даходы ад дыяцэзіі сабе, але Папа мог адпомсціць, забараніўшы свяшчэннікам праводзіць пэўныя сакрамэнты, даруючы клятвы вернасці васалаў кіраўніку ці нават адлучыўшы кіраўніка ад царквы. Мясцовы свецкі кіраўнік мог стымуляваць эканоміку свайго дамена, даючы сваім падданым больш свабоды, каб сабраць дастаткова падаткаў для ўзнагароджання сваіх асноўных прыхільнікаў і забеспячэння іх лаяльнасці. Аднак лібералізацыя рабіла падданых больш настойлівымі. У каталіцкіх рэгіёнах Еўропы ўплыў Папы быў слабейшы чым далей рэгіён знаходзіўся ад Рыма. Дэ Мескіта сцвярджае, што менавіта таму паўночныя рэгіёны Еўропы, такія як Англія і Нідэрланды, сталі больш квітнеючымі і свабоднымі, чым паўднёвыя, што ў выніку зрабіла магчымай [[Пратэстанцкая рэфармацыя|Пратэстанцкую рэфармацыю]]. == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Balard, M. |загаловак=Des Barbares à la Renaissance |выдавецтва=Hachette |год=1973 |isbn=2011455405 |ref=Balard}} * {{Кніга |аўтар=Mayeur, J.-M. |загаловак=Histoire du christianisme. Apogée de la papauté et expansion de la chrétienté (1054-1274) |выдавецтва=Desclée |год=1993 |isbn=2-7189-0573-5 |ref=Mayeur}} * {{Кніга |аўтар=Rapp, F. |загаловак=Le Saint-Empire romain germanique, d'Otton le Grand à Charles Quint |выдавецтва=Seuil |год=2003 |isbn=2020555271 |ref=Rapp}} * {{Кніга |аўтар=Rovan, J. |загаловак=Histoire de l'Allemagne |выдавецтва=Seuil |год=1994 |isbn=2020351366 |ref=Rovan}} * {{Кніга |аўтар=Chélini, J. |загаловак=Histoire religieuse de l'Occident médiéval |выдавецтва=Hachette |год=1991 |isbn=2012790747 |ref=Chélini}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=Church, Kingship, and Lay Investiture in England, 1089–1135 |выдавецтва=Princeton University Press |год=1958 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=The Civilization of the Middle Ages |выдавецтва=HarperCollins |год=1993 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=Medieval History: The Life and Death of a Civilization |выдавецтва=Macmilllan |год=1969 |isbn=9780023190704 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Rubenstein, J. |загаловак=Armies of Heaven: The First Crusade and the Quest for Apocalypse |месца=New York |выдавецтва=Basic Books |год=2011 |isbn=978-0-465-01929-8 |ref=Rubenstein}} * {{Кніга |аўтар=Blumenthal, U.-R. |загаловак=The Investiture Controversy: Church and Monarchy from the Ninth to the Twelfth Century |выдавецтва=University of Pennsylvania Press |год=1988 |isbn=978-0-8122-8112-5 |ref=Blumenthal}} * {{Кніга |аўтар=Henry IV |загаловак=Select Historical Documents of the Middle Ages |выдавецтва=George Bell and Sons |месца=London |год=1903 |ref=Henry IV}} * {{Кніга |аўтар=Fuhrmann, H. |загаловак=Germany in the High Middle Ages c. 1050–1200 |выдавецтва=Cambridge University Press |месца=Cambridge |год=1986 |isbn=978-0-521-31980-5 |ref=Fuhrmann}} * {{Кніга |аўтар=Robinson, I. S. |загаловак=Henry IV of Germany 1056-1106 |выдавецтва=Cambridge University Press |месца=Cambridge |год=2003 |isbn=0521545900 |ref=Robinson}} * {{Артыкул |аўтар=Zanichelli, G. |загаловак=Una donna al potere |выданне=Alumina |год=2006 |том=15 |старонкі=47–51 |ref=Zanichelli}} * {{Кніга |аўтар=Davis, R. H. C. |загаловак=A History of Medieval Europe: From Constantine to Saint Louis |выдавецтва=Longmans |год=1966 |ref=Davis}} * {{Кніга |аўтар=Jordan, W. C. |загаловак=Europe in the High Middle Ages |выдавецтва=Viking |год=2003 |isbn=9780670032020 |ref=Jordan}} * {{Артыкул |аўтар=Browne, P. W. |загаловак=The Pactum Callixtinum: an innovation in Papal diplomacy |выданне=The Catholic Historical Review |год=1922 |том=8 |нумар=2 |старонкі=180–190 |ref=Browne}} * {{Кніга |аўтар=Dahmus, J. |загаловак=The Middle Ages, A Popular History |выдавецтва=Doubleday and Company |месца=Garden City, NY |год=1969 |ref=Dahmus}} * {{Кніга |аўтар=Thorndike, L. |загаловак=The History of Medieval Europe |выдавецтва=Houghton Mifflin |год=1956 |ref=Thorndike}} * {{Кніга |аўтар=Hearder, H., Waley, D. P. |загаловак=A Short History of Italy: From Classical Times to the Present Day |год=1963 |ref=Hearder, Waley}} * {{Кніга |аўтар=[[Аляксандр Хлявоў|Хлевов А.]] |загаловак=Краткая история средних веков |месца=СПб |выдавецтва=Амфора |год=2008 |старонак=368 |isbn=978-5-367-00783-1 |ref=Хлевов}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Германіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Італіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Свяшчэнная Рымская імперыя]] [[Катэгорыя:Грыгарыянская рэформа]] [[Катэгорыя:Падзеі XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Падзеі XII стагоддзя]] 1cg7802o9os0dqpqzu33z3v9x29980q 5144256 5144255 2026-05-21T01:24:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5144256 wikitext text/x-wiki [[Файл:Investiturewoodcut.png|міні|Сярэдневяковы кароль перадае [[біскуп]]у сімвалы яго ўлады (гравюра 1905 года).]] '''Барацьба́ за інвестыту́ру''' (ад {{lang-la|investitura}} — «увядзенне ў валоданне»; {{lang-la|Controversia de Investitura}}, {{lang-de|Investiturstreit}}, {{lang-fr|Querelle des Investitures}}) — маштабны палітычны і рэлігійны канфлікт, які адбываўся паміж [[Папства|папствам]] і свецкімі манархамі ў [[Сярэдневяковая Еўропа|сярэдневяковай Еўропе]] ў канцы XI — пачатку XII стагоддзя (1075—1122 гады). Асноўным аб'ектам спрэчкі з'яўлялася права прызначаць і зацвярджаць на пасадзе ([[Інвестытура|інвеставаць]]) [[біскуп]]аў і [[абат]]аў манастыроў, а таксама самога [[Папа Рымскі|Рымскага Папу]]{{sfn|Cantor|1958|с=8–9}}. Гэта найбольш значны канфлікт паміж [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквой]] і свецкай уладай у Сярэднявеччы. У больш шырокім палітычным кантэксце канфлікт з'яўляўся барацьбой за [[суверэнітэт]] над [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]]. Рад рымскіх папаў у XI—XII стагоддзях падарваў уладу імператара і іншых еўрапейскіх манархаў, што прывяло да амаль паўвекавога супрацьстаяння. Яно пачалося ў 1076 годзе як барацьба за ўладу паміж папам [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|Грыгорыыем VII]] і каралём (пазней імператарам) [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыхам IV]]{{sfn|Rubenstein|2011|с=18}}. Умяшанне свецкіх улад у духоўныя справы прывяло да глыбокага заняпаду [[клір]]у, які перастаў ставіць сваю духоўную ролю на першае месца. [[Грыгарыянская рэформа]], распачатая ў сярэдзіне XI стагоддзя, мела на мэце барацьбу з невыкананнем духавенствам сваіх абавязкаў, што пабудзіла Папу паспрабаваць узяць духавенства пад свой кантроль на шкоду палітычным уладам. Канфлікт быў вырашаны ў 1122 годзе, калі папа [[Калікст II]] і імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]] узгаднілі [[Вормскі канкардат]]. Пагадненне патрабавала ад біскупаў прыносіць клятву вернасці свецкаму манарху, але пакідала права выбару за царквой. Канкардат пацвердзіў права царквы надзяляць біскупаў свяшчэннай уладай, якая сімвалізавалася [[Пярсцёнак|пярсцёнкам]] і [[Біскупскі кій|кіем]]. У Германіі (але не ў Італіі і Бургундыі) імператар таксама захаваў за сабой права старшынстваваць на выбарах абатаў і біскупаў царкоўнымі ўладамі і вырашаць спрэчкі. Працяглае супрацьстаянне істотна аслабіла вярхоўную ўладу імператараў [[Салічная дынастыя|Салічнай дынастыі]] і значна ўзмацніла ўладу мясцовай знаці. Канфлікт нанёс непапраўны ўдар па перспектыве ператварэння імперыі ў паўнавартасную цэнтралізаваную дзяржаву, ад якога яна не змагла акрыяць аж да [[Аб'яднанне Германіі|аб'яднання Германіі]] ў XIX стагоддзі. Тым часам адбылася і кароткая, але значная спрэчка аб інвестытуры паміж папам [[Пасхалій II|Пасхаліем II]] і каралём Англіі [[Генрых I (кароль Англіі)|Генрыхам I]] з 1103 па 1107 год, якая завяршылася падпісаннем Лонданскага канкардата. == Перадгісторыя == === Практычныя праблемы === Пасля заняпаду [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] інвестытура праводзілася прадстаўнікамі кіруючай знаці (свецкая інвестытура), нягледзячы на тое, што тэарэтычна гэта была задача царквы{{sfn|Blumenthal|1988|с=34–36}}. Многія біскупы і абаты самі належалі да кіруючай знаці. Улічваючы, што большасць прадстаўнікоў еўрапейскай арыстакратыі практыкавала маярат і перадавала свае дваранскія тытулы старэйшаму нашчадку мужчынскага полу, малодшыя браты часта шукалі кар'еру на вышэйшых прыступках царкоўнай іерархіі. Гэта было асабліва актуальна там, дзе сям'я магла заснаваць уласную царкву або абацтва ў сваім маёнтку{{sfn|Cantor|1993|с=243-276}}. Паколькі з пасадай біскупа або абата звычайна была звязана значная колькасць багаццяў і зямель, продаж царкоўных пасад — практыка, вядомая як [[Сіманія|«сіманія»]] — была важнай крыніцай даходу для кіраўнікоў з ліку знаці. Імператары ў значнай ступені абапіраліся на біскупаў у сваім свецкім кіраванні, паколькі яны не былі спадчыннай або квазіспадчыннай знаццю з сямейнымі інтарэсамі. Імперскія кіраўнікі апраўдвалі сваю ўладу тэорыяй [[Божае права каралёў|божага права каралёў]]{{sfn|Cantor|1993|с=243-276}}. У сярэдзіне X стагоддзя Папа знаходзіўся ў такім жа цяжкім становішчы, як і ў часы кантролю [[Франкская дзяржава|франкаў]]<ref name="VaticanState">{{cite web |url=https://vaticanstate.ru/vtorzhenie-frankov/ |title=Вторжение франков. Образование Церковного Государства |publisher=VaticanState.ru |lang=ru |accessdate=14 кастрычніка 2021 |archive-date=28 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028164100/https://vaticanstate.ru/vtorzhenie-frankov/}}</ref>. Імператар [[Атон I Вялікі|Атон I]] на час пазбавіў Папу ад уплыву арыстакратыі, але адначасова вымусіў яго падпарадкавацца сваёй уладзе — адбылося практычна тое ж самае, што і пры [[Карл Вялікі|Карле Вялікім]]. У 963 годзе папа [[Іаан XII (Папа Рымскі)|Іаан XII]], нягледзячы на тое, што быў прыхільнікам германскага імператара і нават сам каранаваў яго ў Рыме, вымушаны быў шукаць саюза са сваімі былымі ворагамі супраць імператара. Аднаўленне аўтарытэту Папы было ў інтарэсах кіраўніка Свяшчэннай Рымскай імперыі — яго аўтарытэт павінен быў дапамагаць трымаць у падпарадкаванні разбагацелае вышэйшае нямецкае духавенства. Дуалізм свецкай і рэлігійнай улады, характэрны для сярэдневяковай Еўропы, зрабіў непазбежным вострае саперніцтва ў пытаннях аб прыярытэце ўлады. Да канца XI стагоддзя права царкоўнай інвестытуры фактычна належала свецкай уладзе, што знаходзілася ў супярэчнасці з тэарэтычнай ідэяй аб паўнаце ўлады рымскіх папаў. З 955 па 1057 год з 25 папаў 5 былі зрынуты імператарамі і 12 узведзены на прастол. Свяшчэннікамі нярэдка рабіліся выпадковыя людзі, якія не мелі духоўнага звання. [[Файл:Omer et le Roi Dagobert.jpg|міні|Кароль франкаў [[Дагаберт I]] перадае біскупства [[Тэруан]] [[Адамар Тэруанскі|Адамару]]. «Жыціе святога Амера», XI стагоддзе.]] Улада [[Атанід|Атанідаў]] на чале Свяшчэннай Рымскай імперыі пачалася 2 лютага 962 года з каранацыі ў Рыме імператара Атона I папам Іаанам XII<ref name="Medieval Lands">[http://fmg.ac/Projects/MedLands/GERMANY,%20Kings.htm#_Toc144380770 Генеалогія Атона I на сайце ''Medieval Lands''].</ref>. Атаніды паступова ўстанавілі поўны кантроль над абраннем папаў і прызначэннем біскупаў у імперыі. Каб замацаваць сваю ўладу, імператары перадавалі [[Рэгалія|рэгальныя]] паўнамоцтвы [[прэлат]]ам. Біскупы мелі тую перавагу, што не мелі спадчыннікаў. Прадастаўленне пасад і маёмасці толькі на час жыцця дазваляла вяртаць землі пасля смерці васала і, такім чынам, пазбягаць паступовай страты ўладанняў. [[Людовік I Набожны|Людовік Набожны]] паскорыў канец [[Каралінгская імперыя|Каралінгскай імперыі]], парушыўшы раўнавагу паміж фіскальнымі зямельнымі ўладаннямі і ўладаннямі, перададзенымі ў карыстанне знаці{{sfn|Balard|1973|с=72}}. З таго часу імператар больш не быў дастаткова багатым, каб утрымліваць сваіх васалаў. З моманту свайго заснавання Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі была абмежавана недахопам інстытутаў, на якія імператар мог бы абаперціся, і слабасцю сваіх даходаў, паколькі імператары мелі толькі ўласныя дамены для фінансавання сваёй палітыкі<ref name="Universalis">''[[Encyclopædia Universalis]]'', артыкул «Allemagne médiévale».</ref>. Атаніды пазбягалі гэтай праблемы, даючы свецкую і духоўную інвестытуру людзям па ўласным выбары. Такім чынам, біскупы ''Reichskirche'' (літаральна «Імперскай царквы») утварылі касцяк імперскай адміністрацыі. Іх інвестытура сімвалізавалася ўручэннем імператарам пярсцёнка і кія біскупу, які ўступаў на пасаду. Гэтая практыка тычылася не толькі [[Дыяцэзія|дыяцэзій]], але і каралеўскіх [[манастыр]]оў, а таксама буйных свецкіх [[Капітул|капітулаў]]{{sfn|Mayeur|1993|с=119}}. Прыход да імперскай улады [[Салічная дынастыя|Салічнай дынастыі]] ў 1024 годзе з абраннем імператара [[Конрад II|Конрада II]] не змяніў гэтую арганізацыю. Да часоў кіравання [[Генрых III (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха III]] гэтая інстытуцыйная сістэма працавала бездакорна. === Грыгарыянская рэформа і імперскія прэрагатывы === [[Файл:Heinrich III. (HRR) Miniatur.jpg|міні|Імператар [[Генрых III (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых III]] (мініяцюра 1040 года).]] У XI стагоддзі гэта палітыка ўступіла ў поўную супярэчнасць з грыгарыянскай рэформай, якая праводзілася папствам. З X стагоддзя рух манастырскай рэформы, падтрыманы такімі абацтвамі, як [[Клюнійскае абацтва|Клюні]], [[Бронь (абацтва)|Бронь]] або [[Абацтва Горзэ|Горзэ]], імкнуўся маралізаваць паводзіны духавенства. Са свайго боку кароль Германіі з 1039 года, Генрых III, верыў, што ён з'яўляецца памазаннікам Божым, і ставіў пад сваю непасрэдную апеку рэфармаваныя манастыры, каб вывесці іх з-пад улады свецкіх сеньёраў{{sfn|Rapp|2003|с=90}}. Адначасова з гэтым жаданне палепшыць пісьменнасць і набожнасць персаналу, прызначанага для кіравання прыходамі і маёнткамі, прывяло да таго, што імператар Генрых III прызначыў і зрынуў трох папаў запар на працягу некалькіх гадоў у сярэдзіне XI стагоддзя{{sfn|Cantor|1993|с=243-276}}. У Рыме ў той жа час буйныя сем'і горада змагаліся за папскі прастол. На чало Каталіцкай царквы прэтэндавалі тры папы. [[Сутрыйскі сабор]] пазбавіў гэтых трох папаў улады ў снежні 1046 года. [[Архідыяцэзія Бамберга|Біскуп Бамберга]], які стаў папам пад імем [[Клімент II (Папа Рымскі)|Клімента II]], каранаваў Генрыха III і яго жонку імператарам і імператрыцай Свяшчэннай Рымскай імперыі{{sfn|Rapp|2003|с=91-92}}. Затым Генрых III прызначыў свайго стрыечнага брата, будучага [[Леў IX (Папа Рымскі)|Льва IX]], сваім пераемнікам на [[Святы Прастол]]. Апошні атачыў сябе рэфарматарамі, сярод якіх быў Гільдэбранд, будучы папа Грыгорый VII<ref name="rappheimet">{{cite web |author=Francis Rapp |title=Saint Léon IX, Pape et confesseur |url=https://har22201.blogspot.com/2013/04/saint-leon-ix-pape.html |website=har22201.blogspot.com |date=19 красавіка 2013 |accessdate=8 сакавіка 2026 |lang=fr}}</ref>. Яго пантыфікат адзначыў пачатак грыгарыянскай рэформы з кастрычніка 1049 года, калі ён склікаў сабор у Рэймсе, які асудзіў сіманію і [[нікалаізм]]<ref>{{кніга |lang=fr |author=Florian Mazel |title=Féodalités, 888-1180 |location=Paris |publisher=[[Belin éditeur|Belin]] |year=2010 |pages=784 |isbn=978-2-7011-3359-1 |ref=Mazel}}</ref>. Але ў 1054 годзе Леў IX памёр. У сваю чаргу імператар Генрых III памёр у 1056 годзе, пакінуўшы толькі шасцігадовага спадчынніка. Скарыстаўшыся непаўналеццем будучага імператара Генрыха IV, тагачаснага [[Кароль рымлян|караля рымлян]], папа [[Мікалай II (Папа Рымскі)|Мікалай II]] (абраны пасля жорсткай барацьбы з антыпапам [[Бенедыкт X (антыпапа)|Бенедыктам X]]) у 1059 годзе вырашыў выдаць булу ''[[In nomine Domini]]'', якая рэзервавала абранне Папы толькі за [[Кардынал|кардыналамі]]. Була таксама забараніла свецкую інвестытуру. У адказ на гэта ўсе біскупы Германіі, якія падтрымлівалі імператара, сабраліся ў 1061 годзе і абвясцілі ўсе ўказы Мікалая II несапраўднымі. Тым не менш, выбары [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандра II]] і Грыгорыыя VII прайшлі паводле царкоўных правілаў, без удзелу імператара. Сярод рэфарматараў некаторыя лічылі, што дрэнныя паводзіны духавенства звязаны са свецкай інвестытурай. Свецкая інвестытура асуджалася, нават калі яна не адбывалася ў абмен на грошы<ref name="Rapp">{{cite web |lang=fr |author=Francis Rapp |title=Les relations entre le Saint-Empire et la papauté, d'Otton le Grand à Charles IV de Luxembourg (962-1356)] |url=http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/les_relations_entre_le_saint-empire_et_la_papaute_dotton_le_grand_a_charles_iv_de_luxembourg_962-1356.asp |website=clio.fr |accessdate=7 лістапада 2007}}</ref>. Гільдэбранд працягваў энергічна супрацьстаяць свецкай інвестытуры<ref name="encygreg">MM. Berthelot, Hartwig Derenbourg et F.-Camille Dreyfus, ''Le pape Grégoire VII'', ''La Grande encyclopédie : inventaire raisonné des sciences, des lettres et des arts par une société de savants et de gens de lettres'', Paris, Société anonyme de La Grande encyclopédie, 1885-1902, [http://www.encyclopedie-universelle.net/reforme-gregorienne2.html Encyclopédie universelle].</ref>, а затым у якасці вярхоўнага пантыфіка Грыгорыыя VII пасля свайго абрання ў 1073 годзе. Але перад ім быў малады кароль рымлян Генрых IV, які меў высокае ўяўленне пра свае абавязкі і правы і меў намер адмяніць саступкі, зробленыя германскім князям і Папу падчас свайго непаўналецця{{sfn|Rovan|1994|с=116-117}}. На саборы 1074 года былі прыняты рашэнні адхіліць свяшчэннікаў, якія практыкавалі сіманію. Але нацыянальныя біскупы, пераважна германскія, не спяшаліся выконваць рашэнні. У 1075 годзе Генрых IV прапанаваў выступіць пасярэднікам паміж [[Папскі легат|папскімі легатамі]] і германскімі біскупамі{{sfn|Mayeur|1993|с=70}}. Падчас сабора 1075 года не толькі сіманічныя свяшчэннікі апынуліся пад пагрозай адлучэння, але былі таксама асуджаны і некаторыя біскупы<ref>У Германіі Лімар, Вердэр II Страсбургскі, [[Генрых I фон Шарфенберг|Генрых I Шпаерскі]], [[Герман I (біскуп Бамберга)|Герман I Бамбергскі]].</ref><ref name="Investitures">{{cite web |lang=fr |url=http://www.encyclopedie-universelle.com/reforme-gregorienne2.html |title=Le pape Grégoire VII : La querelle des Investitures |author=Encyclopédie Universelle |website=[http://www.encyclopedie-universelle.com Encyclopédie universelle de la langue française] |accessdate=2 красавіка 2008}}</ref>.: {{цытата|Калі хто-небудзь з гэтага часу атрымае з рук якой-небудзь асобы біскупства або абацтва, няхай ён не лічыцца біскупам. Калі імператар, кароль, герцаг, маркіз, граф, улада або свецкая асоба мае прэтэнзію даваць інвестытуру біскупствам або якой-небудзь царкоўнай годнасці, няхай ён ведае, што адлучаны ад царквы. {{арыгінальны тэкст|fr|Si quelqu'un désormais reçoit de la main de quelque personne un évêché ou une abbaye, qu'il ne soit point considéré comme évêque. Si un empereur, un roi, un duc, un marquis, un comte, une puissance ou une personne laïque a la prétention de donner l'investiture des évêchés ou de quelque dignité ecclésiastique, qu'il se sache excommunié}} }} Гэта быў першы раз, калі Царква заняла такую ​​пазіцыю па пытанні свецкай інвестытуры. Германскі імператар Генрых IV, які толькі што перамог паўстанне ў [[Герцагства Саксонія|Саксоніі]]<ref name="Rapp"/>, хацеў разлічваць на падтрымку адданай імперскай царквы перад абліччам непакорлівасці буйных сеньёраў. Нягледзячы на ​​тое, што ён не быў варожым да рэформы, ён спрабаваў весці перамовы, працягваючы прызначаць біскупаў. Яго мэтай было ўмацаванне ў [[Італія|Італіі]] імперскай царквы, якая была б цалкам вернай яму{{sfn|Mayeur|1993|с=71}}. Два вакантныя біскупствы былі аддадзены дваім яго верным паплечнікам, а таксама [[Міланская архідыяцэзія|архібіскупства Міланскае]], на гэты раз насуперак думцы Папы і гараджан{{sfn|Rovan|1994|с=119}}. Папа выказаў пратэст у вельмі рэзкіх танах. Затым успыхнуў канфлікт. Гісторыкі XII стагоддзя называюць гэтую спрэчку ''Discidium inter sacerdotium et regnum''{{sfn|Mayeur|1993|с=121}}. === Dictatus papae === У 1075 годзе папа Грыгорый VII напісаў дваццаць сем палажэнняў, згрупаваных у ''[[Дыктат папы|Dictatus papae]]''. Ён забараніў інвестытуру [[лаік]]амі пад пагрозай [[адлучэнне ад царквы|адлучэння]] парушальнікаў. Такім чынам, ён замацаваў сваю ўладу над [[Царква (інстытут)|Царквой]], стаўшы адзіным здольным інвеставаць [[прэлат]]аў<ref>{{кніга |lang=fr |author=Stéphane Muzelle |title=100 fiches d'histoire du Moyen Âge |location=Paris |publisher=Bréal |year=2009 |pages=319 |page=114 |isbn=978-2-7495-0881-8 |ref=Muzelle}}</ref>. У гэтым дакуменце папа сцвярджаў, што ў хрысціянскім грамадстве ўлада належыць святарскаму саслоўю. Свецкі парадак павінен выконваць загады святароў{{sfn|Rapp|2003|с=132}}. Ён заявіў, што з'яўляецца адзіным, хто мае праз [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] ўніверсальную ўладу, вышэйшую за ўладу манархаў, якіх ён можа зрынуць. Усе носьбіты свецкай улады павінны яму падпарадкоўвацца. Такім чынам, імператар стаў падначаленым вярхоўнага пантыфіка, і імператар больш не быў святой асобай{{sfn|Rapp|2003|с=133}}. Гэта ставіла пад сумненне імперскую царкву і рэжым праўлення, усталяваны Атанідамі<ref name="Rapp"/>. Манархі бачылі ў дзеяннях папы Грыгорыыя VII замах на іх уладу. У Царкве папа стаў адзіным заканадаўцам. Нават пастановы сабораў прыпісваліся яму<ref>Yves Congar, article « La papauté », dans ''Encyclopaedia Universalis'', DVD, 2007.</ref>. Адзін з пунктаў сцвярджаў, што папа меў выключнае права зрынаць імператара<ref name="Appleby, R. Scott 1999">{{cite magazine|last=Appleby|first=R. Scott|author-link=R. Scott Appleby|title=How the Pope Got His Political Muscle|magazine=[[U.S. Catholic]]|volume=64|issue=9|page=36|year=1999}}</ref>. Генрых IV адрэагаваў на гэтую дэкларацыю, даслаўшы Грыгорыыю VII ліст, у якім ён катэгарычна адклікаў сваю імперскую падтрымку Грыгорыыя як Папы. Ліст пачынаўся словамі{{sfn|Henry IV|1076}}: {{цытата|Генрых, кароль не праз узурпацыю, а па святым устанаўленні Божым, Гільдэбранду, цяпер не папу, а фальшываму манаху. {{арыгінальны тэкст|la|Heinricus non usurpatione sed pia Dei ordinatione rex Hildebrando iam non apostolico sed falso monacho}} }} Ліст заканчваўся заклікам да абрання новага Папы: «Я, Генрых, міласцю Божай кароль, з усімі маімі біскупамі, кажу табе, сыдзі, сыдзі!»{{sfn|Fuhrmann|1986|с=64}}. == Канфлікт паміж папам Грыгорыыем VII і імператарам Генрыхам IV == === Прыніжэнне імператара Генрыха IV === [[Файл:Hugo-v-cluny heinrich-iv mathilde-v-tuszien cod-vat-lat-4922 1115ad.jpg|міні|злева|Генрых IV выпрошвае пасярэдніцтва ў [[Мацільда Тасканская|Мацільды Тасканскай]] і абата [[Гуга Клюнійскі|Гуга Клюнійскага]]{{sfn|Zanichelli|2006|с=50}}.]] [[Вормскі сінод|Сінод]] германскіх біскупаў, які сабраўся ў [[Вормс]]е ў студзені 1076 года, папракнуў Папу за ўмяшанне ў епіскапскія справы. У адказ Грыгорый VII у лютым 1076 года пазбавіў Генрыха IV улады і адлучыў яго ад царквы, а таксама [[архібіскуп Майнца|архібіскупа Майнца]] [[Зігфрыд I (архібіскуп Майнца)|Зігфрыда I]]{{sfn|Mayeur|1993|с=72, 122}}. Больш таго, біскупам, якія падпісалі Вормскі ліст, прапаноўвалася падпарадкавацца да 1 жніўня 1076 года. Герцагі Швабіі, [[Герцагства Карынтыя|Карынтыі]] і [[Герцагства Баварыя|Баварыі]] выступілі супраць Генрыха IV пры падтрымцы саксаў. 16 кастрычніка 1076 года ў [[Трэбур]]ы князі вырашылі, што будзе абраны новы манарх, калі папскі прысуд не будзе адменены на працягу года{{sfn|Mayeur|1993|с=122}}, і папрасілі Папу прыехаць судзіць зрынутага кіраўніка<ref>Jean-Marie Martin, article « Canossa », dans ''Encyclopaedia Universalis'', DVD, 2007.</ref>. Генрых IV адступіў. Ён таемна пакінуў [[Шпаер]], перайшоў [[Ман-Сені]] ў моцны мароз і паехаў насустрач Грыгорыыю VII у [[Каноса|Каносу]] на поўначы Італіі, дзе Папа схаваўся ў замку маркграфіні [[Мацільда Тасканская|Мацільды Тасканскай]]. Тры дні імператар чакаў, пакуль Папа згодзіцца прыняць яго, асуджаны стаяць басанож у снезе. Нарэшце, пасля перамоў, у якіх вырашальную ролю адыгралі Мацільда Тасканская і абат Клюні Гуга, Папа зняў адлучэнне ад царквы. Аднак ён даў зразумець, што адпушчэнне грахоў не азначае вяртання ўлады<ref name="Rapp"/>. Такім чынам, [[Хаджэнне ў Каносу|пакаяннем у Каносе]] Генрыху IV удалося прадухіліць небяспеку пагаднення паміж Папам і апазіцыяй германскіх князёў, але рэабілітацыя Генрыха IV не перашкодзіла абранню паўсталымі князямі новага імператара — [[Рудольф (герцаг Швабіі)|Рудольфа Швабскага]] ў 1077 годзе. === Генрых IV вяртае перавагу === [[Файл:Investiturstreit.jpg|міні|Генрых IV і антыпапа [[Клімент III (антыпапа)|Клімент III]]. Смерць Грыгорыыя VII.]] Абапіраючыся на сваіх лангабардскіх васалаў, Генрых IV узмацніў колькасць сваіх прыхільнікаў. Ён не змяніў сваіх палітычных і рэлігійных паводзін. Падчас сінода 7 сакавіка 1080 года Грыгорый VII зноў забараніў інвестытуру і яшчэ раз адлучыў Генрыха IV ад царквы{{sfn|Robinson|2003|с=195}}. Аднак германскае духавенства засталося на баку свайго імператара. Ён разбіў Рудольфа, які быў забіты ў бітве пры [[Мерзебург]]у ў кастрычніку таго ж года<ref name="Investitures"/>. У гэты ж час Генрых IV склікаў у [[Брыксен]]е сабор біскупаў, які зрынуў Папу і абраў [[Антыпапа|антыпапу]], які ўзяў імя [[Клімент III (антыпапа)|Клімента III]]{{sfn|Robinson|2003|с=198–201}}. Клімент III напісаў падробку: прывілей [[Адрыян I|Адрыяна I]] [[Карл Вялікі|Карлу Вялікаму]], які павінен быў пацвердзіць, што Папа Адрыян I даў імператару права папскіх выбараў{{sfn|Mayeur|1993|с=72}}. У сакавіку 1081 года Генрых IV адправіўся ў Італію, дзе каранаваўся каралём Італіі ў [[Павія|Павіі]]<ref name="Henri IV">{{cite web |url=http://www.memo.fr/Dossier.asp?ID=1329 |title=Henri IV du Saint-Empire |website=memo.fr |accessdate=2 красавіка 2008 |lang=fr}}</ref>, у той час як яго крытыкі абралі пад імем [[Герман фон Зальм|Германа I]] графа Зальм-Люксембургскага антыкаралём рымлян. Ён рушыў на Рым, які здолеў узяць толькі ў 1084 годзе, калі гараджане самі адкрылі яму вароты<ref name="Investitures"/>. Генрых каранаваўся імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі з рук антыпапы Клімента III. Грыгорый VII быў вызвалены з [[Замак Святога Анёла|замка Святога Анёла]] [[Роберт Гвіскар|Робертам Гвіскарам]], нармандскім каралём Сіцыліі, але нарманы разрабавалі горад. Гэта выклікала варожасць рымлян да Грыгорыыя VII, які быў вымушаны пакінуць Рым і збегчы ў [[Салерна]]<ref name="Investitures"/>, дзе ён памёр ад знясілення 25 мая 1085 года. Апошнімі яго словамі былі: «Я любіў справядлівасць і ненавідзеў беззаконне, і таму паміраю ў выгнанні» ({{lang-la|Dilexi iustitiam et odivi iniquitatem propterea morior in exilio}})<ref name="Davis_253_254">{{sfn|Davis|1966|с=253–254}}</ref>. Сітуацыя стала заблытанай. Некаторыя германскія біскупы не хацелі падтрымліваць абранне антыпапы. Большая частка біскупаў Паўночнай Італіі была адхілена Грыгорыыем VII у 1085 годзе. Генрых IV звольніў усіх германскіх біскупаў — прыхільнікаў Папы. У некалькіх дыяцэзіях апынулася па два біскупы, як у [[Міндэн]]е, дзе былі прызначаныя грыгарыянец Райнхард і Фольмар, прыхільнік імператара{{sfn|Mayeur|1993|с=123}}. У [[Мец]]ы буржуа ўзялі бок імператара і забаранілі ўезд у горад грыгарыянскім біскупам да 1122 года. Германскія манастыры таксама былі ўцягнутыя ў спрэчку. === Ідэалагічная барацьба === Паміж 1080 і 1085 гадамі з абодвух бакоў былі напісаны 24 палемічныя пасквілі. Агулам каля 150 прац на [[Лацінская мова|лацінскай мове]] распаўсюджваліся на тэму «спрэчкі аб інвестытуры»<ref>Joseph de Ghellinck, ''Littérature latine au Moyen Âge'', Georg Olms Verlag, 1969, с. 80.</ref>. На жорсткія асуджэнні канцылярыі Генрыха IV адказвалі доўгія лісты, якія Грыгорый VII дасылаў клірыкам Захаду. Адны забаранялі прымаць сакрамэнты ад жанатага свяшчэнніка, іншыя пагражалі пазбавіць вернікаў сакрамэнтаў. Забарона сіманіі таксама выклікала шматлікія спрэчкі аб месцы каралеўскай улады ў Царкве{{sfn|Mayeur|1993|с=126}}. Папа мог разлічваць на вялікую колькасць царкоўных пісьменнікаў у эпоху, калі духавенства было галоўным захавальнікам ведаў. Манастыры, якія прынялі тэзісы Папы, з'яўляліся эфектыўным рэтранслятарам, у прыватнасці [[Райхенау (манастыр)|Райхенау]], [[Шафгаўзен]] і абацтва Гірзау{{sfn|Rapp|2003|с=142}}. [[Манегольд з Лаўтэнбаха]] нават прыпісваў каралеўскі аўтарытэт дэлегаванню ўлады народам, які мог яе ануляваць, калі манарх вёў сябе як тыран. Імперская партыя адрадзіла тэзісы аб боскім устанаўленні каралеўскай улады і аб свяшчэннай місіі імператара{{sfn|Rovan|1994|с=122}}. Юрысты з [[Балоння|Балонні]] і [[Падуя|Падуі]] вылучылі новае прачытанне [[Рымскае права|рымскага права]], якое рабіла імператара вярхоўным манархам, а Папу — такім жа падданым, як і ўсе іншыя{{sfn|Rovan|1994|с=123}}. [[Сігеберт з Жамблу]] змясціў дэбаты ў гістарычную перспектыву: імперыя перайшла ад рымлян да франкаў, потым ад франкаў да германцаў{{sfn|Rapp|2003|с=143}}. === Канец праўлення Генрыха IV === [[Файл:Herrschaftsübergabe von Heirich IV. an Heinrich V.jpg|міні|Генрых IV і яго сын Конрад.]] Пасля смерці Грыгорыыя VII два гады не абіраўся ні адзін папа. Наступны папа [[Віктар III]] кіраваў толькі дзесяць месяцаў. Генрых IV пачаў думаць, што перамога на яго баку, але ён сутыкнуўся з новым папам [[Урбан II|Урбанам II]]. Яму прыйшлося сутыкнуцца з паўстаннем у Баварыі ў 1086 годзе і, па падгаворванні Мацільды Тасканскай, з першым паўстаннем свайго сына Конрада, герцага Латарынгіі, які быў абраны каралём Германіі ў 1087 годзе<ref name="Henri IV"/>. Паміж 1093 і 1097 гадамі яго сын Конрад забараніў яму любое вяртанне ў Германію, заняўшы альпійскія перавалы. Урбан II у той жа час здзейсніў паездку ў Францыю і на [[Клермонскі сабор (1095)|Клермонскім саборы]] (1095) заклікаў хрысціянскі свет да першага крыжовага паходу, узначаліўшы прадпрыемства, якое мабілізавала ўвесь заходні хрысціянскі свет{{sfn|Rapp|2003|с=143}}. У 1099 годзе [[Пасхалій II]], клюнійскі манах, змяніў Урбана II. Жонка Генрыха IV Еўпраксія Усеваладаўна (якая пасля шлюбу і каранацыі стала Адэлаідай), а потым яго другі сын, будучы імператар Генрых V, якога ён прымусіў абраць каралём у 1099 годзе, пакінулі яго і падтрымалі Папу. Генрых V прымусіў свайго бацьку адрачыся ад прастола на [[Майнц|Майнцскім]] сойме ў 1105 годзе<ref name="Henri IV"/>. Генрых IV памёр у 1106 годзе ў [[Льеж]]ы, усё яшчэ адлучаны ад царквы. Германская царква, стомленая канфліктам, дазволіла пераканаць сябе ў негатыўных наступствах сіманіі. Біскупы цяпер надавалі менш значэння палітычным справам і праяўлялі большую заклапочанасць рэлігійнымі аспектамі свайго служэння{{sfn|Mayeur|1993|с=127}}. Нягледзячы на ўпарты супраціў Генрыха IV, грыгарыянская рэформа дамаглася прагрэсу ў Германіі. == Англійская спрэчка аб інвестытуры (1102—1107) == На момант смерці Генрыха IV [[Генрых I (кароль Англіі)|Генрых I Англійскі]] і грыгарыянскае папства таксама былі ўцягнуты ў спрэчку аб інвестытуры, і яе рашэнне паслужыла мадэллю для канчатковага вырашэння пытання ў імперыі. [[Вільгельм I Заваёўнік|Вільгельм Заваёўнік]] прыняў папскі сцяг ад папы [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандра II]] падчас свайго ўварвання ў Англію, але пасля паспяховага зыходу паспяхова адхіліў сцвярджэнне Папы аб тым, што ён павінен прыехаць у Рым і прынесці прысягу за свой феод згодна з агульнымі палажэннямі «[[Канстанцінаў дар|Канстанцінавага дару]]». Забарона на свецкую інвестытуру ў ''Dictatus papae'' не пахіснула лаяльнасці біскупаў і абатаў Вільгельма. У часы праўлення Генрыха I запал абменаў паміж Вестмінстэрам і Рымам прымусіў [[Ансельм Кентэрберыйскі|Ансельма, архібіскупа Кентэрберыйскага]], адмовіцца ад пасярэдніцтва і сысці ў абацтва. Роберт дэ Бамон быў адлучаны ад царквы, але пагроза адлучэння караля заставалася нерэалізаванай. Папству была патрэбная падтрымка англійскага Генрыха, пакуль германскі Генрых быў яшчэ незломлены. Запланаваны крыжовы паход таксама патрабаваў англійскай падтрымкі. Лонданскі канкардат, узгоднены ў 1107 годзе, стаў папярэднікам кампрамісу, які пазней быў прыняты ў Вормскім канкардаце. У Англіі, як і ў Германіі, каралеўская канцылярыя пачала адрозніваць свецкую і царкоўную ўладу прэлатаў. Саступаючы палітычнай рэальнасці і выкарыстоўваючы гэтае адрозненне, Генрых I Англійскі адмовіўся ад свайго права інвеставаць сваіх біскупаў і абатаў, захоўваючы пры гэтым звычай патрабаваць ад іх прыносіць прысягу за [[Тэмараліі|тэмараліі]] (зямельныя ўладанні, звязаныя з епіскапатам) непасрэдна з яго рук, пасля таго як біскуп прыносіў клятву вернасці і феадальнай васальнай залежнасці ў цырымоніі камендацыі (''commendatio''), як любы свецкі васал<ref>{{cite web |url=http://www.concordatwatch.eu/topic-877.834 |title=How the world's first concordat came about (documents and commentary) |website=concordatwatch.eu |lang=en}}</ref>. Генрых I стаў часта ўзнагароджваць свецкіх клеркаў, якія працавалі ў яго канцылярыі, тытуламі біскупа і абата. У адрозненне ад сітуацыі ў Германіі, ён выкарыстаў спрэчку аб інвестытуры для ўзмацнення свецкай улады караля. Пазней супярэчнасці ўсплывуць у справе [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] пры Генрыху II. == Вормскі кампраміс == Калі імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]] прыйшоў да ўлады, пытанне аб інвестытуры ўжо было вырашана ў Францыі і Англіі. Ён разумеў, што перамовы магчымыя. Французскі біскуп Іў Шартрскі, спецыяліст па кананічным праве, прапанаваў рашэнне, адрозніваючы духоўную ўладу ад свецкай. === Канфлікт паміж Генрыхам V і Пасхаліем II === Генрых V абапіраўся на прыхільнікаў грыгарыянскай рэформы, каб умацаваць сваю ўладу перад бацькам, але як толькі яго аўтарытэт зацвердзіўся, ён пачаў умешвацца ў прызначэнне біскупаў, лічачы небяспечным аслабляць сувязь паміж Царквой і Імперыяй{{sfn|Rapp|2003|с=145}}. Папа Пасхалій II, які аднавіў забарону на свецкую інвестытуру, лічыў магчымым весці перамовы. Імператар адправіўся ў Італію. Два бакі падпісалі Сутрыйскі канкардат у лютым 1111 года. Імператар адмовіўся ад свецкай інвестытуры. У абмен на гэта біскупы адмаўляліся ад ''рэгалій'', гэта значыць ад гарадоў, герцагстваў, марак, мытаў, манет і рынкаў, якія яны трымалі дзякуючы сваім адміністрацыйным функцыям у Імперыі. Саступкі Пасхалія II выклікалі рэзкую апазіцыю з боку [[Рымская курыя|Рымскай курыі]]{{sfn|Mayeur|1993|с=89}} і германскіх біскупаў. 12 лютага 1111 года падчас цырымоніі каранацыі перад гучнымі пратэстамі біскупаў Генрых V абвясціў пагадненне невыканальным. Папа адмовіўся яго каранаваць і быў заключаны ў турму. Пасхалій II быў вымушаны каранаваць Генрыха V і падпісаць пагадненне, якое дазваляла імператару даваць інвестытуру на свой погляд{{sfn|Mayeur|1993|с=127}}. Аднак [[Латэранскі сабор (1112)|Латэранскі сінод]] у сакавіку 1112 года адмяніў усе саступкі, зробленыя падчас палону Папы. Акрамя таго, Генрых V сутыкнуўся з усеагульнай незадаволенасцю ў Германіі. Генрых V быў адлучаны ад царквы ў 1114 годзе, і германскае духавенства гэтым разам перайшло на бок Папы. Пасхалій II памёр у 1118 годзе. Новы папа [[Геласій II]] адмовіўся сустракацца з Генрыхам V са страху быць зняволеным і пакінуў Рым пасля прыбыцця апошняга. Як і яго бацька, імператар дамогся абрання антыпапы — [[Грыгорый VIII (антыпапа)|Грыгорыыя VIII]]. === Вормскі канкардат (1122) === [[Файл:Siegel Heinrich V.jpg|міні|Пячатка [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха V]].]] Геласій II памёр у выгнанні ў Клюні ў студзені 1119 года. Новы папа Калікст II пачаў у 1119 годзе перамовы з імператарам, якія спачатку не мелі поспеху. Калі імператарская армія і саксонскія мяцежнікі былі гатовы сысціся ў бітве, германскія князі, якія сабраліся па ініцыятыве архібіскупа Трыра, загадалі Генрыху V падпарадкавацца Папу, калі той захавае «гонар Імперыі»{{sfn|Rapp|2003|с=148}}. Пачаўся год цяжкіх перамоў. 23 верасня 1122 года паблізу германскага горада [[Вормс]] папа Калікст II і імператар Генрых V заключылі пагадненне, вядомае цяпер як [[Вормскі канкардат]], якое паклала канец спрэчцы аб інвестытуры. Імператар адмаўляўся ад інвестытуры біскупаў кіем і пярсцёнкам, прымаючы свабодныя выбары біскупаў капітулам сабора. Замест гэтага была прыдумана іншая сімволіка: імператар даваў свецкую інвестытуру ў выглядзе [[Скіпетр|скіпетра]] за зямельныя ўладанні і рэгальныя функцыі біскупа{{sfn|Rapp|2003|с=149}}. Гэта права ўмяшання ў епіскапальныя выбары ажыццяўлялася толькі над германскімі ўладаннямі імператара. Ён страчваў свой уплыў на прызначэнне біскупаў у Бургундыі і Італіі{{sfn|Rovan|1994|с=126}}. Слова «[[канкардат]]» пачало ўжывацца толькі пасля з'яўлення працы Мікалая Кузанскага ''De concordantia catholica'' ў 1434 годзе{{sfn|Browne|1922}}. Папству ўдалося на час пазбавіць нацыянальнае духавенства з-пад улады манархаў. Яно такім чынам умацавала свой прэстыж. Папа Калікст II паспяшаўся склікаць [[Першы Латэранскі сабор]] — першы з часу сабора ў Канстанцінопалі ў 869 годзе. Ён пацвердзіў палажэнні Вормскага канкардата і зноў асудзіў сіманію і ўмяшанне свецкіх уладарстваў у маёмасць і даходы Царквы{{sfn|Chélini|1991|с=292}}. Папства набыло элементы і характарыстыкі манархіі, аднак не змагло навязаць сваё сусветнае панаванне (''dominium mundi''). Адлучаючы свецкае ад духоўнага, яно спрыяла паступовай секулярызацыі імператарскай улады, якую моцна аслабіла. Кампраміс стаў у значнай ступені паражэннем для Імперыі. Прэлаты перасталі быць чыноўнікамі свецкага кіраўніка, а сталі васаламі, як свецкія князі. Адміністрацыйны каркас Атанідаў страціў сваю трываласць. Канфлікт на гэтым не скончыўся. Ён аднавіўся ў 1154 годзе з пачаткам «барацьбы паміж святарствам і Імперыяй» і скончыўся поўным паражэннем германскіх імператараў стагоддзе праз. Каля 1220 года [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрых II]] урэшце адмовіўся нават ад прывілеяў, якія яму прадстаўляў Вормскі канкардат на германскай зямлі. == Спадчына і значэнне == === Мясцовая ўлада === У доўгатэрміновай перспектыве заняпад імперскай улады прывёў да падзелу Германіі аж да XIX стагоддзя. Падобным чынам у Італіі спрэчка аб інвестытуры аслабіла аўтарытэт імператара і ўзмацніла мясцовых сепаратыстаў{{sfn|Hearder, Waley|1963}}. У той час як манархія была ўцягнутая ў спрэчку з Царквой, яе ўлада зніжалася, а лакалізаваныя правы панавання над сялянамі павялічваліся. Гэта прывяло да павелічэння прыгоннага права, якое абмяжоўвала правы большасці насельніцтва. Таксама ўзраслі мясцовыя падаткі і зборы, у той час як каралеўская казна пусцела, і ўмацаваліся лакалізаваныя правы правасуддзя, калі суды не павінны былі адказваць перад каралеўскай уладай. === Выбар лідараў === Папства ўзмацнілася, а свецкія людзі сталі ўдзельнічаць у рэлігійных справах, што павялічыла іх набожнасць і падрыхтавала глебу для Крыжовых паходаў і вялікай рэлігійнай жыццёвасці XII стагоддзя. [[Файл:Façade du Palais des Papes.jpg|міні|злева|[[Авіньёнскае паланенне папаў]] адбылося праз некалькі стагоддзяў пасля Вормскага канкардата і паказала, што ўмяшанне каралёў у справы папства працягвалася.]] Германскія каралі па-ранейшаму мелі дэ-факта ўплыў на выбар германскіх біскупаў, хоць з часам германскія князі атрымалі ўплыў сярод царкоўных выбаршчыкаў. Вырашэнне спрэчкі прывяло да значнага паляпшэння характару людзей, узведзеных у епіскапат. Каралі больш не ўмешваліся так часта ў іх абранне, а калі ўмешваліся, то звычайна вылучалі больш годных кандыдатаў на пасаду{{sfn|Dahmus|1969|с=229}}. Вормскі канкардат не паклаў канец умяшанню еўрапейскіх манархаў у выбар Папы. На практыцы германскія каралі захавалі вырашальны голас у выбары іерархіі. Рост кананічнага права ў царкоўных судах быў заснаваны на рымскім праве і павялічыў сілу Рымскага Пантыфіка{{sfn|Dahmus|1969|с=320}}. Спрэчкі паміж папамі і імператарамі Свяшчэннай Рымскай імперыі працягваліся да таго часу, пакуль Паўночная Італія не была цалкам страчана для імперыі пасля войнаў гвельфаў і гібелінаў. Імператар [[Атон IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Атон IV]] рушыў на Рым і загадаў папу [[Інакенцій III|Інакенцію III]] ануляваць Вормскі канкардат і прызнаць права імперскай кароны рабіць прызначэнні на ўсе вакантныя бенефіцыі. Гісторык Норман Кантар адзначыў, што спрэчка «зруйнавала раннесярэдневяковую раўнавагу і паклала канец узаемапранікненню ''ecclesia'' (царквы) і ''mundus'' (свету)»{{sfn|Cantor|1993|с=395}}. Каралі працягвалі спрабаваць кантраляваць царкву альбо прама, альбо ўскосна палітычнымі сродкамі на працягу стагоддзяў. Гэта найбольш выразна відаць у [[Авіньёнскае паланенне папаў|Авіньёнскім паланенні папаў]]. Канфлікт у Германіі і Паўночнай Італіі, магчыма, пакінуў культуру гатовай для з'яўлення розных пратэстанцкіх сект, такіх як [[Катары|катары]], [[Вальдэнсы|вальдэнсы]] і, у канчатковым выніку, [[Ян Гус]] і [[Марцін Лютэр]]. === Аўтарытэт і рэформы === У Францыі, Англіі і Іспаніі кароль мог пераадолець паўстанні сваіх магнатаў і ўсталяваць уладу свайго каралеўскага дамена, таму што ён мог абапірацца на Царкву, якая на працягу некалькіх стагоддзяў давала яму містычны аўтарытэт. Манархі, якія паўставалі, маглі быць адлучаны ад царквы, і пасля публічнага пакаяння зноў прыняты ў яе{{sfn|Davis|1966|с=256}}. З трох рэформаў, якія спрабавалі правесці Грыгорый VII і яго папярэднікі, найбольш паспяховай была рэформа адносна цэлібату духавенства. Сіманія была часткова спынена. Супраць свецкай інвестытуры яны здабылі толькі абмежаваны поспех, які здаваўся ўсё менш уражлівым з цягам гадоў. У перыяд пасля Вормскага канкардата Царква значна ўзмацнілася ў аўтарытэце і ўладзе{{sfn|Thorndike|1956|с=293–294}}. Фармулёўка Вормскага канкардата была неадназначнай, яна абыходзіла некаторыя пытанні, што прымушала некаторых навукоўцаў рабіць выснову, што кампраміс адвярнуўся ад сапраўдных надзей на рэформу. Паводле У. Джордана, тэорыі [[Божае права каралёў|божага права каралёў]] быў нанесены ўдар, ад якога яна ніколі цалкам не акрыяла{{sfn|Jordan|2003|с=99}}. === Аб'яднанне Германіі і Італіі === Вынікам гэтага доўгага эпізоду стала тое, што цэлае пакаленне вырасла ў Германіі і Паўночнай Італіі ў атмасферы вайны, сумневаў і скептыцызму. Прыхільнікі папства дабіліся поспеху ў даказванні, што каралеўская ўлада не мае боскага паходжання, чым падарвалі маральны аўтарытэт імператара. Сур'ёзныя расколы, выкліканыя барацьбой за інвестытуру, раздзялілі вялікія тэрыторыі Свяшчэннай Рымскай імперыі. Паводле Дэйвіса, гэтыя расколы былі настолькі глыбокімі і працяглымі, што ні Германія, ні Італія не змаглі ўтварыць згуртаваную нацыянальную дзяржаву аж да XIX стагоддзя{{sfn|Davis|1966|с=256–257}}. === Германская культура === Катастрафічныя палітычныя наступствы барацьбы паміж папам і імператарам таксама прывялі да культурнага заняпаду. Германія страціла інтэлектуальнае лідарства ў Заходняй Еўропе. У 1050 годзе германскія манастыры былі буйнымі цэнтрамі навучання і мастацтва, а германскія школы тэалогіі і кананічнага права былі неперасягненымі ва ўсёй Еўропе. Доўгая вайна за інвестытуру высмактала энергію з германскіх царкоўнікаў і інтэлектуалаў. Яны адсталі ад дасягненняў у філасофіі, праве, літаратуры і мастацтве, якія адбываліся ў Францыі і Італіі. У многім Германія так і не дагнала іх на працягу ўсяго Сярэднявечча{{sfn|Cantor|1969|с=303}}. Першы германскі ўніверсітэт у [[Гейдэльберг]]у быў заснаваны толькі ў 1386 годзе. === Развіццё свабоды і росквіту (тэорыя дэ Мескіты) === Палітолаг Брус Буэна дэ Мескіта сцвярджае, што Вормскі канкардат утрымліваў у сабе зародак суверэнітэту, заснаванага на нацыі, які аднойчы будзе пацверджаны [[Вестфальскі мір|Вестфальскім мірам]] (1648 год). Канкардат стварыў структуру стымулаў для кіраўнікоў каталіцкіх частак Еўропы такім чынам, што ў паўночных рэгіёнах мясцовыя кіраўнікі былі матываваны павышаць узровень дабрабыту і свабоды сваіх падданых, паколькі такія рэформы дапамагалі ім адстойваць сваю незалежнасць ад Папы<ref name="MesquitaLecture">{{cite web |author=Bruce Bueno de Mesquita |title=The Game of Worms |url=https://www.youtube.com/watch?v=4fpYRSuENDo |date=снежань 2019 |publisher=Duke University}}</ref>. Згодна з Вормскім канкардатам, Папа стаў фактычным выбаршчыкам біскупаў, бо яго рэкамендацыі амаль гарантавалі прызначэнне кандыдата. Калі мясцовы кіраўнік адхіляў намінанта Папы, ён мог пакінуць даходы ад дыяцэзіі сабе, але Папа мог адпомсціць, забараніўшы свяшчэннікам праводзіць пэўныя сакрамэнты, даруючы клятвы вернасці васалаў кіраўніку ці нават адлучыўшы кіраўніка ад царквы. Мясцовы свецкі кіраўнік мог стымуляваць эканоміку свайго дамена, даючы сваім падданым больш свабоды, каб сабраць дастаткова падаткаў для ўзнагароджання сваіх асноўных прыхільнікаў і забеспячэння іх лаяльнасці. Аднак лібералізацыя рабіла падданых больш настойлівымі. У каталіцкіх рэгіёнах Еўропы ўплыў Папы быў слабейшы чым далей рэгіён знаходзіўся ад Рыма. Дэ Мескіта сцвярджае, што менавіта таму паўночныя рэгіёны Еўропы, такія як Англія і Нідэрланды, сталі больш квітнеючымі і свабоднымі, чым паўднёвыя, што ў выніку зрабіла магчымай [[Пратэстанцкая рэфармацыя|Пратэстанцкую рэфармацыю]]. == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Balard, M. |загаловак=Des Barbares à la Renaissance |выдавецтва=Hachette |год=1973 |isbn=2011455405 |ref=Balard}} * {{Кніга |аўтар=Mayeur, J.-M. |загаловак=Histoire du christianisme. Apogée de la papauté et expansion de la chrétienté (1054-1274) |выдавецтва=Desclée |год=1993 |isbn=2-7189-0573-5 |ref=Mayeur}} * {{Кніга |аўтар=Rapp, F. |загаловак=Le Saint-Empire romain germanique, d'Otton le Grand à Charles Quint |выдавецтва=Seuil |год=2003 |isbn=2020555271 |ref=Rapp}} * {{Кніга |аўтар=Rovan, J. |загаловак=Histoire de l'Allemagne |выдавецтва=Seuil |год=1994 |isbn=2020351366 |ref=Rovan}} * {{Кніга |аўтар=Chélini, J. |загаловак=Histoire religieuse de l'Occident médiéval |выдавецтва=Hachette |год=1991 |isbn=2012790747 |ref=Chélini}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=Church, Kingship, and Lay Investiture in England, 1089–1135 |выдавецтва=Princeton University Press |год=1958 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=The Civilization of the Middle Ages |выдавецтва=HarperCollins |год=1993 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=Medieval History: The Life and Death of a Civilization |выдавецтва=Macmilllan |год=1969 |isbn=9780023190704 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Rubenstein, J. |загаловак=Armies of Heaven: The First Crusade and the Quest for Apocalypse |месца=New York |выдавецтва=Basic Books |год=2011 |isbn=978-0-465-01929-8 |ref=Rubenstein}} * {{Кніга |аўтар=Blumenthal, U.-R. |загаловак=The Investiture Controversy: Church and Monarchy from the Ninth to the Twelfth Century |выдавецтва=University of Pennsylvania Press |год=1988 |isbn=978-0-8122-8112-5 |ref=Blumenthal}} * {{Кніга |аўтар=Henry IV |загаловак=Select Historical Documents of the Middle Ages |выдавецтва=George Bell and Sons |месца=London |год=1903 |ref=Henry IV}} * {{Кніга |аўтар=Fuhrmann, H. |загаловак=Germany in the High Middle Ages c. 1050–1200 |выдавецтва=Cambridge University Press |месца=Cambridge |год=1986 |isbn=978-0-521-31980-5 |ref=Fuhrmann}} * {{Кніга |аўтар=Robinson, I. S. |загаловак=Henry IV of Germany 1056-1106 |выдавецтва=Cambridge University Press |месца=Cambridge |год=2003 |isbn=0521545900 |ref=Robinson}} * {{Артыкул |аўтар=Zanichelli, G. |загаловак=Una donna al potere |выданне=Alumina |год=2006 |том=15 |старонкі=47–51 |ref=Zanichelli}} * {{Кніга |аўтар=Davis, R. H. C. |загаловак=A History of Medieval Europe: From Constantine to Saint Louis |выдавецтва=Longmans |год=1966 |ref=Davis}} * {{Кніга |аўтар=Jordan, W. C. |загаловак=Europe in the High Middle Ages |выдавецтва=Viking |год=2003 |isbn=9780670032020 |ref=Jordan}} * {{Артыкул |аўтар=Browne, P. W. |загаловак=The Pactum Callixtinum: an innovation in Papal diplomacy |выданне=The Catholic Historical Review |год=1922 |том=8 |нумар=2 |старонкі=180–190 |ref=Browne}} * {{Кніга |аўтар=Dahmus, J. |загаловак=The Middle Ages, A Popular History |выдавецтва=Doubleday and Company |месца=Garden City, NY |год=1969 |ref=Dahmus}} * {{Кніга |аўтар=Thorndike, L. |загаловак=The History of Medieval Europe |выдавецтва=Houghton Mifflin |год=1956 |ref=Thorndike}} * {{Кніга |аўтар=Hearder, H., Waley, D. P. |загаловак=A Short History of Italy: From Classical Times to the Present Day |год=1963 |ref=Hearder, Waley}} * {{Кніга |аўтар=[[Аляксандр Хлявоў|Хлевов А.]] |загаловак=Краткая история средних веков |месца=СПб |выдавецтва=Амфора |год=2008 |старонак=368 |isbn=978-5-367-00783-1 |ref=Хлевов}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Германіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Італіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Свяшчэнная Рымская імперыя]] [[Катэгорыя:Грыгарыянская рэформа]] [[Катэгорыя:Падзеі XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Падзеі XII стагоддзя]] hue8lkltuew84li50dcvs8f0o5cdmr2 5144257 5144256 2026-05-21T01:24:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5144257 wikitext text/x-wiki [[Файл:Investiturewoodcut.png|міні|Сярэдневяковы кароль перадае [[біскуп]]у сімвалы яго ўлады (гравюра 1905 года).]] '''Барацьба́ за інвестыту́ру''' (ад {{lang-la|investitura}} — «увядзенне ў валоданне»; {{lang-la|Controversia de Investitura}}, {{lang-de|Investiturstreit}}, {{lang-fr|Querelle des Investitures}}) — маштабны палітычны і рэлігійны канфлікт, які адбываўся паміж [[Папства|папствам]] і свецкімі манархамі ў [[Сярэдневяковая Еўропа|сярэдневяковай Еўропе]] ў канцы XI — пачатку XII стагоддзя (1075—1122 гады). Асноўным аб'ектам спрэчкі з'яўлялася права прызначаць і зацвярджаць на пасадзе ([[Інвестытура|інвеставаць]]) [[біскуп]]аў і [[абат]]аў манастыроў, а таксама самога [[Папа Рымскі|Рымскага Папу]]{{sfn|Cantor|1958|с=8–9}}. Гэта найбольш значны канфлікт паміж [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквой]] і свецкай уладай у Сярэднявеччы. У больш шырокім палітычным кантэксце канфлікт з'яўляўся барацьбой за [[суверэнітэт]] над [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]]. Рад рымскіх папаў у XI—XII стагоддзях падарваў уладу імператара і іншых еўрапейскіх манархаў, што прывяло да амаль паўвекавога супрацьстаяння. Яно пачалося ў 1076 годзе як барацьба за ўладу паміж папам [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|Грыгорыем VII]] і каралём (пазней імператарам) [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыхам IV]]{{sfn|Rubenstein|2011|с=18}}. Умяшанне свецкіх улад у духоўныя справы прывяло да глыбокага заняпаду [[клір]]у, які перастаў ставіць сваю духоўную ролю на першае месца. [[Грыгарыянская рэформа]], распачатая ў сярэдзіне XI стагоддзя, мела на мэце барацьбу з невыкананнем духавенствам сваіх абавязкаў, што пабудзіла Папу паспрабаваць узяць духавенства пад свой кантроль на шкоду палітычным уладам. Канфлікт быў вырашаны ў 1122 годзе, калі папа [[Калікст II]] і імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]] узгаднілі [[Вормскі канкардат]]. Пагадненне патрабавала ад біскупаў прыносіць клятву вернасці свецкаму манарху, але пакідала права выбару за царквой. Канкардат пацвердзіў права царквы надзяляць біскупаў свяшчэннай уладай, якая сімвалізавалася [[Пярсцёнак|пярсцёнкам]] і [[Біскупскі кій|кіем]]. У Германіі (але не ў Італіі і Бургундыі) імператар таксама захаваў за сабой права старшынстваваць на выбарах абатаў і біскупаў царкоўнымі ўладамі і вырашаць спрэчкі. Працяглае супрацьстаянне істотна аслабіла вярхоўную ўладу імператараў [[Салічная дынастыя|Салічнай дынастыі]] і значна ўзмацніла ўладу мясцовай знаці. Канфлікт нанёс непапраўны ўдар па перспектыве ператварэння імперыі ў паўнавартасную цэнтралізаваную дзяржаву, ад якога яна не змагла акрыяць аж да [[Аб'яднанне Германіі|аб'яднання Германіі]] ў XIX стагоддзі. Тым часам адбылася і кароткая, але значная спрэчка аб інвестытуры паміж папам [[Пасхалій II|Пасхаліем II]] і каралём Англіі [[Генрых I (кароль Англіі)|Генрыхам I]] з 1103 па 1107 год, якая завяршылася падпісаннем Лонданскага канкардата. == Перадгісторыя == === Практычныя праблемы === Пасля заняпаду [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] інвестытура праводзілася прадстаўнікамі кіруючай знаці (свецкая інвестытура), нягледзячы на тое, што тэарэтычна гэта была задача царквы{{sfn|Blumenthal|1988|с=34–36}}. Многія біскупы і абаты самі належалі да кіруючай знаці. Улічваючы, што большасць прадстаўнікоў еўрапейскай арыстакратыі практыкавала маярат і перадавала свае дваранскія тытулы старэйшаму нашчадку мужчынскага полу, малодшыя браты часта шукалі кар'еру на вышэйшых прыступках царкоўнай іерархіі. Гэта было асабліва актуальна там, дзе сям'я магла заснаваць уласную царкву або абацтва ў сваім маёнтку{{sfn|Cantor|1993|с=243-276}}. Паколькі з пасадай біскупа або абата звычайна была звязана значная колькасць багаццяў і зямель, продаж царкоўных пасад — практыка, вядомая як [[Сіманія|«сіманія»]] — была важнай крыніцай даходу для кіраўнікоў з ліку знаці. Імператары ў значнай ступені абапіраліся на біскупаў у сваім свецкім кіраванні, паколькі яны не былі спадчыннай або квазіспадчыннай знаццю з сямейнымі інтарэсамі. Імперскія кіраўнікі апраўдвалі сваю ўладу тэорыяй [[Божае права каралёў|божага права каралёў]]{{sfn|Cantor|1993|с=243-276}}. У сярэдзіне X стагоддзя Папа знаходзіўся ў такім жа цяжкім становішчы, як і ў часы кантролю [[Франкская дзяржава|франкаў]]<ref name="VaticanState">{{cite web |url=https://vaticanstate.ru/vtorzhenie-frankov/ |title=Вторжение франков. Образование Церковного Государства |publisher=VaticanState.ru |lang=ru |accessdate=14 кастрычніка 2021 |archive-date=28 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028164100/https://vaticanstate.ru/vtorzhenie-frankov/}}</ref>. Імператар [[Атон I Вялікі|Атон I]] на час пазбавіў Папу ад уплыву арыстакратыі, але адначасова вымусіў яго падпарадкавацца сваёй уладзе — адбылося практычна тое ж самае, што і пры [[Карл Вялікі|Карле Вялікім]]. У 963 годзе папа [[Іаан XII (Папа Рымскі)|Іаан XII]], нягледзячы на тое, што быў прыхільнікам германскага імператара і нават сам каранаваў яго ў Рыме, вымушаны быў шукаць саюза са сваімі былымі ворагамі супраць імператара. Аднаўленне аўтарытэту Папы было ў інтарэсах кіраўніка Свяшчэннай Рымскай імперыі — яго аўтарытэт павінен быў дапамагаць трымаць у падпарадкаванні разбагацелае вышэйшае нямецкае духавенства. Дуалізм свецкай і рэлігійнай улады, характэрны для сярэдневяковай Еўропы, зрабіў непазбежным вострае саперніцтва ў пытаннях аб прыярытэце ўлады. Да канца XI стагоддзя права царкоўнай інвестытуры фактычна належала свецкай уладзе, што знаходзілася ў супярэчнасці з тэарэтычнай ідэяй аб паўнаце ўлады рымскіх папаў. З 955 па 1057 год з 25 папаў 5 былі зрынуты імператарамі і 12 узведзены на прастол. Свяшчэннікамі нярэдка рабіліся выпадковыя людзі, якія не мелі духоўнага звання. [[Файл:Omer et le Roi Dagobert.jpg|міні|Кароль франкаў [[Дагаберт I]] перадае біскупства [[Тэруан]] [[Адамар Тэруанскі|Адамару]]. «Жыціе святога Амера», XI стагоддзе.]] Улада [[Атанід|Атанідаў]] на чале Свяшчэннай Рымскай імперыі пачалася 2 лютага 962 года з каранацыі ў Рыме імператара Атона I папам Іаанам XII<ref name="Medieval Lands">[http://fmg.ac/Projects/MedLands/GERMANY,%20Kings.htm#_Toc144380770 Генеалогія Атона I на сайце ''Medieval Lands''].</ref>. Атаніды паступова ўстанавілі поўны кантроль над абраннем папаў і прызначэннем біскупаў у імперыі. Каб замацаваць сваю ўладу, імператары перадавалі [[Рэгалія|рэгальныя]] паўнамоцтвы [[прэлат]]ам. Біскупы мелі тую перавагу, што не мелі спадчыннікаў. Прадастаўленне пасад і маёмасці толькі на час жыцця дазваляла вяртаць землі пасля смерці васала і, такім чынам, пазбягаць паступовай страты ўладанняў. [[Людовік I Набожны|Людовік Набожны]] паскорыў канец [[Каралінгская імперыя|Каралінгскай імперыі]], парушыўшы раўнавагу паміж фіскальнымі зямельнымі ўладаннямі і ўладаннямі, перададзенымі ў карыстанне знаці{{sfn|Balard|1973|с=72}}. З таго часу імператар больш не быў дастаткова багатым, каб утрымліваць сваіх васалаў. З моманту свайго заснавання Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі была абмежавана недахопам інстытутаў, на якія імператар мог бы абаперціся, і слабасцю сваіх даходаў, паколькі імператары мелі толькі ўласныя дамены для фінансавання сваёй палітыкі<ref name="Universalis">''[[Encyclopædia Universalis]]'', артыкул «Allemagne médiévale».</ref>. Атаніды пазбягалі гэтай праблемы, даючы свецкую і духоўную інвестытуру людзям па ўласным выбары. Такім чынам, біскупы ''Reichskirche'' (літаральна «Імперскай царквы») утварылі касцяк імперскай адміністрацыі. Іх інвестытура сімвалізавалася ўручэннем імператарам пярсцёнка і кія біскупу, які ўступаў на пасаду. Гэтая практыка тычылася не толькі [[Дыяцэзія|дыяцэзій]], але і каралеўскіх [[манастыр]]оў, а таксама буйных свецкіх [[Капітул|капітулаў]]{{sfn|Mayeur|1993|с=119}}. Прыход да імперскай улады [[Салічная дынастыя|Салічнай дынастыі]] ў 1024 годзе з абраннем імператара [[Конрад II|Конрада II]] не змяніў гэтую арганізацыю. Да часоў кіравання [[Генрых III (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха III]] гэтая інстытуцыйная сістэма працавала бездакорна. === Грыгарыянская рэформа і імперскія прэрагатывы === [[Файл:Heinrich III. (HRR) Miniatur.jpg|міні|Імператар [[Генрых III (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых III]] (мініяцюра 1040 года).]] У XI стагоддзі гэта палітыка ўступіла ў поўную супярэчнасць з грыгарыянскай рэформай, якая праводзілася папствам. З X стагоддзя рух манастырскай рэформы, падтрыманы такімі абацтвамі, як [[Клюнійскае абацтва|Клюні]], [[Бронь (абацтва)|Бронь]] або [[Абацтва Горзэ|Горзэ]], імкнуўся маралізаваць паводзіны духавенства. Са свайго боку кароль Германіі з 1039 года, Генрых III, верыў, што ён з'яўляецца памазаннікам Божым, і ставіў пад сваю непасрэдную апеку рэфармаваныя манастыры, каб вывесці іх з-пад улады свецкіх сеньёраў{{sfn|Rapp|2003|с=90}}. Адначасова з гэтым жаданне палепшыць пісьменнасць і набожнасць персаналу, прызначанага для кіравання прыходамі і маёнткамі, прывяло да таго, што імператар Генрых III прызначыў і зрынуў трох папаў запар на працягу некалькіх гадоў у сярэдзіне XI стагоддзя{{sfn|Cantor|1993|с=243-276}}. У Рыме ў той жа час буйныя сем'і горада змагаліся за папскі прастол. На чало Каталіцкай царквы прэтэндавалі тры папы. [[Сутрыйскі сабор]] пазбавіў гэтых трох папаў улады ў снежні 1046 года. [[Архідыяцэзія Бамберга|Біскуп Бамберга]], які стаў папам пад імем [[Клімент II (Папа Рымскі)|Клімента II]], каранаваў Генрыха III і яго жонку імператарам і імператрыцай Свяшчэннай Рымскай імперыі{{sfn|Rapp|2003|с=91-92}}. Затым Генрых III прызначыў свайго стрыечнага брата, будучага [[Леў IX (Папа Рымскі)|Льва IX]], сваім пераемнікам на [[Святы Прастол]]. Апошні атачыў сябе рэфарматарамі, сярод якіх быў Гільдэбранд, будучы папа Грыгорый VII<ref name="rappheimet">{{cite web |author=Francis Rapp |title=Saint Léon IX, Pape et confesseur |url=https://har22201.blogspot.com/2013/04/saint-leon-ix-pape.html |website=har22201.blogspot.com |date=19 красавіка 2013 |accessdate=8 сакавіка 2026 |lang=fr}}</ref>. Яго пантыфікат адзначыў пачатак грыгарыянскай рэформы з кастрычніка 1049 года, калі ён склікаў сабор у Рэймсе, які асудзіў сіманію і [[нікалаізм]]<ref>{{кніга |lang=fr |author=Florian Mazel |title=Féodalités, 888-1180 |location=Paris |publisher=[[Belin éditeur|Belin]] |year=2010 |pages=784 |isbn=978-2-7011-3359-1 |ref=Mazel}}</ref>. Але ў 1054 годзе Леў IX памёр. У сваю чаргу імператар Генрых III памёр у 1056 годзе, пакінуўшы толькі шасцігадовага спадчынніка. Скарыстаўшыся непаўналеццем будучага імператара Генрыха IV, тагачаснага [[Кароль рымлян|караля рымлян]], папа [[Мікалай II (Папа Рымскі)|Мікалай II]] (абраны пасля жорсткай барацьбы з антыпапам [[Бенедыкт X (антыпапа)|Бенедыктам X]]) у 1059 годзе вырашыў выдаць булу ''[[In nomine Domini]]'', якая рэзервавала абранне Папы толькі за [[Кардынал|кардыналамі]]. Була таксама забараніла свецкую інвестытуру. У адказ на гэта ўсе біскупы Германіі, якія падтрымлівалі імператара, сабраліся ў 1061 годзе і абвясцілі ўсе ўказы Мікалая II несапраўднымі. Тым не менш, выбары [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандра II]] і Грыгорыя VII прайшлі паводле царкоўных правілаў, без удзелу імператара. Сярод рэфарматараў некаторыя лічылі, што дрэнныя паводзіны духавенства звязаны са свецкай інвестытурай. Свецкая інвестытура асуджалася, нават калі яна не адбывалася ў абмен на грошы<ref name="Rapp">{{cite web |lang=fr |author=Francis Rapp |title=Les relations entre le Saint-Empire et la papauté, d'Otton le Grand à Charles IV de Luxembourg (962-1356)] |url=http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/les_relations_entre_le_saint-empire_et_la_papaute_dotton_le_grand_a_charles_iv_de_luxembourg_962-1356.asp |website=clio.fr |accessdate=7 лістапада 2007}}</ref>. Гільдэбранд працягваў энергічна супрацьстаяць свецкай інвестытуры<ref name="encygreg">MM. Berthelot, Hartwig Derenbourg et F.-Camille Dreyfus, ''Le pape Grégoire VII'', ''La Grande encyclopédie : inventaire raisonné des sciences, des lettres et des arts par une société de savants et de gens de lettres'', Paris, Société anonyme de La Grande encyclopédie, 1885-1902, [http://www.encyclopedie-universelle.net/reforme-gregorienne2.html Encyclopédie universelle].</ref>, а затым у якасці вярхоўнага пантыфіка Грыгорыя VII пасля свайго абрання ў 1073 годзе. Але перад ім быў малады кароль рымлян Генрых IV, які меў высокае ўяўленне пра свае абавязкі і правы і меў намер адмяніць саступкі, зробленыя германскім князям і Папу падчас свайго непаўналецця{{sfn|Rovan|1994|с=116-117}}. На саборы 1074 года былі прыняты рашэнні адхіліць свяшчэннікаў, якія практыкавалі сіманію. Але нацыянальныя біскупы, пераважна германскія, не спяшаліся выконваць рашэнні. У 1075 годзе Генрых IV прапанаваў выступіць пасярэднікам паміж [[Папскі легат|папскімі легатамі]] і германскімі біскупамі{{sfn|Mayeur|1993|с=70}}. Падчас сабора 1075 года не толькі сіманічныя свяшчэннікі апынуліся пад пагрозай адлучэння, але былі таксама асуджаны і некаторыя біскупы<ref>У Германіі Лімар, Вердэр II Страсбургскі, [[Генрых I фон Шарфенберг|Генрых I Шпаерскі]], [[Герман I (біскуп Бамберга)|Герман I Бамбергскі]].</ref><ref name="Investitures">{{cite web |lang=fr |url=http://www.encyclopedie-universelle.com/reforme-gregorienne2.html |title=Le pape Grégoire VII : La querelle des Investitures |author=Encyclopédie Universelle |website=[http://www.encyclopedie-universelle.com Encyclopédie universelle de la langue française] |accessdate=2 красавіка 2008}}</ref>.: {{цытата|Калі хто-небудзь з гэтага часу атрымае з рук якой-небудзь асобы біскупства або абацтва, няхай ён не лічыцца біскупам. Калі імператар, кароль, герцаг, маркіз, граф, улада або свецкая асоба мае прэтэнзію даваць інвестытуру біскупствам або якой-небудзь царкоўнай годнасці, няхай ён ведае, што адлучаны ад царквы. {{арыгінальны тэкст|fr|Si quelqu'un désormais reçoit de la main de quelque personne un évêché ou une abbaye, qu'il ne soit point considéré comme évêque. Si un empereur, un roi, un duc, un marquis, un comte, une puissance ou une personne laïque a la prétention de donner l'investiture des évêchés ou de quelque dignité ecclésiastique, qu'il se sache excommunié}} }} Гэта быў першы раз, калі Царква заняла такую ​​пазіцыю па пытанні свецкай інвестытуры. Германскі імператар Генрых IV, які толькі што перамог паўстанне ў [[Герцагства Саксонія|Саксоніі]]<ref name="Rapp"/>, хацеў разлічваць на падтрымку адданай імперскай царквы перад абліччам непакорлівасці буйных сеньёраў. Нягледзячы на ​​тое, што ён не быў варожым да рэформы, ён спрабаваў весці перамовы, працягваючы прызначаць біскупаў. Яго мэтай было ўмацаванне ў [[Італія|Італіі]] імперскай царквы, якая была б цалкам вернай яму{{sfn|Mayeur|1993|с=71}}. Два вакантныя біскупствы былі аддадзены дваім яго верным паплечнікам, а таксама [[Міланская архідыяцэзія|архібіскупства Міланскае]], на гэты раз насуперак думцы Папы і гараджан{{sfn|Rovan|1994|с=119}}. Папа выказаў пратэст у вельмі рэзкіх танах. Затым успыхнуў канфлікт. Гісторыкі XII стагоддзя называюць гэтую спрэчку ''Discidium inter sacerdotium et regnum''{{sfn|Mayeur|1993|с=121}}. === Dictatus papae === У 1075 годзе папа Грыгорый VII напісаў дваццаць сем палажэнняў, згрупаваных у ''[[Дыктат папы|Dictatus papae]]''. Ён забараніў інвестытуру [[лаік]]амі пад пагрозай [[адлучэнне ад царквы|адлучэння]] парушальнікаў. Такім чынам, ён замацаваў сваю ўладу над [[Царква (інстытут)|Царквой]], стаўшы адзіным здольным інвеставаць [[прэлат]]аў<ref>{{кніга |lang=fr |author=Stéphane Muzelle |title=100 fiches d'histoire du Moyen Âge |location=Paris |publisher=Bréal |year=2009 |pages=319 |page=114 |isbn=978-2-7495-0881-8 |ref=Muzelle}}</ref>. У гэтым дакуменце папа сцвярджаў, што ў хрысціянскім грамадстве ўлада належыць святарскаму саслоўю. Свецкі парадак павінен выконваць загады святароў{{sfn|Rapp|2003|с=132}}. Ён заявіў, што з'яўляецца адзіным, хто мае праз [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] ўніверсальную ўладу, вышэйшую за ўладу манархаў, якіх ён можа зрынуць. Усе носьбіты свецкай улады павінны яму падпарадкоўвацца. Такім чынам, імператар стаў падначаленым вярхоўнага пантыфіка, і імператар больш не быў святой асобай{{sfn|Rapp|2003|с=133}}. Гэта ставіла пад сумненне імперскую царкву і рэжым праўлення, усталяваны Атанідамі<ref name="Rapp"/>. Манархі бачылі ў дзеяннях папы Грыгорыя VII замах на іх уладу. У Царкве папа стаў адзіным заканадаўцам. Нават пастановы сабораў прыпісваліся яму<ref>Yves Congar, article « La papauté », dans ''Encyclopaedia Universalis'', DVD, 2007.</ref>. Адзін з пунктаў сцвярджаў, што папа меў выключнае права зрынаць імператара<ref name="Appleby, R. Scott 1999">{{cite magazine|last=Appleby|first=R. Scott|author-link=R. Scott Appleby|title=How the Pope Got His Political Muscle|magazine=[[U.S. Catholic]]|volume=64|issue=9|page=36|year=1999}}</ref>. Генрых IV адрэагаваў на гэтую дэкларацыю, даслаўшы Грыгорыю VII ліст, у якім ён катэгарычна адклікаў сваю імперскую падтрымку Грыгорыя як Папы. Ліст пачынаўся словамі{{sfn|Henry IV|1076}}: {{цытата|Генрых, кароль не праз узурпацыю, а па святым устанаўленні Божым, Гільдэбранду, цяпер не папу, а фальшываму манаху. {{арыгінальны тэкст|la|Heinricus non usurpatione sed pia Dei ordinatione rex Hildebrando iam non apostolico sed falso monacho}} }} Ліст заканчваўся заклікам да абрання новага Папы: «Я, Генрых, міласцю Божай кароль, з усімі маімі біскупамі, кажу табе, сыдзі, сыдзі!»{{sfn|Fuhrmann|1986|с=64}}. == Канфлікт паміж папам Грыгорыем VII і імператарам Генрыхам IV == === Прыніжэнне імператара Генрыха IV === [[Файл:Hugo-v-cluny heinrich-iv mathilde-v-tuszien cod-vat-lat-4922 1115ad.jpg|міні|злева|Генрых IV выпрошвае пасярэдніцтва ў [[Мацільда Тасканская|Мацільды Тасканскай]] і абата [[Гуга Клюнійскі|Гуга Клюнійскага]]{{sfn|Zanichelli|2006|с=50}}.]] [[Вормскі сінод|Сінод]] германскіх біскупаў, які сабраўся ў [[Вормс]]е ў студзені 1076 года, папракнуў Папу за ўмяшанне ў епіскапскія справы. У адказ Грыгорый VII у лютым 1076 года пазбавіў Генрыха IV улады і адлучыў яго ад царквы, а таксама [[архібіскуп Майнца|архібіскупа Майнца]] [[Зігфрыд I (архібіскуп Майнца)|Зігфрыда I]]{{sfn|Mayeur|1993|с=72, 122}}. Больш таго, біскупам, якія падпісалі Вормскі ліст, прапаноўвалася падпарадкавацца да 1 жніўня 1076 года. Герцагі Швабіі, [[Герцагства Карынтыя|Карынтыі]] і [[Герцагства Баварыя|Баварыі]] выступілі супраць Генрыха IV пры падтрымцы саксаў. 16 кастрычніка 1076 года ў [[Трэбур]]ы князі вырашылі, што будзе абраны новы манарх, калі папскі прысуд не будзе адменены на працягу года{{sfn|Mayeur|1993|с=122}}, і папрасілі Папу прыехаць судзіць зрынутага кіраўніка<ref>Jean-Marie Martin, article « Canossa », dans ''Encyclopaedia Universalis'', DVD, 2007.</ref>. Генрых IV адступіў. Ён таемна пакінуў [[Шпаер]], перайшоў [[Ман-Сені]] ў моцны мароз і паехаў насустрач Грыгорыю VII у [[Каноса|Каносу]] на поўначы Італіі, дзе Папа схаваўся ў замку маркграфіні [[Мацільда Тасканская|Мацільды Тасканскай]]. Тры дні імператар чакаў, пакуль Папа згодзіцца прыняць яго, асуджаны стаяць басанож у снезе. Нарэшце, пасля перамоў, у якіх вырашальную ролю адыгралі Мацільда Тасканская і абат Клюні Гуга, Папа зняў адлучэнне ад царквы. Аднак ён даў зразумець, што адпушчэнне грахоў не азначае вяртання ўлады<ref name="Rapp"/>. Такім чынам, [[Хаджэнне ў Каносу|пакаяннем у Каносе]] Генрыху IV удалося прадухіліць небяспеку пагаднення паміж Папам і апазіцыяй германскіх князёў, але рэабілітацыя Генрыха IV не перашкодзіла абранню паўсталымі князямі новага імператара — [[Рудольф (герцаг Швабіі)|Рудольфа Швабскага]] ў 1077 годзе. === Генрых IV вяртае перавагу === [[Файл:Investiturstreit.jpg|міні|Генрых IV і антыпапа [[Клімент III (антыпапа)|Клімент III]]. Смерць Грыгорыя VII.]] Абапіраючыся на сваіх лангабардскіх васалаў, Генрых IV узмацніў колькасць сваіх прыхільнікаў. Ён не змяніў сваіх палітычных і рэлігійных паводзін. Падчас сінода 7 сакавіка 1080 года Грыгорый VII зноў забараніў інвестытуру і яшчэ раз адлучыў Генрыха IV ад царквы{{sfn|Robinson|2003|с=195}}. Аднак германскае духавенства засталося на баку свайго імператара. Ён разбіў Рудольфа, які быў забіты ў бітве пры [[Мерзебург]]у ў кастрычніку таго ж года<ref name="Investitures"/>. У гэты ж час Генрых IV склікаў у [[Брыксен]]е сабор біскупаў, які зрынуў Папу і абраў [[Антыпапа|антыпапу]], які ўзяў імя [[Клімент III (антыпапа)|Клімента III]]{{sfn|Robinson|2003|с=198–201}}. Клімент III напісаў падробку: прывілей [[Адрыян I|Адрыяна I]] [[Карл Вялікі|Карлу Вялікаму]], які павінен быў пацвердзіць, што Папа Адрыян I даў імператару права папскіх выбараў{{sfn|Mayeur|1993|с=72}}. У сакавіку 1081 года Генрых IV адправіўся ў Італію, дзе каранаваўся каралём Італіі ў [[Павія|Павіі]]<ref name="Henri IV">{{cite web |url=http://www.memo.fr/Dossier.asp?ID=1329 |title=Henri IV du Saint-Empire |website=memo.fr |accessdate=2 красавіка 2008 |lang=fr}}</ref>, у той час як яго крытыкі абралі пад імем [[Герман фон Зальм|Германа I]] графа Зальм-Люксембургскага антыкаралём рымлян. Ён рушыў на Рым, які здолеў узяць толькі ў 1084 годзе, калі гараджане самі адкрылі яму вароты<ref name="Investitures"/>. Генрых каранаваўся імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі з рук антыпапы Клімента III. Грыгорый VII быў вызвалены з [[Замак Святога Анёла|замка Святога Анёла]] [[Роберт Гвіскар|Робертам Гвіскарам]], нармандскім каралём Сіцыліі, але нарманы разрабавалі горад. Гэта выклікала варожасць рымлян да Грыгорыя VII, які быў вымушаны пакінуць Рым і збегчы ў [[Салерна]]<ref name="Investitures"/>, дзе ён памёр ад знясілення 25 мая 1085 года. Апошнімі яго словамі былі: «Я любіў справядлівасць і ненавідзеў беззаконне, і таму паміраю ў выгнанні» ({{lang-la|Dilexi iustitiam et odivi iniquitatem propterea morior in exilio}})<ref name="Davis_253_254">{{sfn|Davis|1966|с=253–254}}</ref>. Сітуацыя стала заблытанай. Некаторыя германскія біскупы не хацелі падтрымліваць абранне антыпапы. Большая частка біскупаў Паўночнай Італіі была адхілена Грыгорыем VII у 1085 годзе. Генрых IV звольніў усіх германскіх біскупаў — прыхільнікаў Папы. У некалькіх дыяцэзіях апынулася па два біскупы, як у [[Міндэн]]е, дзе былі прызначаныя грыгарыянец Райнхард і Фольмар, прыхільнік імператара{{sfn|Mayeur|1993|с=123}}. У [[Мец]]ы буржуа ўзялі бок імператара і забаранілі ўезд у горад грыгарыянскім біскупам да 1122 года. Германскія манастыры таксама былі ўцягнутыя ў спрэчку. === Ідэалагічная барацьба === Паміж 1080 і 1085 гадамі з абодвух бакоў былі напісаны 24 палемічныя пасквілі. Агулам каля 150 прац на [[Лацінская мова|лацінскай мове]] распаўсюджваліся на тэму «спрэчкі аб інвестытуры»<ref>Joseph de Ghellinck, ''Littérature latine au Moyen Âge'', Georg Olms Verlag, 1969, с. 80.</ref>. На жорсткія асуджэнні канцылярыі Генрыха IV адказвалі доўгія лісты, якія Грыгорый VII дасылаў клірыкам Захаду. Адны забаранялі прымаць сакрамэнты ад жанатага свяшчэнніка, іншыя пагражалі пазбавіць вернікаў сакрамэнтаў. Забарона сіманіі таксама выклікала шматлікія спрэчкі аб месцы каралеўскай улады ў Царкве{{sfn|Mayeur|1993|с=126}}. Папа мог разлічваць на вялікую колькасць царкоўных пісьменнікаў у эпоху, калі духавенства было галоўным захавальнікам ведаў. Манастыры, якія прынялі тэзісы Папы, з'яўляліся эфектыўным рэтранслятарам, у прыватнасці [[Райхенау (манастыр)|Райхенау]], [[Шафгаўзен]] і абацтва Гірзау{{sfn|Rapp|2003|с=142}}. [[Манегольд з Лаўтэнбаха]] нават прыпісваў каралеўскі аўтарытэт дэлегаванню ўлады народам, які мог яе ануляваць, калі манарх вёў сябе як тыран. Імперская партыя адрадзіла тэзісы аб боскім устанаўленні каралеўскай улады і аб свяшчэннай місіі імператара{{sfn|Rovan|1994|с=122}}. Юрысты з [[Балоння|Балонні]] і [[Падуя|Падуі]] вылучылі новае прачытанне [[Рымскае права|рымскага права]], якое рабіла імператара вярхоўным манархам, а Папу — такім жа падданым, як і ўсе іншыя{{sfn|Rovan|1994|с=123}}. [[Сігеберт з Жамблу]] змясціў дэбаты ў гістарычную перспектыву: імперыя перайшла ад рымлян да франкаў, потым ад франкаў да германцаў{{sfn|Rapp|2003|с=143}}. === Канец праўлення Генрыха IV === [[Файл:Herrschaftsübergabe von Heirich IV. an Heinrich V.jpg|міні|Генрых IV і яго сын Конрад.]] Пасля смерці Грыгорыя VII два гады не абіраўся ні адзін папа. Наступны папа [[Віктар III]] кіраваў толькі дзесяць месяцаў. Генрых IV пачаў думаць, што перамога на яго баку, але ён сутыкнуўся з новым папам [[Урбан II|Урбанам II]]. Яму прыйшлося сутыкнуцца з паўстаннем у Баварыі ў 1086 годзе і, па падгаворванні Мацільды Тасканскай, з першым паўстаннем свайго сына Конрада, герцага Латарынгіі, які быў абраны каралём Германіі ў 1087 годзе<ref name="Henri IV"/>. Паміж 1093 і 1097 гадамі яго сын Конрад забараніў яму любое вяртанне ў Германію, заняўшы альпійскія перавалы. Урбан II у той жа час здзейсніў паездку ў Францыю і на [[Клермонскі сабор (1095)|Клермонскім саборы]] (1095) заклікаў хрысціянскі свет да першага крыжовага паходу, узначаліўшы прадпрыемства, якое мабілізавала ўвесь заходні хрысціянскі свет{{sfn|Rapp|2003|с=143}}. У 1099 годзе [[Пасхалій II]], клюнійскі манах, змяніў Урбана II. Жонка Генрыха IV Еўпраксія Усеваладаўна (якая пасля шлюбу і каранацыі стала Адэлаідай), а потым яго другі сын, будучы імператар Генрых V, якога ён прымусіў абраць каралём у 1099 годзе, пакінулі яго і падтрымалі Папу. Генрых V прымусіў свайго бацьку адрачыся ад прастола на [[Майнц|Майнцскім]] сойме ў 1105 годзе<ref name="Henri IV"/>. Генрых IV памёр у 1106 годзе ў [[Льеж]]ы, усё яшчэ адлучаны ад царквы. Германская царква, стомленая канфліктам, дазволіла пераканаць сябе ў негатыўных наступствах сіманіі. Біскупы цяпер надавалі менш значэння палітычным справам і праяўлялі большую заклапочанасць рэлігійнымі аспектамі свайго служэння{{sfn|Mayeur|1993|с=127}}. Нягледзячы на ўпарты супраціў Генрыха IV, грыгарыянская рэформа дамаглася прагрэсу ў Германіі. == Англійская спрэчка аб інвестытуры (1102—1107) == На момант смерці Генрыха IV [[Генрых I (кароль Англіі)|Генрых I Англійскі]] і грыгарыянскае папства таксама былі ўцягнуты ў спрэчку аб інвестытуры, і яе рашэнне паслужыла мадэллю для канчатковага вырашэння пытання ў імперыі. [[Вільгельм I Заваёўнік|Вільгельм Заваёўнік]] прыняў папскі сцяг ад папы [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандра II]] падчас свайго ўварвання ў Англію, але пасля паспяховага зыходу паспяхова адхіліў сцвярджэнне Папы аб тым, што ён павінен прыехаць у Рым і прынесці прысягу за свой феод згодна з агульнымі палажэннямі «[[Канстанцінаў дар|Канстанцінавага дару]]». Забарона на свецкую інвестытуру ў ''Dictatus papae'' не пахіснула лаяльнасці біскупаў і абатаў Вільгельма. У часы праўлення Генрыха I запал абменаў паміж Вестмінстэрам і Рымам прымусіў [[Ансельм Кентэрберыйскі|Ансельма, архібіскупа Кентэрберыйскага]], адмовіцца ад пасярэдніцтва і сысці ў абацтва. Роберт дэ Бамон быў адлучаны ад царквы, але пагроза адлучэння караля заставалася нерэалізаванай. Папству была патрэбная падтрымка англійскага Генрыха, пакуль германскі Генрых быў яшчэ незломлены. Запланаваны крыжовы паход таксама патрабаваў англійскай падтрымкі. Лонданскі канкардат, узгоднены ў 1107 годзе, стаў папярэднікам кампрамісу, які пазней быў прыняты ў Вормскім канкардаце. У Англіі, як і ў Германіі, каралеўская канцылярыя пачала адрозніваць свецкую і царкоўную ўладу прэлатаў. Саступаючы палітычнай рэальнасці і выкарыстоўваючы гэтае адрозненне, Генрых I Англійскі адмовіўся ад свайго права інвеставаць сваіх біскупаў і абатаў, захоўваючы пры гэтым звычай патрабаваць ад іх прыносіць прысягу за [[Тэмараліі|тэмараліі]] (зямельныя ўладанні, звязаныя з епіскапатам) непасрэдна з яго рук, пасля таго як біскуп прыносіў клятву вернасці і феадальнай васальнай залежнасці ў цырымоніі камендацыі (''commendatio''), як любы свецкі васал<ref>{{cite web |url=http://www.concordatwatch.eu/topic-877.834 |title=How the world's first concordat came about (documents and commentary) |website=concordatwatch.eu |lang=en}}</ref>. Генрых I стаў часта ўзнагароджваць свецкіх клеркаў, якія працавалі ў яго канцылярыі, тытуламі біскупа і абата. У адрозненне ад сітуацыі ў Германіі, ён выкарыстаў спрэчку аб інвестытуры для ўзмацнення свецкай улады караля. Пазней супярэчнасці ўсплывуць у справе [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] пры Генрыху II. == Вормскі кампраміс == Калі імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]] прыйшоў да ўлады, пытанне аб інвестытуры ўжо было вырашана ў Францыі і Англіі. Ён разумеў, што перамовы магчымыя. Французскі біскуп Іў Шартрскі, спецыяліст па кананічным праве, прапанаваў рашэнне, адрозніваючы духоўную ўладу ад свецкай. === Канфлікт паміж Генрыхам V і Пасхаліем II === Генрых V абапіраўся на прыхільнікаў грыгарыянскай рэформы, каб умацаваць сваю ўладу перад бацькам, але як толькі яго аўтарытэт зацвердзіўся, ён пачаў умешвацца ў прызначэнне біскупаў, лічачы небяспечным аслабляць сувязь паміж Царквой і Імперыяй{{sfn|Rapp|2003|с=145}}. Папа Пасхалій II, які аднавіў забарону на свецкую інвестытуру, лічыў магчымым весці перамовы. Імператар адправіўся ў Італію. Два бакі падпісалі Сутрыйскі канкардат у лютым 1111 года. Імператар адмовіўся ад свецкай інвестытуры. У абмен на гэта біскупы адмаўляліся ад ''рэгалій'', гэта значыць ад гарадоў, герцагстваў, марак, мытаў, манет і рынкаў, якія яны трымалі дзякуючы сваім адміністрацыйным функцыям у Імперыі. Саступкі Пасхалія II выклікалі рэзкую апазіцыю з боку [[Рымская курыя|Рымскай курыі]]{{sfn|Mayeur|1993|с=89}} і германскіх біскупаў. 12 лютага 1111 года падчас цырымоніі каранацыі перад гучнымі пратэстамі біскупаў Генрых V абвясціў пагадненне невыканальным. Папа адмовіўся яго каранаваць і быў заключаны ў турму. Пасхалій II быў вымушаны каранаваць Генрыха V і падпісаць пагадненне, якое дазваляла імператару даваць інвестытуру на свой погляд{{sfn|Mayeur|1993|с=127}}. Аднак [[Латэранскі сабор (1112)|Латэранскі сінод]] у сакавіку 1112 года адмяніў усе саступкі, зробленыя падчас палону Папы. Акрамя таго, Генрых V сутыкнуўся з усеагульнай незадаволенасцю ў Германіі. Генрых V быў адлучаны ад царквы ў 1114 годзе, і германскае духавенства гэтым разам перайшло на бок Папы. Пасхалій II памёр у 1118 годзе. Новы папа [[Геласій II]] адмовіўся сустракацца з Генрыхам V са страху быць зняволеным і пакінуў Рым пасля прыбыцця апошняга. Як і яго бацька, імператар дамогся абрання антыпапы — [[Грыгорый VIII (антыпапа)|Грыгорыя VIII]]. === Вормскі канкардат (1122) === [[Файл:Siegel Heinrich V.jpg|міні|Пячатка [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха V]].]] Геласій II памёр у выгнанні ў Клюні ў студзені 1119 года. Новы папа Калікст II пачаў у 1119 годзе перамовы з імператарам, якія спачатку не мелі поспеху. Калі імператарская армія і саксонскія мяцежнікі былі гатовы сысціся ў бітве, германскія князі, якія сабраліся па ініцыятыве архібіскупа Трыра, загадалі Генрыху V падпарадкавацца Папу, калі той захавае «гонар Імперыі»{{sfn|Rapp|2003|с=148}}. Пачаўся год цяжкіх перамоў. 23 верасня 1122 года паблізу германскага горада [[Вормс]] папа Калікст II і імператар Генрых V заключылі пагадненне, вядомае цяпер як [[Вормскі канкардат]], якое паклала канец спрэчцы аб інвестытуры. Імператар адмаўляўся ад інвестытуры біскупаў кіем і пярсцёнкам, прымаючы свабодныя выбары біскупаў капітулам сабора. Замест гэтага была прыдумана іншая сімволіка: імператар даваў свецкую інвестытуру ў выглядзе [[Скіпетр|скіпетра]] за зямельныя ўладанні і рэгальныя функцыі біскупа{{sfn|Rapp|2003|с=149}}. Гэта права ўмяшання ў епіскапальныя выбары ажыццяўлялася толькі над германскімі ўладаннямі імператара. Ён страчваў свой уплыў на прызначэнне біскупаў у Бургундыі і Італіі{{sfn|Rovan|1994|с=126}}. Слова «[[канкардат]]» пачало ўжывацца толькі пасля з'яўлення працы Мікалая Кузанскага ''De concordantia catholica'' ў 1434 годзе{{sfn|Browne|1922}}. Папству ўдалося на час пазбавіць нацыянальнае духавенства з-пад улады манархаў. Яно такім чынам умацавала свой прэстыж. Папа Калікст II паспяшаўся склікаць [[Першы Латэранскі сабор]] — першы з часу сабора ў Канстанцінопалі ў 869 годзе. Ён пацвердзіў палажэнні Вормскага канкардата і зноў асудзіў сіманію і ўмяшанне свецкіх уладарстваў у маёмасць і даходы Царквы{{sfn|Chélini|1991|с=292}}. Папства набыло элементы і характарыстыкі манархіі, аднак не змагло навязаць сваё сусветнае панаванне (''dominium mundi''). Адлучаючы свецкае ад духоўнага, яно спрыяла паступовай секулярызацыі імператарскай улады, якую моцна аслабіла. Кампраміс стаў у значнай ступені паражэннем для Імперыі. Прэлаты перасталі быць чыноўнікамі свецкага кіраўніка, а сталі васаламі, як свецкія князі. Адміністрацыйны каркас Атанідаў страціў сваю трываласць. Канфлікт на гэтым не скончыўся. Ён аднавіўся ў 1154 годзе з пачаткам «барацьбы паміж святарствам і Імперыяй» і скончыўся поўным паражэннем германскіх імператараў стагоддзе праз. Каля 1220 года [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрых II]] урэшце адмовіўся нават ад прывілеяў, якія яму прадстаўляў Вормскі канкардат на германскай зямлі. == Спадчына і значэнне == === Мясцовая ўлада === У доўгатэрміновай перспектыве заняпад імперскай улады прывёў да падзелу Германіі аж да XIX стагоддзя. Падобным чынам у Італіі спрэчка аб інвестытуры аслабіла аўтарытэт імператара і ўзмацніла мясцовых сепаратыстаў{{sfn|Hearder, Waley|1963}}. У той час як манархія была ўцягнутая ў спрэчку з Царквой, яе ўлада зніжалася, а лакалізаваныя правы панавання над сялянамі павялічваліся. Гэта прывяло да павелічэння прыгоннага права, якое абмяжоўвала правы большасці насельніцтва. Таксама ўзраслі мясцовыя падаткі і зборы, у той час як каралеўская казна пусцела, і ўмацаваліся лакалізаваныя правы правасуддзя, калі суды не павінны былі адказваць перад каралеўскай уладай. === Выбар лідараў === Папства ўзмацнілася, а свецкія людзі сталі ўдзельнічаць у рэлігійных справах, што павялічыла іх набожнасць і падрыхтавала глебу для Крыжовых паходаў і вялікай рэлігійнай жыццёвасці XII стагоддзя. [[Файл:Façade du Palais des Papes.jpg|міні|злева|[[Авіньёнскае паланенне папаў]] адбылося праз некалькі стагоддзяў пасля Вормскага канкардата і паказала, што ўмяшанне каралёў у справы папства працягвалася.]] Германскія каралі па-ранейшаму мелі дэ-факта ўплыў на выбар германскіх біскупаў, хоць з часам германскія князі атрымалі ўплыў сярод царкоўных выбаршчыкаў. Вырашэнне спрэчкі прывяло да значнага паляпшэння характару людзей, узведзеных у епіскапат. Каралі больш не ўмешваліся так часта ў іх абранне, а калі ўмешваліся, то звычайна вылучалі больш годных кандыдатаў на пасаду{{sfn|Dahmus|1969|с=229}}. Вормскі канкардат не паклаў канец умяшанню еўрапейскіх манархаў у выбар Папы. На практыцы германскія каралі захавалі вырашальны голас у выбары іерархіі. Рост кананічнага права ў царкоўных судах быў заснаваны на рымскім праве і павялічыў сілу Рымскага Пантыфіка{{sfn|Dahmus|1969|с=320}}. Спрэчкі паміж папамі і імператарамі Свяшчэннай Рымскай імперыі працягваліся да таго часу, пакуль Паўночная Італія не была цалкам страчана для імперыі пасля войнаў гвельфаў і гібелінаў. Імператар [[Атон IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Атон IV]] рушыў на Рым і загадаў папу [[Інакенцій III|Інакенцію III]] ануляваць Вормскі канкардат і прызнаць права імперскай кароны рабіць прызначэнні на ўсе вакантныя бенефіцыі. Гісторык Норман Кантар адзначыў, што спрэчка «зруйнавала раннесярэдневяковую раўнавагу і паклала канец узаемапранікненню ''ecclesia'' (царквы) і ''mundus'' (свету)»{{sfn|Cantor|1993|с=395}}. Каралі працягвалі спрабаваць кантраляваць царкву альбо прама, альбо ўскосна палітычнымі сродкамі на працягу стагоддзяў. Гэта найбольш выразна відаць у [[Авіньёнскае паланенне папаў|Авіньёнскім паланенні папаў]]. Канфлікт у Германіі і Паўночнай Італіі, магчыма, пакінуў культуру гатовай для з'яўлення розных пратэстанцкіх сект, такіх як [[Катары|катары]], [[Вальдэнсы|вальдэнсы]] і, у канчатковым выніку, [[Ян Гус]] і [[Марцін Лютэр]]. === Аўтарытэт і рэформы === У Францыі, Англіі і Іспаніі кароль мог пераадолець паўстанні сваіх магнатаў і ўсталяваць уладу свайго каралеўскага дамена, таму што ён мог абапірацца на Царкву, якая на працягу некалькіх стагоддзяў давала яму містычны аўтарытэт. Манархі, якія паўставалі, маглі быць адлучаны ад царквы, і пасля публічнага пакаяння зноў прыняты ў яе{{sfn|Davis|1966|с=256}}. З трох рэформаў, якія спрабавалі правесці Грыгорый VII і яго папярэднікі, найбольш паспяховай была рэформа адносна цэлібату духавенства. Сіманія была часткова спынена. Супраць свецкай інвестытуры яны здабылі толькі абмежаваны поспех, які здаваўся ўсё менш уражлівым з цягам гадоў. У перыяд пасля Вормскага канкардата Царква значна ўзмацнілася ў аўтарытэце і ўладзе{{sfn|Thorndike|1956|с=293–294}}. Фармулёўка Вормскага канкардата была неадназначнай, яна абыходзіла некаторыя пытанні, што прымушала некаторых навукоўцаў рабіць выснову, што кампраміс адвярнуўся ад сапраўдных надзей на рэформу. Паводле У. Джордана, тэорыі [[Божае права каралёў|божага права каралёў]] быў нанесены ўдар, ад якога яна ніколі цалкам не акрыяла{{sfn|Jordan|2003|с=99}}. === Аб'яднанне Германіі і Італіі === Вынікам гэтага доўгага эпізоду стала тое, што цэлае пакаленне вырасла ў Германіі і Паўночнай Італіі ў атмасферы вайны, сумневаў і скептыцызму. Прыхільнікі папства дабіліся поспеху ў даказванні, што каралеўская ўлада не мае боскага паходжання, чым падарвалі маральны аўтарытэт імператара. Сур'ёзныя расколы, выкліканыя барацьбой за інвестытуру, раздзялілі вялікія тэрыторыі Свяшчэннай Рымскай імперыі. Паводле Дэйвіса, гэтыя расколы былі настолькі глыбокімі і працяглымі, што ні Германія, ні Італія не змаглі ўтварыць згуртаваную нацыянальную дзяржаву аж да XIX стагоддзя{{sfn|Davis|1966|с=256–257}}. === Германская культура === Катастрафічныя палітычныя наступствы барацьбы паміж папам і імператарам таксама прывялі да культурнага заняпаду. Германія страціла інтэлектуальнае лідарства ў Заходняй Еўропе. У 1050 годзе германскія манастыры былі буйнымі цэнтрамі навучання і мастацтва, а германскія школы тэалогіі і кананічнага права былі неперасягненымі ва ўсёй Еўропе. Доўгая вайна за інвестытуру высмактала энергію з германскіх царкоўнікаў і інтэлектуалаў. Яны адсталі ад дасягненняў у філасофіі, праве, літаратуры і мастацтве, якія адбываліся ў Францыі і Італіі. У многім Германія так і не дагнала іх на працягу ўсяго Сярэднявечча{{sfn|Cantor|1969|с=303}}. Першы германскі ўніверсітэт у [[Гейдэльберг]]у быў заснаваны толькі ў 1386 годзе. === Развіццё свабоды і росквіту (тэорыя дэ Мескіты) === Палітолаг Брус Буэна дэ Мескіта сцвярджае, што Вормскі канкардат утрымліваў у сабе зародак суверэнітэту, заснаванага на нацыі, які аднойчы будзе пацверджаны [[Вестфальскі мір|Вестфальскім мірам]] (1648 год). Канкардат стварыў структуру стымулаў для кіраўнікоў каталіцкіх частак Еўропы такім чынам, што ў паўночных рэгіёнах мясцовыя кіраўнікі былі матываваны павышаць узровень дабрабыту і свабоды сваіх падданых, паколькі такія рэформы дапамагалі ім адстойваць сваю незалежнасць ад Папы<ref name="MesquitaLecture">{{cite web |author=Bruce Bueno de Mesquita |title=The Game of Worms |url=https://www.youtube.com/watch?v=4fpYRSuENDo |date=снежань 2019 |publisher=Duke University}}</ref>. Згодна з Вормскім канкардатам, Папа стаў фактычным выбаршчыкам біскупаў, бо яго рэкамендацыі амаль гарантавалі прызначэнне кандыдата. Калі мясцовы кіраўнік адхіляў намінанта Папы, ён мог пакінуць даходы ад дыяцэзіі сабе, але Папа мог адпомсціць, забараніўшы свяшчэннікам праводзіць пэўныя сакрамэнты, даруючы клятвы вернасці васалаў кіраўніку ці нават адлучыўшы кіраўніка ад царквы. Мясцовы свецкі кіраўнік мог стымуляваць эканоміку свайго дамена, даючы сваім падданым больш свабоды, каб сабраць дастаткова падаткаў для ўзнагароджання сваіх асноўных прыхільнікаў і забеспячэння іх лаяльнасці. Аднак лібералізацыя рабіла падданых больш настойлівымі. У каталіцкіх рэгіёнах Еўропы ўплыў Папы быў слабейшы чым далей рэгіён знаходзіўся ад Рыма. Дэ Мескіта сцвярджае, што менавіта таму паўночныя рэгіёны Еўропы, такія як Англія і Нідэрланды, сталі больш квітнеючымі і свабоднымі, чым паўднёвыя, што ў выніку зрабіла магчымай [[Пратэстанцкая рэфармацыя|Пратэстанцкую рэфармацыю]]. == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Balard, M. |загаловак=Des Barbares à la Renaissance |выдавецтва=Hachette |год=1973 |isbn=2011455405 |ref=Balard}} * {{Кніга |аўтар=Mayeur, J.-M. |загаловак=Histoire du christianisme. Apogée de la papauté et expansion de la chrétienté (1054-1274) |выдавецтва=Desclée |год=1993 |isbn=2-7189-0573-5 |ref=Mayeur}} * {{Кніга |аўтар=Rapp, F. |загаловак=Le Saint-Empire romain germanique, d'Otton le Grand à Charles Quint |выдавецтва=Seuil |год=2003 |isbn=2020555271 |ref=Rapp}} * {{Кніга |аўтар=Rovan, J. |загаловак=Histoire de l'Allemagne |выдавецтва=Seuil |год=1994 |isbn=2020351366 |ref=Rovan}} * {{Кніга |аўтар=Chélini, J. |загаловак=Histoire religieuse de l'Occident médiéval |выдавецтва=Hachette |год=1991 |isbn=2012790747 |ref=Chélini}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=Church, Kingship, and Lay Investiture in England, 1089–1135 |выдавецтва=Princeton University Press |год=1958 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=The Civilization of the Middle Ages |выдавецтва=HarperCollins |год=1993 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=Medieval History: The Life and Death of a Civilization |выдавецтва=Macmilllan |год=1969 |isbn=9780023190704 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Rubenstein, J. |загаловак=Armies of Heaven: The First Crusade and the Quest for Apocalypse |месца=New York |выдавецтва=Basic Books |год=2011 |isbn=978-0-465-01929-8 |ref=Rubenstein}} * {{Кніга |аўтар=Blumenthal, U.-R. |загаловак=The Investiture Controversy: Church and Monarchy from the Ninth to the Twelfth Century |выдавецтва=University of Pennsylvania Press |год=1988 |isbn=978-0-8122-8112-5 |ref=Blumenthal}} * {{Кніга |аўтар=Henry IV |загаловак=Select Historical Documents of the Middle Ages |выдавецтва=George Bell and Sons |месца=London |год=1903 |ref=Henry IV}} * {{Кніга |аўтар=Fuhrmann, H. |загаловак=Germany in the High Middle Ages c. 1050–1200 |выдавецтва=Cambridge University Press |месца=Cambridge |год=1986 |isbn=978-0-521-31980-5 |ref=Fuhrmann}} * {{Кніга |аўтар=Robinson, I. S. |загаловак=Henry IV of Germany 1056-1106 |выдавецтва=Cambridge University Press |месца=Cambridge |год=2003 |isbn=0521545900 |ref=Robinson}} * {{Артыкул |аўтар=Zanichelli, G. |загаловак=Una donna al potere |выданне=Alumina |год=2006 |том=15 |старонкі=47–51 |ref=Zanichelli}} * {{Кніга |аўтар=Davis, R. H. C. |загаловак=A History of Medieval Europe: From Constantine to Saint Louis |выдавецтва=Longmans |год=1966 |ref=Davis}} * {{Кніга |аўтар=Jordan, W. C. |загаловак=Europe in the High Middle Ages |выдавецтва=Viking |год=2003 |isbn=9780670032020 |ref=Jordan}} * {{Артыкул |аўтар=Browne, P. W. |загаловак=The Pactum Callixtinum: an innovation in Papal diplomacy |выданне=The Catholic Historical Review |год=1922 |том=8 |нумар=2 |старонкі=180–190 |ref=Browne}} * {{Кніга |аўтар=Dahmus, J. |загаловак=The Middle Ages, A Popular History |выдавецтва=Doubleday and Company |месца=Garden City, NY |год=1969 |ref=Dahmus}} * {{Кніга |аўтар=Thorndike, L. |загаловак=The History of Medieval Europe |выдавецтва=Houghton Mifflin |год=1956 |ref=Thorndike}} * {{Кніга |аўтар=Hearder, H., Waley, D. P. |загаловак=A Short History of Italy: From Classical Times to the Present Day |год=1963 |ref=Hearder, Waley}} * {{Кніга |аўтар=[[Аляксандр Хлявоў|Хлевов А.]] |загаловак=Краткая история средних веков |месца=СПб |выдавецтва=Амфора |год=2008 |старонак=368 |isbn=978-5-367-00783-1 |ref=Хлевов}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Германіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Італіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Свяшчэнная Рымская імперыя]] [[Катэгорыя:Грыгарыянская рэформа]] [[Катэгорыя:Падзеі XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Падзеі XII стагоддзя]] egr8p5sb6ad199cxlvx8p2s0dfif32f 5144258 5144257 2026-05-21T01:27:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5144258 wikitext text/x-wiki [[Файл:Investiturewoodcut.png|міні|Сярэдневяковы кароль перадае [[біскуп]]у сімвалы яго ўлады (гравюра 1905 года).]] '''Барацьба́ за інвестыту́ру''' (ад {{lang-la|investitura}} — «увядзенне ў валоданне»; {{lang-la|Controversia de Investitura}}, {{lang-de|Investiturstreit}}, {{lang-fr|Querelle des Investitures}}) — маштабны палітычны і рэлігійны канфлікт, які адбываўся паміж [[Папства|папствам]] і свецкімі манархамі ў [[Сярэдневяковая Еўропа|сярэдневяковай Еўропе]] ў канцы XI — пачатку XII стагоддзя (1075—1122 гады). Асноўным аб'ектам спрэчкі з'яўлялася права прызначаць і зацвярджаць на пасадзе ([[Інвестытура|інвеставаць]]) [[біскуп]]аў і [[абат]]аў манастыроў, а таксама самога [[Папа Рымскі|Рымскага Папу]]{{sfn|Cantor|1958|p=8–9}}. Гэта найбольш значны канфлікт паміж [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквой]] і свецкай уладай у Сярэднявеччы. У больш шырокім палітычным кантэксце канфлікт з'яўляўся барацьбой за [[суверэнітэт]] над [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]]. Рад рымскіх папаў у XI—XII стагоддзях падарваў уладу імператара і іншых еўрапейскіх манархаў, што прывяло да амаль паўвекавога супрацьстаяння. Яно пачалося ў 1076 годзе як барацьба за ўладу паміж папам [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|Грыгорыем VII]] і каралём (пазней імператарам) [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыхам IV]]{{sfn|Rubenstein|2011|p=18}}. Умяшанне свецкіх улад у духоўныя справы прывяло да глыбокага заняпаду [[клір]]у, які перастаў ставіць сваю духоўную ролю на першае месца. [[Грыгарыянская рэформа]], распачатая ў сярэдзіне XI стагоддзя, мела на мэце барацьбу з невыкананнем духавенствам сваіх абавязкаў, што пабудзіла Папу паспрабаваць узяць духавенства пад свой кантроль на шкоду палітычным уладам. Канфлікт быў вырашаны ў 1122 годзе, калі папа [[Калікст II]] і імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]] узгаднілі [[Вормскі канкардат]]. Пагадненне патрабавала ад біскупаў прыносіць клятву вернасці свецкаму манарху, але пакідала права выбару за царквой. Канкардат пацвердзіў права царквы надзяляць біскупаў свяшчэннай уладай, якая сімвалізавалася [[Пярсцёнак|пярсцёнкам]] і [[Біскупскі кій|кіем]]. У Германіі (але не ў Італіі і Бургундыі) імператар таксама захаваў за сабой права старшынстваваць на выбарах абатаў і біскупаў царкоўнымі ўладамі і вырашаць спрэчкі. Працяглае супрацьстаянне істотна аслабіла вярхоўную ўладу імператараў [[Салічная дынастыя|Салічнай дынастыі]] і значна ўзмацніла ўладу мясцовай знаці. Канфлікт нанёс непапраўны ўдар па перспектыве ператварэння імперыі ў паўнавартасную цэнтралізаваную дзяржаву, ад якога яна не змагла акрыяць аж да [[Аб'яднанне Германіі|аб'яднання Германіі]] ў XIX стагоддзі. Тым часам адбылася і кароткая, але значная спрэчка аб інвестытуры паміж папам [[Пасхалій II|Пасхаліем II]] і каралём Англіі [[Генрых I (кароль Англіі)|Генрыхам I]] з 1103 па 1107 год, якая завяршылася падпісаннем Лонданскага канкардата. == Перадгісторыя == === Практычныя праблемы === Пасля заняпаду [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] інвестытура праводзілася прадстаўнікамі кіруючай знаці (свецкая інвестытура), нягледзячы на тое, што тэарэтычна гэта была задача царквы{{sfn|Blumenthal|1988|p=34–36}}. Многія біскупы і абаты самі належалі да кіруючай знаці. Улічваючы, што большасць прадстаўнікоў еўрапейскай арыстакратыі практыкавала маярат і перадавала свае дваранскія тытулы старэйшаму нашчадку мужчынскага полу, малодшыя браты часта шукалі кар'еру на вышэйшых прыступках царкоўнай іерархіі. Гэта было асабліва актуальна там, дзе сям'я магла заснаваць уласную царкву або абацтва ў сваім маёнтку{{sfn|Cantor|1993|p=243-276}}. Паколькі з пасадай біскупа або абата звычайна была звязана значная колькасць багаццяў і зямель, продаж царкоўных пасад — практыка, вядомая як [[Сіманія|«сіманія»]] — была важнай крыніцай даходу для кіраўнікоў з ліку знаці. Імператары ў значнай ступені абапіраліся на біскупаў у сваім свецкім кіраванні, паколькі яны не былі спадчыннай або квазіспадчыннай знаццю з сямейнымі інтарэсамі. Імперскія кіраўнікі апраўдвалі сваю ўладу тэорыяй [[Божае права каралёў|божага права каралёў]]{{sfn|Cantor|1993|p=243-276}}. У сярэдзіне X стагоддзя Папа знаходзіўся ў такім жа цяжкім становішчы, як і ў часы кантролю [[Франкская дзяржава|франкаў]]<ref name="VaticanState">{{cite web |url=https://vaticanstate.ru/vtorzhenie-frankov/ |title=Вторжение франков. Образование Церковного Государства |publisher=VaticanState.ru |lang=ru |accessdate=14 кастрычніка 2021 |archive-date=28 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028164100/https://vaticanstate.ru/vtorzhenie-frankov/}}</ref>. Імператар [[Атон I Вялікі|Атон I]] на час пазбавіў Папу ад уплыву арыстакратыі, але адначасова вымусіў яго падпарадкавацца сваёй уладзе — адбылося практычна тое ж самае, што і пры [[Карл Вялікі|Карле Вялікім]]. У 963 годзе папа [[Іаан XII (Папа Рымскі)|Іаан XII]], нягледзячы на тое, што быў прыхільнікам германскага імператара і нават сам каранаваў яго ў Рыме, вымушаны быў шукаць саюза са сваімі былымі ворагамі супраць імператара. Аднаўленне аўтарытэту Папы было ў інтарэсах кіраўніка Свяшчэннай Рымскай імперыі — яго аўтарытэт павінен быў дапамагаць трымаць у падпарадкаванні разбагацелае вышэйшае нямецкае духавенства. Дуалізм свецкай і рэлігійнай улады, характэрны для сярэдневяковай Еўропы, зрабіў непазбежным вострае саперніцтва ў пытаннях аб прыярытэце ўлады. Да канца XI стагоддзя права царкоўнай інвестытуры фактычна належала свецкай уладзе, што знаходзілася ў супярэчнасці з тэарэтычнай ідэяй аб паўнаце ўлады рымскіх папаў. З 955 па 1057 год з 25 папаў 5 былі зрынуты імператарамі і 12 узведзены на прастол. Свяшчэннікамі нярэдка рабіліся выпадковыя людзі, якія не мелі духоўнага звання. [[Файл:Omer et le Roi Dagobert.jpg|міні|Кароль франкаў [[Дагаберт I]] перадае біскупства [[Тэруан]] [[Адамар Тэруанскі|Адамару]]. «Жыціе святога Амера», XI стагоддзе.]] Улада [[Атанід|Атанідаў]] на чале Свяшчэннай Рымскай імперыі пачалася 2 лютага 962 года з каранацыі ў Рыме імператара Атона I папам Іаанам XII<ref name="Medieval Lands">[http://fmg.ac/Projects/MedLands/GERMANY,%20Kings.htm#_Toc144380770 Генеалогія Атона I на сайце ''Medieval Lands''].</ref>. Атаніды паступова ўстанавілі поўны кантроль над абраннем папаў і прызначэннем біскупаў у імперыі. Каб замацаваць сваю ўладу, імператары перадавалі [[Рэгалія|рэгальныя]] паўнамоцтвы [[прэлат]]ам. Біскупы мелі тую перавагу, што не мелі спадчыннікаў. Прадастаўленне пасад і маёмасці толькі на час жыцця дазваляла вяртаць землі пасля смерці васала і, такім чынам, пазбягаць паступовай страты ўладанняў. [[Людовік I Набожны|Людовік Набожны]] паскорыў канец [[Каралінгская імперыя|Каралінгскай імперыі]], парушыўшы раўнавагу паміж фіскальнымі зямельнымі ўладаннямі і ўладаннямі, перададзенымі ў карыстанне знаці{{sfn|Balard|1973|p=72}}. З таго часу імператар больш не быў дастаткова багатым, каб утрымліваць сваіх васалаў. З моманту свайго заснавання Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі была абмежавана недахопам інстытутаў, на якія імператар мог бы абаперціся, і слабасцю сваіх даходаў, паколькі імператары мелі толькі ўласныя дамены для фінансавання сваёй палітыкі<ref name="Universalis">''[[Encyclopædia Universalis]]'', артыкул «Allemagne médiévale».</ref>. Атаніды пазбягалі гэтай праблемы, даючы свецкую і духоўную інвестытуру людзям па ўласным выбары. Такім чынам, біскупы ''Reichskirche'' (літаральна «Імперскай царквы») утварылі касцяк імперскай адміністрацыі. Іх інвестытура сімвалізавалася ўручэннем імператарам пярсцёнка і кія біскупу, які ўступаў на пасаду. Гэтая практыка тычылася не толькі [[Дыяцэзія|дыяцэзій]], але і каралеўскіх [[манастыр]]оў, а таксама буйных свецкіх [[Капітул|капітулаў]]{{sfn|Mayeur|1993|p=119}}. Прыход да імперскай улады [[Салічная дынастыя|Салічнай дынастыі]] ў 1024 годзе з абраннем імператара [[Конрад II|Конрада II]] не змяніў гэтую арганізацыю. Да часоў кіравання [[Генрых III (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха III]] гэтая інстытуцыйная сістэма працавала бездакорна. === Грыгарыянская рэформа і імперскія прэрагатывы === [[Файл:Heinrich III. (HRR) Miniatur.jpg|міні|Імператар [[Генрых III (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых III]] (мініяцюра 1040 года).]] У XI стагоддзі гэта палітыка ўступіла ў поўную супярэчнасць з грыгарыянскай рэформай, якая праводзілася папствам. З X стагоддзя рух манастырскай рэформы, падтрыманы такімі абацтвамі, як [[Клюнійскае абацтва|Клюні]], [[Бронь (абацтва)|Бронь]] або [[Абацтва Горзэ|Горзэ]], імкнуўся маралізаваць паводзіны духавенства. Са свайго боку кароль Германіі з 1039 года, Генрых III, верыў, што ён з'яўляецца памазаннікам Божым, і ставіў пад сваю непасрэдную апеку рэфармаваныя манастыры, каб вывесці іх з-пад улады свецкіх сеньёраў{{sfn|Rapp|2003|p=90}}. Адначасова з гэтым жаданне палепшыць пісьменнасць і набожнасць персаналу, прызначанага для кіравання прыходамі і маёнткамі, прывяло да таго, што імператар Генрых III прызначыў і зрынуў трох папаў запар на працягу некалькіх гадоў у сярэдзіне XI стагоддзя{{sfn|Cantor|1993|p=243-276}}. У Рыме ў той жа час буйныя сем'і горада змагаліся за папскі прастол. На чало Каталіцкай царквы прэтэндавалі тры папы. [[Сутрыйскі сабор]] пазбавіў гэтых трох папаў улады ў снежні 1046 года. [[Архідыяцэзія Бамберга|Біскуп Бамберга]], які стаў папам пад імем [[Клімент II (Папа Рымскі)|Клімента II]], каранаваў Генрыха III і яго жонку імператарам і імператрыцай Свяшчэннай Рымскай імперыі{{sfn|Rapp|2003|p=91-92}}. Затым Генрых III прызначыў свайго стрыечнага брата, будучага [[Леў IX (Папа Рымскі)|Льва IX]], сваім пераемнікам на [[Святы Прастол]]. Апошні атачыў сябе рэфарматарамі, сярод якіх быў Гільдэбранд, будучы папа Грыгорый VII<ref name="rappheimet">{{cite web |author=Francis Rapp |title=Saint Léon IX, Pape et confesseur |url=https://har22201.blogspot.com/2013/04/saint-leon-ix-pape.html |website=har22201.blogspot.com |date=19 красавіка 2013 |accessdate=8 сакавіка 2026 |lang=fr}}</ref>. Яго пантыфікат адзначыў пачатак грыгарыянскай рэформы з кастрычніка 1049 года, калі ён склікаў сабор у Рэймсе, які асудзіў сіманію і [[нікалаізм]]<ref>{{кніга |аўтар=Florian Mazel |загаловак=Féodalités, 888-1180 |месца=Paris |выдавецтва=[[Belin éditeur|Belin]] |год=2010 |старонак=784 |isbn=978-2-7011-3359-1 |мова=fr}}</ref>. Але ў 1054 годзе Леў IX памёр. У сваю чаргу імператар Генрых III памёр у 1056 годзе, пакінуўшы толькі шасцігадовага спадчынніка. Скарыстаўшыся непаўналеццем будучага імператара Генрыха IV, тагачаснага [[Кароль рымлян|караля рымлян]], папа [[Мікалай II (Папа Рымскі)|Мікалай II]] (абраны пасля жорсткай барацьбы з антыпапам [[Бенедыкт X (антыпапа)|Бенедыктам X]]) у 1059 годзе вырашыў выдаць булу ''[[In nomine Domini]]'', якая рэзервавала абранне Папы толькі за [[Кардынал|кардыналамі]]. Була таксама забараніла свецкую інвестытуру. У адказ на гэта ўсе біскупы Германіі, якія падтрымлівалі імператара, сабраліся ў 1061 годзе і абвясцілі ўсе ўказы Мікалая II несапраўднымі. Тым не менш, выбары [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандра II]] і Грыгорыя VII прайшлі паводле царкоўных правілаў, без удзелу імператара. Сярод рэфарматараў некаторыя лічылі, што дрэнныя паводзіны духавенства звязаны са свецкай інвестытурай. Свецкая інвестытура асуджалася, нават калі яна не адбывалася ў абмен на грошы<ref name="Rapp">{{cite web |lang=fr |author=Francis Rapp |title=Les relations entre le Saint-Empire et la papauté, d'Otton le Grand à Charles IV de Luxembourg (962-1356)] |url=http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/les_relations_entre_le_saint-empire_et_la_papaute_dotton_le_grand_a_charles_iv_de_luxembourg_962-1356.asp |website=clio.fr |accessdate=7 лістапада 2007}}</ref>. Гільдэбранд працягваў энергічна супрацьстаяць свецкай інвестытуры<ref name="encygreg">MM. Berthelot, Hartwig Derenbourg et F.-Camille Dreyfus, ''Le pape Grégoire VII'', ''La Grande encyclopédie : inventaire raisonné des sciences, des lettres et des arts par une société de savants et de gens de lettres'', Paris, Société anonyme de La Grande encyclopédie, 1885-1902, [http://www.encyclopedie-universelle.net/reforme-gregorienne2.html Encyclopédie universelle].</ref>, а затым у якасці вярхоўнага пантыфіка Грыгорыя VII пасля свайго абрання ў 1073 годзе. Але перад ім быў малады кароль рымлян Генрых IV, які меў высокае ўяўленне пра свае абавязкі і правы і меў намер адмяніць саступкі, зробленыя германскім князям і Папу падчас свайго непаўналецця{{sfn|Rovan|1994|p=116-117}}. На саборы 1074 года былі прыняты рашэнні адхіліць свяшчэннікаў, якія практыкавалі сіманію. Але нацыянальныя біскупы, пераважна германскія, не спяшаліся выконваць рашэнні. У 1075 годзе Генрых IV прапанаваў выступіць пасярэднікам паміж [[Папскі легат|папскімі легатамі]] і германскімі біскупамі{{sfn|Mayeur|1993|p=70}}. Падчас сабора 1075 года не толькі сіманічныя свяшчэннікі апынуліся пад пагрозай адлучэння, але былі таксама асуджаны і некаторыя біскупы<ref>У Германіі Лімар, Вердэр II Страсбургскі, [[Генрых I фон Шарфенберг|Генрых I Шпаерскі]], [[Герман I (біскуп Бамберга)|Герман I Бамбергскі]].</ref><ref name="Investitures">{{cite web |lang=fr |url=http://www.encyclopedie-universelle.com/reforme-gregorienne2.html |title=Le pape Grégoire VII : La querelle des Investitures |author=Encyclopédie Universelle |website=[http://www.encyclopedie-universelle.com Encyclopédie universelle de la langue française] |accessdate=2 красавіка 2008}}</ref>.: {{цытата|Калі хто-небудзь з гэтага часу атрымае з рук якой-небудзь асобы біскупства або абацтва, няхай ён не лічыцца біскупам. Калі імператар, кароль, герцаг, маркіз, граф, улада або свецкая асоба мае прэтэнзію даваць інвестытуру біскупствам або якой-небудзь царкоўнай годнасці, няхай ён ведае, што адлучаны ад царквы. {{арыгінальны тэкст|fr|Si quelqu'un désormais reçoit de la main de quelque personne un évêché ou une abbaye, qu'il ne soit point considéré comme évêque. Si un empereur, un roi, un duc, un marquis, un comte, une puissance ou une personne laïque a la prétention de donner l'investiture des évêchés ou de quelque dignité ecclésiastique, qu'il se sache excommunié}} }} Гэта быў першы раз, калі Царква заняла такую ​​пазіцыю па пытанні свецкай інвестытуры. Германскі імператар Генрых IV, які толькі што перамог паўстанне ў [[Герцагства Саксонія|Саксоніі]]<ref name="Rapp"/>, хацеў разлічваць на падтрымку адданай імперскай царквы перад абліччам непакорлівасці буйных сеньёраў. Нягледзячы на ​​тое, што ён не быў варожым да рэформы, ён спрабаваў весці перамовы, працягваючы прызначаць біскупаў. Яго мэтай было ўмацаванне ў [[Італія|Італіі]] імперскай царквы, якая была б цалкам вернай яму{{sfn|Mayeur|1993|p=71}}. Два вакантныя біскупствы былі аддадзены дваім яго верным паплечнікам, а таксама [[Міланская архідыяцэзія|архібіскупства Міланскае]], на гэты раз насуперак думцы Папы і гараджан{{sfn|Rovan|1994|p=119}}. Папа выказаў пратэст у вельмі рэзкіх танах. Затым успыхнуў канфлікт. Гісторыкі XII стагоддзя называюць гэтую спрэчку ''Discidium inter sacerdotium et regnum''{{sfn|Mayeur|1993|p=121}}. === Dictatus papae === У 1075 годзе папа Грыгорый VII напісаў дваццаць сем палажэнняў, згрупаваных у ''[[Дыктат папы|Dictatus papae]]''. Ён забараніў інвестытуру [[лаік]]амі пад пагрозай [[адлучэнне ад царквы|адлучэння]] парушальнікаў. Такім чынам, ён замацаваў сваю ўладу над [[Царква (інстытут)|Царквой]], стаўшы адзіным здольным інвеставаць [[прэлат]]аў<ref>{{кніга |аўтар=Stéphane Muzelle |загаловак=100 fiches d'histoire du Moyen Âge |месца=Paris |выдавецтва=Bréal |год=2009 |старонак=319 |старонкі=114 |isbn=978-2-7495-0881-8 |мова=fr}}</ref>. У гэтым дакуменце папа сцвярджаў, што ў хрысціянскім грамадстве ўлада належыць святарскаму саслоўю. Свецкі парадак павінен выконваць загады святароў{{sfn|Rapp|2003|p=132}}. Ён заявіў, што з'яўляецца адзіным, хто мае праз [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] ўніверсальную ўладу, вышэйшую за ўладу манархаў, якіх ён можа зрынуць. Усе носьбіты свецкай улады павінны яму падпарадкоўвацца. Такім чынам, імператар стаў падначаленым вярхоўнага пантыфіка, і імператар больш не быў святой асобай{{sfn|Rapp|2003|p=133}}. Гэта ставіла пад сумненне імперскую царкву і рэжым праўлення, усталяваны Атанідамі<ref name="Rapp"/>. Манархі бачылі ў дзеяннях папы Грыгорыя VII замах на іх уладу. У Царкве папа стаў адзіным заканадаўцам. Нават пастановы сабораў прыпісваліся яму<ref>Yves Congar, article « La papauté », dans ''Encyclopaedia Universalis'', DVD, 2007.</ref>. Адзін з пунктаў сцвярджаў, што папа меў выключнае права зрынаць імператара<ref name="Appleby, R. Scott 1999">{{cite magazine|last=Appleby|first=R. Scott|author-link=R. Scott Appleby|title=How the Pope Got His Political Muscle|magazine=[[U.S. Catholic]]|volume=64|issue=9|page=36|year=1999}}</ref>. Генрых IV адрэагаваў на гэтую дэкларацыю, даслаўшы Грыгорыю VII ліст, у якім ён катэгарычна адклікаў сваю імперскую падтрымку Грыгорыя як Папы. Ліст пачынаўся словамі{{sfn|Henry IV|1076}}: {{цытата|Генрых, кароль не праз узурпацыю, а па святым устанаўленні Божым, Гільдэбранду, цяпер не папу, а фальшываму манаху. {{арыгінальны тэкст|la|Heinricus non usurpatione sed pia Dei ordinatione rex Hildebrando iam non apostolico sed falso monacho}} }} Ліст заканчваўся заклікам да абрання новага Папы: «Я, Генрых, міласцю Божай кароль, з усімі маімі біскупамі, кажу табе, сыдзі, сыдзі!»{{sfn|Fuhrmann|1986|p=64}}. == Канфлікт паміж папам Грыгорыем VII і імператарам Генрыхам IV == === Прыніжэнне імператара Генрыха IV === [[Файл:Hugo-v-cluny heinrich-iv mathilde-v-tuszien cod-vat-lat-4922 1115ad.jpg|міні|злева|Генрых IV выпрошвае пасярэдніцтва ў [[Мацільда Тасканская|Мацільды Тасканскай]] і абата [[Гуга Клюнійскі|Гуга Клюнійскага]]{{sfn|Zanichelli|2006|p=50}}.]] [[Вормскі сінод|Сінод]] германскіх біскупаў, які сабраўся ў [[Вормс]]е ў студзені 1076 года, папракнуў Папу за ўмяшанне ў епіскапскія справы. У адказ Грыгорый VII у лютым 1076 года пазбавіў Генрыха IV улады і адлучыў яго ад царквы, а таксама [[архібіскуп Майнца|архібіскупа Майнца]] [[Зігфрыд I (архібіскуп Майнца)|Зігфрыда I]]{{sfn|Mayeur|1993|p=72, 122}}. Больш таго, біскупам, якія падпісалі Вормскі ліст, прапаноўвалася падпарадкавацца да 1 жніўня 1076 года. Герцагі Швабіі, [[Герцагства Карынтыя|Карынтыі]] і [[Герцагства Баварыя|Баварыі]] выступілі супраць Генрыха IV пры падтрымцы саксаў. 16 кастрычніка 1076 года ў [[Трэбур]]ы князі вырашылі, што будзе абраны новы манарх, калі папскі прысуд не будзе адменены на працягу года{{sfn|Mayeur|1993|p=122}}, і папрасілі Папу прыехаць судзіць зрынутага кіраўніка<ref>Jean-Marie Martin, article « Canossa », dans ''Encyclopaedia Universalis'', DVD, 2007.</ref>. Генрых IV адступіў. Ён таемна пакінуў [[Шпаер]], перайшоў [[Ман-Сені]] ў моцны мароз і паехаў насустрач Грыгорыю VII у [[Каноса|Каносу]] на поўначы Італіі, дзе Папа схаваўся ў замку маркграфіні [[Мацільда Тасканская|Мацільды Тасканскай]]. Тры дні імператар чакаў, пакуль Папа згодзіцца прыняць яго, асуджаны стаяць басанож у снезе. Нарэшце, пасля перамоў, у якіх вырашальную ролю адыгралі Мацільда Тасканская і абат Клюні Гуга, Папа зняў адлучэнне ад царквы. Аднак ён даў зразумець, што адпушчэнне грахоў не азначае вяртання ўлады<ref name="Rapp"/>. Такім чынам, [[Хаджэнне ў Каносу|пакаяннем у Каносе]] Генрыху IV удалося прадухіліць небяспеку пагаднення паміж Папам і апазіцыяй германскіх князёў, але рэабілітацыя Генрыха IV не перашкодзіла абранню паўсталымі князямі новага імператара — [[Рудольф (герцаг Швабіі)|Рудольфа Швабскага]] ў 1077 годзе. === Генрых IV вяртае перавагу === [[Файл:Investiturstreit.jpg|міні|Генрых IV і антыпапа [[Клімент III (антыпапа)|Клімент III]]. Смерць Грыгорыя VII.]] Абапіраючыся на сваіх лангабардскіх васалаў, Генрых IV узмацніў колькасць сваіх прыхільнікаў. Ён не змяніў сваіх палітычных і рэлігійных паводзін. Падчас сінода 7 сакавіка 1080 года Грыгорый VII зноў забараніў інвестытуру і яшчэ раз адлучыў Генрыха IV ад царквы{{sfn|Robinson|2003|p=195}}. Аднак германскае духавенства засталося на баку свайго імператара. Ён разбіў Рудольфа, які быў забіты ў бітве пры [[Мерзебург]]у ў кастрычніку таго ж года<ref name="Investitures"/>. У гэты ж час Генрых IV склікаў у [[Брыксен]]е сабор біскупаў, які зрынуў Папу і абраў [[Антыпапа|антыпапу]], які ўзяў імя [[Клімент III (антыпапа)|Клімента III]]{{sfn|Robinson|2003|p=198–201}}. Клімент III напісаў падробку: прывілей [[Адрыян I|Адрыяна I]] [[Карл Вялікі|Карлу Вялікаму]], які павінен быў пацвердзіць, што Папа Адрыян I даў імператару права папскіх выбараў{{sfn|Mayeur|1993|p=72}}. У сакавіку 1081 года Генрых IV адправіўся ў Італію, дзе каранаваўся каралём Італіі ў [[Павія|Павіі]]<ref name="Henri IV">{{cite web |url=http://www.memo.fr/Dossier.asp?ID=1329 |title=Henri IV du Saint-Empire |website=memo.fr |accessdate=2 красавіка 2008 |lang=fr}}</ref>, у той час як яго крытыкі абралі пад імем [[Герман фон Зальм|Германа I]] графа Зальм-Люксембургскага антыкаралём рымлян. Ён рушыў на Рым, які здолеў узяць толькі ў 1084 годзе, калі гараджане самі адкрылі яму вароты<ref name="Investitures"/>. Генрых каранаваўся імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі з рук антыпапы Клімента III. Грыгорый VII быў вызвалены з [[Замак Святога Анёла|замка Святога Анёла]] [[Роберт Гвіскар|Робертам Гвіскарам]], нармандскім каралём Сіцыліі, але нарманы разрабавалі горад. Гэта выклікала варожасць рымлян да Грыгорыя VII, які быў вымушаны пакінуць Рым і збегчы ў [[Салерна]]<ref name="Investitures"/>, дзе ён памёр ад знясілення 25 мая 1085 года. Апошнімі яго словамі былі: «Я любіў справядлівасць і ненавідзеў беззаконне, і таму паміраю ў выгнанні» ({{lang-la|Dilexi iustitiam et odivi iniquitatem propterea morior in exilio}}){{sfn|Davis|1966|p=253–254}}. Сітуацыя стала заблытанай. Некаторыя германскія біскупы не хацелі падтрымліваць абранне антыпапы. Большая частка біскупаў Паўночнай Італіі была адхілена Грыгорыем VII у 1085 годзе. Генрых IV звольніў усіх германскіх біскупаў — прыхільнікаў Папы. У некалькіх дыяцэзіях апынулася па два біскупы, як у [[Міндэн]]е, дзе былі прызначаныя грыгарыянец Райнхард і Фольмар, прыхільнік імператара{{sfn|Mayeur|1993|p=123}}. У [[Мец]]ы буржуа ўзялі бок імператара і забаранілі ўезд у горад грыгарыянскім біскупам да 1122 года. Германскія манастыры таксама былі ўцягнутыя ў спрэчку. === Ідэалагічная барацьба === Паміж 1080 і 1085 гадамі з абодвух бакоў былі напісаны 24 палемічныя пасквілі. Агулам каля 150 прац на [[Лацінская мова|лацінскай мове]] распаўсюджваліся на тэму «спрэчкі аб інвестытуры»<ref>Joseph de Ghellinck, ''Littérature latine au Moyen Âge'', Georg Olms Verlag, 1969, с. 80.</ref>. На жорсткія асуджэнні канцылярыі Генрыха IV адказвалі доўгія лісты, якія Грыгорый VII дасылаў клірыкам Захаду. Адны забаранялі прымаць сакрамэнты ад жанатага свяшчэнніка, іншыя пагражалі пазбавіць вернікаў сакрамэнтаў. Забарона сіманіі таксама выклікала шматлікія спрэчкі аб месцы каралеўскай улады ў Царкве{{sfn|Mayeur|1993|p=126}}. Папа мог разлічваць на вялікую колькасць царкоўных пісьменнікаў у эпоху, калі духавенства было галоўным захавальнікам ведаў. Манастыры, якія прынялі тэзісы Папы, з'яўляліся эфектыўным рэтранслятарам, у прыватнасці [[Райхенау (манастыр)|Райхенау]], [[Шафгаўзен]] і абацтва Гірзау{{sfn|Rapp|2003|p=142}}. [[Манегольд з Лаўтэнбаха]] нават прыпісваў каралеўскі аўтарытэт дэлегаванню ўлады народам, які мог яе ануляваць, калі манарх вёў сябе як тыран. Імперская партыя адрадзіла тэзісы аб боскім устанаўленні каралеўскай улады і аб свяшчэннай місіі імператара{{sfn|Rovan|1994|p=122}}. Юрысты з [[Балоння|Балонні]] і [[Падуя|Падуі]] вылучылі новае прачытанне [[Рымскае права|рымскага права]], якое рабіла імператара вярхоўным манархам, а Папу — такім жа падданым, як і ўсе іншыя{{sfn|Rovan|1994|p=123}}. [[Сігеберт з Жамблу]] змясціў дэбаты ў гістарычную перспектыву: імперыя перайшла ад рымлян да франкаў, потым ад франкаў да германцаў{{sfn|Rapp|2003|p=143}}. === Канец праўлення Генрыха IV === [[Файл:Herrschaftsübergabe von Heirich IV. an Heinrich V.jpg|міні|Генрых IV і яго сын Конрад.]] Пасля смерці Грыгорыя VII два гады не абіраўся ні адзін папа. Наступны папа [[Віктар III]] кіраваў толькі дзесяць месяцаў. Генрых IV пачаў думаць, што перамога на яго баку, але ён сутыкнуўся з новым папам [[Урбан II|Урбанам II]]. Яму прыйшлося сутыкнуцца з паўстаннем у Баварыі ў 1086 годзе і, па падгаворванні Мацільды Тасканскай, з першым паўстаннем свайго сына Конрада, герцага Латарынгіі, які быў абраны каралём Германіі ў 1087 годзе<ref name="Henri IV"/>. Паміж 1093 і 1097 гадамі яго сын Конрад забараніў яму любое вяртанне ў Германію, заняўшы альпійскія перавалы. Урбан II у той жа час здзейсніў паездку ў Францыю і на [[Клермонскі сабор (1095)|Клермонскім саборы]] (1095) заклікаў хрысціянскі свет да першага крыжовага паходу, узначаліўшы прадпрыемства, якое мабілізавала ўвесь заходні хрысціянскі свет{{sfn|Rapp|2003|p=143}}. У 1099 годзе [[Пасхалій II]], клюнійскі манах, змяніў Урбана II. Жонка Генрыха IV Еўпраксія Усеваладаўна (якая пасля шлюбу і каранацыі стала Адэлаідай), а потым яго другі сын, будучы імператар Генрых V, якога ён прымусіў абраць каралём у 1099 годзе, пакінулі яго і падтрымалі Папу. Генрых V прымусіў свайго бацьку адрачыся ад прастола на [[Майнц|Майнцскім]] сойме ў 1105 годзе<ref name="Henri IV"/>. Генрых IV памёр у 1106 годзе ў [[Льеж]]ы, усё яшчэ адлучаны ад царквы. Германская царква, стомленая канфліктам, дазволіла пераканаць сябе ў негатыўных наступствах сіманіі. Біскупы цяпер надавалі менш значэння палітычным справам і праяўлялі большую заклапочанасць рэлігійнымі аспектамі свайго служэння{{sfn|Mayeur|1993|p=127}}. Нягледзячы на ўпарты супраціў Генрыха IV, грыгарыянская рэформа дамаглася прагрэсу ў Германіі. == Англійская спрэчка аб інвестытуры (1102—1107) == На момант смерці Генрыха IV [[Генрых I (кароль Англіі)|Генрых I Англійскі]] і грыгарыянскае папства таксама былі ўцягнуты ў спрэчку аб інвестытуры, і яе рашэнне паслужыла мадэллю для канчатковага вырашэння пытання ў імперыі. [[Вільгельм I Заваёўнік|Вільгельм Заваёўнік]] прыняў папскі сцяг ад папы [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандра II]] падчас свайго ўварвання ў Англію, але пасля паспяховага зыходу паспяхова адхіліў сцвярджэнне Папы аб тым, што ён павінен прыехаць у Рым і прынесці прысягу за свой феод згодна з агульнымі палажэннямі «[[Канстанцінаў дар|Канстанцінавага дару]]». Забарона на свецкую інвестытуру ў ''Dictatus papae'' не пахіснула лаяльнасці біскупаў і абатаў Вільгельма. У часы праўлення Генрыха I запал абменаў паміж Вестмінстэрам і Рымам прымусіў [[Ансельм Кентэрберыйскі|Ансельма, архібіскупа Кентэрберыйскага]], адмовіцца ад пасярэдніцтва і сысці ў абацтва. Роберт дэ Бамон быў адлучаны ад царквы, але пагроза адлучэння караля заставалася нерэалізаванай. Папству была патрэбная падтрымка англійскага Генрыха, пакуль германскі Генрых быў яшчэ незломлены. Запланаваны крыжовы паход таксама патрабаваў англійскай падтрымкі. Лонданскі канкардат, узгоднены ў 1107 годзе, стаў папярэднікам кампрамісу, які пазней быў прыняты ў Вормскім канкардаце. У Англіі, як і ў Германіі, каралеўская канцылярыя пачала адрозніваць свецкую і царкоўную ўладу прэлатаў. Саступаючы палітычнай рэальнасці і выкарыстоўваючы гэтае адрозненне, Генрых I Англійскі адмовіўся ад свайго права інвеставаць сваіх біскупаў і абатаў, захоўваючы пры гэтым звычай патрабаваць ад іх прыносіць прысягу за [[Тэмараліі|тэмараліі]] (зямельныя ўладанні, звязаныя з епіскапатам) непасрэдна з яго рук, пасля таго як біскуп прыносіў клятву вернасці і феадальнай васальнай залежнасці ў цырымоніі камендацыі (''commendatio''), як любы свецкі васал<ref>{{cite web |url=http://www.concordatwatch.eu/topic-877.834 |title=How the world's first concordat came about (documents and commentary) |website=concordatwatch.eu |lang=en}}</ref>. Генрых I стаў часта ўзнагароджваць свецкіх клеркаў, якія працавалі ў яго канцылярыі, тытуламі біскупа і абата. У адрозненне ад сітуацыі ў Германіі, ён выкарыстаў спрэчку аб інвестытуры для ўзмацнення свецкай улады караля. Пазней супярэчнасці ўсплывуць у справе [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] пры Генрыху II. == Вормскі кампраміс == Калі імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]] прыйшоў да ўлады, пытанне аб інвестытуры ўжо было вырашана ў Францыі і Англіі. Ён разумеў, што перамовы магчымыя. Французскі біскуп Іў Шартрскі, спецыяліст па кананічным праве, прапанаваў рашэнне, адрозніваючы духоўную ўладу ад свецкай. === Канфлікт паміж Генрыхам V і Пасхаліем II === Генрых V абапіраўся на прыхільнікаў грыгарыянскай рэформы, каб умацаваць сваю ўладу перад бацькам, але як толькі яго аўтарытэт зацвердзіўся, ён пачаў умешвацца ў прызначэнне біскупаў, лічачы небяспечным аслабляць сувязь паміж Царквой і Імперыяй{{sfn|Rapp|2003|p=145}}. Папа Пасхалій II, які аднавіў забарону на свецкую інвестытуру, лічыў магчымым весці перамовы. Імператар адправіўся ў Італію. Два бакі падпісалі Сутрыйскі канкардат у лютым 1111 года. Імператар адмовіўся ад свецкай інвестытуры. У абмен на гэта біскупы адмаўляліся ад ''рэгалій'', гэта значыць ад гарадоў, герцагстваў, марак, мытаў, манет і рынкаў, якія яны трымалі дзякуючы сваім адміністрацыйным функцыям у Імперыі. Саступкі Пасхалія II выклікалі рэзкую апазіцыю з боку [[Рымская курыя|Рымскай курыі]]{{sfn|Mayeur|1993|p=89}} і германскіх біскупаў. 12 лютага 1111 года падчас цырымоніі каранацыі перад гучнымі пратэстамі біскупаў Генрых V абвясціў пагадненне невыканальным. Папа адмовіўся яго каранаваць і быў заключаны ў турму. Пасхалій II быў вымушаны каранаваць Генрыха V і падпісаць пагадненне, якое дазваляла імператару даваць інвестытуру на свой погляд{{sfn|Mayeur|1993|p=127}}. Аднак [[Латэранскі сабор (1112)|Латэранскі сінод]] у сакавіку 1112 года адмяніў усе саступкі, зробленыя падчас палону Папы. Акрамя таго, Генрых V сутыкнуўся з усеагульнай незадаволенасцю ў Германіі. Генрых V быў адлучаны ад царквы ў 1114 годзе, і германскае духавенства гэтым разам перайшло на бок Папы. Пасхалій II памёр у 1118 годзе. Новы папа [[Геласій II]] адмовіўся сустракацца з Генрыхам V са страху быць зняволеным і пакінуў Рым пасля прыбыцця апошняга. Як і яго бацька, імператар дамогся абрання антыпапы — [[Грыгорый VIII (антыпапа)|Грыгорыя VIII]]. === Вормскі канкардат (1122) === [[Файл:Siegel Heinrich V.jpg|міні|Пячатка [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха V]].]] Геласій II памёр у выгнанні ў Клюні ў студзені 1119 года. Новы папа Калікст II пачаў у 1119 годзе перамовы з імператарам, якія спачатку не мелі поспеху. Калі імператарская армія і саксонскія мяцежнікі былі гатовы сысціся ў бітве, германскія князі, якія сабраліся па ініцыятыве архібіскупа Трыра, загадалі Генрыху V падпарадкавацца Папу, калі той захавае «гонар Імперыі»{{sfn|Rapp|2003|p=148}}. Пачаўся год цяжкіх перамоў. 23 верасня 1122 года паблізу германскага горада [[Вормс]] папа Калікст II і імператар Генрых V заключылі пагадненне, вядомае цяпер як [[Вормскі канкардат]], якое паклала канец спрэчцы аб інвестытуры. Імператар адмаўляўся ад інвестытуры біскупаў кіем і пярсцёнкам, прымаючы свабодныя выбары біскупаў капітулам сабора. Замест гэтага была прыдумана іншая сімволіка: імператар даваў свецкую інвестытуру ў выглядзе [[Скіпетр|скіпетра]] за зямельныя ўладанні і рэгальныя функцыі біскупа{{sfn|Rapp|2003|p=149}}. Гэта права ўмяшання ў епіскапальныя выбары ажыццяўлялася толькі над германскімі ўладаннямі імператара. Ён страчваў свой уплыў на прызначэнне біскупаў у Бургундыі і Італіі{{sfn|Rovan|1994|p=126}}. Слова «[[канкардат]]» пачало ўжывацца толькі пасля з'яўлення працы Мікалая Кузанскага ''De concordantia catholica'' ў 1434 годзе{{sfn|Browne|1922}}. Папству ўдалося на час пазбавіць нацыянальнае духавенства з-пад улады манархаў. Яно такім чынам умацавала свой прэстыж. Папа Калікст II паспяшаўся склікаць [[Першы Латэранскі сабор]] — першы з часу сабора ў Канстанцінопалі ў 869 годзе. Ён пацвердзіў палажэнні Вормскага канкардата і зноў асудзіў сіманію і ўмяшанне свецкіх уладарстваў у маёмасць і даходы Царквы{{sfn|Chélini|1991|p=292}}. Папства набыло элементы і характарыстыкі манархіі, аднак не змагло навязаць сваё сусветнае панаванне (''dominium mundi''). Адлучаючы свецкае ад духоўнага, яно спрыяла паступовай секулярызацыі імператарскай улады, якую моцна аслабіла. Кампраміс стаў у значнай ступені паражэннем для Імперыі. Прэлаты перасталі быць чыноўнікамі свецкага кіраўніка, а сталі васаламі, як свецкія князі. Адміністрацыйны каркас Атанідаў страціў сваю трываласць. Канфлікт на гэтым не скончыўся. Ён аднавіўся ў 1154 годзе з пачаткам «барацьбы паміж святарствам і Імперыяй» і скончыўся поўным паражэннем германскіх імператараў стагоддзе праз. Каля 1220 года [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрых II]] урэшце адмовіўся нават ад прывілеяў, якія яму прадстаўляў Вормскі канкардат на германскай зямлі. == Спадчына і значэнне == === Мясцовая ўлада === У доўгатэрміновай перспектыве заняпад імперскай улады прывёў да падзелу Германіі аж да XIX стагоддзя. Падобным чынам у Італіі спрэчка аб інвестытуры аслабіла аўтарытэт імператара і ўзмацніла мясцовых сепаратыстаў{{sfn|Hearder, Waley|1963}}. У той час як манархія была ўцягнутая ў спрэчку з Царквой, яе ўлада зніжалася, а лакалізаваныя правы панавання над сялянамі павялічваліся. Гэта прывяло да павелічэння прыгоннага права, якое абмяжоўвала правы большасці насельніцтва. Таксама ўзраслі мясцовыя падаткі і зборы, у той час як каралеўская казна пусцела, і ўмацаваліся лакалізаваныя правы правасуддзя, калі суды не павінны былі адказваць перад каралеўскай уладай. === Выбар лідараў === Папства ўзмацнілася, а свецкія людзі сталі ўдзельнічаць у рэлігійных справах, што павялічыла іх набожнасць і падрыхтавала глебу для Крыжовых паходаў і вялікай рэлігійнай жыццёвасці XII стагоддзя. [[Файл:Façade du Palais des Papes.jpg|міні|злева|[[Авіньёнскае паланенне папаў]] адбылося праз некалькі стагоддзяў пасля Вормскага канкардата і паказала, што ўмяшанне каралёў у справы папства працягвалася.]] Германскія каралі па-ранейшаму мелі дэ-факта ўплыў на выбар германскіх біскупаў, хоць з часам германскія князі атрымалі ўплыў сярод царкоўных выбаршчыкаў. Вырашэнне спрэчкі прывяло да значнага паляпшэння характару людзей, узведзеных у епіскапат. Каралі больш не ўмешваліся так часта ў іх абранне, а калі ўмешваліся, то звычайна вылучалі больш годных кандыдатаў на пасаду{{sfn|Dahmus|1969|p=229}}. Вормскі канкардат не паклаў канец умяшанню еўрапейскіх манархаў у выбар Папы. На практыцы германскія каралі захавалі вырашальны голас у выбары іерархіі. Рост кананічнага права ў царкоўных судах быў заснаваны на рымскім праве і павялічыў сілу Рымскага Пантыфіка{{sfn|Dahmus|1969|p=320}}. Спрэчкі паміж папамі і імператарамі Свяшчэннай Рымскай імперыі працягваліся да таго часу, пакуль Паўночная Італія не была цалкам страчана для імперыі пасля войнаў гвельфаў і гібелінаў. Імператар [[Атон IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Атон IV]] рушыў на Рым і загадаў папу [[Інакенцій III|Інакенцію III]] ануляваць Вормскі канкардат і прызнаць права імперскай кароны рабіць прызначэнні на ўсе вакантныя бенефіцыі. Гісторык Норман Кантар адзначыў, што спрэчка «зруйнавала раннесярэдневяковую раўнавагу і паклала канец узаемапранікненню ''ecclesia'' (царквы) і ''mundus'' (свету)»{{sfn|Cantor|1993|p=395}}. Каралі працягвалі спрабаваць кантраляваць царкву альбо прама, альбо ўскосна палітычнымі сродкамі на працягу стагоддзяў. Гэта найбольш выразна відаць у [[Авіньёнскае паланенне папаў|Авіньёнскім паланенні папаў]]. Канфлікт у Германіі і Паўночнай Італіі, магчыма, пакінуў культуру гатовай для з'яўлення розных пратэстанцкіх сект, такіх як [[Катары|катары]], [[Вальдэнсы|вальдэнсы]] і, у канчатковым выніку, [[Ян Гус]] і [[Марцін Лютэр]]. === Аўтарытэт і рэформы === У Францыі, Англіі і Іспаніі кароль мог пераадолець паўстанні сваіх магнатаў і ўсталяваць уладу свайго каралеўскага дамена, таму што ён мог абапірацца на Царкву, якая на працягу некалькіх стагоддзяў давала яму містычны аўтарытэт. Манархі, якія паўставалі, маглі быць адлучаны ад царквы, і пасля публічнага пакаяння зноў прыняты ў яе{{sfn|Davis|1966|p=256}}. З трох рэформаў, якія спрабавалі правесці Грыгорый VII і яго папярэднікі, найбольш паспяховай была рэформа адносна цэлібату духавенства. Сіманія была часткова спынена. Супраць свецкай інвестытуры яны здабылі толькі абмежаваны поспех, які здаваўся ўсё менш уражлівым з цягам гадоў. У перыяд пасля Вормскага канкардата Царква значна ўзмацнілася ў аўтарытэце і ўладзе{{sfn|Thorndike|1956|p=293–294}}. Фармулёўка Вормскага канкардата была неадназначнай, яна абыходзіла некаторыя пытанні, што прымушала некаторых навукоўцаў рабіць выснову, што кампраміс адвярнуўся ад сапраўдных надзей на рэформу. Паводле У. Джордана, тэорыі [[Божае права каралёў|божага права каралёў]] быў нанесены ўдар, ад якога яна ніколі цалкам не акрыяла{{sfn|Jordan|2003|p=99}}. === Аб'яднанне Германіі і Італіі === Вынікам гэтага доўгага эпізоду стала тое, што цэлае пакаленне вырасла ў Германіі і Паўночнай Італіі ў атмасферы вайны, сумневаў і скептыцызму. Прыхільнікі папства дабіліся поспеху ў даказванні, што каралеўская ўлада не мае боскага паходжання, чым падарвалі маральны аўтарытэт імператара. Сур'ёзныя расколы, выкліканыя барацьбой за інвестытуру, раздзялілі вялікія тэрыторыі Свяшчэннай Рымскай імперыі. Паводле Дэйвіса, гэтыя расколы былі настолькі глыбокімі і працяглымі, што ні Германія, ні Італія не змаглі ўтварыць згуртаваную нацыянальную дзяржаву аж да XIX стагоддзя{{sfn|Davis|1966|p=256–257}}. === Германская культура === Катастрафічныя палітычныя наступствы барацьбы паміж папам і імператарам таксама прывялі да культурнага заняпаду. Германія страціла інтэлектуальнае лідарства ў Заходняй Еўропе. У 1050 годзе германскія манастыры былі буйнымі цэнтрамі навучання і мастацтва, а германскія школы тэалогіі і кананічнага права былі неперасягненымі ва ўсёй Еўропе. Доўгая вайна за інвестытуру высмактала энергію з германскіх царкоўнікаў і інтэлектуалаў. Яны адсталі ад дасягненняў у філасофіі, праве, літаратуры і мастацтве, якія адбываліся ў Францыі і Італіі. У многім Германія так і не дагнала іх на працягу ўсяго Сярэднявечча{{sfn|Cantor|1969|p=303}}. Першы германскі ўніверсітэт у [[Гейдэльберг]]у быў заснаваны толькі ў 1386 годзе. === Развіццё свабоды і росквіту (тэорыя дэ Мескіты) === Палітолаг Брус Буэна дэ Мескіта сцвярджае, што Вормскі канкардат утрымліваў у сабе зародак суверэнітэту, заснаванага на нацыі, які аднойчы будзе пацверджаны [[Вестфальскі мір|Вестфальскім мірам]] (1648 год). Канкардат стварыў структуру стымулаў для кіраўнікоў каталіцкіх частак Еўропы такім чынам, што ў паўночных рэгіёнах мясцовыя кіраўнікі былі матываваны павышаць узровень дабрабыту і свабоды сваіх падданых, паколькі такія рэформы дапамагалі ім адстойваць сваю незалежнасць ад Папы<ref name="MesquitaLecture">{{cite web |author=Bruce Bueno de Mesquita |title=The Game of Worms |url=https://www.youtube.com/watch?v=4fpYRSuENDo |date=снежань 2019 |publisher=Duke University}}</ref>. Згодна з Вормскім канкардатам, Папа стаў фактычным выбаршчыкам біскупаў, бо яго рэкамендацыі амаль гарантавалі прызначэнне кандыдата. Калі мясцовы кіраўнік адхіляў намінанта Папы, ён мог пакінуць даходы ад дыяцэзіі сабе, але Папа мог адпомсціць, забараніўшы свяшчэннікам праводзіць пэўныя сакрамэнты, даруючы клятвы вернасці васалаў кіраўніку ці нават адлучыўшы кіраўніка ад царквы. Мясцовы свецкі кіраўнік мог стымуляваць эканоміку свайго дамена, даючы сваім падданым больш свабоды, каб сабраць дастаткова падаткаў для ўзнагароджання сваіх асноўных прыхільнікаў і забеспячэння іх лаяльнасці. Аднак лібералізацыя рабіла падданых больш настойлівымі. У каталіцкіх рэгіёнах Еўропы ўплыў Папы быў слабейшы чым далей рэгіён знаходзіўся ад Рыма. Дэ Мескіта сцвярджае, што менавіта таму паўночныя рэгіёны Еўропы, такія як Англія і Нідэрланды, сталі больш квітнеючымі і свабоднымі, чым паўднёвыя, што ў выніку зрабіла магчымай [[Пратэстанцкая рэфармацыя|Пратэстанцкую рэфармацыю]]. == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Balard, M. |загаловак=Des Barbares à la Renaissance |выдавецтва=Hachette |год=1973 |isbn=2011455405 |ref=Balard}} * {{Кніга |аўтар=Mayeur, J.-M. |загаловак=Histoire du christianisme. Apogée de la papauté et expansion de la chrétienté (1054-1274) |выдавецтва=Desclée |год=1993 |isbn=2-7189-0573-5 |ref=Mayeur}} * {{Кніга |аўтар=Rapp, F. |загаловак=Le Saint-Empire romain germanique, d'Otton le Grand à Charles Quint |выдавецтва=Seuil |год=2003 |isbn=2020555271 |ref=Rapp}} * {{Кніга |аўтар=Rovan, J. |загаловак=Histoire de l'Allemagne |выдавецтва=Seuil |год=1994 |isbn=2020351366 |ref=Rovan}} * {{Кніга |аўтар=Chélini, J. |загаловак=Histoire religieuse de l'Occident médiéval |выдавецтва=Hachette |год=1991 |isbn=2012790747 |ref=Chélini}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=Church, Kingship, and Lay Investiture in England, 1089–1135 |выдавецтва=Princeton University Press |год=1958 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=The Civilization of the Middle Ages |выдавецтва=HarperCollins |год=1993 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=Medieval History: The Life and Death of a Civilization |выдавецтва=Macmilllan |год=1969 |isbn=9780023190704 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Rubenstein, J. |загаловак=Armies of Heaven: The First Crusade and the Quest for Apocalypse |месца=New York |выдавецтва=Basic Books |год=2011 |isbn=978-0-465-01929-8 |ref=Rubenstein}} * {{Кніга |аўтар=Blumenthal, U.-R. |загаловак=The Investiture Controversy: Church and Monarchy from the Ninth to the Twelfth Century |выдавецтва=University of Pennsylvania Press |год=1988 |isbn=978-0-8122-8112-5 |ref=Blumenthal}} * {{Кніга |аўтар=Henry IV |загаловак=Select Historical Documents of the Middle Ages |выдавецтва=George Bell and Sons |месца=London |год=1903 |ref=Henry IV}} * {{Кніга |аўтар=Fuhrmann, H. |загаловак=Germany in the High Middle Ages c. 1050–1200 |выдавецтва=Cambridge University Press |месца=Cambridge |год=1986 |isbn=978-0-521-31980-5 |ref=Fuhrmann}} * {{Кніга |аўтар=Robinson, I. S. |загаловак=Henry IV of Germany 1056-1106 |выдавецтва=Cambridge University Press |месца=Cambridge |год=2003 |isbn=0521545900 |ref=Robinson}} * {{Артыкул |аўтар=Zanichelli, G. |загаловак=Una donna al potere |выданне=Alumina |год=2006 |том=15 |старонкі=47–51 |ref=Zanichelli}} * {{Кніга |аўтар=Davis, R. H. C. |загаловак=A History of Medieval Europe: From Constantine to Saint Louis |выдавецтва=Longmans |год=1966 |ref=Davis}} * {{Кніга |аўтар=Jordan, W. C. |загаловак=Europe in the High Middle Ages |выдавецтва=Viking |год=2003 |isbn=9780670032020 |ref=Jordan}} * {{Артыкул |аўтар=Browne, P. W. |загаловак=The Pactum Callixtinum: an innovation in Papal diplomacy |выданне=The Catholic Historical Review |год=1922 |том=8 |нумар=2 |старонкі=180–190 |ref=Browne}} * {{Кніга |аўтар=Dahmus, J. |загаловак=The Middle Ages, A Popular History |выдавецтва=Doubleday and Company |месца=Garden City, NY |год=1969 |ref=Dahmus}} * {{Кніга |аўтар=Thorndike, L. |загаловак=The History of Medieval Europe |выдавецтва=Houghton Mifflin |год=1956 |ref=Thorndike}} * {{Кніга |аўтар=Hearder, H., Waley, D. P. |загаловак=A Short History of Italy: From Classical Times to the Present Day |год=1963 |ref=Hearder, Waley}} * {{Кніга |аўтар=[[Аляксандр Хлявоў|Хлевов А.]] |загаловак=Краткая история средних веков |месца=СПб |выдавецтва=Амфора |год=2008 |старонак=368 |isbn=978-5-367-00783-1 |ref=Хлевов}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Германіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Італіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Свяшчэнная Рымская імперыя]] [[Катэгорыя:Грыгарыянская рэформа]] [[Катэгорыя:Падзеі XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Падзеі XII стагоддзя]] tjro9xxhq8ea3yczye9ij4zdh7a43ob 5144339 5144258 2026-05-21T08:50:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5144339 wikitext text/x-wiki [[Файл:Investiturewoodcut.png|міні|Сярэдневяковы кароль перадае [[біскуп]]у сімвалы яго ўлады (гравюра 1905 года).]] '''Барацьба́ за інвестыту́ру''' (ад {{lang-la|investitura}} — «увядзенне ў валоданне»; {{lang-la|Controversia de Investitura}}, {{lang-de|Investiturstreit}}, {{lang-fr|Querelle des Investitures}}) — маштабны палітычны і рэлігійны канфлікт, які адбываўся паміж [[Папства|папствам]] і свецкімі манархамі ў [[Сярэдневяковая Еўропа|сярэдневяковай Еўропе]] ў канцы XI — пачатку XII стагоддзя (1075—1122 гады). Асноўным аб'ектам спрэчкі з'яўлялася права прызначаць і зацвярджаць на пасадзе ([[Інвестытура|інвеставаць]]) [[біскуп]]аў і [[абат]]аў манастыроў, а таксама самога [[Папа Рымскі|Рымскага Папу]]{{sfn|Cantor|1958|p=8–9}}. Гэта найбольш значны канфлікт паміж [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквой]] і свецкай уладай у Сярэднявеччы. У больш шырокім палітычным кантэксце канфлікт з'яўляўся барацьбой за [[суверэнітэт]] над [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]]. Рад рымскіх папаў у XI—XII стагоддзях падарваў уладу імператара і іншых еўрапейскіх манархаў, што прывяло да амаль паўвекавога супрацьстаяння. Яно пачалося ў 1076 годзе як барацьба за ўладу паміж папам [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|Грыгорыем VII]] і каралём (пазней імператарам) [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыхам IV]]{{sfn|Rubenstein|2011|p=18}}. Умяшанне свецкіх улад у духоўныя справы прывяло да глыбокага заняпаду [[клір]]у, які перастаў ставіць сваю духоўную ролю на першае месца. [[Грыгарыянская рэформа]], распачатая ў сярэдзіне XI стагоддзя, мела на мэце барацьбу з невыкананнем духавенствам сваіх абавязкаў, што пабудзіла Папу паспрабаваць узяць духавенства пад свой кантроль на шкоду палітычным уладам. Канфлікт быў вырашаны ў 1122 годзе, калі папа [[Калікст II]] і імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]] узгаднілі [[Вормскі канкардат]]. Пагадненне патрабавала ад біскупаў прыносіць клятву вернасці свецкаму манарху, але пакідала права выбару за царквой. Канкардат пацвердзіў права царквы надзяляць біскупаў свяшчэннай уладай, якая сімвалізавалася [[Пярсцёнак|пярсцёнкам]] і [[Біскупскі кій|кіем]]. У Германіі (але не ў Італіі і Бургундыі) імператар таксама захаваў за сабой права старшынстваваць на выбарах абатаў і біскупаў царкоўнымі ўладамі і вырашаць спрэчкі. Працяглае супрацьстаянне істотна аслабіла вярхоўную ўладу імператараў [[Салічная дынастыя|Салічнай дынастыі]] і значна ўзмацніла ўладу мясцовай знаці. Канфлікт нанёс непапраўны ўдар па перспектыве ператварэння імперыі ў паўнавартасную цэнтралізаваную дзяржаву, ад якога яна не змагла акрыяць аж да [[Аб'яднанне Германіі|аб'яднання Германіі]] ў XIX стагоддзі. Тым часам адбылася і кароткая, але значная спрэчка аб інвестытуры паміж папам [[Пасхалій II|Пасхаліем II]] і каралём Англіі [[Генрых I (кароль Англіі)|Генрыхам I]] з 1103 па 1107 год, якая завяршылася падпісаннем Лонданскага канкардата. == Перадгісторыя == === Практычныя праблемы === Пасля заняпаду [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] інвестытура праводзілася прадстаўнікамі кіруючай знаці (свецкая інвестытура), нягледзячы на тое, што тэарэтычна гэта была задача царквы{{sfn|Blumenthal|1988|p=34–36}}. Многія біскупы і абаты самі належалі да кіруючай знаці. Улічваючы, што большасць прадстаўнікоў еўрапейскай арыстакратыі практыкавала маярат і перадавала свае дваранскія тытулы старэйшаму нашчадку мужчынскага полу, малодшыя браты часта шукалі кар'еру на вышэйшых прыступках царкоўнай іерархіі. Гэта было асабліва актуальна там, дзе сям'я магла заснаваць уласную царкву або абацтва ў сваім маёнтку{{sfn|Cantor|1993|p=243-276}}. Паколькі з пасадай біскупа або абата звычайна была звязана значная колькасць багаццяў і зямель, продаж царкоўных пасад — практыка, вядомая як [[Сіманія|«сіманія»]] — была важнай крыніцай даходу для кіраўнікоў з ліку знаці. Імператары ў значнай ступені абапіраліся на біскупаў у сваім свецкім кіраванні, паколькі яны не былі спадчыннай або квазіспадчыннай знаццю з сямейнымі інтарэсамі. Імперскія кіраўнікі апраўдвалі сваю ўладу тэорыяй [[Божае права каралёў|божага права каралёў]]{{sfn|Cantor|1993|p=243-276}}. У сярэдзіне X стагоддзя Папа знаходзіўся ў такім жа цяжкім становішчы, як і ў часы кантролю [[Франкская дзяржава|франкаў]]<ref name="VaticanState">{{cite web |url=https://vaticanstate.ru/vtorzhenie-frankov/ |title=Вторжение франков. Образование Церковного Государства |publisher=VaticanState.ru |lang=ru |accessdate=14 кастрычніка 2021 |archive-date=28 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028164100/https://vaticanstate.ru/vtorzhenie-frankov/}}</ref>. Імператар [[Атон I Вялікі|Атон I]] на час пазбавіў Папу ад уплыву арыстакратыі, але адначасова вымусіў яго падпарадкавацца сваёй уладзе — адбылося практычна тое ж самае, што і пры [[Карл Вялікі|Карле Вялікім]]. У 963 годзе папа [[Ян XII (Папа Рымскі)|Ян XII]], нягледзячы на тое, што быў прыхільнікам германскага імператара і нават сам каранаваў яго ў Рыме, вымушаны быў шукаць саюза са сваімі былымі ворагамі супраць імператара. Аднаўленне аўтарытэту Папы было ў інтарэсах кіраўніка Свяшчэннай Рымскай імперыі — яго аўтарытэт павінен быў дапамагаць трымаць у падпарадкаванні разбагацелае вышэйшае нямецкае духавенства. Дуалізм свецкай і рэлігійнай улады, характэрны для сярэдневяковай Еўропы, зрабіў непазбежным вострае саперніцтва ў пытаннях аб прыярытэце ўлады. Да канца XI стагоддзя права царкоўнай інвестытуры фактычна належала свецкай уладзе, што знаходзілася ў супярэчнасці з тэарэтычнай ідэяй аб паўнаце ўлады рымскіх папаў. З 955 па 1057 год з 25 папаў 5 былі зрынуты імператарамі і 12 узведзены на прастол. Свяшчэннікамі нярэдка рабіліся выпадковыя людзі, якія не мелі духоўнага звання. [[Файл:Omer et le Roi Dagobert.jpg|міні|Кароль франкаў [[Дагаберт I]] перадае біскупства [[Тэруан]] [[Адамар Тэруанскі|Адамару]]. «Жыціе святога Амера», XI стагоддзе.]] Улада [[Атанід|Атанідаў]] на чале Свяшчэннай Рымскай імперыі пачалася 2 лютага 962 года з каранацыі ў Рыме імператара Атона I папам Янам XII<ref name="Medieval Lands">[http://fmg.ac/Projects/MedLands/GERMANY,%20Kings.htm#_Toc144380770 Генеалогія Атона I на сайце ''Medieval Lands''].</ref>. Атаніды паступова ўстанавілі поўны кантроль над абраннем папаў і прызначэннем біскупаў у імперыі. Каб замацаваць сваю ўладу, імператары перадавалі [[Рэгалія|рэгальныя]] паўнамоцтвы [[прэлат]]ам. Біскупы мелі тую перавагу, што не мелі спадчыннікаў. Прадастаўленне пасад і маёмасці толькі на час жыцця дазваляла вяртаць землі пасля смерці васала і, такім чынам, пазбягаць паступовай страты ўладанняў. [[Людовік I Набожны|Людовік Набожны]] паскорыў канец [[Каралінгская імперыя|Каралінгскай імперыі]], парушыўшы раўнавагу паміж фіскальнымі зямельнымі ўладаннямі і ўладаннямі, перададзенымі ў карыстанне знаці{{sfn|Balard|1973|p=72}}. З таго часу імператар больш не быў дастаткова багатым, каб утрымліваць сваіх васалаў. З моманту свайго заснавання Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі была абмежавана недахопам інстытутаў, на якія імператар мог бы абаперціся, і слабасцю сваіх даходаў, паколькі імператары мелі толькі ўласныя дамены для фінансавання сваёй палітыкі<ref name="Universalis">''[[Encyclopædia Universalis]]'', артыкул «Allemagne médiévale».</ref>. Атаніды пазбягалі гэтай праблемы, даючы свецкую і духоўную інвестытуру людзям па ўласным выбары. Такім чынам, біскупы ''Reichskirche'' (літаральна «Імперскай царквы») утварылі касцяк імперскай адміністрацыі. Іх інвестытура сімвалізавалася ўручэннем імператарам пярсцёнка і кія біскупу, які ўступаў на пасаду. Гэтая практыка тычылася не толькі [[Дыяцэзія|дыяцэзій]], але і каралеўскіх [[манастыр]]оў, а таксама буйных свецкіх [[Капітул|капітулаў]]{{sfn|Mayeur|1993|p=119}}. Прыход да імперскай улады [[Салічная дынастыя|Салічнай дынастыі]] ў 1024 годзе з абраннем імператара [[Конрад II|Конрада II]] не змяніў гэтую арганізацыю. Да часоў кіравання [[Генрых III (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха III]] гэтая інстытуцыйная сістэма працавала бездакорна. === Грыгарыянская рэформа і імперскія прэрагатывы === [[Файл:Heinrich III. (HRR) Miniatur.jpg|міні|Імператар [[Генрых III (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых III]] (мініяцюра 1040 года).]] У XI стагоддзі гэта палітыка ўступіла ў поўную супярэчнасць з грыгарыянскай рэформай, якая праводзілася папствам. З X стагоддзя рух манастырскай рэформы, падтрыманы такімі абацтвамі, як [[Клюнійскае абацтва|Клюні]], [[Бронь (абацтва)|Бронь]] або [[Абацтва Горзэ|Горзэ]], імкнуўся маралізаваць паводзіны духавенства. Са свайго боку кароль Германіі з 1039 года, Генрых III, верыў, што ён з'яўляецца памазаннікам Божым, і ставіў пад сваю непасрэдную апеку рэфармаваныя манастыры, каб вывесці іх з-пад улады свецкіх сеньёраў{{sfn|Rapp|2003|p=90}}. Адначасова з гэтым жаданне палепшыць пісьменнасць і набожнасць персаналу, прызначанага для кіравання прыходамі і маёнткамі, прывяло да таго, што імператар Генрых III прызначыў і зрынуў трох папаў запар на працягу некалькіх гадоў у сярэдзіне XI стагоддзя{{sfn|Cantor|1993|p=243-276}}. У Рыме ў той жа час буйныя сем'і горада змагаліся за папскі прастол. На чало Каталіцкай царквы прэтэндавалі тры папы. [[Сутрыйскі сабор]] пазбавіў гэтых трох папаў улады ў снежні 1046 года. [[Архідыяцэзія Бамберга|Біскуп Бамберга]], які стаў папам пад імем [[Клімент II (Папа Рымскі)|Клімента II]], каранаваў Генрыха III і яго жонку імператарам і імператрыцай Свяшчэннай Рымскай імперыі{{sfn|Rapp|2003|p=91-92}}. Затым Генрых III прызначыў свайго стрыечнага брата, будучага [[Леў IX (Папа Рымскі)|Льва IX]], сваім пераемнікам на [[Святы Прастол]]. Апошні атачыў сябе рэфарматарамі, сярод якіх быў Гільдэбранд, будучы папа Грыгорый VII<ref name="rappheimet">{{cite web |author=Francis Rapp |title=Saint Léon IX, Pape et confesseur |url=https://har22201.blogspot.com/2013/04/saint-leon-ix-pape.html |website=har22201.blogspot.com |date=19 красавіка 2013 |accessdate=8 сакавіка 2026 |lang=fr}}</ref>. Яго пантыфікат адзначыў пачатак грыгарыянскай рэформы з кастрычніка 1049 года, калі ён склікаў сабор у Рэймсе, які асудзіў сіманію і [[нікалаізм]]<ref>{{кніга |аўтар=Florian Mazel |загаловак=Féodalités, 888-1180 |месца=Paris |выдавецтва=[[Belin éditeur|Belin]] |год=2010 |старонак=784 |isbn=978-2-7011-3359-1 |мова=fr}}</ref>. Але ў 1054 годзе Леў IX памёр. У сваю чаргу імператар Генрых III памёр у 1056 годзе, пакінуўшы толькі шасцігадовага спадчынніка. Скарыстаўшыся непаўналеццем будучага імператара Генрыха IV, тагачаснага [[Кароль рымлян|караля рымлян]], папа [[Мікалай II (Папа Рымскі)|Мікалай II]] (абраны пасля жорсткай барацьбы з антыпапам [[Бенедыкт X (антыпапа)|Бенедыктам X]]) у 1059 годзе вырашыў выдаць булу ''[[In nomine Domini]]'', якая рэзервавала абранне Папы толькі за [[Кардынал|кардыналамі]]. Була таксама забараніла свецкую інвестытуру. У адказ на гэта ўсе біскупы Германіі, якія падтрымлівалі імператара, сабраліся ў 1061 годзе і абвясцілі ўсе ўказы Мікалая II несапраўднымі. Тым не менш, выбары [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандра II]] і Грыгорыя VII прайшлі паводле царкоўных правілаў, без удзелу імператара. Сярод рэфарматараў некаторыя лічылі, што дрэнныя паводзіны духавенства звязаны са свецкай інвестытурай. Свецкая інвестытура асуджалася, нават калі яна не адбывалася ў абмен на грошы<ref name="Rapp">{{cite web |lang=fr |author=Francis Rapp |title=Les relations entre le Saint-Empire et la papauté, d'Otton le Grand à Charles IV de Luxembourg (962-1356)] |url=http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/les_relations_entre_le_saint-empire_et_la_papaute_dotton_le_grand_a_charles_iv_de_luxembourg_962-1356.asp |website=clio.fr |accessdate=7 лістапада 2007}}</ref>. Гільдэбранд працягваў энергічна супрацьстаяць свецкай інвестытуры<ref name="encygreg">MM. Berthelot, Hartwig Derenbourg et F.-Camille Dreyfus, ''Le pape Grégoire VII'', ''La Grande encyclopédie : inventaire raisonné des sciences, des lettres et des arts par une société de savants et de gens de lettres'', Paris, Société anonyme de La Grande encyclopédie, 1885-1902, [http://www.encyclopedie-universelle.net/reforme-gregorienne2.html Encyclopédie universelle].</ref>, а затым у якасці вярхоўнага пантыфіка Грыгорыя VII пасля свайго абрання ў 1073 годзе. Але перад ім быў малады кароль рымлян Генрых IV, які меў высокае ўяўленне пра свае абавязкі і правы і меў намер адмяніць саступкі, зробленыя германскім князям і Папу падчас свайго непаўналецця{{sfn|Rovan|1994|p=116-117}}. На саборы 1074 года былі прыняты рашэнні адхіліць свяшчэннікаў, якія практыкавалі сіманію. Але нацыянальныя біскупы, пераважна германскія, не спяшаліся выконваць рашэнні. У 1075 годзе Генрых IV прапанаваў выступіць пасярэднікам паміж [[Папскі легат|папскімі легатамі]] і германскімі біскупамі{{sfn|Mayeur|1993|p=70}}. Падчас сабора 1075 года не толькі сіманічныя свяшчэннікі апынуліся пад пагрозай адлучэння, але былі таксама асуджаны і некаторыя біскупы<ref>У Германіі Лімар, Вердэр II Страсбургскі, [[Генрых I фон Шарфенберг|Генрых I Шпаерскі]], [[Герман I (біскуп Бамберга)|Герман I Бамбергскі]].</ref><ref name="Investitures">{{cite web |lang=fr |url=http://www.encyclopedie-universelle.com/reforme-gregorienne2.html |title=Le pape Grégoire VII : La querelle des Investitures |author=Encyclopédie Universelle |website=[http://www.encyclopedie-universelle.com Encyclopédie universelle de la langue française] |accessdate=2 красавіка 2008}}</ref>.: {{цытата|Калі хто-небудзь з гэтага часу атрымае з рук якой-небудзь асобы біскупства або абацтва, няхай ён не лічыцца біскупам. Калі імператар, кароль, герцаг, маркіз, граф, улада або свецкая асоба мае прэтэнзію даваць інвестытуру біскупствам або якой-небудзь царкоўнай годнасці, няхай ён ведае, што адлучаны ад царквы. {{арыгінальны тэкст|fr|Si quelqu'un désormais reçoit de la main de quelque personne un évêché ou une abbaye, qu'il ne soit point considéré comme évêque. Si un empereur, un roi, un duc, un marquis, un comte, une puissance ou une personne laïque a la prétention de donner l'investiture des évêchés ou de quelque dignité ecclésiastique, qu'il se sache excommunié}} }} Гэта быў першы раз, калі Царква заняла такую ​​пазіцыю па пытанні свецкай інвестытуры. Германскі імператар Генрых IV, які толькі што перамог паўстанне ў [[Герцагства Саксонія|Саксоніі]]<ref name="Rapp"/>, хацеў разлічваць на падтрымку адданай імперскай царквы перад абліччам непакорлівасці буйных сеньёраў. Нягледзячы на ​​тое, што ён не быў варожым да рэформы, ён спрабаваў весці перамовы, працягваючы прызначаць біскупаў. Яго мэтай было ўмацаванне ў [[Італія|Італіі]] імперскай царквы, якая была б цалкам вернай яму{{sfn|Mayeur|1993|p=71}}. Два вакантныя біскупствы былі аддадзены дваім яго верным паплечнікам, а таксама [[Міланская архідыяцэзія|архібіскупства Міланскае]], на гэты раз насуперак думцы Папы і гараджан{{sfn|Rovan|1994|p=119}}. Папа выказаў пратэст у вельмі рэзкіх танах. Затым успыхнуў канфлікт. Гісторыкі XII стагоддзя называюць гэтую спрэчку ''Discidium inter sacerdotium et regnum''{{sfn|Mayeur|1993|p=121}}. === Dictatus papae === У 1075 годзе папа Грыгорый VII напісаў дваццаць сем палажэнняў, згрупаваных у ''[[Дыктат папы|Dictatus papae]]''. Ён забараніў інвестытуру [[лаік]]амі пад пагрозай [[адлучэнне ад царквы|адлучэння]] парушальнікаў. Такім чынам, ён замацаваў сваю ўладу над [[Царква (інстытут)|Царквой]], стаўшы адзіным здольным інвеставаць [[прэлат]]аў<ref>{{кніга |аўтар=Stéphane Muzelle |загаловак=100 fiches d'histoire du Moyen Âge |месца=Paris |выдавецтва=Bréal |год=2009 |старонак=319 |старонкі=114 |isbn=978-2-7495-0881-8 |мова=fr}}</ref>. У гэтым дакуменце папа сцвярджаў, што ў хрысціянскім грамадстве ўлада належыць святарскаму саслоўю. Свецкі парадак павінен выконваць загады святароў{{sfn|Rapp|2003|p=132}}. Ён заявіў, што з'яўляецца адзіным, хто мае праз [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] ўніверсальную ўладу, вышэйшую за ўладу манархаў, якіх ён можа зрынуць. Усе носьбіты свецкай улады павінны яму падпарадкоўвацца. Такім чынам, імператар стаў падначаленым вярхоўнага пантыфіка, і імператар больш не быў святой асобай{{sfn|Rapp|2003|p=133}}. Гэта ставіла пад сумненне імперскую царкву і рэжым праўлення, усталяваны Атанідамі<ref name="Rapp"/>. Манархі бачылі ў дзеяннях папы Грыгорыя VII замах на іх уладу. У Царкве папа стаў адзіным заканадаўцам. Нават пастановы сабораў прыпісваліся яму<ref>Yves Congar, article « La papauté », dans ''Encyclopaedia Universalis'', DVD, 2007.</ref>. Адзін з пунктаў сцвярджаў, што папа меў выключнае права зрынаць імператара<ref name="Appleby, R. Scott 1999">{{cite magazine|last=Appleby|first=R. Scott|author-link=R. Scott Appleby|title=How the Pope Got His Political Muscle|magazine=[[U.S. Catholic]]|volume=64|issue=9|page=36|year=1999}}</ref>. Генрых IV адрэагаваў на гэтую дэкларацыю, даслаўшы Грыгорыю VII ліст, у якім ён катэгарычна адклікаў сваю імперскую падтрымку Грыгорыя як Папы. Ліст пачынаўся словамі{{sfn|Henry IV|1076}}: {{цытата|Генрых, кароль не праз узурпацыю, а па святым устанаўленні Божым, Гільдэбранду, цяпер не папу, а фальшываму манаху. {{арыгінальны тэкст|la|Heinricus non usurpatione sed pia Dei ordinatione rex Hildebrando iam non apostolico sed falso monacho}} }} Ліст заканчваўся заклікам да абрання новага Папы: «Я, Генрых, міласцю Божай кароль, з усімі маімі біскупамі, кажу табе, сыдзі, сыдзі!»{{sfn|Fuhrmann|1986|p=64}}. == Канфлікт паміж папам Грыгорыем VII і імператарам Генрыхам IV == === Прыніжэнне імператара Генрыха IV === [[Файл:Hugo-v-cluny heinrich-iv mathilde-v-tuszien cod-vat-lat-4922 1115ad.jpg|міні|злева|Генрых IV выпрошвае пасярэдніцтва ў [[Мацільда Тасканская|Мацільды Тасканскай]] і абата [[Гуга Клюнійскі|Гуга Клюнійскага]]{{sfn|Zanichelli|2006|p=50}}.]] [[Вормскі сінод|Сінод]] германскіх біскупаў, які сабраўся ў [[Вормс]]е ў студзені 1076 года, папракнуў Папу за ўмяшанне ў епіскапскія справы. У адказ Грыгорый VII у лютым 1076 года пазбавіў Генрыха IV улады і адлучыў яго ад царквы, а таксама [[архібіскуп Майнца|архібіскупа Майнца]] [[Зігфрыд I (архібіскуп Майнца)|Зігфрыда I]]{{sfn|Mayeur|1993|p=72, 122}}. Больш таго, біскупам, якія падпісалі Вормскі ліст, прапаноўвалася падпарадкавацца да 1 жніўня 1076 года. Герцагі Швабіі, [[Герцагства Карынтыя|Карынтыі]] і [[Герцагства Баварыя|Баварыі]] выступілі супраць Генрыха IV пры падтрымцы саксаў. 16 кастрычніка 1076 года ў [[Трэбур]]ы князі вырашылі, што будзе абраны новы манарх, калі папскі прысуд не будзе адменены на працягу года{{sfn|Mayeur|1993|p=122}}, і папрасілі Папу прыехаць судзіць зрынутага кіраўніка<ref>Jean-Marie Martin, article « Canossa », dans ''Encyclopaedia Universalis'', DVD, 2007.</ref>. Генрых IV адступіў. Ён таемна пакінуў [[Шпаер]], перайшоў [[Ман-Сені]] ў моцны мароз і паехаў насустрач Грыгорыю VII у [[Каноса|Каносу]] на поўначы Італіі, дзе Папа схаваўся ў замку маркграфіні [[Мацільда Тасканская|Мацільды Тасканскай]]. Тры дні імператар чакаў, пакуль Папа згодзіцца прыняць яго, асуджаны стаяць басанож у снезе. Нарэшце, пасля перамоў, у якіх вырашальную ролю адыгралі Мацільда Тасканская і абат Клюні Гуга, Папа зняў адлучэнне ад царквы. Аднак ён даў зразумець, што адпушчэнне грахоў не азначае вяртання ўлады<ref name="Rapp"/>. Такім чынам, [[Хаджэнне ў Каносу|пакаяннем у Каносе]] Генрыху IV удалося прадухіліць небяспеку пагаднення паміж Папам і апазіцыяй германскіх князёў, але рэабілітацыя Генрыха IV не перашкодзіла абранню паўсталымі князямі новага імператара — [[Рудольф (герцаг Швабіі)|Рудольфа Швабскага]] ў 1077 годзе. === Генрых IV вяртае перавагу === [[Файл:Investiturstreit.jpg|міні|Генрых IV і антыпапа [[Клімент III (антыпапа)|Клімент III]]. Смерць Грыгорыя VII.]] Абапіраючыся на сваіх лангабардскіх васалаў, Генрых IV узмацніў колькасць сваіх прыхільнікаў. Ён не змяніў сваіх палітычных і рэлігійных паводзін. Падчас сінода 7 сакавіка 1080 года Грыгорый VII зноў забараніў інвестытуру і яшчэ раз адлучыў Генрыха IV ад царквы{{sfn|Robinson|2003|p=195}}. Аднак германскае духавенства засталося на баку свайго імператара. Ён разбіў Рудольфа, які быў забіты ў бітве пры [[Мерзебург]]у ў кастрычніку таго ж года<ref name="Investitures"/>. У гэты ж час Генрых IV склікаў у [[Брыксен]]е сабор біскупаў, які зрынуў Папу і абраў [[Антыпапа|антыпапу]], які ўзяў імя [[Клімент III (антыпапа)|Клімента III]]{{sfn|Robinson|2003|p=198–201}}. Клімент III напісаў падробку: прывілей [[Адрыян I|Адрыяна I]] [[Карл Вялікі|Карлу Вялікаму]], які павінен быў пацвердзіць, што Папа Адрыян I даў імператару права папскіх выбараў{{sfn|Mayeur|1993|p=72}}. У сакавіку 1081 года Генрых IV адправіўся ў Італію, дзе каранаваўся каралём Італіі ў [[Павія|Павіі]]<ref name="Henri IV">{{cite web |url=http://www.memo.fr/Dossier.asp?ID=1329 |title=Henri IV du Saint-Empire |website=memo.fr |accessdate=2 красавіка 2008 |lang=fr}}</ref>, у той час як яго крытыкі абралі пад імем [[Герман фон Зальм|Германа I]] графа Зальм-Люксембургскага антыкаралём рымлян. Ён рушыў на Рым, які здолеў узяць толькі ў 1084 годзе, калі гараджане самі адкрылі яму вароты<ref name="Investitures"/>. Генрых каранаваўся імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі з рук антыпапы Клімента III. Грыгорый VII быў вызвалены з [[Замак Святога Анёла|замка Святога Анёла]] [[Роберт Гвіскар|Робертам Гвіскарам]], нармандскім каралём Сіцыліі, але нарманы разрабавалі горад. Гэта выклікала варожасць рымлян да Грыгорыя VII, які быў вымушаны пакінуць Рым і збегчы ў [[Салерна]]<ref name="Investitures"/>, дзе ён памёр ад знясілення 25 мая 1085 года. Апошнімі яго словамі былі: «Я любіў справядлівасць і ненавідзеў беззаконне, і таму паміраю ў выгнанні» ({{lang-la|Dilexi iustitiam et odivi iniquitatem propterea morior in exilio}}){{sfn|Davis|1966|p=253–254}}. Сітуацыя стала заблытанай. Некаторыя германскія біскупы не хацелі падтрымліваць абранне антыпапы. Большая частка біскупаў Паўночнай Італіі была адхілена Грыгорыем VII у 1085 годзе. Генрых IV звольніў усіх германскіх біскупаў — прыхільнікаў Папы. У некалькіх дыяцэзіях апынулася па два біскупы, як у [[Міндэн]]е, дзе былі прызначаныя грыгарыянец Райнхард і Фольмар, прыхільнік імператара{{sfn|Mayeur|1993|p=123}}. У [[Мец]]ы буржуа ўзялі бок імператара і забаранілі ўезд у горад грыгарыянскім біскупам да 1122 года. Германскія манастыры таксама былі ўцягнутыя ў спрэчку. === Ідэалагічная барацьба === Паміж 1080 і 1085 гадамі з абодвух бакоў былі напісаны 24 палемічныя пасквілі. Агулам каля 150 прац на [[Лацінская мова|лацінскай мове]] распаўсюджваліся на тэму «спрэчкі аб інвестытуры»<ref>Joseph de Ghellinck, ''Littérature latine au Moyen Âge'', Georg Olms Verlag, 1969, с. 80.</ref>. На жорсткія асуджэнні канцылярыі Генрыха IV адказвалі доўгія лісты, якія Грыгорый VII дасылаў клірыкам Захаду. Адны забаранялі прымаць сакрамэнты ад жанатага свяшчэнніка, іншыя пагражалі пазбавіць вернікаў сакрамэнтаў. Забарона сіманіі таксама выклікала шматлікія спрэчкі аб месцы каралеўскай улады ў Царкве{{sfn|Mayeur|1993|p=126}}. Папа мог разлічваць на вялікую колькасць царкоўных пісьменнікаў у эпоху, калі духавенства было галоўным захавальнікам ведаў. Манастыры, якія прынялі тэзісы Папы, з'яўляліся эфектыўным рэтранслятарам, у прыватнасці [[Райхенау (манастыр)|Райхенау]], [[Шафгаўзен]] і абацтва Гірзау{{sfn|Rapp|2003|p=142}}. [[Манегольд з Лаўтэнбаха]] нават прыпісваў каралеўскі аўтарытэт дэлегаванню ўлады народам, які мог яе ануляваць, калі манарх вёў сябе як тыран. Імперская партыя адрадзіла тэзісы аб боскім устанаўленні каралеўскай улады і аб свяшчэннай місіі імператара{{sfn|Rovan|1994|p=122}}. Юрысты з [[Балоння|Балонні]] і [[Падуя|Падуі]] вылучылі новае прачытанне [[Рымскае права|рымскага права]], якое рабіла імператара вярхоўным манархам, а Папу — такім жа падданым, як і ўсе іншыя{{sfn|Rovan|1994|p=123}}. [[Сігеберт з Жамблу]] змясціў дэбаты ў гістарычную перспектыву: імперыя перайшла ад рымлян да франкаў, потым ад франкаў да германцаў{{sfn|Rapp|2003|p=143}}. === Канец праўлення Генрыха IV === [[Файл:Herrschaftsübergabe von Heirich IV. an Heinrich V.jpg|міні|Генрых IV і яго сын Конрад.]] Пасля смерці Грыгорыя VII два гады не абіраўся ні адзін папа. Наступны папа [[Віктар III]] кіраваў толькі дзесяць месяцаў. Генрых IV пачаў думаць, што перамога на яго баку, але ён сутыкнуўся з новым папам [[Урбан II|Урбанам II]]. Яму прыйшлося сутыкнуцца з паўстаннем у Баварыі ў 1086 годзе і, па падгаворванні Мацільды Тасканскай, з першым паўстаннем свайго сына Конрада, герцага Латарынгіі, які быў абраны каралём Германіі ў 1087 годзе<ref name="Henri IV"/>. Паміж 1093 і 1097 гадамі яго сын Конрад забараніў яму любое вяртанне ў Германію, заняўшы альпійскія перавалы. Урбан II у той жа час здзейсніў паездку ў Францыю і на [[Клермонскі сабор (1095)|Клермонскім саборы]] (1095) заклікаў хрысціянскі свет да першага крыжовага паходу, узначаліўшы прадпрыемства, якое мабілізавала ўвесь заходні хрысціянскі свет{{sfn|Rapp|2003|p=143}}. У 1099 годзе [[Пасхалій II]], клюнійскі манах, змяніў Урбана II. Жонка Генрыха IV Еўпраксія Усеваладаўна (якая пасля шлюбу і каранацыі стала Адэлаідай), а потым яго другі сын, будучы імператар Генрых V, якога ён прымусіў абраць каралём у 1099 годзе, пакінулі яго і падтрымалі Папу. Генрых V прымусіў свайго бацьку адрачыся ад прастола на [[Майнц|Майнцскім]] сойме ў 1105 годзе<ref name="Henri IV"/>. Генрых IV памёр у 1106 годзе ў [[Льеж]]ы, усё яшчэ адлучаны ад царквы. Германская царква, стомленая канфліктам, дазволіла пераканаць сябе ў негатыўных наступствах сіманіі. Біскупы цяпер надавалі менш значэння палітычным справам і праяўлялі большую заклапочанасць рэлігійнымі аспектамі свайго служэння{{sfn|Mayeur|1993|p=127}}. Нягледзячы на ўпарты супраціў Генрыха IV, грыгарыянская рэформа дамаглася прагрэсу ў Германіі. == Англійская спрэчка аб інвестытуры (1102—1107) == На момант смерці Генрыха IV [[Генрых I (кароль Англіі)|Генрых I Англійскі]] і грыгарыянскае папства таксама былі ўцягнуты ў спрэчку аб інвестытуры, і яе рашэнне паслужыла мадэллю для канчатковага вырашэння пытання ў імперыі. [[Вільгельм I Заваёўнік|Вільгельм Заваёўнік]] прыняў папскі сцяг ад папы [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандра II]] падчас свайго ўварвання ў Англію, але пасля паспяховага зыходу паспяхова адхіліў сцвярджэнне Папы аб тым, што ён павінен прыехаць у Рым і прынесці прысягу за свой феод згодна з агульнымі палажэннямі «[[Канстанцінаў дар|Канстанцінавага дару]]». Забарона на свецкую інвестытуру ў ''Dictatus papae'' не пахіснула лаяльнасці біскупаў і абатаў Вільгельма. У часы праўлення Генрыха I запал абменаў паміж Вестмінстэрам і Рымам прымусіў [[Ансельм Кентэрберыйскі|Ансельма, архібіскупа Кентэрберыйскага]], адмовіцца ад пасярэдніцтва і сысці ў абацтва. Роберт дэ Бамон быў адлучаны ад царквы, але пагроза адлучэння караля заставалася нерэалізаванай. Папству была патрэбная падтрымка англійскага Генрыха, пакуль германскі Генрых быў яшчэ незломлены. Запланаваны крыжовы паход таксама патрабаваў англійскай падтрымкі. Лонданскі канкардат, узгоднены ў 1107 годзе, стаў папярэднікам кампрамісу, які пазней быў прыняты ў Вормскім канкардаце. У Англіі, як і ў Германіі, каралеўская канцылярыя пачала адрозніваць свецкую і царкоўную ўладу прэлатаў. Саступаючы палітычнай рэальнасці і выкарыстоўваючы гэтае адрозненне, Генрых I Англійскі адмовіўся ад свайго права інвеставаць сваіх біскупаў і абатаў, захоўваючы пры гэтым звычай патрабаваць ад іх прыносіць прысягу за [[Тэмараліі|тэмараліі]] (зямельныя ўладанні, звязаныя з епіскапатам) непасрэдна з яго рук, пасля таго як біскуп прыносіў клятву вернасці і феадальнай васальнай залежнасці ў цырымоніі камендацыі (''commendatio''), як любы свецкі васал<ref>{{cite web |url=http://www.concordatwatch.eu/topic-877.834 |title=How the world's first concordat came about (documents and commentary) |website=concordatwatch.eu |lang=en}}</ref>. Генрых I стаў часта ўзнагароджваць свецкіх клеркаў, якія працавалі ў яго канцылярыі, тытуламі біскупа і абата. У адрозненне ад сітуацыі ў Германіі, ён выкарыстаў спрэчку аб інвестытуры для ўзмацнення свецкай улады караля. Пазней супярэчнасці ўсплывуць у справе [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] пры Генрыху II. == Вормскі кампраміс == Калі імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]] прыйшоў да ўлады, пытанне аб інвестытуры ўжо было вырашана ў Францыі і Англіі. Ён разумеў, што перамовы магчымыя. Французскі біскуп Іў Шартрскі, спецыяліст па кананічным праве, прапанаваў рашэнне, адрозніваючы духоўную ўладу ад свецкай. === Канфлікт паміж Генрыхам V і Пасхаліем II === Генрых V абапіраўся на прыхільнікаў грыгарыянскай рэформы, каб умацаваць сваю ўладу перад бацькам, але як толькі яго аўтарытэт зацвердзіўся, ён пачаў умешвацца ў прызначэнне біскупаў, лічачы небяспечным аслабляць сувязь паміж Царквой і Імперыяй{{sfn|Rapp|2003|p=145}}. Папа Пасхалій II, які аднавіў забарону на свецкую інвестытуру, лічыў магчымым весці перамовы. Імператар адправіўся ў Італію. Два бакі падпісалі Сутрыйскі канкардат у лютым 1111 года. Імператар адмовіўся ад свецкай інвестытуры. У абмен на гэта біскупы адмаўляліся ад ''рэгалій'', гэта значыць ад гарадоў, герцагстваў, марак, мытаў, манет і рынкаў, якія яны трымалі дзякуючы сваім адміністрацыйным функцыям у Імперыі. Саступкі Пасхалія II выклікалі рэзкую апазіцыю з боку [[Рымская курыя|Рымскай курыі]]{{sfn|Mayeur|1993|p=89}} і германскіх біскупаў. 12 лютага 1111 года падчас цырымоніі каранацыі перад гучнымі пратэстамі біскупаў Генрых V абвясціў пагадненне невыканальным. Папа адмовіўся яго каранаваць і быў заключаны ў турму. Пасхалій II быў вымушаны каранаваць Генрыха V і падпісаць пагадненне, якое дазваляла імператару даваць інвестытуру на свой погляд{{sfn|Mayeur|1993|p=127}}. Аднак [[Латэранскі сабор (1112)|Латэранскі сінод]] у сакавіку 1112 года адмяніў усе саступкі, зробленыя падчас палону Папы. Акрамя таго, Генрых V сутыкнуўся з усеагульнай незадаволенасцю ў Германіі. Генрых V быў адлучаны ад царквы ў 1114 годзе, і германскае духавенства гэтым разам перайшло на бок Папы. Пасхалій II памёр у 1118 годзе. Новы папа [[Геласій II]] адмовіўся сустракацца з Генрыхам V са страху быць зняволеным і пакінуў Рым пасля прыбыцця апошняга. Як і яго бацька, імператар дамогся абрання антыпапы — [[Грыгорый VIII (антыпапа)|Грыгорыя VIII]]. === Вормскі канкардат (1122) === [[Файл:Siegel Heinrich V.jpg|міні|Пячатка [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха V]].]] Геласій II памёр у выгнанні ў Клюні ў студзені 1119 года. Новы папа Калікст II пачаў у 1119 годзе перамовы з імператарам, якія спачатку не мелі поспеху. Калі імператарская армія і саксонскія мяцежнікі былі гатовы сысціся ў бітве, германскія князі, якія сабраліся па ініцыятыве архібіскупа Трыра, загадалі Генрыху V падпарадкавацца Папу, калі той захавае «гонар Імперыі»{{sfn|Rapp|2003|p=148}}. Пачаўся год цяжкіх перамоў. 23 верасня 1122 года паблізу германскага горада [[Вормс]] папа Калікст II і імператар Генрых V заключылі пагадненне, вядомае цяпер як [[Вормскі канкардат]], якое паклала канец спрэчцы аб інвестытуры. Імператар адмаўляўся ад інвестытуры біскупаў кіем і пярсцёнкам, прымаючы свабодныя выбары біскупаў капітулам сабора. Замест гэтага была прыдумана іншая сімволіка: імператар даваў свецкую інвестытуру ў выглядзе [[Скіпетр|скіпетра]] за зямельныя ўладанні і рэгальныя функцыі біскупа{{sfn|Rapp|2003|p=149}}. Гэта права ўмяшання ў епіскапальныя выбары ажыццяўлялася толькі над германскімі ўладаннямі імператара. Ён страчваў свой уплыў на прызначэнне біскупаў у Бургундыі і Італіі{{sfn|Rovan|1994|p=126}}. Слова «[[канкардат]]» пачало ўжывацца толькі пасля з'яўлення працы Мікалая Кузанскага ''De concordantia catholica'' ў 1434 годзе{{sfn|Browne|1922}}. Папству ўдалося на час пазбавіць нацыянальнае духавенства з-пад улады манархаў. Яно такім чынам умацавала свой прэстыж. Папа Калікст II паспяшаўся склікаць [[Першы Латэранскі сабор]] — першы з часу сабора ў Канстанцінопалі ў 869 годзе. Ён пацвердзіў палажэнні Вормскага канкардата і зноў асудзіў сіманію і ўмяшанне свецкіх уладарстваў у маёмасць і даходы Царквы{{sfn|Chélini|1991|p=292}}. Папства набыло элементы і характарыстыкі манархіі, аднак не змагло навязаць сваё сусветнае панаванне (''dominium mundi''). Адлучаючы свецкае ад духоўнага, яно спрыяла паступовай секулярызацыі імператарскай улады, якую моцна аслабіла. Кампраміс стаў у значнай ступені паражэннем для Імперыі. Прэлаты перасталі быць чыноўнікамі свецкага кіраўніка, а сталі васаламі, як свецкія князі. Адміністрацыйны каркас Атанідаў страціў сваю трываласць. Канфлікт на гэтым не скончыўся. Ён аднавіўся ў 1154 годзе з пачаткам «барацьбы паміж святарствам і Імперыяй» і скончыўся поўным паражэннем германскіх імператараў стагоддзе праз. Каля 1220 года [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрых II]] урэшце адмовіўся нават ад прывілеяў, якія яму прадстаўляў Вормскі канкардат на германскай зямлі. == Спадчына і значэнне == === Мясцовая ўлада === У доўгатэрміновай перспектыве заняпад імперскай улады прывёў да падзелу Германіі аж да XIX стагоддзя. Падобным чынам у Італіі спрэчка аб інвестытуры аслабіла аўтарытэт імператара і ўзмацніла мясцовых сепаратыстаў{{sfn|Hearder, Waley|1963}}. У той час як манархія была ўцягнутая ў спрэчку з Царквой, яе ўлада зніжалася, а лакалізаваныя правы панавання над сялянамі павялічваліся. Гэта прывяло да павелічэння прыгоннага права, якое абмяжоўвала правы большасці насельніцтва. Таксама ўзраслі мясцовыя падаткі і зборы, у той час як каралеўская казна пусцела, і ўмацаваліся лакалізаваныя правы правасуддзя, калі суды не павінны былі адказваць перад каралеўскай уладай. === Выбар лідараў === Папства ўзмацнілася, а свецкія людзі сталі ўдзельнічаць у рэлігійных справах, што павялічыла іх набожнасць і падрыхтавала глебу для Крыжовых паходаў і вялікай рэлігійнай жыццёвасці XII стагоддзя. [[Файл:Façade du Palais des Papes.jpg|міні|злева|[[Авіньёнскае паланенне папаў]] адбылося праз некалькі стагоддзяў пасля Вормскага канкардата і паказала, што ўмяшанне каралёў у справы папства працягвалася.]] Германскія каралі па-ранейшаму мелі дэ-факта ўплыў на выбар германскіх біскупаў, хоць з часам германскія князі атрымалі ўплыў сярод царкоўных выбаршчыкаў. Вырашэнне спрэчкі прывяло да значнага паляпшэння характару людзей, узведзеных у епіскапат. Каралі больш не ўмешваліся так часта ў іх абранне, а калі ўмешваліся, то звычайна вылучалі больш годных кандыдатаў на пасаду{{sfn|Dahmus|1969|p=229}}. Вормскі канкардат не паклаў канец умяшанню еўрапейскіх манархаў у выбар Папы. На практыцы германскія каралі захавалі вырашальны голас у выбары іерархіі. Рост кананічнага права ў царкоўных судах быў заснаваны на рымскім праве і павялічыў сілу Рымскага Пантыфіка{{sfn|Dahmus|1969|p=320}}. Спрэчкі паміж папамі і імператарамі Свяшчэннай Рымскай імперыі працягваліся да таго часу, пакуль Паўночная Італія не была цалкам страчана для імперыі пасля войнаў гвельфаў і гібелінаў. Імператар [[Атон IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Атон IV]] рушыў на Рым і загадаў папу [[Інакенцій III|Інакенцію III]] ануляваць Вормскі канкардат і прызнаць права імперскай кароны рабіць прызначэнні на ўсе вакантныя бенефіцыі. Гісторык Норман Кантар адзначыў, што спрэчка «зруйнавала раннесярэдневяковую раўнавагу і паклала канец узаемапранікненню ''ecclesia'' (царквы) і ''mundus'' (свету)»{{sfn|Cantor|1993|p=395}}. Каралі працягвалі спрабаваць кантраляваць царкву альбо прама, альбо ўскосна палітычнымі сродкамі на працягу стагоддзяў. Гэта найбольш выразна відаць у [[Авіньёнскае паланенне папаў|Авіньёнскім паланенні папаў]]. Канфлікт у Германіі і Паўночнай Італіі, магчыма, пакінуў культуру гатовай для з'яўлення розных пратэстанцкіх сект, такіх як [[Катары|катары]], [[Вальдэнсы|вальдэнсы]] і, у канчатковым выніку, [[Ян Гус]] і [[Марцін Лютэр]]. === Аўтарытэт і рэформы === У Францыі, Англіі і Іспаніі кароль мог пераадолець паўстанні сваіх магнатаў і ўсталяваць уладу свайго каралеўскага дамена, таму што ён мог абапірацца на Царкву, якая на працягу некалькіх стагоддзяў давала яму містычны аўтарытэт. Манархі, якія паўставалі, маглі быць адлучаны ад царквы, і пасля публічнага пакаяння зноў прыняты ў яе{{sfn|Davis|1966|p=256}}. З трох рэформаў, якія спрабавалі правесці Грыгорый VII і яго папярэднікі, найбольш паспяховай была рэформа адносна цэлібату духавенства. Сіманія была часткова спынена. Супраць свецкай інвестытуры яны здабылі толькі абмежаваны поспех, які здаваўся ўсё менш уражлівым з цягам гадоў. У перыяд пасля Вормскага канкардата Царква значна ўзмацнілася ў аўтарытэце і ўладзе{{sfn|Thorndike|1956|p=293–294}}. Фармулёўка Вормскага канкардата была неадназначнай, яна абыходзіла некаторыя пытанні, што прымушала некаторых навукоўцаў рабіць выснову, што кампраміс адвярнуўся ад сапраўдных надзей на рэформу. Паводле У. Джордана, тэорыі [[Божае права каралёў|божага права каралёў]] быў нанесены ўдар, ад якога яна ніколі цалкам не акрыяла{{sfn|Jordan|2003|p=99}}. === Аб'яднанне Германіі і Італіі === Вынікам гэтага доўгага эпізоду стала тое, што цэлае пакаленне вырасла ў Германіі і Паўночнай Італіі ў атмасферы вайны, сумневаў і скептыцызму. Прыхільнікі папства дабіліся поспеху ў даказванні, што каралеўская ўлада не мае боскага паходжання, чым падарвалі маральны аўтарытэт імператара. Сур'ёзныя расколы, выкліканыя барацьбой за інвестытуру, раздзялілі вялікія тэрыторыі Свяшчэннай Рымскай імперыі. Паводле Дэйвіса, гэтыя расколы былі настолькі глыбокімі і працяглымі, што ні Германія, ні Італія не змаглі ўтварыць згуртаваную нацыянальную дзяржаву аж да XIX стагоддзя{{sfn|Davis|1966|p=256–257}}. === Германская культура === Катастрафічныя палітычныя наступствы барацьбы паміж папам і імператарам таксама прывялі да культурнага заняпаду. Германія страціла інтэлектуальнае лідарства ў Заходняй Еўропе. У 1050 годзе германскія манастыры былі буйнымі цэнтрамі навучання і мастацтва, а германскія школы тэалогіі і кананічнага права былі неперасягненымі ва ўсёй Еўропе. Доўгая вайна за інвестытуру высмактала энергію з германскіх царкоўнікаў і інтэлектуалаў. Яны адсталі ад дасягненняў у філасофіі, праве, літаратуры і мастацтве, якія адбываліся ў Францыі і Італіі. У многім Германія так і не дагнала іх на працягу ўсяго Сярэднявечча{{sfn|Cantor|1969|p=303}}. Першы германскі ўніверсітэт у [[Гейдэльберг]]у быў заснаваны толькі ў 1386 годзе. === Развіццё свабоды і росквіту (тэорыя дэ Мескіты) === Палітолаг Брус Буэна дэ Мескіта сцвярджае, што Вормскі канкардат утрымліваў у сабе зародак суверэнітэту, заснаванага на нацыі, які аднойчы будзе пацверджаны [[Вестфальскі мір|Вестфальскім мірам]] (1648 год). Канкардат стварыў структуру стымулаў для кіраўнікоў каталіцкіх частак Еўропы такім чынам, што ў паўночных рэгіёнах мясцовыя кіраўнікі былі матываваны павышаць узровень дабрабыту і свабоды сваіх падданых, паколькі такія рэформы дапамагалі ім адстойваць сваю незалежнасць ад Папы<ref name="MesquitaLecture">{{cite web |author=Bruce Bueno de Mesquita |title=The Game of Worms |url=https://www.youtube.com/watch?v=4fpYRSuENDo |date=снежань 2019 |publisher=Duke University}}</ref>. Згодна з Вормскім канкардатам, Папа стаў фактычным выбаршчыкам біскупаў, бо яго рэкамендацыі амаль гарантавалі прызначэнне кандыдата. Калі мясцовы кіраўнік адхіляў намінанта Папы, ён мог пакінуць даходы ад дыяцэзіі сабе, але Папа мог адпомсціць, забараніўшы свяшчэннікам праводзіць пэўныя сакрамэнты, даруючы клятвы вернасці васалаў кіраўніку ці нават адлучыўшы кіраўніка ад царквы. Мясцовы свецкі кіраўнік мог стымуляваць эканоміку свайго дамена, даючы сваім падданым больш свабоды, каб сабраць дастаткова падаткаў для ўзнагароджання сваіх асноўных прыхільнікаў і забеспячэння іх лаяльнасці. Аднак лібералізацыя рабіла падданых больш настойлівымі. У каталіцкіх рэгіёнах Еўропы ўплыў Папы быў слабейшы чым далей рэгіён знаходзіўся ад Рыма. Дэ Мескіта сцвярджае, што менавіта таму паўночныя рэгіёны Еўропы, такія як Англія і Нідэрланды, сталі больш квітнеючымі і свабоднымі, чым паўднёвыя, што ў выніку зрабіла магчымай [[Пратэстанцкая рэфармацыя|Пратэстанцкую рэфармацыю]]. == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Balard, M. |загаловак=Des Barbares à la Renaissance |выдавецтва=Hachette |год=1973 |isbn=2011455405 |ref=Balard}} * {{Кніга |аўтар=Mayeur, J.-M. |загаловак=Histoire du christianisme. Apogée de la papauté et expansion de la chrétienté (1054-1274) |выдавецтва=Desclée |год=1993 |isbn=2-7189-0573-5 |ref=Mayeur}} * {{Кніга |аўтар=Rapp, F. |загаловак=Le Saint-Empire romain germanique, d'Otton le Grand à Charles Quint |выдавецтва=Seuil |год=2003 |isbn=2020555271 |ref=Rapp}} * {{Кніга |аўтар=Rovan, J. |загаловак=Histoire de l'Allemagne |выдавецтва=Seuil |год=1994 |isbn=2020351366 |ref=Rovan}} * {{Кніга |аўтар=Chélini, J. |загаловак=Histoire religieuse de l'Occident médiéval |выдавецтва=Hachette |год=1991 |isbn=2012790747 |ref=Chélini}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=Church, Kingship, and Lay Investiture in England, 1089–1135 |выдавецтва=Princeton University Press |год=1958 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=The Civilization of the Middle Ages |выдавецтва=HarperCollins |год=1993 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Cantor, N. F. |загаловак=Medieval History: The Life and Death of a Civilization |выдавецтва=Macmilllan |год=1969 |isbn=9780023190704 |ref=Cantor}} * {{Кніга |аўтар=Rubenstein, J. |загаловак=Armies of Heaven: The First Crusade and the Quest for Apocalypse |месца=New York |выдавецтва=Basic Books |год=2011 |isbn=978-0-465-01929-8 |ref=Rubenstein}} * {{Кніга |аўтар=Blumenthal, U.-R. |загаловак=The Investiture Controversy: Church and Monarchy from the Ninth to the Twelfth Century |выдавецтва=University of Pennsylvania Press |год=1988 |isbn=978-0-8122-8112-5 |ref=Blumenthal}} * {{Кніга |аўтар=Henry IV |загаловак=Select Historical Documents of the Middle Ages |выдавецтва=George Bell and Sons |месца=London |год=1903 |ref=Henry IV}} * {{Кніга |аўтар=Fuhrmann, H. |загаловак=Germany in the High Middle Ages c. 1050–1200 |выдавецтва=Cambridge University Press |месца=Cambridge |год=1986 |isbn=978-0-521-31980-5 |ref=Fuhrmann}} * {{Кніга |аўтар=Robinson, I. S. |загаловак=Henry IV of Germany 1056-1106 |выдавецтва=Cambridge University Press |месца=Cambridge |год=2003 |isbn=0521545900 |ref=Robinson}} * {{Артыкул |аўтар=Zanichelli, G. |загаловак=Una donna al potere |выданне=Alumina |год=2006 |том=15 |старонкі=47–51 |ref=Zanichelli}} * {{Кніга |аўтар=Davis, R. H. C. |загаловак=A History of Medieval Europe: From Constantine to Saint Louis |выдавецтва=Longmans |год=1966 |ref=Davis}} * {{Кніга |аўтар=Jordan, W. C. |загаловак=Europe in the High Middle Ages |выдавецтва=Viking |год=2003 |isbn=9780670032020 |ref=Jordan}} * {{Артыкул |аўтар=Browne, P. W. |загаловак=The Pactum Callixtinum: an innovation in Papal diplomacy |выданне=The Catholic Historical Review |год=1922 |том=8 |нумар=2 |старонкі=180–190 |ref=Browne}} * {{Кніга |аўтар=Dahmus, J. |загаловак=The Middle Ages, A Popular History |выдавецтва=Doubleday and Company |месца=Garden City, NY |год=1969 |ref=Dahmus}} * {{Кніга |аўтар=Thorndike, L. |загаловак=The History of Medieval Europe |выдавецтва=Houghton Mifflin |год=1956 |ref=Thorndike}} * {{Кніга |аўтар=Hearder, H., Waley, D. P. |загаловак=A Short History of Italy: From Classical Times to the Present Day |год=1963 |ref=Hearder, Waley}} * {{Кніга |аўтар=[[Аляксандр Хлявоў|Хлевов А.]] |загаловак=Краткая история средних веков |месца=СПб |выдавецтва=Амфора |год=2008 |старонак=368 |isbn=978-5-367-00783-1 |ref=Хлевов}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Германіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Італіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Свяшчэнная Рымская імперыя]] [[Катэгорыя:Грыгарыянская рэформа]] [[Катэгорыя:Падзеі XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Падзеі XII стагоддзя]] to1mmr776kch8rkr7g19egd01fp9ajm 0 808108 5144272 2026-05-21T02:52:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Касцёл Святога Юрыя (Варняны)]] 5144272 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Святога Юрыя (Варняны)]] lr3p7xt2tczn23w7nn9xb2fbr6d6c1z 0 808109 5144275 2026-05-21T02:57:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск)]] 5144275 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск)]] 5l8ksjtv4qz842ho6k265lwi1f961u8 0 808110 5144276 2026-05-21T02:57:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)]] 5144276 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)]] pezilfargj3q9825y1wpso4h23nqhvu 0 808111 5144277 2026-05-21T02:57:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Нізкі Рынак]] 5144277 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нізкі Рынак]] 8aw0bwh1gqu3eeg2cmd3ca5mvr8u00n 0 808112 5144278 2026-05-21T02:58:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Гасціны двор (Мінск)]] 5144278 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гасціны двор (Мінск)]] 84k2pagcgxn8j71bpcyrp8vamlwgnpr 0 808113 5144280 2026-05-21T02:59:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў (Гродна)]] 5144280 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў (Гродна)]] 0ajwftegntwe43wka3t311q6orrzoet 0 808114 5144281 2026-05-21T02:59:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў]] 5144281 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў]] 0gldsb9n1mz08vk8bm30uql6fb92n6f 0 808115 5144283 2026-05-21T03:00:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Курціна]] 5144283 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Курціна ]] 5t14jnz701d545olmt54xa6zwehdy4m 0 808116 5144284 2026-05-21T03:02:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)]] 5144284 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)]] 4k4q1kzjhjigedv58mj139gz1l01age 0 808117 5144285 2026-05-21T03:02:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іван Пятровіч Трутнеў]] 5144285 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Пятровіч Трутнеў]] tavpkymb0yuqwsns5rkhcip3my4o8zn 0 808118 5144286 2026-05-21T03:03:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Пётр Нонхарт]] 5144286 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пётр Нонхарт]] m98g4o7ogzz3y2p3mm9cqa7wyfhg601 0 808119 5144316 2026-05-21T08:09:11Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва=Японскі сад у Манака |Тып= [[Японскі сад]] |Заснаваны= 1994 |Архітэктар= Ясуо Бепу |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=15|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}}}} '''Японскі сад у Манака''' уяўляе сабой муніцыпальны парк у Японск...» 5144316 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва=Японскі сад у Манака |Тып= [[Японскі сад]] |Заснаваны= 1994 |Архітэктар= Ясуо Бепу |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=15|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}}}} '''Японскі сад у Манака''' уяўляе сабой муніцыпальны парк у [[Японскі сад|японскім стылі]] на [[Авеню Прынцэсы Грэйс]] у раёне [[Ларвота]], побач з кангрэс-цэнтрам [[Грымальдзі-форум]]<ref name="Mon">{{cite web|title=Японскі сад|url=http://www.visitmonaco.com/en/Places-to-visit/Gardens/Japanese-Garden2|work=Наведайце Манака - Японскі сад|publisher=Наведайце Манака|access-date=2013-05-25}}</ref>. Сад уключае стылізаваную гару, пагорак, вадаспад, пляж, ручай і [[сад камянёў|дзэн-сад]] для медытацыі<ref name="Mon" /><ref name="MichelinLifestyle2012" />. Адкрыты штодня з 09:00 да заходу сонца<ref name="Mon" />. Сад быў замоўлены [[Рэнье III, князь Манака|князем Рэнье III]] у 1994 годзе<ref>{{cite news |last1=Брыян |first1=Тэа |title=Сябры Японіі ў Манака: "Японія інтрыгуе і прыцягвае ў роўнай ступені" |url=https://www.monaco-tribune.com/en/2022/05/monaco-friends-of-japan-japan-intrigues-and-attracts-in-equal-measure/ |access-date=2025-04-14 |work=Monaco Tribune |date=2022-05-16}}</ref> і быў спраектаваны Ясуо Бепу, пераможцам Кветкавай выставы ў Осацы 1990 года, як мініяцюрнае прадстаўленне [[Сінтаізм|сінтаісцкай]] філасофіі<ref name="MichelinLifestyle2012">{{cite book|author1=Мішлен|author2=Michelin Travel & Lifestyle|title=Зялёны гід Мішлен па Французскай Рыўеры 2012-2013|url=https://books.google.com/books?id=x2UJR6_Iy1EC&pg=PT511|accessdate=26 мая 2013|date=1 красавіка 2012|publisher=MICHELIN|isbn=978-2-06-718258-5|pages=511–}}</ref><ref name='JGard'>{{cite web|title=Японскі сад|url=http://www.jgarden.org/gardens.asp?ID=504|work=JGarden - Сады|publisher=JGarden|access-date=2013-05-25|archive-date=2013-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512173205/http://www.jgarden.org/gardens.asp?ID=504|url-status=dead}}</ref>. == Выставы == У лістападзе 2024 года ў садзе прайшла выстава японскай [[Бідзэн-які|бідзэнскай керамікі]], на якой былі прадстаўлены працы [[Жывы нацыянальны скарб (Японія)|Жывога нацыянальнага скарбу]] {{iw|Дзюн Ісэдзакі|Дзюна Ісэдзакі|ja|伊勢崎淳}}, а таксама творы маладых сучасных мастакоў<ref>{{cite news |last1=Імберт |first1=Эстэль |title=Падзеі, якія нельга прапусціць знатакам усяго японскага |url=https://www.monaco-tribune.com/en/2024/11/unmissable-events-for-admirers-of-all-things-japanese/ |access-date=2025-04-14 |work=Monaco Tribune |date=2024-11-21}}</ref><ref>{{cite news |last1=Пові |first1=Рос |title=Пазачасавае мастацтва бідзэнскай керамікі будзе прадстаўлена ў Японскім садзе Манака |url=https://news.mc/2024/11/20/the-timeless-art-of-bizen-ceramics-to-be-showcased-in-monacos-japanese-garden/ |access-date=2025-04-14 |work=Monaco News |date=2024-11-20 |lang=en}}</ref>. ==Галерэя== <gallery widths="144px" heights="145px"> File:Jardin_Japonais_1.jpg|Хмарачосы з выглядам на Японскі сад File:Jardin_Japonais_2.jpg|Возера ў садзе File:Jardin_Japonais_3.jpg|Возера ў садзе File:Jardin_Japonais_4.jpg|Чайны домік File:Japanese Gardens of Monaco.jpg|Чайны домік </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Знешнія спасылкі== *[http://www.jgarden.org/gardens.asp?ID=504 Падрабязнае апісанне Японскага сада ад JGarden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512173205/http://www.jgarden.org/gardens.asp?ID=504 |date=2013-05-12 }} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Манака]] [[Катэгорыя:Японскі сад|Манака]] mcr8k33ksyeeztbdoair4jc7p94mqfm 5144319 5144316 2026-05-21T08:10:36Z Γλωσσολαλιά 164873 5144319 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва=Японскі сад у Манака |Тып= [[Японскі сад]] |Заснаваны= 1994 |Архітэктар= Ясуо Бепу |Устаўка = }} '''Японскі сад у Манака''' уяўляе сабой муніцыпальны парк у [[Японскі сад|японскім стылі]] на [[Авеню Прынцэсы Грэйс]] у раёне [[Ларвота]], побач з кангрэс-цэнтрам [[Грымальдзі-форум]]<ref name="Mon">{{cite web|title=Японскі сад|url=http://www.visitmonaco.com/en/Places-to-visit/Gardens/Japanese-Garden2|work=Наведайце Манака - Японскі сад|publisher=Наведайце Манака|access-date=2013-05-25}}</ref>. Сад уключае стылізаваную гару, пагорак, вадаспад, пляж, ручай і [[сад камянёў|дзэн-сад]] для медытацыі<ref name="Mon" /><ref name="MichelinLifestyle2012" />. Адкрыты штодня з 09:00 да заходу сонца<ref name="Mon" />. Сад быў замоўлены [[Рэнье III, князь Манака|князем Рэнье III]] у 1994 годзе<ref>{{cite news |last1=Брыян |first1=Тэа |title=Сябры Японіі ў Манака: "Японія інтрыгуе і прыцягвае ў роўнай ступені" |url=https://www.monaco-tribune.com/en/2022/05/monaco-friends-of-japan-japan-intrigues-and-attracts-in-equal-measure/ |access-date=2025-04-14 |work=Monaco Tribune |date=2022-05-16}}</ref> і быў спраектаваны Ясуо Бепу, пераможцам Кветкавай выставы ў Осацы 1990 года, як мініяцюрнае прадстаўленне [[Сінтаізм|сінтаісцкай]] філасофіі<ref name="MichelinLifestyle2012">{{cite book|author1=Мішлен|author2=Michelin Travel & Lifestyle|title=Зялёны гід Мішлен па Французскай Рыўеры 2012-2013|url=https://books.google.com/books?id=x2UJR6_Iy1EC&pg=PT511|accessdate=26 мая 2013|date=1 красавіка 2012|publisher=MICHELIN|isbn=978-2-06-718258-5|pages=511–}}</ref><ref name='JGard'>{{cite web|title=Японскі сад|url=http://www.jgarden.org/gardens.asp?ID=504|work=JGarden - Сады|publisher=JGarden|access-date=2013-05-25|archive-date=2013-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512173205/http://www.jgarden.org/gardens.asp?ID=504|url-status=dead}}</ref>. == Выставы == У лістападзе 2024 года ў садзе прайшла выстава японскай [[Бідзэн-які|бідзэнскай керамікі]], на якой былі прадстаўлены працы [[Жывы нацыянальны скарб (Японія)|Жывога нацыянальнага скарбу]] {{iw|Дзюн Ісэдзакі|Дзюна Ісэдзакі|ja|伊勢崎淳}}, а таксама творы маладых сучасных мастакоў<ref>{{cite news |last1=Імберт |first1=Эстэль |title=Падзеі, якія нельга прапусціць знатакам усяго японскага |url=https://www.monaco-tribune.com/en/2024/11/unmissable-events-for-admirers-of-all-things-japanese/ |access-date=2025-04-14 |work=Monaco Tribune |date=2024-11-21}}</ref><ref>{{cite news |last1=Пові |first1=Рос |title=Пазачасавае мастацтва бідзэнскай керамікі будзе прадстаўлена ў Японскім садзе Манака |url=https://news.mc/2024/11/20/the-timeless-art-of-bizen-ceramics-to-be-showcased-in-monacos-japanese-garden/ |access-date=2025-04-14 |work=Monaco News |date=2024-11-20 |lang=en}}</ref>. ==Галерэя== <gallery widths="144px" heights="145px"> File:Jardin_Japonais_1.jpg|Хмарачосы з выглядам на Японскі сад File:Jardin_Japonais_2.jpg|Возера ў садзе File:Jardin_Japonais_3.jpg|Возера ў садзе File:Jardin_Japonais_4.jpg|Чайны домік File:Japanese Gardens of Monaco.jpg|Чайны домік </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Знешнія спасылкі== *[http://www.jgarden.org/gardens.asp?ID=504 Падрабязнае апісанне Японскага сада ад JGarden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512173205/http://www.jgarden.org/gardens.asp?ID=504 |date=2013-05-12 }} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Манака]] [[Катэгорыя:Японскі сад|Манака]] 1c3koyp4su3ymnawalusnmivm3ec16u 0 808120 5144324 2026-05-21T08:15:57Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Парк-сад Сэрца |Нацыянальная назва = es/Parque Jardín del Corazón |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Чылі |Рэгіён = |Раён = |Горад = |Раён горада = |Гістарыч...» 5144324 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Парк-сад Сэрца |Нацыянальная назва = es/Parque Jardín del Corazón |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Чылі |Рэгіён = |Раён = |Горад = |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1994 |Архітэктар = |Плошча = 2,6 |Метро = |Час працы = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} {{nihongo|'''Парк-сад Сэрца'''|心の庭|Какора Но Ніва}}, таксама вядомы як '''Японскі сад Ла-Серэны''' — гэта парк, размешчаны ў чылійскім горадзе [[Ла-Серэна (Чылі)|Ла-Серэна]], адкрыты ў 1994 годзе. Гэта традыцыйны [[японскі сад]], у якім прадстаўлены розныя віды раслін і жывёл з гэтай краіны. Займаючы плошчу 26 тысяч м², гэта самы вялікі японскі парк у Паўднёвай Амерыцы.<ref>{{cite web | url= http://www.laserenaturismo.cl/parque-japones-la-serena/ | title= Parque Japonés La Serena | publisher= La Serena Turismo | date= 2008-07-17 | access-date=2008-07-02 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100507230733/http://www.laserenaturismo.cl/parque-japones-la-serena/ | archive-date =2010-05-07 }}</ref> Гэта сузіральны парк {{nihongo|[[Сад камянёў|Карэсансуй]]|枯山水}} з горным і водным ландшафтам.<ref>{{cite web |url=http://turismoregiondecoquimbo.cl/wp-content/uploads/2012/09/Desplegable-Jard%C3%ADn-Japon%C3%A9s.pdf |title=Jardín del Corazón |author=Sernatur |year=2012 | access-date=2015-04-03 | archive-date=2016-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222091810/http://turismoregiondecoquimbo.cl/wp-content/uploads/2012/09/Desplegable-Jard%C3%ADn-Japon%C3%A9s.pdf |deadurl=yes }}</ref> == Апісанне == Парк размешчаны насупраць {{iw|Парк Педра дэ Вальдывія|Парка Педра дэ Вальдывія|es|Parque Pedro de Valdivia}}. У парку прадстаўлены: алея квітнеючых [[вішня|вішань]], бамбукавыя рашоткі, каменны сад, прыстань на штучнай лагуне і традыцыйны японскі мост. Таксама ўнутры насяляюць розныя віды качак, лебедзяў і залатых карпаў.<ref>{{cite web | url= http://www.everyoneweb.es/parquejardindelcorazonlaserena/ | title= Parque Japonés | publisher= Everyoneweb.es | access-date=2008-07-02 | archive-url= https://web.archive.org/web/20091219190927/http://www.everyoneweb.es/parquejardindelcorazonlaserena/ | archive-date= 2009-12-19}}</ref> Планіроўка Парка-сада Сэрца зроблена ў выглядзе некалькіх сцежак, якія перасякаюць тэрыторыю паміж астравамі, лагунамі, вадаспадамі і невялікімі гаямі. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Ла-Серэна]] [[Катэгорыя:Славутасці Чылі]] [[Катэгорыя:Чылійска-японскія адносіны]] lftgsvzocoghzdk8ej436q4qz0z1d42 5144326 5144324 2026-05-21T08:19:29Z Γλωσσολαλιά 164873 5144326 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Парк-сад Сэрца |Нацыянальная назва = es/Parque Jardín del Corazón |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Чылі |Рэгіён = |Раён = |Горад = |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1994 |Архітэктар = |Плошча = 2,6 |Метро = |Час працы = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} {{nihongo|'''Парк-сад Сэрца'''|心の庭|Какора Но Ніва}}, таксама вядомы як '''Японскі сад Ла-Серэны''' — гэта парк, размешчаны ў чылійскім горадзе [[Ла-Серэна]], адкрыты ў 1994 годзе. Гэта традыцыйны [[японскі сад]], у якім прадстаўлены розныя віды раслін і жывёл з гэтай краіны. Займаючы плошчу 26 тысяч м², гэта самы вялікі японскі парк у Паўднёвай Амерыцы.<ref>{{cite web | url= http://www.laserenaturismo.cl/parque-japones-la-serena/ | title= Parque Japonés La Serena | publisher= La Serena Turismo | date= 2008-07-17 | access-date=2008-07-02 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100507230733/http://www.laserenaturismo.cl/parque-japones-la-serena/ | archive-date =2010-05-07 }}</ref> Гэта сузіральны парк {{nihongo|[[Сад камянёў|Карэсансуй]]|枯山水}} з горным і водным ландшафтам.<ref>{{cite web |url=http://turismoregiondecoquimbo.cl/wp-content/uploads/2012/09/Desplegable-Jard%C3%ADn-Japon%C3%A9s.pdf |title=Jardín del Corazón |author=Sernatur |year=2012 | access-date=2015-04-03 | archive-date=2016-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222091810/http://turismoregiondecoquimbo.cl/wp-content/uploads/2012/09/Desplegable-Jard%C3%ADn-Japon%C3%A9s.pdf |deadurl=yes }}</ref> == Апісанне == Парк размешчаны насупраць {{iw|Парк Педра дэ Вальдывія|Парка Педра дэ Вальдывія|es|Parque Pedro de Valdivia}}. У парку прадстаўлены: алея квітнеючых [[вішня|вішань]], бамбукавыя рашоткі, каменны сад, прыстань на штучнай лагуне і традыцыйны японскі мост. Таксама ўнутры насяляюць розныя віды качак, лебедзяў і залатых карпаў.<ref>{{cite web | url= http://www.everyoneweb.es/parquejardindelcorazonlaserena/ | title= Parque Japonés | publisher= Everyoneweb.es | access-date=2008-07-02 | archive-url= https://web.archive.org/web/20091219190927/http://www.everyoneweb.es/parquejardindelcorazonlaserena/ | archive-date= 2009-12-19}}</ref> Планіроўка Парка-сада Сэрца зроблена ў выглядзе некалькіх сцежак, якія перасякаюць тэрыторыю паміж астравамі, лагунамі, вадаспадамі і невялікімі гаямі. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Ла-Серэна]] [[Катэгорыя:Славутасці Чылі]] [[Катэгорыя:Чылійска-японскія адносіны]] a5t7wka15hx6anfnrdf2c0w96l2tbbm 0 808121 5144328 2026-05-21T08:24:15Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Японскі сад у Яркаве |Нацыянальная назва = |Выява = Japanese Garden, Jarków, Poland, 2-14013.jpg |Подпіс выявы = [[Сад камянёў]] |Каардынаты = |Краіна = Польшча |Рэгіён = Ніжнесілезскае ваяводства |Раён...» 5144328 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у Яркаве |Нацыянальная назва = |Выява = Japanese Garden, Jarków, Poland, 2-14013.jpg |Подпіс выявы = [[Сад камянёў]] |Каардынаты = |Краіна = Польшча |Рэгіён = Ніжнесілезскае ваяводства |Раён = Левін-Клодзкі (гміна) |Горад = Яркаў |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1980 |Архітэктар = Эдвард Майхер |Плошча = 0,1 |Наведвальнікі = |Статус = прыватны, дзейны |Сайт = http://ogrod-japonski.republika.pl/ |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=17|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}} }} [[Файл:Japanese garden, Jarków, Poland, 2-14014.jpg|міні|Пруда з мініяцюрным вадаспадам]] '''Японскі сад у Яркаве''' — прыватны [[японскі сад|сад у традыцыйным японскім стылі]] плошчай каля 1300 {{м2}}, размешчаны ў вёсцы [[Яркаў]] у [[Левін-Клодзкі (гміна)|гміне Левін-Клодзкі]], у [[Ніжнесілезскае ваяводства|Ніжнесілезскім ваяводстве]]. Эдвард Майхер — уладальнік сада<ref>[http://japonski.webd.pro/ Ogród japoński, Jarków - Lewin Kłodzki]</ref> — пачаў працу над ім у 1980 годзе.<ref name=oj>{{cite web | url = http://ogrod-japonski.republika.pl/ | title = Вэб-сайт сада | publisher = ogrod-japonski.republika.pl | archive-url = https://web.archive.org/web/20080420202402/http://ogrod-japonski.republika.pl/ | archive-date = 2008-04-20}} </ref> У 2000 годзе ён атрымаў узнагароду штомесячніка «Сады». У 2003 годзе, як другі японскі сад у Польшчы (пасля [[Японскі сад (Уроцлаў)|уроцлаўскага]]), сад быў адкрыты для наведвальнікаў.<ref>{{cite web | url = http://fotopano.pl/showpano.php?id=67 | title = Сферычная панарама японскага сада сп. Э. Майхера | publisher = fotopano.pl | archive-url = https://web.archive.org/web/20100403075607/http://fotopano.pl/showpano.php?id=67 | archive-date= 2010-04-03}}</ref><ref>{{cite web | url = http://fotopano.pl/showpano.php?id=68 | title = Сферычная панарама японскага сада сп. Э. Майхера | publisher = fotopano.pl | archive-url = https://web.archive.org/web/20100403074802/http://fotopano.pl/showpano.php?id=68 | archive-date = 2010-04-03}}</ref> {{пачатак цытаты}}Кожны дзень я ўстаю ў 05:00, таму што кожнай з маіх больш чым трохсот раслін я павінен удзяліць час. Не толькі дрэвам, не толькі бамбуку, але нават самай маленькай травінцы. Праз чвэрць стагоддзя яны мне адплацяць. {{oq|pl|Każdego dnia wstaję o piątej nad ranem, bo każdej z moich ponad trzystu roślin muszę poświęcić czas. Nie tylko drzewom, nie tylko bambusom, ale nawet najmniejszej kępie trawy. Za ćwierć wieku mi odpłacą.}}{{канец цытаты|крыніца=Эдвард Майхер<ref name="oj" />}} Ландшафт сада разнастайны, пастаянна змяняецца дзякуючы мудрагеліста сфармаваным дрэвам, пагоркам і адхонам, дарожкам, выкладзеным плоскімі валунамі, тэрасным палянкам моху і мудрагеліста звілістым ручаям. Таксама ў садзе ёсць сажалкі з чырвонымі карпамі і воднай расліннасцю.<ref>[https://www.lewin-klodzki.pl/strona/dla-turysty-atrakcje-turystyczne-gminy-lewin-klodzki/588-ogrod-japonski-w-jarkowie Ogród japoński w Jarkowie]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Бібліяграфія == * {{cite web| url = http://web.archive.org/web/20121108100550/http://www.zamiastem.pl/ogrod/art13.html | title = Адсюль да вечнасці| accessdate = 2008-01-27 | author = | last = Слома | first = Януш| author2 = | last2 = | first2 = | date = | year = 2007 | work = Штомесячнік "За горадам" | publisher = Przedsiębiorstwo Wydawnicze Rzeczpospolita SA }} * {{cite web| url = http://web.archive.org/web/20160306075029/http://www.kudowa.zdroj.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=32&Itemid=94 | title = Японскі сад | accessdate = 2008-01-27 | author = | last = | first = | author2 = | last2 = | first2 = | date = | year = 2006 | work = kudowa.zdroj.pl | publisher = }} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Яркаў]] [[Катэгорыя:Польска-японскія адносіны]] 175qe7slkizi1hbn5fybyzy1e7mv59l 5144331 5144328 2026-05-21T08:29:20Z Γλωσσολαλιά 164873 5144331 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у Яркаве |Нацыянальная назва = |Выява = Japanese Garden, Jarków, Poland, 2-14013.jpg |Подпіс выявы = [[Сад камянёў]] |Каардынаты = |Краіна = Польшча |Рэгіён = Ніжнесілезскае ваяводства |Раён = Левін Клодзкі (гміна) |Горад = Яркаў |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1980 |Архітэктар = Эдвард Майхер |Плошча = 0,1 |Наведвальнікі = |Статус = прыватны, дзейны |Сайт = http://ogrod-japonski.republika.pl/ }} [[Файл:Japanese garden, Jarków, Poland, 2-14014.jpg|міні|Пруда з мініяцюрным вадаспадам]] '''Японскі сад у Яркаве''' — прыватны [[японскі сад|сад у традыцыйным японскім стылі]] плошчай каля 1300 {{м2}}, размешчаны ў вёсцы [[Яркаў]] у [[Левін Клодзкі (гміна)|гміне Левін-Клодзкі]], у [[Ніжнесілезскае ваяводства|Ніжнесілезскім ваяводстве]]. Эдвард Майхер — уладальнік сада<ref>[http://japonski.webd.pro/ Ogród japoński, Jarków - Lewin Kłodzki]</ref> — пачаў працу над ім у 1980 годзе.<ref name=oj>{{cite web | url = http://ogrod-japonski.republika.pl/ | title = Вэб-сайт сада | publisher = ogrod-japonski.republika.pl | archive-url = https://web.archive.org/web/20080420202402/http://ogrod-japonski.republika.pl/ | archive-date = 2008-04-20}} </ref> У 2000 годзе ён атрымаў узнагароду штомесячніка «Сады». У 2003 годзе, як другі японскі сад у Польшчы (пасля [[Японскі сад (Уроцлаў)|уроцлаўскага]]), сад быў адкрыты для наведвальнікаў.<ref>{{cite web | url = http://fotopano.pl/showpano.php?id=67 | title = Сферычная панарама японскага сада сп. Э. Майхера | publisher = fotopano.pl | archive-url = https://web.archive.org/web/20100403075607/http://fotopano.pl/showpano.php?id=67 | archive-date= 2010-04-03}}</ref><ref>{{cite web | url = http://fotopano.pl/showpano.php?id=68 | title = Сферычная панарама японскага сада сп. Э. Майхера | publisher = fotopano.pl | archive-url = https://web.archive.org/web/20100403074802/http://fotopano.pl/showpano.php?id=68 | archive-date = 2010-04-03}}</ref> {{пачатак цытаты}}Кожны дзень я ўстаю ў 05:00, таму што кожнай з маіх больш чым трохсот раслін я павінен удзяліць час. Не толькі дрэвам, не толькі бамбуку, але нават самай маленькай травінцы. Праз чвэрць стагоддзя яны мне адплацяць. {{oq|pl|Każdego dnia wstaję o piątej nad ranem, bo każdej z moich ponad trzystu roślin muszę poświęcić czas. Nie tylko drzewom, nie tylko bambusom, ale nawet najmniejszej kępie trawy. Za ćwierć wieku mi odpłacą.}}{{канец цытаты|крыніца=Эдвард Майхер<ref name="oj" />}} Ландшафт сада разнастайны, пастаянна змяняецца дзякуючы мудрагеліста сфармаваным дрэвам, пагоркам і адхонам, дарожкам, выкладзеным плоскімі валунамі, тэрасным палянкам моху і мудрагеліста звілістым ручаям. Таксама ў садзе ёсць сажалкі з чырвонымі карпамі і воднай расліннасцю.<ref>[https://www.lewin-klodzki.pl/strona/dla-turysty-atrakcje-turystyczne-gminy-lewin-klodzki/588-ogrod-japonski-w-jarkowie Ogród japoński w Jarkowie]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Бібліяграфія == * {{cite web| url = http://web.archive.org/web/20121108100550/http://www.zamiastem.pl/ogrod/art13.html | title = Адсюль да вечнасці| accessdate = 2008-01-27 | author = | last = Слома | first = Януш| author2 = | last2 = | first2 = | date = | year = 2007 | work = Штомесячнік "За горадам" | publisher = Przedsiębiorstwo Wydawnicze Rzeczpospolita SA }} * {{cite web| url = http://web.archive.org/web/20160306075029/http://www.kudowa.zdroj.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=32&Itemid=94 | title = Японскі сад | accessdate = 2008-01-27 | author = | last = | first = | author2 = | last2 = | first2 = | date = | year = 2006 | work = kudowa.zdroj.pl | publisher = }} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Яркаў]] [[Катэгорыя:Польска-японскія адносіны]] coxcmk5glerklj8sxo3nh7qqf4tc8xn 0 808122 5144335 2026-05-21T08:42:37Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{НП-Польшча |беларуская назва = Яркаў |арыгінальная назва =Jarków |статус = вёска |zdjęcie = 2018 Jarków 2.jpg |opis zdjęcia = Дамы ў Яркаве |ваяводства = Ніжнесілезскае |павет = Клодзкі павет |гміна = Левін Клодзкі (гміна) |вышыня цэнтра НП = 450-520 |насельніцтва = 57{{r|GUS}} |rok = III 2011 |st...» 5144335 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |беларуская назва = Яркаў |арыгінальная назва =Jarków |статус = вёска |zdjęcie = 2018 Jarków 2.jpg |opis zdjęcia = Дамы ў Яркаве |ваяводства = Ніжнесілезскае |павет = Клодзкі павет |гміна = Левін Клодзкі (гміна) |вышыня цэнтра НП = 450-520 |насельніцтва = 57{{r|GUS}} |rok = III 2011 |strefa numeracyjna = 74 |паштовы індэкс = 57-343<ref>Poczta Polska 2022-10, 376</ref> |аўтамабільны код = DKL |SIMC = 0853263 |kod mapy = Левін-Клодзкі (гміна) |współrzędne = 50°24'05"N 16°15'54"E<ref name="prng">{{PRNG Miejscowości|44515|data=2023-11-05}}</ref> |commons = Category:Jarków |www = }} '''Яркаў''' (пол. Jarków) — [[вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], размешчаная ў [[Ніжнесілезскае ваяводства|Ніжнесілезскім ваяводстве]], у [[Клодзкі павет|Клодзкім павеце]], у [[Левін Клодзкі (гміна)|гміне Левін-Клодзкі]]. Да 1945 года — '''Яркер''' ({{lang-de|Järker}}). == Размяшчэнне == Яркаў — гэта невялікая [[Валдхуфендорф|вёска-«ланцухоўка»]], размешчаная ў паўднёвай частцы [[Левінскія пагоркі|Левінскіх пагоркаў]], на паўднёвы захад ад чыгуначнай станцыі [[Левін-Клодзкі (чыгуначная станцыя)|Левін-Клодзкі]], на вышыні каля 450–520 м над узроўнем мора.{{r|staffa}} == Адміністрацыйны падзел == [[Адміністрацыйны падзел Польшчы (1975—1998)|У 1975–1998 гадах]] населены пункт адміністрацыйна належаў да [[Валбжыхскае ваяводства|Валбжыхскага ваяводства]]. == Гісторыя == Яркаў, верагодна, узнік у пачатку XV стагоддзя на тэрыторыі [[Замак Гомале|Гомальскай дзяржавы]]{{r|staffa}}. У 1477 годзе населены пункт перайшоў з [[Чэхія|Чэхіі]] ў [[Глац (графства)|Кладзскае графства]]{{r|staffa}}. Далейшы лёс вёскі быў звязаны з суседнім [[Еленюў (Ніжнесілезскае ваяводства)|Еленювам]], які стаў цэнтрам буйнога [[Ключ (зямельнае ўладанне)|зямельнага ўладання]]{{r|staffa}}. У 1787 годзе ў Яркаве было 26 дамоў і [[вадзяны млын]], а сярод жыхароў 23 чалавекі займаліся ткацтвам{{r|staffa}}. У 1825 годзе ў 23 будынках было 23 ткацкія майстэрні і 14 ільнопрадзільных фабрык{{r|staffa}}. Па выніках [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1945 годзе Яркер, як і амаль уся [[Сілезія]], адышоў да [[ПНР]] і быў перайменаваны ў Яркаў. Нямецкае насельніцтва было амаль цалкам выселена. Новыя жыхары былі часткова перасяленцамі з [[Крэсы ўсходнія|Усходняй Польшчы]], якая адышла да [[СССР]]. Колькасць жыхароў значна скарацілася, многія дамы апынуліся закінутымі. == Японскі сад == У вёсцы знаходзіцца прыватны [[Японскі сад (Яркаў)|японскі сад]], адкрыты для наведвання{{r|ogród}}. == Турыстычныя маршруты == * [[Кулін-Клодзкі]] – [[Кулін-Клодзкі (чыгуначная станцыя)]] – [[Голачуў (Клодзкі павет)|Голачуў]] – [[Голачуў (Клодзкі павет)|Жызнаў]] – [[Цісава (Левінскія пагоркі)|Цісава]] – [[Дарнкаў]] – [[Круча-Копа (Сталовыя горы)|Пад Кручай Копай]] – [[Данчуў]] – [[Левін-Клодзкі (чыгуначная станцыя)|Левін-Клодзкі]] – '''Яркаў''' – Пад [[Пташніца|Пташніцай]] PL/CZ – [[Чэска-Чэрмна]] – [[Пагранічны пераход Бжозаве-Чэска-Чэрмна|Чэска-Чэрмна CZ/PL]] – [[Бжозаве]] – [[Крыніца Марыі]] – [[Кудова-Здруй]] * [[Ташаў]] – '''Яркаў''' – [[Кудова-Здруй]]{{r|pttk-strzelin}} == Гл. таксама == * [[Яркава]] == Заўвагі == <references> <ref name="GUS">[http://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/21/1/1/1_miejscowosci_ludnosc_nsp2011.xlsx GUS: Насельніцтва – структура па эканамічных узроставых групах. Стан на 31.03.2011 г.]</ref> <ref name="ogród">{{cite web|url=http://www.polskieszlaki.pl/ogrod-japonski-w-jarkowie.htm|title=Японскі сад у Яркаве|publisher=polskieszlaki.pl|access-date=2017-04-03}}</ref> <ref name="staffa">{{кніга|загаловак=[[Слоўнік турыстычнай геаграфіі Судэтаў]]|адказны=рэдакцыя [[Марэк Стафа]]|выдавецтва=Выдавецтва PTTK „KRAJ”|месца=Варшава-Кракаў|год=1992|старонкі=105, 106|isbn=83-7005-301-7|том=13 «Сталовыя горы»}}</ref> <ref name="pttk-strzelin">[http://pttk-strzelin.pl/szlaki/ Інфармацыя, якая змяшчаецца на сайце PTTK Strzelin; доступ: 2017-07-09].</ref> </references> == Бібліяграфія == * ''[[Слоўнік турыстычнай геаграфіі Судэтаў]]''. [[Марэк Стафа]] (рэдакцыя). Т. 13: ''Сталовыя горы''. Варшава-Кракаў: Выдавецтва PTTK „KRAJ”, 1992, {{ISBN|83-7005-301-7}}. * {{SgKP|III|449}} [[Катэгорыя:Ніжнесілезскае ваяводства]] 18yx2ka9jmt298d71kdc0jvu8fqwoj5 0 808123 5144336 2026-05-21T08:48:12Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Японскі культурны цэнтр і сад у г. Каўра |Нацыянальная назва = en/Cowra Japanese Garden and Cultural Centre |Выява = 06. Japanese Garden, Cowra, NSW, 22.09.2006.jpg |Подпіс выявы = Японскі сад Каўры вясной (верасень) |Каардынаты = |Краіна...» 5144336 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі культурны цэнтр і сад у г. Каўра |Нацыянальная назва = en/Cowra Japanese Garden and Cultural Centre |Выява = 06. Japanese Garden, Cowra, NSW, 22.09.2006.jpg |Подпіс выявы = Японскі сад Каўры вясной (верасень) |Каардынаты = |Краіна = Аўстралія |Рэгіён = |Раён = |Горад = Каўра (Новы Паўднёвы Уэльс) |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = японскі сад |Заснаваны = 1979 |Архітэктар = Кен Накадзіма |Плошча = 5 |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=15|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}} }} '''Японскі культурны цэнтр і сад''' у горадзе [[Каўра (Новы Паўднёвы Уэльс)|Каўра]], [[Новы Паўднёвы Уэльс]], [[Аўстралія]].<ref>{{cite web|title=Directory of Australian Botanic Gardens: Cowra Japanese Garden and Cultural Centre|url=http://www.anbg.gov.au/chabg/bg-dir/cowra-nsw.html|publisher=Australian National Botanical Gardens|access-date=2014-05-04}}</ref> Быў створаны ў знак прызнання і развіцця гістарычных і сучасных адносін паміж жыхарамі [[Японія|Японіі]] і Аўстраліі. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Каўры размяшчаўся лагер японскіх ваеннапалонных, і сад створаны ў тым ліку ў іх памяць. == Пра сад == Сад быў спраектаваны прызнаным майстрам японскіх садоў [[Накадзіма, Кен|Кенам Накадзімам]] у стылі [[Перыяд Эда|Эда]] як [[Японскія сады|сад для прагулак (каю-сікі)]].<ref>{{cite book|last=Young|first=David|title=The Art of the Japanese Garden|publisher=Ture Publishing|isbn=4805311258|edition=Michiko}}</ref> Скалісты схіл пагорка дапаўняюць дагледжаныя жывыя агароджы, вадаспады, ручаі і азёры з разнастайнымі вадаплаўнымі птушкамі. Асаблівасцямі сада з'яўляюцца звон [[бонсё]], традыцыйны катэдж эпохі [[Перыяд Эда|Эда]], аўтэнтычны чайны домік пад адкрытым небам, дзе прадаюцца японскія далікатэсы і прысмакі, і дом [[бансай]]. == Гісторыя == У 1960 годзе [[урад Японіі]] вырашыў перавезці астанкі ўсіх сваіх загінулых на вайне з іншых частак Аўстраліі для перапахавання ў Каўры, дзе ўжо былі могілкі 231 японскага ваеннаслужачага, якія загінулі падчас {{iw|Уцёкі з Каўры|уцёкаў з Каўры||Cowra breakout}} у 1944 годзе з бліжэйшага лагера для [[ваеннапалонныя|ваеннапалонных]]. Японскія ваенныя могілкі падтрымліваліся пасля Другой сусветнай вайны членамі {{iw|Ліга вярнуўшыхся і служачых Аўстраліі|Лігі вярнуўшыхся і служачых Аўстраліі||Returned and Services League of Australia}} Каўры і былі перададзены Японіі ў 1963 годзе. У 1971 годзе Cowra Tourism Development вырашыла ўмацаваць сувязі з Японіяй і прапанавала стварыць у горадзе [[японскі сад]]. Японскі ўрад пагадзіўся падтрымаць ініцыятыву ў знак удзячнасці за паважлівае стаўленне да сваіх загінулых на вайне, пры гэтым праект таксама атрымаў грошы ад аўстралійскага ўрада і прыватных асоб.<ref>{{cite web|title=Японскі сад Каўры|url=http://www.jgarden.org/gardens.asp?ID=195|publisher=База даных японскіх садоў|access-date=2014-05-04|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140504153944/http://www.jgarden.org/gardens.asp?ID=195|archive-date=2014-05-04}}</ref> Японскі сад і культурны цэнтр Каўры адкрыўся ў 1979 годзе. Другая чарга цэнтра адкрылася ў 1986 годзе.<ref>{{cite web|title=Гісторыя|url=http://www.cowragarden.com.au/history.php|publisher=Японскі сад і культурны цэнтр Каўры|access-date=2014-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415043947/http://www.cowragarden.com.au/history.php|archive-date=2014-04-15|url-status=dead}}</ref> == Віды сада == <gallery> File:Cowra Japanese Gardens lake and shrubs.jpg|alt= File:07. Japanese Garden Pano, Cowra, NSW, 22.09.2006.jpg File:Cowra Japanese Gardens 2011 001.JPG File:03. Japanese Garden, Cowra, NSW, 22.09.2006.jpg </gallery> == Фестывалі == У верасні ў садзе праводзіцца штогадовы фестываль «Сакура Мацуры» (фестываль цвіцення [[сакура|сакуры]]), які адзначае прыход вясны. У садзе праводзяцца фестывалі ў [[Хінамацуры|Дзень дзяўчынак]] і [[Кодома-но хі|Дзень хлопчыкаў]], чайныя цырымоніі, дэманстрацыі і майстар-класы па традыцыйных японскіх рамёствах, уключаючы [[каліграфія|каліграфію]], [[арыгамі]] і [[ікебана|ікебану]], а таксама гутаркі пра сад. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Каўра]] [[Катэгорыя:Аўстралійска-японскія адносіны]] qs2k63ipkmxs4mg11f2g4da0oo5nhit 5144337 5144336 2026-05-21T08:49:35Z Γλωσσολαλιά 164873 5144337 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі культурны цэнтр і сад у г. Каўра |Нацыянальная назва = en/Cowra Japanese Garden and Cultural Centre |Выява = 06. Japanese Garden, Cowra, NSW, 22.09.2006.jpg |Подпіс выявы = Японскі сад Каўры вясной (верасень) |Каардынаты = |Краіна = Аўстралія |Рэгіён = |Раён = |Горад = Каўра (Новы Паўднёвы Уэльс) |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = японскі сад |Заснаваны = 1979 |Архітэктар = Кен Накадзіма |Плошча = 5 |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Японскі культурны цэнтр і сад''' у горадзе [[Каўра (Новы Паўднёвы Уэльс)|Каўра]], [[Новы Паўднёвы Уэльс]], [[Аўстралія]].<ref>{{cite web|title=Directory of Australian Botanic Gardens: Cowra Japanese Garden and Cultural Centre|url=http://www.anbg.gov.au/chabg/bg-dir/cowra-nsw.html|publisher=Australian National Botanical Gardens|access-date=2014-05-04}}</ref> Быў створаны ў знак прызнання і развіцця гістарычных і сучасных адносін паміж жыхарамі [[Японія|Японіі]] і Аўстраліі. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Каўры размяшчаўся лагер японскіх ваеннапалонных, і сад створаны ў тым ліку ў іх памяць. == Пра сад == Сад быў спраектаваны прызнаным майстрам японскіх садоў [[Накадзіма, Кен|Кенам Накадзімам]] у стылі [[Перыяд Эда|Эда]] як [[Японскія сады|сад для прагулак (каю-сікі)]].<ref>{{cite book|last=Young|first=David|title=The Art of the Japanese Garden|publisher=Ture Publishing|isbn=4805311258|edition=Michiko}}</ref> Скалісты схіл пагорка дапаўняюць дагледжаныя жывыя агароджы, вадаспады, ручаі і азёры з разнастайнымі вадаплаўнымі птушкамі. Асаблівасцямі сада з'яўляюцца звон [[бонсё]], традыцыйны катэдж эпохі [[Перыяд Эда|Эда]], аўтэнтычны чайны домік пад адкрытым небам, дзе прадаюцца японскія далікатэсы і прысмакі, і дом [[бансай]]. == Гісторыя == У 1960 годзе [[урад Японіі]] вырашыў перавезці астанкі ўсіх сваіх загінулых на вайне з іншых частак Аўстраліі для перапахавання ў Каўры, дзе ўжо былі могілкі 231 японскага ваеннаслужачага, якія загінулі падчас {{iw|Уцёкі з Каўры|уцёкаў з Каўры||Cowra breakout}} у 1944 годзе з бліжэйшага лагера для [[ваеннапалонныя|ваеннапалонных]]. Японскія ваенныя могілкі падтрымліваліся пасля Другой сусветнай вайны членамі {{iw|Ліга вярнуўшыхся і служачых Аўстраліі|Лігі вярнуўшыхся і служачых Аўстраліі||Returned and Services League of Australia}} Каўры і былі перададзены Японіі ў 1963 годзе. У 1971 годзе Cowra Tourism Development вырашыла ўмацаваць сувязі з Японіяй і прапанавала стварыць у горадзе [[японскі сад]]. Японскі ўрад пагадзіўся падтрымаць ініцыятыву ў знак удзячнасці за паважлівае стаўленне да сваіх загінулых на вайне, пры гэтым праект таксама атрымаў грошы ад аўстралійскага ўрада і прыватных асоб.<ref>{{cite web|title=Японскі сад Каўры|url=http://www.jgarden.org/gardens.asp?ID=195|publisher=База даных японскіх садоў|access-date=2014-05-04|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140504153944/http://www.jgarden.org/gardens.asp?ID=195|archive-date=2014-05-04}}</ref> Японскі сад і культурны цэнтр Каўры адкрыўся ў 1979 годзе. Другая чарга цэнтра адкрылася ў 1986 годзе.<ref>{{cite web|title=Гісторыя|url=http://www.cowragarden.com.au/history.php|publisher=Японскі сад і культурны цэнтр Каўры|access-date=2014-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415043947/http://www.cowragarden.com.au/history.php|archive-date=2014-04-15|url-status=dead}}</ref> == Віды сада == <gallery> File:Cowra Japanese Gardens lake and shrubs.jpg|alt= File:07. Japanese Garden Pano, Cowra, NSW, 22.09.2006.jpg File:Cowra Japanese Gardens 2011 001.JPG File:03. Japanese Garden, Cowra, NSW, 22.09.2006.jpg </gallery> == Фестывалі == У верасні ў садзе праводзіцца штогадовы фестываль «Сакура Мацуры» (фестываль цвіцення [[сакура|сакуры]]), які адзначае прыход вясны. У садзе праводзяцца фестывалі ў [[Хінамацуры|Дзень дзяўчынак]] і [[Кодома-но хі|Дзень хлопчыкаў]], чайныя цырымоніі, дэманстрацыі і майстар-класы па традыцыйных японскіх рамёствах, уключаючы [[каліграфія|каліграфію]], [[арыгамі]] і [[ікебана|ікебану]], а таксама гутаркі пра сад. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Каўра]] [[Катэгорыя:Аўстралійска-японскія адносіны]] cnrf73c7byle4zaugumeiupwj51todp 0 808124 5144338 2026-05-21T08:50:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ян XII (Папа Рымскі)]] 5144338 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ян XII (Папа Рымскі)]] jkvgdlwf6fm4nqvqwa38mu90d1kzzdz 0 808125 5144344 2026-05-21T08:58:28Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Іншыя значэнні|Каўра}} {{НП}} '''Каўра''' ({{lang-en|Cowra}}, {{IPAc-en|ˈ|k|aʊ|r|ə}})<ref>{{cite book|chapter=Cowra|chapter-url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195517965.001.0001/m-en_au-msdict-00001-0012554|title=Australian Oxford Dictionary|edition=2nd|year=2004|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-551796-2}}</ref> — гарадок у рэгіёне Цэнтральны Захад, Но...» 5144344 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Каўра}} {{НП}} '''Каўра''' ({{lang-en|Cowra}}, {{IPAc-en|ˈ|k|aʊ|r|ə}})<ref>{{cite book|chapter=Cowra|chapter-url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195517965.001.0001/m-en_au-msdict-00001-0012554|title=Australian Oxford Dictionary|edition=2nd|year=2004|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-551796-2}}</ref> — гарадок у рэгіёне [[Цэнтральны Захад, Новы Паўднёвы Уэльс|Цэнтральны Захад]] [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Уэльса]], Аўстралія. Гэта найбуйнейшы населены пункт і адміністрацыйны цэнтр [[Графства Каўра|графства Каўра]], з насельніцтвам 8 254 чалавекі. <ref name=census>Census 2021 AUS|id=UCL114007|name=Cowra|accessdate=1 December 2018</ref> Каўра размешчана прыкладна ў {{convert|310|m|ft|0|abbr=on}} над узроўнем мора, на беразе [[Лаклан (рака)|ракі Лаклан]], у даліне Лаклан. Па дарозе гэта прыкладна {{convert|310|km|mi|0|abbr=on}} на захад<ref>{{cite web | url=https://www.google.com.au/maps/dir/Cowra+NSW/Sydney+NSW/@-29.1121716,148.8210381,8z | title=Cowra to Sydney }}</ref> ад сталіцы штата, [[Сідней|Сіднея]], і {{convert|189|km|mi|0|abbr=on}} на поўнач ад сталіцы краіны, [[Канбера|Канберы]].<ref>[https://www.google.com.au/maps/dir/Cowra+NSW/Canberra+ACT/@-34.4464296,147.639039,8z/data=!4m13!4m12!1m5!1m1!1s0x6b1091574157384d:0x40609b4904378e0!2m2!1d148.6912183!2d-33.8347103!1m5!1m1!1s0x6b164d69b05c9021:0x500ea6ea7695660!2m2!1d149.1286843!2d-35.2819998 Google Maps @ (34.4464296,147.639039)]</ref> Горад размешчаны на скрыжаванні трох дзяржаўных аўтамагістралей: [[Mid-Western Highway|Мід-Вестэрн Хайвей]], [[Olympic Highway|Алімпік Хайвей]] і [[Lachlan Valley Way|Лаклан Вэлі Вэй]]. == Славутасці == [[File:Cowra Railway Station 01.jpg|thumb|станцыя Каўра]] * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры]] * Вуліца Эванс: Месца лагера для ваеннапалонных у Каўры * Чыгуначны мост праз раку Лаклан * Чыгуначная станцыя Каўра ==Вінаградарства== [[Вінаградарства]] з'яўляецца значнай галіной у раёне Каўра. Першыя вінаграднікі былі закладзены ў 1970-х гадах і пераважна складаліся з [[Шарданэ]]. Шэраг мясцовых сартоў, уключаючы [[Мурведр]] і [[Тэмпранільё]], цэняцца ў аматараў віна.<ref>{{cite web |url=http://www.winesofcowra.com.au/ |title=Вінаграднікі Каўры і Канавіндры, Цэнтральныя хрыбты Новага Паўднёвага Уэльса |publisher=Cowra Region Vineyard Association Inc. |access-date=2016-10-29}}</ref> == Клімат == Згодна з [[Класіфікацыя кліматаў Кёпена|класіфікацыяй кліматаў Кёпена]], Каўра мае [[вільготны субтрапічны клімат]] (''Cfa'') са [[Семіарыдны клімат|стэпавым]] (''BSk'') уплывам. Сярэднія максімальныя тэмпературы вар'іруюцца ад 32°C летам да 14°C у сярэдзіне зімы, у той час як мінімальныя тэмпературы вар'іруюцца ад 16°C да 2°C.<ref>{{Cite web |url=http://www.dpi.nsw.gov.au/content/research/centres/cowra/our-location |title=Клімат на сельскагаспадарчай даследчай і кансультатыўнай станцыі Коўра &#124; Дэпартамент першаснай прамысловасці Новага Паўднёвага Уэльса |access-date=2016-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530080054/http://www.dpi.nsw.gov.au/content/research/centres/cowra/our-location |archive-date=2016-05-30 |url-status=dead }}</ref> Каўра ўключана ў рэгіён рэгістрацыі ападкаў і прагнозу надвор'я для Цэнтральна-Заходніх схілаў і раўнін у прагнозах [[Бюро метэаралогіі]].<ref>[http://www.bom.gov.au/nsw/forecasts/centralwestslopes.shtml Цэнтральна-Заходнія схілы і раўніны] Бюро метэаралогіі</ref> {{Клімат мясцовасці | Горад_род = [[Аэрапорт Каўра]] даныя (1966–2011); 300 м над узроўнем мора; 33.85° пд.ш., 148.65° у.д. | rain colour = green | Крыніца = [[Бюро метэаралогіі]]<ref name="ReferenceA">BoM Aust stats|site_ref=cw_065091_All|site_name=COWRA AIRPORT COMPARISON |access-date=26 April 2013 |date=April 2013</ref> | date = Красавік 2013 | Сту_а_макс = 46.6 | Лют_а_макс = 44.2 | Сак_а_макс = 39.5 | Кра_а_макс = 36.0 | Май_а_макс = 27.0 | Чэр_а_макс = 24.0 | Ліп_а_макс = 22.0 | Жні_а_макс = 34.4 | Вер_а_макс = 33.5 | Кас_а_макс = 36.7 | Ліс_а_макс = 43.8 | Сне_а_макс = 41.8 | Год_а_макс = 46.6 | Сту_сяр_макс = 32.2 | Лют_сяр_макс = 31.4 | Сак_сяр_макс = 28.1 | Кра_сяр_макс = 23.6 | Май_сяр_макс = 18.6 | Чэр_сяр_макс = 14.7 | Ліп_сяр_макс = 13.7 | Жні_сяр_макс = 15.5 | Вер_сяр_макс = 18.6 | Кас_сяр_макс = 22.7 | Ліс_сяр_макс = 26.7 | Сне_сяр_макс = 30.2 | Год_сяр_макс = 23.0 | Сту_сяр_мін = 15.6 | Лют_сяр_мін = 15.6 | Сак_сяр_мін = 12.5 | Кра_сяр_мін = 8.3 | Май_сяр_мін = 5.1 | Чэр_сяр_мін = 3.1 | Ліп_сяр_мін = 2.1 | Жні_сяр_мін = 2.8 | Вер_сяр_мін = 4.5 | Кас_сяр_мін = 7.0 | Ліс_сяр_мін = 10.2 | Сне_сяр_мін = 13.1 | Год_сяр_мін = 8.3 | Сту_а_мін = 5.0 | Лют_а_мін = 5.0 | Сак_а_мін = 0.6 | Кра_а_мін = -3.0 | Май_а_мін = -5.0 | Чэр_а_мін = -5.5 | Ліп_а_мін = -8.0 | Жні_а_мін = -6.0 | Вер_а_мін = -3.0 | Кас_а_мін = -2.0 | Ліс_а_мін = -2.0 | Сне_а_мін = 2.0 | Год_а_мін = -8.0 | Сту_сяр_апад = 59.6 | Лют_сяр_апад = 52.9 | Сак_сяр_апад = 40.4 | Кра_сяр_апад = 42.8 | Май_сяр_апад = 46.3 | Чэр_сяр_апад = 40.5 | Ліп_сяр_апад = 52.5 | Жні_сяр_апад = 47.8 | Вер_сяр_апад = 52.5 | Кас_сяр_апад = 56.3 | Ліс_сяр_апад = 53.3 | Сне_сяр_апад = 53.4 | Год_сяр_апад=598.3 | Сту_апад = 6.5 | Лют_апад = 5.7 | Сак_апад = 5.8 | Кра_апад = 5.5 | Май_апад = 7.6 | Чэр_апад = 9.4 | Ліп_апад = 11.0 | Жні_апад = 10.2 | Вер_апад = 9.1 | Кас_апад = 8.2 | Ліс_апад = 7.8 | Сне_апад = 6.5 | Год_апад = 93.3 | humidity colour = green | Сту_влажн = 34 | Лют_влажн = 37 | Сак_влажн = 39 | Кра_влажн = 44 | Май_влажн = 54 | Чэр_влажн = 63 | Ліп_влажн = 62 | Жні_влажн = 57 | Вер_влажн = 53 | Кас_влажн = 47 | Ліс_влажн = 39 | Сне_влажн = 32 | Год_влажн = 47 }} == Людзі, звязаныя з горадам == * [[Кар, Эдвін]] * [[Карпентэр, Элі]] * [[Накадзіма, Такешы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Новага Паўднёвага Уэльса]] 50f9upij6pp5anszaq9lfftd0r48d2p 0 808126 5144347 2026-05-21T09:09:28Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Файл:Futagawa-shuku Honjin Museum - Honjin - Small garden.jpg|міні|Нават у вельмі абмежаваных умовах японцы знаходзяць месца для невялікага сада ў сваім жыллі]] '''Цубаніва''' ({{lang-ja|坪庭/壷庭/つぼにわ}}) — малюсенькі [[японскі сад]].<ref name=kyoto>{{cite web |last1=Keane |first1=Marc P. |title=Japanese Courtyard Gardens |url=htt...» 5144347 wikitext text/x-wiki [[Файл:Futagawa-shuku Honjin Museum - Honjin - Small garden.jpg|міні|Нават у вельмі абмежаваных умовах японцы знаходзяць месца для невялікага сада ў сваім жыллі]] '''Цубаніва''' ({{lang-ja|坪庭/壷庭/つぼにわ}}) — малюсенькі [[японскі сад]].<ref name=kyoto>{{cite web |last1=Keane |first1=Marc P. |title=Japanese Courtyard Gardens |url=https://kyotojournal.org/gardens/tsubo-niwa-japanese-courtyard-gardens/ |website=Kyoto Journal |date=18 April 2016}}</ref> Часцей за ўсё выкарыстоўваецца як квазі-[[пакаёвае садаводства]] ў [[матыя]] (японскі [[таўнхаўс]])<ref name="hort">{{cite journal |last1=Arimoto |first1=Y. |last2=Homma |first2=Y. |last3=Furuune |first3=H. |last4=Tanaka |first4=K. |last5=Yokota |first5=J. |last6=Hara |first6=K. |title=Indoor gardens using the Himawari sunlight collection and transmission device |journal=Acta Horticulturae |date=March 1995 |issue=391 |pages=103–110 |doi=10.17660/ActaHortic.1995.391.8 |url=https://www.actahort.org/books/391/391_8.htm|url-access=subscription }}</ref>. == Тэрміналогія == Тэрмін цубаніва паходзіць ад японскіх слоў «[[цубо]]» (坪) — адзінка вымярэння 1×1 Кен; 3,3 {{м2}}.; 36 кв. футаў і «ніва» — сад.<ref name=kyoto/> Іншыя варыянты напісання цуба-ніва перакладаюцца як «кантэйнерны сад», і цуба-ніва можа адрознівацца па памеры ад адзінкі вымярэння цубо. Існуе шэраг розных тэрмінаў для апісання функцыі гарадскіх садоў. Дворыкавыя сады ўсіх памераў называюцца ''нака-ніва'', «унутраныя сады».<ref>{{cite news |last1=Mansfield |first1=Stephen |title=Mirei Shigemori: at home with stone |url=https://www.japantimes.co.jp/life/2014/11/29/travel/mirei-shigemori-home-stone/ |work=Japan Times}}</ref> Сады, якія называюцца {{nihongo3|літаральна «праходны сад»|通り庭|тооры-ніва}}, уключаюць як ''місэ-ніва'' (сад каля ўвахода ў краму), так і ''хасіры-ніва'' (сад-калідор, часта ў асноўным крыты і выкарыстоўваецца як кухня). ''Дзэнсай-ніва'' знаходзіцца перад традыцыйным таўнхаўсам, з дадатковымі ''цуба-ніва'', часта размешчанымі ўнутры і ззаду.<ref>{{cite news |title=Kyomachiya townhouses are full of interesting features! |url=http://why.kyoto/blog/03/16389 |accessdate=8 July 2020 |work=Why KYOTO? Magazine |publisher=Leaf Publications Co. Ltd. |date=21 March 2017}}</ref> <gallery> 吉田家住宅 中庭.jpg|Нака-ніва (дворыкавы садок) Edge tsubo-niwa Kyoto machiya house 2013.png|Тооры-ніва (праходны двор) </gallery> == Гісторыя == Лічыцца, што цубаніва з'явіліся ў [[перыяд Хэйан]]. Сад можа ўключаць у сябе шмат жвіру і буйныя камяні пры мінімальнай расліннасці, а можа цалкам складацца з раслін. Звычайным з'яўляецца невялікі вадаём. Расліны павінны быць ценялюбнымі. Часам выкарыстоўваюцца штучныя расліны. Магчыма размяшчэнне ў такім садку скульптур. Цубаніва набылі вялікую папулярнасць у пачатку XXI стагоддзя,<ref name=nyt>{{cite web |last1=Tanikawa |first1=Miki |title=From Japan's Urban Dwellings, Corners of Serenity |url=https://www.nytimes.com/2012/08/24/greathomesanddestinations/24iht-regarden24.html |website=The New York Times |date=23 August 2012}}</ref> і іх можна знайсці ў многіх японскіх рэзідэнцыях, гатэлях, рэстаранах і грамадскіх будынках.<ref name=Young>Young, ''The Art of the Japanese Garden'', p. 126</ref> Шматпавярховыя і падземныя ўнутраныя прасторы ствараюць цяжкасці для вырошчвання цубаніва. Для выхаду з сітуацыі выкарыстоўваюцца штучнае асвятленне, [[Асвятленне прызматычнымі ілюмінатарамі|анідалічнае асвятленне]], [[святлавод]]ы і іх камбінацыя.<ref name="hort" /> == Гл. таксама == * [[Японскі сад]] * [[Бансай]] * [[Міні-парк]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Малініна Е. Е.|загаловак=Духоўна-эстэтычны феномен «сухога» каменнага сада ў прасторы будыйскага храма|выданне=Штогоднік Японія|год=2010|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/duhovno-esteticheskiy-fenomen-suhogo-kamennogo-sada-v-prostranstve-buddiyskogo-hrama|нумар=39}} == Спасылкі == {{commonscat|Tsubo-niwa}} * [https://www.delenka.ru/journal/article/618 Цубаніва] {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Садаводства]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] l2jnaje8um6f4hib8lp1iqypz6xigrn 5144418 5144347 2026-05-21T10:58:27Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Тэрміналогія */ 5144418 wikitext text/x-wiki [[Файл:Futagawa-shuku Honjin Museum - Honjin - Small garden.jpg|міні|Нават у вельмі абмежаваных умовах японцы знаходзяць месца для невялікага сада ў сваім жыллі]] '''Цубаніва''' ({{lang-ja|坪庭/壷庭/つぼにわ}}) — малюсенькі [[японскі сад]].<ref name=kyoto>{{cite web |last1=Keane |first1=Marc P. |title=Japanese Courtyard Gardens |url=https://kyotojournal.org/gardens/tsubo-niwa-japanese-courtyard-gardens/ |website=Kyoto Journal |date=18 April 2016}}</ref> Часцей за ўсё выкарыстоўваецца як квазі-[[пакаёвае садаводства]] ў [[матыя]] (японскі [[таўнхаўс]])<ref name="hort">{{cite journal |last1=Arimoto |first1=Y. |last2=Homma |first2=Y. |last3=Furuune |first3=H. |last4=Tanaka |first4=K. |last5=Yokota |first5=J. |last6=Hara |first6=K. |title=Indoor gardens using the Himawari sunlight collection and transmission device |journal=Acta Horticulturae |date=March 1995 |issue=391 |pages=103–110 |doi=10.17660/ActaHortic.1995.391.8 |url=https://www.actahort.org/books/391/391_8.htm|url-access=subscription }}</ref>. == Тэрміналогія == Тэрмін цубаніва паходзіць ад японскіх слоў «[[цубо]]» (坪) — адзінка вымярэння 1×1 Кен; 3,3 {{м2}}.; 36 кв. футаў і «ніва» — сад.<ref name=kyoto/> Іншыя варыянты напісання цуба-ніва перакладаюцца як «кантэйнерны сад», і цуба-ніва можа адрознівацца па памеры ад адзінкі вымярэння цубо. Існуе шэраг розных тэрмінаў для апісання функцыі гарадскіх садоў. Дворыкавыя сады ўсіх памераў называюцца ''нака-ніва'', «унутраныя сады».<ref>{{cite news |last1=Mansfield |first1=Stephen |title=Mirei Shigemori: at home with stone |url=https://www.japantimes.co.jp/life/2014/11/29/travel/mirei-shigemori-home-stone/ |work=Japan Times}}</ref> Сады, якія называюцца {{nihongo|літаральна «праходны сад»|通り庭|тооры-ніва}}, уключаюць як ''місэ-ніва'' (сад каля ўвахода ў краму), так і ''хасіры-ніва'' (сад-калідор, часта ў асноўным крыты і выкарыстоўваецца як кухня). ''Дзэнсай-ніва'' знаходзіцца перад традыцыйным таўнхаўсам, з дадатковымі ''цуба-ніва'', часта размешчанымі ўнутры і ззаду.<ref>{{cite news |title=Kyomachiya townhouses are full of interesting features! |url=http://why.kyoto/blog/03/16389 |accessdate=8 July 2020 |work=Why KYOTO? Magazine |publisher=Leaf Publications Co. Ltd. |date=21 March 2017}}</ref> <gallery> 吉田家住宅 中庭.jpg|Нака-ніва (дворыкавы садок) Edge tsubo-niwa Kyoto machiya house 2013.png|Тооры-ніва (праходны двор) </gallery> == Гісторыя == Лічыцца, што цубаніва з'явіліся ў [[перыяд Хэйан]]. Сад можа ўключаць у сябе шмат жвіру і буйныя камяні пры мінімальнай расліннасці, а можа цалкам складацца з раслін. Звычайным з'яўляецца невялікі вадаём. Расліны павінны быць ценялюбнымі. Часам выкарыстоўваюцца штучныя расліны. Магчыма размяшчэнне ў такім садку скульптур. Цубаніва набылі вялікую папулярнасць у пачатку XXI стагоддзя,<ref name=nyt>{{cite web |last1=Tanikawa |first1=Miki |title=From Japan's Urban Dwellings, Corners of Serenity |url=https://www.nytimes.com/2012/08/24/greathomesanddestinations/24iht-regarden24.html |website=The New York Times |date=23 August 2012}}</ref> і іх можна знайсці ў многіх японскіх рэзідэнцыях, гатэлях, рэстаранах і грамадскіх будынках.<ref name=Young>Young, ''The Art of the Japanese Garden'', p. 126</ref> Шматпавярховыя і падземныя ўнутраныя прасторы ствараюць цяжкасці для вырошчвання цубаніва. Для выхаду з сітуацыі выкарыстоўваюцца штучнае асвятленне, [[Асвятленне прызматычнымі ілюмінатарамі|анідалічнае асвятленне]], [[святлавод]]ы і іх камбінацыя.<ref name="hort" /> == Гл. таксама == * [[Японскі сад]] * [[Бансай]] * [[Міні-парк]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Малініна Е. Е.|загаловак=Духоўна-эстэтычны феномен «сухога» каменнага сада ў прасторы будыйскага храма|выданне=Штогоднік Японія|год=2010|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/duhovno-esteticheskiy-fenomen-suhogo-kamennogo-sada-v-prostranstve-buddiyskogo-hrama|нумар=39}} == Спасылкі == {{commonscat|Tsubo-niwa}} * [https://www.delenka.ru/journal/article/618 Цубаніва] {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Садаводства]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] 66fg9ktj17snhxyvlvrlln7uijrkiya 0 808127 5144350 2026-05-21T09:15:51Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Японскі сад |Нацыянальная назва = en/Japanese Garden/ms/Taman Jepun/zh/星和园 |Выява = Japanese Garden Sngapore - panoramio.jpg |Подпіс выявы = Японскі сад |Каардынаты = 1.3358/103.7308 |CoordScale = 100000 |Краіна = Сінгапур |Рэгіён...» 5144350 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад |Нацыянальная назва = en/Japanese Garden/ms/Taman Jepun/zh/星和园 |Выява = Japanese Garden Sngapore - panoramio.jpg |Подпіс выявы = Японскі сад |Каардынаты = 1.3358/103.7308 |CoordScale = 100000 |Краіна = Сінгапур |Рэгіён = |Раён горада = Джуронг-Іст |Заснаваны=1974 |Час працы=06:00 — 19:00 |Плошча = 0,013 |Метро=Заходне-Усходняя лінія, станцыя Chinese Garden |Сайт={{cite web |author = |url = http://www.jtc.gov.sg/RealEstateSolutions/Gardens-and-Parks/Pages/Japanese-Garden.aspx |url-status = live |title = jtc.gov.sg |lang = en |archive-url = https://archive.today/20140817062044/http://www.jtc.gov.sg/RealEstateSolutions/Gardens-and-Parks/Pages/Japanese-Garden.aspx |archive-date = 2014-08-17}} }} '''Сінгапурскі японскі сад''' ({{lang-ja|星和園}}, {{lang-zh|星和园}}, {{lang-en|Japanese Garden}}) — парк у [[Японскі сад|традыцыйным японскім стылі]] на [[Штучны востраў|насыпным востраве]], размешчаны ў [[Заходні рэгіён (Сінгапур)|Заходнім рэгіёне]] [[Сінгапур]]а, у раёне [[Джуронг-Іст]] на вадасховішчы [[Джуронг (вадасховішча)|Джуронг]]. Заснаваны кампаніяй JTC Corporation у 1974 годзе. Даступны бясплатна ў любы дзень з шасці раніцы да сямі вечара. У сад можна патрапіць па мосце з [[Кітайскі сад (Сінгапур)|Кітайскага сада]]. Разам гэтыя два паркі вядомыя як Джуронгскія сады. Сад выкананы ў [[Японскі сад|японскім стылі]] перыядаў [[Перыяд Мурамаці|Мурамаці]] і [[Перыяд Адзуці-Мамаяма|Адзуці-Мамаяма]]. У адрозненне ад [[Кітайскі сад (Сінгапур)|Кітайскага сада]], Японскі сад з'яўляецца больш спакойным месцам з аскетычным дызайнам. Для спакойнага адпачынку тут ёсць летні домік у японскім стылі, каля невялікай [[сажалка|сажалкі]] з [[Карпы коі|карпамі коі]], упрыгожанай каменнымі ліхтарамі. Побач знаходзяцца [[сонечны гадзіннік|сонечныя гадзіннікі]], якія адлюстроўваюць [[Венера (планета)|планету Венера]]<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = http://www.all-about-singapore.com/medi_page/site_web_st/common_page.asp?pg=42 |title = All-About-Singapore &#124; Japanese Garden |publisher = www.all-about-singapore.com |access-date = 2018-04-19 |archive-date = 2018-04-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180419121851/http://www.all-about-singapore.com/medi_page/site_web_st/common_page.asp?pg=42 |url-status = dead}}</ref>. Усяго ў Сінгапуры дзесяць сонечных гадзіннікаў, яны былі ўсталяваныя ў 2007 годзе, каб зацікавіць жыхароў навукай. Іншыя сонечныя гадзіннікі, якія адлюстроўваюць [[Зямля|Зямлю]], можна знайсці ў суседнім [[Кітайскі сад (Сінгапур)|Кітайскім садзе]]. У садзе шмат альтанак і лавак для спакойнага адпачынку, таксама можна знайсці дзіцячыя пляцоўкі і [[Скейт-парк|ролер-дром]]<ref>{{cite web |author = |title = Китайский и Японский Сады в Сингапуре |url = https://life4trip.ru/chinese-japan-garden-singapur/ |url-status = live |website = Life4Trip.ru |date = 2015-10-06 |access-date = 2018-04-19 |lang = ru |archive-date = 2018-04-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180420074059/https://life4trip.ru/chinese-japan-garden-singapur/}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Сінгапур]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Сінгапура]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы Сінгапура]] nkaexmakikwrntfwvl4450y09xwm4m3 0 808128 5144351 2026-05-21T09:21:30Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Японскі сад Мантэвідэа |Нацыянальная назва = es/Jardín Japonés de Montevideo |Выява = Jardinjaponesmdeo.jpg |Подпіс = |Каардынаты = 34/51/11.9/S/56/11/56/W |CoordScale = |Краіна = Уругвай |Рэгіён = |Горад = Мантэвідэ...» 5144351 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад Мантэвідэа |Нацыянальная назва = es/Jardín Japonés de Montevideo |Выява = Jardinjaponesmdeo.jpg |Подпіс = |Каардынаты = 34/51/11.9/S/56/11/56/W |CoordScale = |Краіна = Уругвай |Рэгіён = |Горад = Мантэвідэа |Тып = гарадскі парк |Заснаваны = 2001 |Архітэктар = |Плошча =0,3 |Метро = |Наведвальнікі = |Сайт = |Пазіцыйная карта = -1 |Пазіцыйная карта 1 = -1 }} '''Японскі сад Мантэвідэа''' ({{lang-es|Jardín Japonés de Montevideo}}) — гарадскі парк, размешчаны на адкрытай тэрыторыі за [[Муніцыпальны музей выяўленчых мастацтваў імя Хуана Мануэля Бланеса|музеем Хуана Мануэля Бланеса]] ў [[Мантэвідэа]] ([[Уругвай]]). == Апісанне == Сад займае плошчу 3 тыс. м² і быў задуманы ў стылі Сан-Суй («горы і воды»)<ref>{{cite web|url=http://www.turismoenuruguay.com.uy/articulos/articulos_masinfo.php?id=189&secc=articulos&cr=&path=0.537|title=El Jardín Japonés de Montevideo|access-date=2012-06-20}}</ref>. Створаны па праекце японскага ландшафтнага архітэктара Харуха Іеды, ён уключае ў сябе пясчаныя насыпы, камяні, возера з [[Карпы коі|карпамі коі]], вадаспад, востраў, каменныя і драўляныя масткі, выбрукаваныя каменем дарожкі, чайны домік, а таксама вялікае мноства разнастайных раслін<ref name="estuvimos">{{cite web| url= http://www.jardinenuruguay.com/ayerestuvimosjardinjapones.htm|title=Estuvimos en el Jardín Japonés|access-date= 2008-02-01}}</ref>. Пасля, у перыяд з 2002 па 2004 год, сад быў удасканалены і абноўлены ландшафтным архітэктарам Ёічы Кікавай і аграномам Дарвінам Піцорна. Раслінны свет сада прадстаўлены [[бамбук]]ам, [[Айвочка|хенамелесам]], [[Спірэя|спірэяй]] ''[[Spiraea cantoniensis]]'', [[Сакура|сакурай]], [[азалія]]мі, [[Ірыс несапраўднааіравы|ірысам несапраўднааіравым]], архідэямі роду [[блетыла]], [[рададэндран]]амі, [[Гліцынія|гліцыніяй]], [[Rhaphiolepis|рафіялепісам]], а таксама мясцовымі відамі раслін, такімі як ''[[Lonchocarpus nitidus]]'' і [[Эрытрына пеўневы грэбень|эрытрынай пеўневы грэбень]] — нацыянальнай кветкай Уругвая, якая выступае ў дадзеным кантэксце сімвалам дружбы паміж двума народамі<ref name="estuvimos"/>. Сад быў падораны Японіяй у адзначэнне 80-годдзя ўстанаўлення дыпламатычных адносін з Уругваем; яго ўрачыстае адкрыццё адбылося 24 верасня 2001 года<ref>{{cite web|url=http://www.uy.emb-japan.go.jp/espanol/Info%20Japon/Cultura%20Japonesa.htm|title=Jardín Japonés de Montevideo|access-date=2012-06-20|work=Embajada de Japón}}</ref>. Першапачаткова планавалася, што ў цырымоніі адкрыцця прыме ўдзел прынцэса [[Курода, Саяка|Саяка]], аднак тэрарыстычныя акты, якія адбыліся 11 верасня 2001 года ў Злучаных Штатах, вымусілі адмяніць яе візіт. У выніку прынцэса змагла наведаць Уругвай толькі ў 2003 годзе<ref name="estuvimos"/>. На драўлянай таблічцы, надпіс на якой выкананы каліграфічным почыркам тагачаснага прэм'ер-міністра Японіі [[Коідзумі, Дзюніціра|Дзюніціра Коідзумі]], выгравіравана: 平成苑 (Хэйсэй-эн; літар. «Сад Хэйсэй»). «Хэйсэй» — гэта назва сада; ён атрымаў яе таму, што быў адкрыты ў 2001 годзе — на 13-м годзе эры [[Хэйсэй]], якая азнаменавала перыяд праўлення імператара [[Акіхіта]]. Паштовая служба Уругвая выпусціла памятную паштовую марку, прысвечаную стварэнню гэтага сада<ref name="estuvimos"/>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Спасылкі == * [http://zona-japonesa.blogspot.com/2009/04/jardin-japones-en-uruguay.html Blog Zona Japonesa — Imágenes del Jardín Japonés] * [http://www.youtube.com/watch?v=i74wGkhCU_A Video del Jardín Japonés] * [http://nishiyan83.blog78.fc2.com/blog-entry-304.html Blog con imágenes del Jardín Japonés] * {{Commons|Category:Jardín japonés Hei Sei-En, Montevideo-Uruguay}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Мантэвідэа]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Мантэвідэа]] sndalmzyyfhmtlz5e24lfvjb7vvmy3b 5144354 5144351 2026-05-21T09:28:09Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Заўвагі */ 5144354 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад Мантэвідэа |Нацыянальная назва = es/Jardín Japonés de Montevideo |Выява = Jardinjaponesmdeo.jpg |Подпіс = |Каардынаты = 34/51/11.9/S/56/11/56/W |CoordScale = |Краіна = Уругвай |Рэгіён = |Горад = Мантэвідэа |Тып = гарадскі парк |Заснаваны = 2001 |Архітэктар = |Плошча =0,3 |Метро = |Наведвальнікі = |Сайт = |Пазіцыйная карта = -1 |Пазіцыйная карта 1 = -1 }} '''Японскі сад Мантэвідэа''' ({{lang-es|Jardín Japonés de Montevideo}}) — гарадскі парк, размешчаны на адкрытай тэрыторыі за [[Муніцыпальны музей выяўленчых мастацтваў імя Хуана Мануэля Бланеса|музеем Хуана Мануэля Бланеса]] ў [[Мантэвідэа]] ([[Уругвай]]). == Апісанне == Сад займае плошчу 3 тыс. м² і быў задуманы ў стылі Сан-Суй («горы і воды»)<ref>{{cite web|url=http://www.turismoenuruguay.com.uy/articulos/articulos_masinfo.php?id=189&secc=articulos&cr=&path=0.537|title=El Jardín Japonés de Montevideo|access-date=2012-06-20}}</ref>. Створаны па праекце японскага ландшафтнага архітэктара Харуха Іеды, ён уключае ў сябе пясчаныя насыпы, камяні, возера з [[Карпы коі|карпамі коі]], вадаспад, востраў, каменныя і драўляныя масткі, выбрукаваныя каменем дарожкі, чайны домік, а таксама вялікае мноства разнастайных раслін<ref name="estuvimos">{{cite web| url= http://www.jardinenuruguay.com/ayerestuvimosjardinjapones.htm|title=Estuvimos en el Jardín Japonés|access-date= 2008-02-01}}</ref>. Пасля, у перыяд з 2002 па 2004 год, сад быў удасканалены і абноўлены ландшафтным архітэктарам Ёічы Кікавай і аграномам Дарвінам Піцорна. Раслінны свет сада прадстаўлены [[бамбук]]ам, [[Айвочка|хенамелесам]], [[Спірэя|спірэяй]] ''[[Spiraea cantoniensis]]'', [[Сакура|сакурай]], [[азалія]]мі, [[Ірыс несапраўднааіравы|ірысам несапраўднааіравым]], архідэямі роду [[блетыла]], [[рададэндран]]амі, [[Гліцынія|гліцыніяй]], [[Rhaphiolepis|рафіялепісам]], а таксама мясцовымі відамі раслін, такімі як ''[[Lonchocarpus nitidus]]'' і [[Эрытрына пеўневы грэбень|эрытрынай пеўневы грэбень]] — нацыянальнай кветкай Уругвая, якая выступае ў дадзеным кантэксце сімвалам дружбы паміж двума народамі<ref name="estuvimos"/>. Сад быў падораны Японіяй у адзначэнне 80-годдзя ўстанаўлення дыпламатычных адносін з Уругваем; яго ўрачыстае адкрыццё адбылося 24 верасня 2001 года<ref>{{cite web|url=http://www.uy.emb-japan.go.jp/espanol/Info%20Japon/Cultura%20Japonesa.htm|title=Jardín Japonés de Montevideo|access-date=2012-06-20|work=Embajada de Japón}}</ref>. Першапачаткова планавалася, што ў цырымоніі адкрыцця прыме ўдзел прынцэса [[Курода, Саяка|Саяка]], аднак тэрарыстычныя акты, якія адбыліся 11 верасня 2001 года ў Злучаных Штатах, вымусілі адмяніць яе візіт. У выніку прынцэса змагла наведаць Уругвай толькі ў 2003 годзе<ref name="estuvimos"/>. На драўлянай таблічцы, надпіс на якой выкананы каліграфічным почыркам тагачаснага прэм'ер-міністра Японіі [[Коідзумі, Дзюніціра|Дзюніціра Коідзумі]], выгравіравана: 平成苑 (Хэйсэй-эн; літар. «Сад Хэйсэй»). «Хэйсэй» — гэта назва сада; ён атрымаў яе таму, што быў адкрыты ў 2001 годзе — на 13-м годзе эры [[Хэйсэй]], якая азнаменавала перыяд праўлення імператара [[Акіхіта]]. Паштовая служба Уругвая выпусціла памятную паштовую марку, прысвечаную стварэнню гэтага сада<ref name="estuvimos"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://zona-japonesa.blogspot.com/2009/04/jardin-japones-en-uruguay.html Blog Zona Japonesa — Imágenes del Jardín Japonés] * [http://www.youtube.com/watch?v=i74wGkhCU_A Video del Jardín Japonés] * [http://nishiyan83.blog78.fc2.com/blog-entry-304.html Blog con imágenes del Jardín Japonés] * {{Commons|Category:Jardín japonés Hei Sei-En, Montevideo-Uruguay}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Мантэвідэа]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Мантэвідэа]] 7e0jy6rcvxyxktymi721jmsnfivgh3e 5144400 5144354 2026-05-21T10:22:15Z Γλωσσολαλιά 164873 5144400 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад Мантэвідэа |Нацыянальная назва = es/Jardín Japonés de Montevideo |Выява = Jardinjaponesmdeo.jpg |Подпіс = |Каардынаты = 34/51/11.9/S/56/11/56/W |CoordScale = |Краіна = Уругвай |Рэгіён = |Горад = Мантэвідэа |Тып = гарадскі парк |Заснаваны = 2001 |Архітэктар = |Плошча =0,3 |Метро = |Наведвальнікі = |Сайт = }} '''Японскі сад Мантэвідэа''' ({{lang-es|Jardín Japonés de Montevideo}}) — гарадскі парк, размешчаны на адкрытай тэрыторыі за [[Муніцыпальны музей выяўленчых мастацтваў імя Хуана Мануэля Бланеса|музеем Хуана Мануэля Бланеса]] ў [[Мантэвідэа]] ([[Уругвай]]). == Апісанне == Сад займае плошчу 3 тыс. м² і быў задуманы ў стылі Сан-Суй («горы і воды»)<ref>{{cite web|url=http://www.turismoenuruguay.com.uy/articulos/articulos_masinfo.php?id=189&secc=articulos&cr=&path=0.537|title=El Jardín Japonés de Montevideo|access-date=2012-06-20}}</ref>. Створаны па праекце японскага ландшафтнага архітэктара Харуха Іеды, ён уключае ў сябе пясчаныя насыпы, камяні, возера з [[Карпы коі|карпамі коі]], вадаспад, востраў, каменныя і драўляныя масткі, выбрукаваныя каменем дарожкі, чайны домік, а таксама вялікае мноства разнастайных раслін<ref name="estuvimos">{{cite web| url= http://www.jardinenuruguay.com/ayerestuvimosjardinjapones.htm|title=Estuvimos en el Jardín Japonés|access-date= 2008-02-01}}</ref>. Пасля, у перыяд з 2002 па 2004 год, сад быў удасканалены і абноўлены ландшафтным архітэктарам Ёічы Кікавай і аграномам Дарвінам Піцорна. Раслінны свет сада прадстаўлены [[бамбук]]ам, [[Айвочка|хенамелесам]], [[Спірэя|спірэяй]] ''[[Spiraea cantoniensis]]'', [[Сакура|сакурай]], [[азалія]]мі, [[Ірыс несапраўднааіравы|ірысам несапраўднааіравым]], архідэямі роду [[блетыла]], [[рададэндран]]амі, [[Гліцынія|гліцыніяй]], [[Rhaphiolepis|рафіялепісам]], а таксама мясцовымі відамі раслін, такімі як ''[[Lonchocarpus nitidus]]'' і [[Эрытрына пеўневы грэбень|эрытрынай пеўневы грэбень]] — нацыянальнай кветкай Уругвая, якая выступае ў дадзеным кантэксце сімвалам дружбы паміж двума народамі<ref name="estuvimos"/>. Сад быў падораны Японіяй у адзначэнне 80-годдзя ўстанаўлення дыпламатычных адносін з Уругваем; яго ўрачыстае адкрыццё адбылося 24 верасня 2001 года<ref>{{cite web|url=http://www.uy.emb-japan.go.jp/espanol/Info%20Japon/Cultura%20Japonesa.htm|title=Jardín Japonés de Montevideo|access-date=2012-06-20|work=Embajada de Japón}}</ref>. Першапачаткова планавалася, што ў цырымоніі адкрыцця прыме ўдзел прынцэса [[Курода, Саяка|Саяка]], аднак тэрарыстычныя акты, якія адбыліся 11 верасня 2001 года ў Злучаных Штатах, вымусілі адмяніць яе візіт. У выніку прынцэса змагла наведаць Уругвай толькі ў 2003 годзе<ref name="estuvimos"/>. На драўлянай таблічцы, надпіс на якой выкананы каліграфічным почыркам тагачаснага прэм'ер-міністра Японіі [[Коідзумі, Дзюніціра|Дзюніціра Коідзумі]], выгравіравана: 平成苑 (Хэйсэй-эн; літар. «Сад Хэйсэй»). «Хэйсэй» — гэта назва сада; ён атрымаў яе таму, што быў адкрыты ў 2001 годзе — на 13-м годзе эры [[Хэйсэй]], якая азнаменавала перыяд праўлення імператара [[Акіхіта]]. Паштовая служба Уругвая выпусціла памятную паштовую марку, прысвечаную стварэнню гэтага сада<ref name="estuvimos"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://zona-japonesa.blogspot.com/2009/04/jardin-japones-en-uruguay.html Blog Zona Japonesa — Imágenes del Jardín Japonés] * [http://www.youtube.com/watch?v=i74wGkhCU_A Video del Jardín Japonés] * [http://nishiyan83.blog78.fc2.com/blog-entry-304.html Blog con imágenes del Jardín Japonés] * {{Commons|Category:Jardín japonés Hei Sei-En, Montevideo-Uruguay}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Мантэвідэа]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Мантэвідэа]] fbvh5pd3uo6jpjp14crnzl20spaf8z8 0 808129 5144353 2026-05-21T09:26:59Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Мемарыяльны сад Нітобэ |Нацыянальная назва = en/Nitobe Memorial Garden |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = 49/16/00/N/123/15/35/W |Краіна = Канада |Рэгіён = |Раён = |Горад = Ванкувер |...» 5144353 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Мемарыяльны сад Нітобэ |Нацыянальная назва = en/Nitobe Memorial Garden |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = 49/16/00/N/123/15/35/W |Краіна = Канада |Рэгіён = |Раён = |Горад = Ванкувер |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1960 |Архітэктар = Каносукэ Моры |Плошча = 1 |Метро = |Час працы = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Мемарыяльны сад Нітобэ''' — гэта традыцыйны [[японскі сад]] плошчай 1 гектар, размешчаны ў [[Універсітэт Брытанскай Калумбіі|Універсітэце Брытанскай Калумбіі (УБК)]], каля гарадской мяжы [[Ванкувер]]а, [[Брытанская Калумбія]], [[Канада]]. Сад прысвечаны японскаму аграному, дыпламату, палітолагу, палітыку і пісьменніку [[Нітобэ Інадзо]] (1862—1933), які памёр у горадзе [[Вікторыя (Брытанская Калумбія)|Вікторыя]] (цяпер горад-пабрацім роднага горада Нітобэ [[Марыёка]]), і чыя мэта заключалася ў тым, каб «стаць мостам праз Ціхі акіян».<ref>{{cite web |title=Хатняя старонка {{!}} Батанічны сад УБК |url=http://www.nitobe.org/ |website=botanicalgarden.ubc.ca |accessdate=23 студзеня 2019}}</ref> Хоць арганізацыйна ён з'яўляецца часткай [[Батанічны сад універсітэта Брытанскай Калумбіі|Батанічнага сада універсітэта]], тэрытарыяльна сад Нітобэ размешчаны побач з Азіяцкім цэнтрам УБК, у двух кіламетрах ад асноўнага Батанічнага сада УБК. [[Файл:Nitobe Garden Entrance.jpg|thumb|Уваход упрыгожаны драўлянай аркай і невялікай білетнай касай справа.]] == Перадгісторыя і гісторыя == [[Файл:Nitobe Gardens, memorial.jpg|thumb|left|Каменны мемарыял, узведзены падчас рэстаўрацыі ў гонар І. Нітобэ.]] У знак прызнання доктара Нітобэ, яго выдатнай міжнароднай службы і яго намаганняў па садзейнічанні больш цеснаму ўзаемаразуменню паміж Японіяй і Канадай, яго сябры і члены японскай суполкі ў Ванкуверы, а таксама ўрад Японіі ўзвялі пастаянны каменны мемарыял на тэрыторыі кампуса УБК. Аднак першы мемарыяльны сад быў разбураны падчас Другой сусветнай вайны, магчыма, з-за антыяпонскіх настрояў таго часу. Пасля японская суполка ў Ванкуверы і ўрад Японіі дамовіліся пабудаваць цяперашні Мемарыяльны сад Нітобэ. Большая частка выдаткаў на будаўніцтва была пакрыта Японска-канадскім таварыствам у Токіа і кампаніяй па зборы сродкаў японскай суполкай у Ванкуверы, хоць некаторыя гранты былі атрыманы ад Канадскага савета і Фонду Леона і Тэі Кернер. Японска-канадскае таварыства ў Токіа ўнесла больш за 21 000 долараў, а японска-канадская суполка ў Брытанскай Калумбіі сабрала больш за 7000 долараў. Праз консульства Японіі [[урад Японіі]] выбраў для праектавання сада Каносукэ Моры (1894—1960) з Універсітэта Ціба. Моры прыбыў у пачатку 1959 года і заставаўся ў УБК да афіцыйнага адкрыцця сада ў чэрвені 1960 года.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Гота |first=Сэйка |date=7 кастрычніка 2010 |title=Абслугоўванне і рэстаўрацыя японскіх садоў у Паўночнай Амерыцы: тэматычнае даследаванне Мемарыяльнага сада Нітобэ |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14601170802490040?scroll=top&needAccess=true |journal=Даследаванні па гісторыі садоў і ландшафтнага дызайну|volume=29 |issue=4 |pages=302–313 |doi=10.1080/14601170802490040 |url-access=subscription }}</ref> Як прызнаў Моры, утрыманне японскага сада, больш, чым сада любога іншага стылю, патрабуе значнага супрацоўніцтва. Пры належным плане абслугоўвання японскі сад па-за межамі Японіі можа стаць месцам, дзе ўлады і грамадства супрацоўнічаюць, спрыяючы развіццю культурнага ўзаемаразумення. Аднак, без належнага кіравання, сад можа стаць месцам культурнага неразумення і адчужэння.<ref name=":0" /> Сад знаходзіцца за Азіяцкім цэнтрам універсітэта, які пабудаваны са стальных балак з [[Сусветная выстаўка (1970)|Осакскай выстаўкі]] 1970 года. == Асаблівасці == [[Файл:Pond Skimmers.jpg|thumb|Водныя насякомыя на сажалцы.]] Мемарыяльны сад Нітобэ ўключае ў сябе цалкам функцыянальны [[цясіцу|японскі чайны домік]] пад назвай Ічыба-ан, акружаны знешнім [[Ро-дзі (чайны сад)|чайным садам родзі]] з лаўкай для чакання і ўнутраным садам. У садзе таксама ёсць некалькі [[Тора (ліхтар)|ліхтароў]] розных відаў, уключаючы ліхтар для любавання снегам і ліхтар Нітобэ, з разьбянымі знакамі задыяку, хрызантэм, сабакі (знак нараджэння Нітобэ) і надпісам «І.М., Інадзо Нітобэ, 1861—1933, Апостал добрай волі сярод нацый», узведзены яго сябрамі.<ref>{{cite web |url=http://www.nitobe.org/lanterns.php |accessdate=23 студзеня 2019 |title=Мемарыяльны сад Нітобэ - Сімвалізм ліхтароў |archive-url=https://web.archive.org/web/20090820053517/http://www.nitobe.org/lanterns.php |archive-date=20 жніўня 2009 |url-status=dead }}</ref> Яшчэ адной асаблівасцю сада з'яўляецца яго сажалка, якая падтрымлівае невялікую экасістэму рыб і вадамерак. Наведвальнікі сада, якія прыйшлі ўпершыню, атрымаюць карысць ад прачытання раздатачнага матэрыялу для самастойнай экскурсіі, бо ў дзэн-садзе няма паказальнікаў, якія паказваюць правільны шлях па яго нерэгулярных дарожках, паколькі паказальнікі будуць лічыцца фактарам, які адцягвае ўвагу. Рэкамендуецца выдаткаваць каля 45 хвілін, каб цалкам пагрузіцца і ацаніць прыродную прыгажосць і сімволіку, якія сад Нітобэ прапануе падарожнікам, а таксама прапануе альтэрнатыўныя шляхі, акрамя гравійнай дарожкі, што акружае перыметр сажалкі. == Мясцовы ўдзел і грамадскія мерапрыемствы == Сад прыцягвае розных наведвальнікаў. Ад штодзённых экскурсійных груп да вяселляў, з усяго свету. Актыўны аддзел маркетынгу і камунікацый у Батанічным садзе УБК адыгрывае важную ролю ў прыцягненні наведвальнікаў у сад.<ref name=":1" /> У 2016 годзе ў садзе Нітобэ прайшло святкаванне стагоддзя Батанічнага сада УБК. У святочныя мерапрыемствы ўвайшоў фестываль [[Танабата]] 7 ліпеня 2016 года. Іншыя мерапрыемствы на працягу года праходзілі адначасова з мерапрыемствамі ў Батанічным садзе УБК, каб служыць сродкам прыцягнення наведвальнікаў як у Мемарыяльны сад Нітобэ, так і ў Батанічны сад УБК.<ref name=":1">{{Cite book |last=Крыстафер Бейл |first=Рыа Сугіяма |title=Мемарыяльны сад Нітобэ Батанічны сад УБК Ванкувер, Брытанская Калумбія, Канада |date=б.д. |publisher=najga.org}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons category|Nitobe Memorial Garden}} * [https://botanicalgarden.ubc.ca/visit/nitobe-memorial-garden/ Nitobe Memorial Garden] * {{Official website|https://botanicalgarden.ubc.ca/visit/nitobe-memorial-garden/}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Ванкувера]] [[Катэгорыя:Універсітэт Брытанскай Калумбіі]] [[Катэгорыя:Канадска-японскія адносіны]] o8g7zm43xo8dn1dif60unx11kttep6j 5144355 5144353 2026-05-21T09:29:49Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Мясцовы ўдзел і грамадскія мерапрыемствы */ 5144355 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Мемарыяльны сад Нітобэ |Нацыянальная назва = en/Nitobe Memorial Garden |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = 49/16/00/N/123/15/35/W |Краіна = Канада |Рэгіён = |Раён = |Горад = Ванкувер |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1960 |Архітэктар = Каносукэ Моры |Плошча = 1 |Метро = |Час працы = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Мемарыяльны сад Нітобэ''' — гэта традыцыйны [[японскі сад]] плошчай 1 гектар, размешчаны ў [[Універсітэт Брытанскай Калумбіі|Універсітэце Брытанскай Калумбіі (УБК)]], каля гарадской мяжы [[Ванкувер]]а, [[Брытанская Калумбія]], [[Канада]]. Сад прысвечаны японскаму аграному, дыпламату, палітолагу, палітыку і пісьменніку [[Нітобэ Інадзо]] (1862—1933), які памёр у горадзе [[Вікторыя (Брытанская Калумбія)|Вікторыя]] (цяпер горад-пабрацім роднага горада Нітобэ [[Марыёка]]), і чыя мэта заключалася ў тым, каб «стаць мостам праз Ціхі акіян».<ref>{{cite web |title=Хатняя старонка {{!}} Батанічны сад УБК |url=http://www.nitobe.org/ |website=botanicalgarden.ubc.ca |accessdate=23 студзеня 2019}}</ref> Хоць арганізацыйна ён з'яўляецца часткай [[Батанічны сад універсітэта Брытанскай Калумбіі|Батанічнага сада універсітэта]], тэрытарыяльна сад Нітобэ размешчаны побач з Азіяцкім цэнтрам УБК, у двух кіламетрах ад асноўнага Батанічнага сада УБК. [[Файл:Nitobe Garden Entrance.jpg|thumb|Уваход упрыгожаны драўлянай аркай і невялікай білетнай касай справа.]] == Перадгісторыя і гісторыя == [[Файл:Nitobe Gardens, memorial.jpg|thumb|left|Каменны мемарыял, узведзены падчас рэстаўрацыі ў гонар І. Нітобэ.]] У знак прызнання доктара Нітобэ, яго выдатнай міжнароднай службы і яго намаганняў па садзейнічанні больш цеснаму ўзаемаразуменню паміж Японіяй і Канадай, яго сябры і члены японскай суполкі ў Ванкуверы, а таксама ўрад Японіі ўзвялі пастаянны каменны мемарыял на тэрыторыі кампуса УБК. Аднак першы мемарыяльны сад быў разбураны падчас Другой сусветнай вайны, магчыма, з-за антыяпонскіх настрояў таго часу. Пасля японская суполка ў Ванкуверы і ўрад Японіі дамовіліся пабудаваць цяперашні Мемарыяльны сад Нітобэ. Большая частка выдаткаў на будаўніцтва была пакрыта Японска-канадскім таварыствам у Токіа і кампаніяй па зборы сродкаў японскай суполкай у Ванкуверы, хоць некаторыя гранты былі атрыманы ад Канадскага савета і Фонду Леона і Тэі Кернер. Японска-канадскае таварыства ў Токіа ўнесла больш за 21 000 долараў, а японска-канадская суполка ў Брытанскай Калумбіі сабрала больш за 7000 долараў. Праз консульства Японіі [[урад Японіі]] выбраў для праектавання сада Каносукэ Моры (1894—1960) з Універсітэта Ціба. Моры прыбыў у пачатку 1959 года і заставаўся ў УБК да афіцыйнага адкрыцця сада ў чэрвені 1960 года.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Гота |first=Сэйка |date=7 кастрычніка 2010 |title=Абслугоўванне і рэстаўрацыя японскіх садоў у Паўночнай Амерыцы: тэматычнае даследаванне Мемарыяльнага сада Нітобэ |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14601170802490040?scroll=top&needAccess=true |journal=Даследаванні па гісторыі садоў і ландшафтнага дызайну|volume=29 |issue=4 |pages=302–313 |doi=10.1080/14601170802490040 |url-access=subscription }}</ref> Як прызнаў Моры, утрыманне японскага сада, больш, чым сада любога іншага стылю, патрабуе значнага супрацоўніцтва. Пры належным плане абслугоўвання японскі сад па-за межамі Японіі можа стаць месцам, дзе ўлады і грамадства супрацоўнічаюць, спрыяючы развіццю культурнага ўзаемаразумення. Аднак, без належнага кіравання, сад можа стаць месцам культурнага неразумення і адчужэння.<ref name=":0" /> Сад знаходзіцца за Азіяцкім цэнтрам універсітэта, які пабудаваны са стальных балак з [[Сусветная выстаўка (1970)|Осакскай выстаўкі]] 1970 года. == Асаблівасці == [[Файл:Pond Skimmers.jpg|thumb|Водныя насякомыя на сажалцы.]] Мемарыяльны сад Нітобэ ўключае ў сябе цалкам функцыянальны [[цясіцу|японскі чайны домік]] пад назвай Ічыба-ан, акружаны знешнім [[Ро-дзі (чайны сад)|чайным садам родзі]] з лаўкай для чакання і ўнутраным садам. У садзе таксама ёсць некалькі [[Тора (ліхтар)|ліхтароў]] розных відаў, уключаючы ліхтар для любавання снегам і ліхтар Нітобэ, з разьбянымі знакамі задыяку, хрызантэм, сабакі (знак нараджэння Нітобэ) і надпісам «І.М., Інадзо Нітобэ, 1861—1933, Апостал добрай волі сярод нацый», узведзены яго сябрамі.<ref>{{cite web |url=http://www.nitobe.org/lanterns.php |accessdate=23 студзеня 2019 |title=Мемарыяльны сад Нітобэ - Сімвалізм ліхтароў |archive-url=https://web.archive.org/web/20090820053517/http://www.nitobe.org/lanterns.php |archive-date=20 жніўня 2009 |url-status=dead }}</ref> Яшчэ адной асаблівасцю сада з'яўляецца яго сажалка, якая падтрымлівае невялікую экасістэму рыб і вадамерак. Наведвальнікі сада, якія прыйшлі ўпершыню, атрымаюць карысць ад прачытання раздатачнага матэрыялу для самастойнай экскурсіі, бо ў дзэн-садзе няма паказальнікаў, якія паказваюць правільны шлях па яго нерэгулярных дарожках, паколькі паказальнікі будуць лічыцца фактарам, які адцягвае ўвагу. Рэкамендуецца выдаткаваць каля 45 хвілін, каб цалкам пагрузіцца і ацаніць прыродную прыгажосць і сімволіку, якія сад Нітобэ прапануе падарожнікам, а таксама прапануе альтэрнатыўныя шляхі, акрамя гравійнай дарожкі, што акружае перыметр сажалкі. == Мясцовы ўдзел і грамадскія мерапрыемствы == Сад прыцягвае розных наведвальнікаў. Ад штодзённых экскурсійных груп да вяселляў, з усяго свету. Актыўны аддзел маркетынгу і камунікацый у Батанічным садзе УБК адыгрывае важную ролю ў прыцягненні наведвальнікаў у сад.<ref name=":1" /> У 2016 годзе ў садзе Нітобэ прайшло святкаванне стагоддзя Батанічнага сада УБК. У святочныя мерапрыемствы ўвайшоў фестываль [[Танабата]] 7 ліпеня 2016 года. Іншыя мерапрыемствы на працягу года праходзілі адначасова з мерапрыемствамі ў Батанічным садзе УБК, каб служыць сродкам прыцягнення наведвальнікаў як у Мемарыяльны сад Нітобэ, так і ў Батанічны сад УБК.<ref name=":1">{{Cite book |last=Крыстафер Бейл |first=Рыа Сугіяма |title=Мемарыяльны сад Нітобэ Батанічны сад УБК Ванкувер, Брытанская Калумбія, Канада |publisher=najga.org}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons category|Nitobe Memorial Garden}} * [https://botanicalgarden.ubc.ca/visit/nitobe-memorial-garden/ Nitobe Memorial Garden] * {{Official website|https://botanicalgarden.ubc.ca/visit/nitobe-memorial-garden/}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Ванкувера]] [[Катэгорыя:Універсітэт Брытанскай Калумбіі]] [[Катэгорыя:Канадска-японскія адносіны]] 8bpkec60zdxybq7mrsb14qw81ex3lgw 5144357 5144355 2026-05-21T09:30:45Z Γλωσσολαλιά 164873 5144357 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Мемарыяльны сад Нітобэ |Нацыянальная назва = en/Nitobe Memorial Garden |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = 49/16/00/N/123/15/35/W |Краіна = Канада |Рэгіён = |Раён = |Горад = Ванкувер |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1960 |Архітэктар = Каносукэ Моры |Плошча = 1 |Метро = |Час працы = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Мемарыяльны сад Нітобэ''' — гэта традыцыйны [[японскі сад]] плошчай 1 гектар, размешчаны ў [[Універсітэт Брытанскай Калумбіі|Універсітэце Брытанскай Калумбіі (УБК)]], каля гарадской мяжы [[Ванкувер]]а, [[Брытанская Калумбія]], [[Канада]]. Сад прысвечаны японскаму аграному, дыпламату, палітолагу, палітыку і пісьменніку [[Нітабэ Інадзо]] (1862—1933), які памёр у горадзе [[Вікторыя (Брытанская Калумбія)|Вікторыя]] (цяпер горад-пабрацім роднага горада Нітобэ [[Марыёка]]), і чыя мэта заключалася ў тым, каб «стаць мостам праз Ціхі акіян».<ref>{{cite web |title=Хатняя старонка {{!}} Батанічны сад УБК |url=http://www.nitobe.org/ |website=botanicalgarden.ubc.ca |accessdate=23 студзеня 2019}}</ref> Хоць арганізацыйна ён з'яўляецца часткай [[Батанічны сад універсітэта Брытанскай Калумбіі|Батанічнага сада універсітэта]], тэрытарыяльна сад Нітобэ размешчаны побач з Азіяцкім цэнтрам УБК, у двух кіламетрах ад асноўнага Батанічнага сада УБК. [[Файл:Nitobe Garden Entrance.jpg|thumb|Уваход упрыгожаны драўлянай аркай і невялікай білетнай касай справа.]] == Перадгісторыя і гісторыя == [[Файл:Nitobe Gardens, memorial.jpg|thumb|left|Каменны мемарыял, узведзены падчас рэстаўрацыі ў гонар І. Нітобэ.]] У знак прызнання доктара Нітобэ, яго выдатнай міжнароднай службы і яго намаганняў па садзейнічанні больш цеснаму ўзаемаразуменню паміж Японіяй і Канадай, яго сябры і члены японскай суполкі ў Ванкуверы, а таксама ўрад Японіі ўзвялі пастаянны каменны мемарыял на тэрыторыі кампуса УБК. Аднак першы мемарыяльны сад быў разбураны падчас Другой сусветнай вайны, магчыма, з-за антыяпонскіх настрояў таго часу. Пасля японская суполка ў Ванкуверы і ўрад Японіі дамовіліся пабудаваць цяперашні Мемарыяльны сад Нітобэ. Большая частка выдаткаў на будаўніцтва была пакрыта Японска-канадскім таварыствам у Токіа і кампаніяй па зборы сродкаў японскай суполкай у Ванкуверы, хоць некаторыя гранты былі атрыманы ад Канадскага савета і Фонду Леона і Тэі Кернер. Японска-канадскае таварыства ў Токіа ўнесла больш за 21 000 долараў, а японска-канадская суполка ў Брытанскай Калумбіі сабрала больш за 7000 долараў. Праз консульства Японіі [[урад Японіі]] выбраў для праектавання сада Каносукэ Моры (1894—1960) з Універсітэта Ціба. Моры прыбыў у пачатку 1959 года і заставаўся ў УБК да афіцыйнага адкрыцця сада ў чэрвені 1960 года.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Гота |first=Сэйка |date=7 кастрычніка 2010 |title=Абслугоўванне і рэстаўрацыя японскіх садоў у Паўночнай Амерыцы: тэматычнае даследаванне Мемарыяльнага сада Нітобэ |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14601170802490040?scroll=top&needAccess=true |journal=Даследаванні па гісторыі садоў і ландшафтнага дызайну|volume=29 |issue=4 |pages=302–313 |doi=10.1080/14601170802490040 |url-access=subscription }}</ref> Як прызнаў Моры, утрыманне японскага сада, больш, чым сада любога іншага стылю, патрабуе значнага супрацоўніцтва. Пры належным плане абслугоўвання японскі сад па-за межамі Японіі можа стаць месцам, дзе ўлады і грамадства супрацоўнічаюць, спрыяючы развіццю культурнага ўзаемаразумення. Аднак, без належнага кіравання, сад можа стаць месцам культурнага неразумення і адчужэння.<ref name=":0" /> Сад знаходзіцца за Азіяцкім цэнтрам універсітэта, які пабудаваны са стальных балак з [[Сусветная выстаўка (1970)|Осакскай выстаўкі]] 1970 года. == Асаблівасці == [[Файл:Pond Skimmers.jpg|thumb|Водныя насякомыя на сажалцы.]] Мемарыяльны сад Нітобэ ўключае ў сябе цалкам функцыянальны [[цясіцу|японскі чайны домік]] пад назвай Ічыба-ан, акружаны знешнім [[Ро-дзі (чайны сад)|чайным садам родзі]] з лаўкай для чакання і ўнутраным садам. У садзе таксама ёсць некалькі [[Тора (ліхтар)|ліхтароў]] розных відаў, уключаючы ліхтар для любавання снегам і ліхтар Нітобэ, з разьбянымі знакамі задыяку, хрызантэм, сабакі (знак нараджэння Нітобэ) і надпісам «І.М., Інадзо Нітобэ, 1861—1933, Апостал добрай волі сярод нацый», узведзены яго сябрамі.<ref>{{cite web |url=http://www.nitobe.org/lanterns.php |accessdate=23 студзеня 2019 |title=Мемарыяльны сад Нітобэ - Сімвалізм ліхтароў |archive-url=https://web.archive.org/web/20090820053517/http://www.nitobe.org/lanterns.php |archive-date=20 жніўня 2009 |url-status=dead }}</ref> Яшчэ адной асаблівасцю сада з'яўляецца яго сажалка, якая падтрымлівае невялікую экасістэму рыб і вадамерак. Наведвальнікі сада, якія прыйшлі ўпершыню, атрымаюць карысць ад прачытання раздатачнага матэрыялу для самастойнай экскурсіі, бо ў дзэн-садзе няма паказальнікаў, якія паказваюць правільны шлях па яго нерэгулярных дарожках, паколькі паказальнікі будуць лічыцца фактарам, які адцягвае ўвагу. Рэкамендуецца выдаткаваць каля 45 хвілін, каб цалкам пагрузіцца і ацаніць прыродную прыгажосць і сімволіку, якія сад Нітобэ прапануе падарожнікам, а таксама прапануе альтэрнатыўныя шляхі, акрамя гравійнай дарожкі, што акружае перыметр сажалкі. == Мясцовы ўдзел і грамадскія мерапрыемствы == Сад прыцягвае розных наведвальнікаў. Ад штодзённых экскурсійных груп да вяселляў, з усяго свету. Актыўны аддзел маркетынгу і камунікацый у Батанічным садзе УБК адыгрывае важную ролю ў прыцягненні наведвальнікаў у сад.<ref name=":1" /> У 2016 годзе ў садзе Нітобэ прайшло святкаванне стагоддзя Батанічнага сада УБК. У святочныя мерапрыемствы ўвайшоў фестываль [[Танабата]] 7 ліпеня 2016 года. Іншыя мерапрыемствы на працягу года праходзілі адначасова з мерапрыемствамі ў Батанічным садзе УБК, каб служыць сродкам прыцягнення наведвальнікаў як у Мемарыяльны сад Нітобэ, так і ў Батанічны сад УБК.<ref name=":1">{{Cite book |last=Крыстафер Бейл |first=Рыа Сугіяма |title=Мемарыяльны сад Нітобэ Батанічны сад УБК Ванкувер, Брытанская Калумбія, Канада |publisher=najga.org}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons category|Nitobe Memorial Garden}} * [https://botanicalgarden.ubc.ca/visit/nitobe-memorial-garden/ Nitobe Memorial Garden] * {{Official website|https://botanicalgarden.ubc.ca/visit/nitobe-memorial-garden/}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Ванкувера]] [[Катэгорыя:Універсітэт Брытанскай Калумбіі]] [[Катэгорыя:Канадска-японскія адносіны]] 1oysjou170ne9w47hhni4hxdzvyzox4 5144359 5144357 2026-05-21T09:35:12Z Γλωσσολαλιά 164873 5144359 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Мемарыяльны сад Нітабэ |Нацыянальная назва = en/Nitobe Memorial Garden |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = 49/16/00/N/123/15/35/W |Краіна = Канада |Рэгіён = |Раён = |Горад = Ванкувер |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1960 |Архітэктар = Каносукэ Моры |Плошча = 1 |Метро = |Час працы = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Мемарыяльны сад Нітабэ''' — гэта традыцыйны [[японскі сад]] плошчай 1 гектар, размешчаны ў [[Універсітэт Брытанскай Калумбіі|Універсітэце Брытанскай Калумбіі (УБК)]], каля гарадской мяжы [[Ванкувер]]а, [[Брытанская Калумбія]], [[Канада]]. Сад прысвечаны японскаму аграному, дыпламату, палітолагу, палітыку і пісьменніку [[Нітабэ Інадзо]] (1862—1933), які памёр у горадзе [[Вікторыя (Брытанская Калумбія)|Вікторыя]] (цяпер горад-пабрацім роднага горада Нітабэ [[Марыёка]]), і чыя мэта заключалася ў тым, каб «стаць мостам праз Ціхі акіян».<ref>{{cite web |title=Хатняя старонка {{!}} Батанічны сад УБК |url=http://www.nitobe.org/ |website=botanicalgarden.ubc.ca |accessdate=23 студзеня 2019}}</ref> Хоць арганізацыйна ён з'яўляецца часткай [[Батанічны сад універсітэта Брытанскай Калумбіі|Батанічнага сада універсітэта]], тэрытарыяльна сад Нітабэ размешчаны побач з Азіяцкім цэнтрам УБК, у двух кіламетрах ад асноўнага Батанічнага сада УБК. [[Файл:Nitobe Garden Entrance.jpg|thumb|Уваход упрыгожаны драўлянай аркай і невялікай білетнай касай справа.]] == Перадгісторыя і гісторыя == [[Файл:Nitobe Gardens, memorial.jpg|thumb|left|Каменны мемарыял, узведзены падчас рэстаўрацыі ў гонар І. Нітабэ.]] У знак прызнання доктара Нітабэ, яго выдатнай міжнароднай службы і яго намаганняў па садзейнічанні больш цеснаму ўзаемаразуменню паміж Японіяй і Канадай, яго сябры і члены японскай суполкі ў Ванкуверы, а таксама ўрад Японіі ўзвялі пастаянны каменны мемарыял на тэрыторыі кампуса УБК. Аднак першы мемарыяльны сад быў разбураны падчас Другой сусветнай вайны, магчыма, з-за антыяпонскіх настрояў таго часу. Пасля японская суполка ў Ванкуверы і ўрад Японіі дамовіліся пабудаваць цяперашні Мемарыяльны сад Нітабэ. Большая частка выдаткаў на будаўніцтва была пакрыта Японска-канадскім таварыствам у Токіа і кампаніяй па зборы сродкаў японскай суполкай у Ванкуверы, хоць некаторыя гранты былі атрыманы ад Канадскага савета і Фонду Леона і Тэі Кернер. Японска-канадскае таварыства ў Токіа ўнесла больш за 21 000 долараў, а японска-канадская суполка ў Брытанскай Калумбіі сабрала больш за 7000 долараў. Праз консульства Японіі [[урад Японіі]] выбраў для праектавання сада Каносукэ Моры (1894—1960) з Універсітэта Ціба. Моры прыбыў у пачатку 1959 года і заставаўся ў УБК да афіцыйнага адкрыцця сада ў чэрвені 1960 года.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Гота |first=Сэйка |date=7 кастрычніка 2010 |title=Абслугоўванне і рэстаўрацыя японскіх садоў у Паўночнай Амерыцы: тэматычнае даследаванне Мемарыяльнага сада Нітабэ |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14601170802490040?scroll=top&needAccess=true |journal=Даследаванні па гісторыі садоў і ландшафтнага дызайну|volume=29 |issue=4 |pages=302–313 |doi=10.1080/14601170802490040 |url-access=subscription }}</ref> Як прызнаў Моры, утрыманне японскага сада, больш, чым сада любога іншага стылю, патрабуе значнага супрацоўніцтва. Пры належным плане абслугоўвання японскі сад па-за межамі Японіі можа стаць месцам, дзе ўлады і грамадства супрацоўнічаюць, спрыяючы развіццю культурнага ўзаемаразумення. Аднак, без належнага кіравання, сад можа стаць месцам культурнага неразумення і адчужэння.<ref name=":0" /> Сад знаходзіцца за Азіяцкім цэнтрам універсітэта, які пабудаваны са стальных балак з [[Сусветная выстаўка (1970)|Осакскай выстаўкі]] 1970 года. == Асаблівасці == [[Файл:Pond Skimmers.jpg|thumb|Водныя насякомыя на сажалцы.]] Мемарыяльны сад Нітабэ ўключае ў сябе цалкам функцыянальны [[цясіцу|японскі чайны домік]] пад назвай Ічыба-ан, акружаны знешнім [[Ро-дзі (чайны сад)|чайным садам родзі]] з лаўкай для чакання і ўнутраным садам. У садзе таксама ёсць некалькі [[Тора (ліхтар)|ліхтароў]] розных відаў, уключаючы ліхтар для любавання снегам і ліхтар Нітабэ, з разьбянымі знакамі задыяку, хрызантэм, сабакі (знак нараджэння Нітабэ) і надпісам «І.М., Інадзо Нітабэ, 1861—1933, Апостал добрай волі сярод нацый», узведзены яго сябрамі.<ref>{{cite web |url=http://www.nitobe.org/lanterns.php |accessdate=23 студзеня 2019 |title=Мемарыяльны сад Нітабэ - Сімвалізм ліхтароў |archive-url=https://web.archive.org/web/20090820053517/http://www.nitobe.org/lanterns.php |archive-date=20 жніўня 2009 |url-status=dead }}</ref> Яшчэ адной асаблівасцю сада з'яўляецца яго сажалка, якая падтрымлівае невялікую экасістэму рыб і вадамерак. Наведвальнікі сада, якія прыйшлі ўпершыню, атрымаюць карысць ад прачытання раздатачнага матэрыялу для самастойнай экскурсіі, бо ў дзэн-садзе няма паказальнікаў, якія паказваюць правільны шлях па яго нерэгулярных дарожках, паколькі паказальнікі будуць лічыцца фактарам, які адцягвае ўвагу. Рэкамендуецца выдаткаваць каля 45 хвілін, каб цалкам пагрузіцца і ацаніць прыродную прыгажосць і сімволіку, якія сад Нітабэ прапануе падарожнікам, а таксама прапануе альтэрнатыўныя шляхі, акрамя гравійнай дарожкі, што акружае перыметр сажалкі. == Мясцовы ўдзел і грамадскія мерапрыемствы == Сад прыцягвае розных наведвальнікаў. Ад штодзённых экскурсійных груп да вяселляў, з усяго свету. Актыўны аддзел маркетынгу і камунікацый у Батанічным садзе УБК адыгрывае важную ролю ў прыцягненні наведвальнікаў у сад.<ref name=":1" /> У 2016 годзе ў садзе Нітабэ прайшло святкаванне стагоддзя Батанічнага сада УБК. У святочныя мерапрыемствы ўвайшоў фестываль [[Танабата]] 7 ліпеня 2016 года. Іншыя мерапрыемствы на працягу года праходзілі адначасова з мерапрыемствамі ў Батанічным садзе УБК, каб служыць сродкам прыцягнення наведвальнікаў як у Мемарыяльны сад Нітабэ, так і ў Батанічны сад УБК.<ref name=":1">{{Cite book |last=Крыстафер Бейл |first=Рыа Сугіяма |title=Мемарыяльны сад Нітабэ Батанічны сад УБК Ванкувер, Брытанская Калумбія, Канада |publisher=najga.org}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons category|Nitobe Memorial Garden}} * [https://botanicalgarden.ubc.ca/visit/nitobe-memorial-garden/ Nitobe Memorial Garden] * {{Official website|https://botanicalgarden.ubc.ca/visit/nitobe-memorial-garden/}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Ванкувера]] [[Катэгорыя:Універсітэт Брытанскай Калумбіі]] [[Катэгорыя:Канадска-японскія адносіны]] 0fd9qj8l8xv8iv5mtxk0fqv1q3gzxr3 0 808130 5144358 2026-05-21T09:32:46Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «[[Файл:Nowogrodek fc20.jpg|міні|Месца пахавання навагрудскіх мучаніц у [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарным касцёле]].]] '''Навагрудскія мучаніцы''' — каталіцках манахіні-[[назарыцянкі]], расстраляныя нацыстамі [[1 жніўня]] [[1943]] года каля Наваг...» 5144358 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nowogrodek fc20.jpg|міні|Месца пахавання навагрудскіх мучаніц у [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарным касцёле]].]] '''Навагрудскія мучаніцы''' — каталіцках манахіні-[[назарыцянкі]], расстраляныя нацыстамі [[1 жніўня]] [[1943]] года каля [[Навагрудак|Навагрудка]]. 11 манахінь аддалі жыццё за вызваленне 120 чалавек, асуджаных на смерць. У 2000 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] абвясціў навагрудскіх манахінь блаславёнымі. [[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]] [[Катэгорыя:1943 год у Беларусі]] siieug37h01wdne1bac7jf80hemyphm 5144366 5144358 2026-05-21T09:46:41Z JerzyKundrat 174 5144366 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nowogrodek fc20.jpg|міні|Месца пахавання навагрудскіх мучаніц у [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарным касцёле]].]] '''Навагрудскія мучаніцы''' — каталіцках манахіні-[[назарыцянкі]], расстраляныя нацыстамі [[1 жніўня]] [[1943]] года каля [[Навагрудак|Навагрудка]]. 11 манахінь аддалі жыццё за вызваленне 120 чалавек, асуджаных на смерць. У 2000 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] абвясціў навагрудскіх манахінь блаславёнымі. == Літаратура == * Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek — pamięć, świadectwa, łaski / Redakcja i komentarze s. Ruth Kawa CSFN; Biogramy, komentarz historyczny, przypisy s. Beata Rzepczyk CSFN. — Rzym, 2015. — ISBN 978-83-936328-4-8 {{ref-pl}} [[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]] [[Катэгорыя:1943 год у Беларусі]] grsqcgbd57kq4mo6qhtwc442a91j5mo 5144409 5144366 2026-05-21T10:40:10Z JerzyKundrat 174 5144409 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nowogrodek fc20.jpg|міні|Месца пахавання навагрудскіх мучаніц у [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарным касцёле]].]] '''Навагрудскія мучаніцы''' — каталіцках манахіні-[[назарыцянкі]], расстраляныя нацыстамі [[1 жніўня]] [[1943]] года каля [[Навагрудак|Навагрудка]]. 11 манахінь аддалі жыццё за вызваленне 120 чалавек, асуджаных на смерць. У 2000 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] абвясціў навагрудскіх манахінь блаславёнымі. == Асобы == * [[Адэля Мардасевіч]] (нар. 1888) * Ядвіга Караліна Жак (нар. 1892) * Ганна Какаловіч (нар. 1892) * Элеанора Анеля Юзвяк (нар. 1895) * Юзэфа Хробат (нар. 1896) * Юлія Рапей (нар. 1900) * Гелена Церпка (нар. 1900) * Пауліна Баравік (нар. 1905) * Леакадзія Матушэўская (нар. 1906) * Яўгенія Мацкувіч (нар. 1903) * Вераніка Нармантовіч (нар. 1916) == Літаратура == * Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek — pamięć, świadectwa, łaski / Redakcja i komentarze s. Ruth Kawa CSFN; Biogramy, komentarz historyczny, przypisy s. Beata Rzepczyk CSFN. — Rzym, 2015. — ISBN 978-83-936328-4-8 {{ref-pl}} [[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]] [[Катэгорыя:1943 год у Беларусі]] 9x6tkg6am1ej2r94hzct75j6wq6y5yd 5144415 5144409 2026-05-21T10:48:32Z JerzyKundrat 174 5144415 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nowogrodek fc20.jpg|міні|Месца пахавання навагрудскіх мучаніц у [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарным касцёле]].]] '''Навагрудскія мучаніцы''' — каталіцках манахіні-[[назарыцянкі]], расстраляныя нацыстамі [[1 жніўня]] [[1943]] года каля [[Навагрудак|Навагрудка]]. 11 манахінь аддалі жыццё за вызваленне 120 чалавек, асуджаных на смерць. У 2000 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] абвясціў навагрудскіх манахінь блаславёнымі. == Асобы == * [[Адэля Мардасевіч]] (нар. 1888) * Ядвіга Караліна Жак (нар. 1892) * Ганна Какаловіч (нар. 1892) * Элеанора Анеля Юзвяк (нар. 1895) * Юзэфа Хробат (нар. 1896) * Юлія Рапей (нар. 1900) * Гелена Церпка (нар. 1900) * Пауліна Баравік (нар. 1905) * Леакадзія Матушэўская (нар. 1906) * Яўгенія Мацкевіч (нар. 1903) * Вераніка Нармантовіч (нар. 1916) == Літаратура == * Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek — pamięć, świadectwa, łaski / Redakcja i komentarze s. Ruth Kawa CSFN; Biogramy, komentarz historyczny, przypisy s. Beata Rzepczyk CSFN. — Rzym, 2015. — ISBN 978-83-936328-4-8 {{ref-pl}} [[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]] [[Катэгорыя:1943 год у Беларусі]] kj9ml2ujh825vri7rm774snimmuawmr 0 808131 5144362 2026-05-21T09:43:43Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Буэнас-Айрэскі японскі сад |Нацыянальная назва = es/Jardín japonés de Buenos Aires |Выява = JardinJaponesBsAs0001.jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = 34/34/31.2/S/58/24/33.8/W |CoordScale = |Краіна = Аргенціна |Рэгіён = |Го...» 5144362 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Буэнас-Айрэскі японскі сад |Нацыянальная назва = es/Jardín japonés de Buenos Aires |Выява = JardinJaponesBsAs0001.jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = 34/34/31.2/S/58/24/33.8/W |CoordScale = |Краіна = Аргенціна |Рэгіён = |Горад = Буэнас-Айрэс |Раён горада = Палерма (Буэнас-Айрэс) |Тып = |Заснаваны = [[1967]] |Архітэктар = |Плошча = |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = [http://www.jardinjapones.org.ar/ www.jardinjapones.org.ar] }} '''Буэнас-Айрэскі японскі сад''' ({{lang-es|Jardín japonés de Buenos Aires}}) — публічны парк у [[Буэнас-Айрэс]]е, размешчаны ў раёне [[Палерма (Буэнас-Айрэс)|Палерма]], з'яўляецца найбуйнейшым у свеце [[Японскі сад|японскім садам]] па-за межамі Японіі.<ref>{{Cite web|url=https://www.lanacion.com.ar/que-sale/punta-del-este-vivio-en-japon-se-enamoro-de-sus-paisajes-y-creo-un-parque-para-homenajear-la-tierra-nid05022025/|title=Punta del Este: vivió en Japón, se enamoró de sus paisajes y creó un parque para homenajear la tierra del Sol Naciente|author=Ikeda Paula|lang=es}}</ref> Японскі сад быў разбіты на тэрыторыі [[Трэс дэ Фебрэра (парк)|парка Трэс дэ Фебрэра]] ў 1967 годзе з нагоды візіту ў [[Аргенціна|Аргенціну]] японскага спадчыннага прынца [[Акіхіта]] з жонкай [[Міціка]]. Адкрыццё сада адбылося 15 мая 1967 года. Пасля яго неаднаразова зноў наведвалі члены японскай імператарскай сям'і. У 1991 годзе там пабывалі [[прынц Такамада]] і {{iw|прынцэса Хісака|||Hisako, Princess Takamado}}. У 1997 годзе сад зноў наведалі Акіхіта з жонкай, гэтым разам у статусе дзеючых імператара і імператрыцы. Падчас візіту ў Аргенціну ў 1998 годзе там пабывалі [[прынц Акісіна]] з [[Кіка (прынцэса)|прынцэсай Кіка]]. Уваход у японскі сад знаходзіцца з боку [[Авеніда Фігероа Алькорта|праспекта Фігероа Алькорта]]. Сад спраектаваны па класічных японскіх канонах, якія імкнуцца да гармоніі і раўнавагі. Пасярэдзіне парка размешчана возера, берагі якога злучаныя двума мастамі. Адзін з іх, так званы боскі мост, сімвалізуе ўваход у рай. Мясцовыя паўднёваамерыканскія віды раслін у садзе суседнічаюць з традыцыйнымі японскімі [[Сакура|сакурамі]], [[Клён далонепадобны|далонепадобнымі клёнамі]], [[багранік]]амі і [[Азалія|азаліямі]]. У возеры водзяцца [[карп]]ы. Японскі каларыт парка ўзмацняюць японскія званы, каменныя [[Тора (ліхтар)|ліхтары тора]] і стылізаваныя гранітныя скульптуры. Акрамя сада, на тэрыторыі комплексу размешчаны японскі культурны цэнтр, рэстаран, аранжарэя з калекцыяй [[бансай]] і сувенірная крама. Паркам і мерапрыемствамі, якія ў ім праводзяцца, кіруе японска-аргенцінскі культурны фонд. == Галерэя == <gallery class="center"> File:Buenos Aires - Jardín Japonés - 200806a.jpg File:Buenos_Aires_-_Jard%C3%ADn_Japon%C3%A9s_-_200806b.jpg File:ID_229_Jardín_Japones_5449.jpg File:Jardín Japonés (6985457803).jpg File:Jardín Japonés 1060342.JPG File:Buenos Aires - Jardín Japonés - 200806c.jpg File:Jardin_Japones_arbol.JPG File:Jardín Japonés (6839318406).jpg </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.jardinjapones.org.ar/ Jardín japonés de Buenos Aires]{{ref|es}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1960-я гады ў Аргенціне]] [[Катэгорыя:1967 год у Аргенціне]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Буэнас-Айрэса]] [[Катэгорыя:Палерма (Буэнас-Айрэс)]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:Аргенціна-японскія адносіны]] mvtsouwx40ifqm0njng4il2f5vppo1p 5144363 5144362 2026-05-21T09:44:53Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Спасылкі */ 5144363 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Буэнас-Айрэскі японскі сад |Нацыянальная назва = es/Jardín japonés de Buenos Aires |Выява = JardinJaponesBsAs0001.jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = 34/34/31.2/S/58/24/33.8/W |CoordScale = |Краіна = Аргенціна |Рэгіён = |Горад = Буэнас-Айрэс |Раён горада = Палерма (Буэнас-Айрэс) |Тып = |Заснаваны = [[1967]] |Архітэктар = |Плошча = |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = [http://www.jardinjapones.org.ar/ www.jardinjapones.org.ar] }} '''Буэнас-Айрэскі японскі сад''' ({{lang-es|Jardín japonés de Buenos Aires}}) — публічны парк у [[Буэнас-Айрэс]]е, размешчаны ў раёне [[Палерма (Буэнас-Айрэс)|Палерма]], з'яўляецца найбуйнейшым у свеце [[Японскі сад|японскім садам]] па-за межамі Японіі.<ref>{{Cite web|url=https://www.lanacion.com.ar/que-sale/punta-del-este-vivio-en-japon-se-enamoro-de-sus-paisajes-y-creo-un-parque-para-homenajear-la-tierra-nid05022025/|title=Punta del Este: vivió en Japón, se enamoró de sus paisajes y creó un parque para homenajear la tierra del Sol Naciente|author=Ikeda Paula|lang=es}}</ref> Японскі сад быў разбіты на тэрыторыі [[Трэс дэ Фебрэра (парк)|парка Трэс дэ Фебрэра]] ў 1967 годзе з нагоды візіту ў [[Аргенціна|Аргенціну]] японскага спадчыннага прынца [[Акіхіта]] з жонкай [[Міціка]]. Адкрыццё сада адбылося 15 мая 1967 года. Пасля яго неаднаразова зноў наведвалі члены японскай імператарскай сям'і. У 1991 годзе там пабывалі [[прынц Такамада]] і {{iw|прынцэса Хісака|||Hisako, Princess Takamado}}. У 1997 годзе сад зноў наведалі Акіхіта з жонкай, гэтым разам у статусе дзеючых імператара і імператрыцы. Падчас візіту ў Аргенціну ў 1998 годзе там пабывалі [[прынц Акісіна]] з [[Кіка (прынцэса)|прынцэсай Кіка]]. Уваход у японскі сад знаходзіцца з боку [[Авеніда Фігероа Алькорта|праспекта Фігероа Алькорта]]. Сад спраектаваны па класічных японскіх канонах, якія імкнуцца да гармоніі і раўнавагі. Пасярэдзіне парка размешчана возера, берагі якога злучаныя двума мастамі. Адзін з іх, так званы боскі мост, сімвалізуе ўваход у рай. Мясцовыя паўднёваамерыканскія віды раслін у садзе суседнічаюць з традыцыйнымі японскімі [[Сакура|сакурамі]], [[Клён далонепадобны|далонепадобнымі клёнамі]], [[багранік]]амі і [[Азалія|азаліямі]]. У возеры водзяцца [[карп]]ы. Японскі каларыт парка ўзмацняюць японскія званы, каменныя [[Тора (ліхтар)|ліхтары тора]] і стылізаваныя гранітныя скульптуры. Акрамя сада, на тэрыторыі комплексу размешчаны японскі культурны цэнтр, рэстаран, аранжарэя з калекцыяй [[бансай]] і сувенірная крама. Паркам і мерапрыемствамі, якія ў ім праводзяцца, кіруе японска-аргенцінскі культурны фонд. == Галерэя == <gallery class="center"> File:Buenos Aires - Jardín Japonés - 200806a.jpg File:Buenos_Aires_-_Jard%C3%ADn_Japon%C3%A9s_-_200806b.jpg File:ID_229_Jardín_Japones_5449.jpg File:Jardín Japonés (6985457803).jpg File:Jardín Japonés 1060342.JPG File:Buenos Aires - Jardín Japonés - 200806c.jpg File:Jardin_Japones_arbol.JPG File:Jardín Japonés (6839318406).jpg </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.jardinjapones.org.ar/ Jardín japonés de Buenos Aires]{{ref|es}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1960-я гады ў Аргенціне]] [[Катэгорыя:1967 год у Аргенціне]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Буэнас-Айрэса]] [[Катэгорыя:Палерма (Буэнас-Айрэс)]] [[Катэгорыя:Японскі сад|Буэнас-Айрэс]] [[Катэгорыя:Аргенціна-японскія адносіны]] gjo3ut76upbacnnxdeyyk9db8m33dxv 5144365 5144363 2026-05-21T09:45:24Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Спасылкі */ 5144365 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Буэнас-Айрэскі японскі сад |Нацыянальная назва = es/Jardín japonés de Buenos Aires |Выява = JardinJaponesBsAs0001.jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = 34/34/31.2/S/58/24/33.8/W |CoordScale = |Краіна = Аргенціна |Рэгіён = |Горад = Буэнас-Айрэс |Раён горада = Палерма (Буэнас-Айрэс) |Тып = |Заснаваны = [[1967]] |Архітэктар = |Плошча = |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = [http://www.jardinjapones.org.ar/ www.jardinjapones.org.ar] }} '''Буэнас-Айрэскі японскі сад''' ({{lang-es|Jardín japonés de Buenos Aires}}) — публічны парк у [[Буэнас-Айрэс]]е, размешчаны ў раёне [[Палерма (Буэнас-Айрэс)|Палерма]], з'яўляецца найбуйнейшым у свеце [[Японскі сад|японскім садам]] па-за межамі Японіі.<ref>{{Cite web|url=https://www.lanacion.com.ar/que-sale/punta-del-este-vivio-en-japon-se-enamoro-de-sus-paisajes-y-creo-un-parque-para-homenajear-la-tierra-nid05022025/|title=Punta del Este: vivió en Japón, se enamoró de sus paisajes y creó un parque para homenajear la tierra del Sol Naciente|author=Ikeda Paula|lang=es}}</ref> Японскі сад быў разбіты на тэрыторыі [[Трэс дэ Фебрэра (парк)|парка Трэс дэ Фебрэра]] ў 1967 годзе з нагоды візіту ў [[Аргенціна|Аргенціну]] японскага спадчыннага прынца [[Акіхіта]] з жонкай [[Міціка]]. Адкрыццё сада адбылося 15 мая 1967 года. Пасля яго неаднаразова зноў наведвалі члены японскай імператарскай сям'і. У 1991 годзе там пабывалі [[прынц Такамада]] і {{iw|прынцэса Хісака|||Hisako, Princess Takamado}}. У 1997 годзе сад зноў наведалі Акіхіта з жонкай, гэтым разам у статусе дзеючых імператара і імператрыцы. Падчас візіту ў Аргенціну ў 1998 годзе там пабывалі [[прынц Акісіна]] з [[Кіка (прынцэса)|прынцэсай Кіка]]. Уваход у японскі сад знаходзіцца з боку [[Авеніда Фігероа Алькорта|праспекта Фігероа Алькорта]]. Сад спраектаваны па класічных японскіх канонах, якія імкнуцца да гармоніі і раўнавагі. Пасярэдзіне парка размешчана возера, берагі якога злучаныя двума мастамі. Адзін з іх, так званы боскі мост, сімвалізуе ўваход у рай. Мясцовыя паўднёваамерыканскія віды раслін у садзе суседнічаюць з традыцыйнымі японскімі [[Сакура|сакурамі]], [[Клён далонепадобны|далонепадобнымі клёнамі]], [[багранік]]амі і [[Азалія|азаліямі]]. У возеры водзяцца [[карп]]ы. Японскі каларыт парка ўзмацняюць японскія званы, каменныя [[Тора (ліхтар)|ліхтары тора]] і стылізаваныя гранітныя скульптуры. Акрамя сада, на тэрыторыі комплексу размешчаны японскі культурны цэнтр, рэстаран, аранжарэя з калекцыяй [[бансай]] і сувенірная крама. Паркам і мерапрыемствамі, якія ў ім праводзяцца, кіруе японска-аргенцінскі культурны фонд. == Галерэя == <gallery class="center"> File:Buenos Aires - Jardín Japonés - 200806a.jpg File:Buenos_Aires_-_Jard%C3%ADn_Japon%C3%A9s_-_200806b.jpg File:ID_229_Jardín_Japones_5449.jpg File:Jardín Japonés (6985457803).jpg File:Jardín Japonés 1060342.JPG File:Buenos Aires - Jardín Japonés - 200806c.jpg File:Jardin_Japones_arbol.JPG File:Jardín Japonés (6839318406).jpg </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.jardinjapones.org.ar/ Jardín japonés de Buenos Aires]{{ref|es}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1960-я гады ў Аргенціне]] [[Катэгорыя:1967 год у Аргенціне]] [[Катэгорыя:Буэнас-Айрэс]] [[Катэгорыя:Палерма (Буэнас-Айрэс)]] [[Катэгорыя:Японскі сад|Буэнас-Айрэс]] [[Катэгорыя:Аргенціна-японскія адносіны]] ql62ifue9vqkm9k8m3o7y9xzsahjryb 0 808132 5144367 2026-05-21T09:48:31Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «[[Файл:Onigiri 002.jpg|thumb|Анігіры]] '''Анігіры''' — страва [[японская кухня|японскай кухні]] з прэснага [[рыс]]у, злепленага ў выглядзе пірамідкі або шара. Звычайна ў яныгіры кладуць начынне і заварочваюць у лісце сушанага багавіння [[норы]]. Начынне таксама можа быц...» 5144367 wikitext text/x-wiki [[Файл:Onigiri 002.jpg|thumb|Анігіры]] '''Анігіры''' — страва [[японская кухня|японскай кухні]] з прэснага [[рыс]]у, злепленага ў выглядзе пірамідкі або шара. Звычайна ў яныгіры кладуць начынне і заварочваюць у лісце сушанага багавіння [[норы]]. Начынне таксама можа быць раўнамерна прымяшана ў рыс, а ў якасці абгорткі замест норы часам выкарыстоўваецца лісце салаты, амлет і нават лустачкі [[вяндліна|вяндліны]]. У Японіі вельмі папулярная страва, існуюць спецыялізаваныя крамы, якія прадаюць толькі анігіры. == Прыгатаванне == У далонь накладваюць цёплы рыс, у сярэдзіну кладуць начынне і пачынаюць асцярожна сціскаць, «абгортваючы» рыс вакол начыння. Вельмі важна не «пераціснуць» рыс, анігіры не павінен развальвацца, але спрасаваны рыс значна пагаршае смакавыя якасці і эстэтычную асалоду стравай. [[Катэгорыя:Японская кухня]] 3gvxuh1jx752yt3gdnhb0o9v2gwiunm 0 808133 5144371 2026-05-21T09:52:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)]] 5144371 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)]] iy8vzeonk3mktluknke7kwt1t4amdpk 0 808134 5144372 2026-05-21T09:53:08Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Рэлігійны дзеяч}} '''Адэля Мардасевіч''' ({{lang-pl|Adela Mardosewicz}}; {{ВД-Прэамбула}}) — каталіцкая манахіня, адна з [[Навагрудскія мучаніцы|Навагрудскіх мучаніц]]. == Літаратура == * Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek — pamięć, świadectwa, łaski / Redakcja i komentarze s. Ruth Kawa CSFN; Biogramy, komentarz historyczny, przypisy s....» 5144372 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Адэля Мардасевіч''' ({{lang-pl|Adela Mardosewicz}}; {{ВД-Прэамбула}}) — каталіцкая манахіня, адна з [[Навагрудскія мучаніцы|Навагрудскіх мучаніц]]. == Літаратура == * Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek — pamięć, świadectwa, łaski / Redakcja i komentarze s. Ruth Kawa CSFN; Biogramy, komentarz historyczny, przypisy s. Beata Rzepczyk CSFN. — Rzym, 2015. — ISBN 978-83-936328-4-8 {{ref-pl}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] sosz55qhml9sz1ny8n5cie8a7etkxi2 5144373 5144372 2026-05-21T09:54:12Z JerzyKundrat 174 5144373 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Адэля Мардасевіч''' ({{lang-pl|Adela Mardosewicz}}; {{ВД-Прэамбула}}) — каталіцкая манахіня, адна з [[Навагрудскія мучаніцы|Навагрудскіх мучаніц]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek — pamięć, świadectwa, łaski / Redakcja i komentarze s. Ruth Kawa CSFN; Biogramy, komentarz historyczny, przypisy s. Beata Rzepczyk CSFN. — Rzym, 2015. — ISBN 978-83-936328-4-8 {{ref-pl}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] oq3vy383ynonbb7k3xzqffnlkqyqdpo 5144396 5144373 2026-05-21T10:17:06Z JerzyKundrat 174 5144396 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Адэля Мардасевіч''' ({{lang-pl|Adela Mardosewicz}}, у манастве '''Марыя Стэла'''; {{ВД-Прэамбула}}) — каталіцкая манахіня-[[назарыцянкі|назарыцянака]], адна з [[Навагрудскія мучаніцы|Навагрудскіх мучаніц]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1888 годзе ў в. [[Цясноўка]] Нясвіжскага павета Расійскай імперыі. Пасля смерці маці, родзічы забралі яе ў [[Вільня|Вільню]]. Тут скончыла настаўніцкую семінарыю, якую арганізавалі назарыцянкі пад выглядам ткацкай школы. Ва ўзросце 22 гадоў уступіла ў кангрэгацыю назарыцянак. Адбывала навіцыят у Італіі, у 1913 годзе вярнулася на радзіму. Доўгі час знаходзілася ў [[Чэнстахова|Чэнстахове]]. Пабывала ў Італіі ў 1921 годзе. Затым працавала ў Чэнстахове, [[Кракаў|Кракаве]], [[Вадавіцы|Вадавіцах]] і Стрыі. Выконвала функцыі выхавацелькі ў інтэрнаце, эканомкі, закрыстыянкі, вышывальніцы. Меркавана, увосень 1936 года прыбыла ў [[Навагрудак]]. Разам з дзесяццю іншымі манахінямі расстраляна нацыстамі ў 1943 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek — pamięć, świadectwa, łaski / Redakcja i komentarze s. Ruth Kawa CSFN; Biogramy, komentarz historyczny, przypisy s. Beata Rzepczyk CSFN. — Rzym, 2015. — ISBN 978-83-936328-4-8 {{ref-pl}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] 7cgo0uxljiyxqwqjx88mzkbc9eobayk 5144443 5144396 2026-05-21T11:41:40Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5144443 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Адэля Мардасевіч''' ({{lang-pl|Adela Mardosewicz}}, у манастве '''Марыя Стэла'''; {{ВД-Прэамбула}}) — каталіцкая манахіня-[[назарыцянкі|назарыцянака]], адна з [[Навагрудскія мучаніцы|Навагрудскіх мучаніц]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1888 годзе ў в. [[Цясноўка]] Нясвіжскага павета Расійскай імперыі. Пасля смерці маці, родзічы забралі яе ў [[Вільня|Вільню]]. Тут скончыла настаўніцкую семінарыю, якую арганізавалі назарыцянкі пад выглядам ткацкай школы. Ва ўзросце 22 гадоў уступіла ў кангрэгацыю назарыцянак. Адбывала навіцыят у Італіі, у 1913 годзе вярнулася на радзіму. Доўгі час знаходзілася ў [[Чэнстахова|Чэнстахове]]. Пабывала ў Італіі ў 1921 годзе. Затым працавала ў Чэнстахове, [[Кракаў|Кракаве]], [[Вадавіцы|Вадавіцах]] і Стрыі. Выконвала функцыі выхавацелькі ў інтэрнаце, эканомкі, закрыстыянкі, вышывальніцы. Меркавана, увосень 1936 года прыбыла ў [[Навагрудак]]. Разам з дзесяццю іншымі манахінямі расстраляна нацыстамі ў 1943 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek — pamięć, świadectwa, łaski / Redakcja i komentarze s. Ruth Kawa CSFN; Biogramy, komentarz historyczny, przypisy s. Beata Rzepczyk CSFN. — Rzym, 2015. — ISBN 978-83-936328-4-8 {{ref-pl}} [[Катэгорыя:Манашкі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] kca0km07v87xnzj2fh1nwkuerbluwpu 0 808135 5144374 2026-05-21T09:55:07Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «[[Файл:Nori.jpg|thumb|Норы]] '''Норы''' — японская назва розных ядомых відаў чырвонага багавіння з роду ''Парфіра'' (''Porphyra''), уключаючы, у першую чаргу, віды ''Porphyra tenera'' і ''Porphyra yezoensis''. Тэрмін норы таксама адносіцца да прадуктаў, вырабленых з гэтага багавіння. Канчат...» 5144374 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nori.jpg|thumb|Норы]] '''Норы''' — японская назва розных ядомых відаў чырвонага багавіння з роду ''Парфіра'' (''Porphyra''), уключаючы, у першую чаргу, віды ''Porphyra tenera'' і ''Porphyra yezoensis''. Тэрмін норы таксама адносіцца да прадуктаў, вырабленых з гэтага багавіння. Канчатковы прадукт вырабляюць, здрабняючы і затым высушваючы багавінне на сетцы, пасля чаго прадукт нагадвае зялёную паперу. Гэтыя аркушы выкарыстоўваюцца пры вырабе страў [[японская кухня|японскай]] і [[карэйская кухня|карэйскай]] кухняў. Нары ўваходзяць у склад [[ролы|ролаў]], часам іх падаюць асобна або дробна рэжуць і змешваюць з заправамі. Японія, Рэспубліка Карэя і Кітай з’яўляюцца асноўнымі вытворцамі норы. У Японіі аб’ём вытворчасці ацэньваецца больш як у 2 мільярды долараў у год. Багавінне ўтрымоўвае ёд, жалеза, кальцый, фосфар, вітаміны A, D. [[Катэгорыя:Японская кухня]] i254t8d4zwd2a6vadd3jab8zkv4qrp1 0 808136 5144375 2026-05-21T09:55:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Касцёл Святога Мікалая (Княжыцы)]] 5144375 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Святога Мікалая (Княжыцы)]] rm9xbri520bmf5e7a2n0ony1dctemrj 0 808137 5144379 2026-05-21T09:57:45Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Каардынаты = |Краіна = |Рэгіён = |Раён = |Месцазнаходжанне = |Тып = |Заснаваны = |Архітэктар...» 5144379 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Каардынаты = |Краіна = |Рэгіён = |Раён = |Месцазнаходжанне = |Тып = |Заснаваны = |Архітэктар = |Плошча = |Метро = |Наведвальнікі = |Час працы = |Статус = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} {{Музей | выява = MorikamiLakeHouse.jpg | наведвальнікі = | сайт = {{URL|http://www.morikami.org/}} | каардынаты = {{coord|26|25|46|N|80|9|22.4|W|display=inline,title}} | месцазнаходжанне = 4000 Morikami Park Road<br> Delray Beach, FL 33446 (United States)<ref name="pbc">{{Cite web |url=http://discover.pbcgov.org/parks/Locations/Morikami.aspx |title=Morikami Park |website=discover.pbcgov.org |publisher=Palm Beach County, FL |access-date=2014-12-14 |archive-date=2023-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127201153/https://discover.pbcgov.org/parks/Locations/Morikami.aspx |url-status=live }}</ref> }} '''Музей Марыкамі і японскія сады''' — цэнтр [[Мастацтва Японіі|японскага мастацтва]] і [[Культура Японіі|культуры]], размешчаны на захад ад [[Дэлрэй-Біч]] у [[Палм-Біч (акруга)|акрузе Палм-Біч]], [[Флорыда]], ЗША. Тэрыторыя ўключае ў сябе два музейныя будынкі, японскія сады Родзі-эн: сад «Кроплі расы», сад [[Бансай]], [[бібліятэка|бібліятэку]], сувенірную краму і японскае кафэ «Карнэл», якое было прадстаўлена на тэлевізійных каналах {{iw|Food Network}} і Vizcaya Television. У абодвух будынках праводзяцца часовыя выставы, а ў галоўным будынку праходзяць дэманстрацыі, у тым ліку [[Японская чайная цырымонія|чайныя цырымоніі]] і заняткі. Некалькі разоў на год праходзяць традыцыйныя японскія фестывалі. == Гісторыя == Парк і музей названы ў гонар Джорджа Марыкамі, ураджэнца горада [[Міядзу]] (прэфектура Кіёта), Японія, які ахвяраваў сваю ферму акрузе Палм-Біч для выкарыстання ў якасці парка.<ref name="fhs">{{Cite news|url=https://myfloridahistory.org/frontiers/article/30|title=A touch of Asia in south Florida|author=Brotemarkle|first=Ben|date=2014-08-19|website=Florida Today|access-date=2017-12-14|page=11A|archive-date=2023-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307164021/https://myfloridahistory.org/frontiers/article/30}}</ref> Джордж Марыкамі быў адзіным членам {{iw|калонія Ямата|калоніі Ямата ў Фларыдзе||Yamato Colony, Florida}}, які застаўся тут пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Першапачаткова ён прапаноўваў перадаць зямлю ў дар гораду Дэлрэй-Біч, але той адмовіўся.<ref name="fhs" /> Музей быў адкрыты ў 1977 годзе ў будынку, які зараз называецца Ямата-кан, а галоўны будынак музея адкрыўся ў 1993 годзе. У тым жа годзе пачалося будаўніцтва садоў Родзі-эн. == Збудаванні == Парк Марыкамі, які ўключае ў сябе музей, займае {{Convert|188.5|acre|ha}}. У ім ёсць адзін павільён і шэсць невялікіх навесаў для пікніка, а таксама дзіцячая пляцоўка. Тут знаходзяцца Мемарыял экіпажа [[Чэленджэр (шатл)|Чэленджэра]] (які загінуў пры выбуху на старце 28 студзеня 1986 г.) і Мемарыял піянераў Ямата. Першапачатковы будынак музея, Ямата-кан, спраектаваны ў выглядзе японскай вілы з сухім ландшафтным садам. У ім знаходзіцца пастаянная выстава, прысвечаная гісторыі калоніі Ямата ў Бока-Ратон, а таксама інтэрактыўная выстава «Японія вачыма дзіцяці». У галоўным будынку прадстаўлены тры выставы, тэатр на 225 месцаў, чайхана, навучальныя класы, навуковая бібліятэка, сувенірная крама і кафэ «Карнэл». Калекцыя Марыкамі налічвае больш за 7 000 артэфактаў.<ref>{{Cite web|url=http://morikami.org/museum/|title=Museum|website=morikami.org|publisher=Morikami Museum and Japanese Gardens|access-date=|archive-date=2023-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307164010/http://morikami.org/museum/|url-status=live}}</ref> Шэсць садоў, якія складаюць «Японскія сады Родзі-эн», спраектаваны як дапаўненне да музея і натхнёныя вядомымі стылямі садоў на працягу ўсёй гісторыі Японіі. Яны былі спраектаваны Хоіці Курысу і завершаны ў 2001 годзе. Шэсць гістарычных садоў — гэта сад Шындэн, райскі сад, ранні сад камянёў, сад Карэсансуі, сад Хіраніва і сучасны рамантычны сад. Сад Шындэн натхнёны садамі [[Перыяд Хэйан|перыяду Хэйан]] 9-12 стагоддзяў. У гэты час японская знаць выкарыстоўвала дызайн кітайскіх садоў з азёрамі і астравамі; гэты стыль сада звычайна разглядалі з лодкі. Райскі сад усходзіць да перыядаў [[Перыяд Камакура|Камакура]] і [[Перыяд Мурамаці|Мурамаці]]. Сады былі спраектаваны як храмы [[Буда Шак'ямуні|Буды]] і ўяўлялі сабой будыйскія нябёсы. Ранні [[сад камянёў]], які таксама адносіцца да перыяду Мурамаці, быў створаны пад уплывам кітайскага ландшафтнага мастацтва і ранняй канцэпцыяй дзэн. Сады Карэсансуі перыяду Мурамаці выкананы ў сапраўдным стылі дзэн. Гэтыя сады былі створаны не для прагулак, а для таго, каб іх можна было разглядаць з храмаў і разважаць. Стыль «сухі пейзаж» прадугледжвае наяўнасць камянёў і жвіру замест раслін. [[Перыяд Эда]] быў вядомы стылем плоскага сада Хіраніва. Гэтыя сады ўяўлялі сабой гібрыд позняга альпінарыя і чайнага сада. Гэты стыль вядомы наяўнасцю пагад, ліхтароў і прыступак. Апошні гістарычны сад Марыкамі — гэта Сучасны рамантычны сад. Гэты сад узнік у [[Мэйдзі|перыяд Мэйдзі]] пад уплывам натуралізму і заходняй культуры.<ref>{{Cite web|url=http://morikami.org/roji-en/historical-gardens/|title=Historical Gardens: About the Historical Gardens|website=morikami.org|publisher=Morikami Museum and Japanese Gardens|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222062233/http://morikami.org/roji-en/historical-gardens/|archive-date=2018-12-22|access-date=|url-status=dead}}</ref> == Падзеі == У музеі і садах Марыкамі штогод праводзяцца японскія фестывалі, у тым ліку [[Новы год у Японіі|Ашогацу]] (Новы год) у студзені, кірмаш Хацумэ ў красавіку і фестываль ліхтароў (на аснове японскага фестывалю [[Абон (свята)|Абон]]) у кастрычніку.<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=A touch of Asia in south Florida|author=Brotemarkle|first=Ben|url=https://myfloridahistory.org/frontiers/article/30|website=Florida Today|date=2014-08-19|page=11A|access-date=2017-12-14|archive-date=2023-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307164021/https://myfloridahistory.org/frontiers/article/30}}</ref> Яны прыцягваюць наведвальнікаў з усяго штата як рознай ежай, так і прадметамі мастацтва. А фестываль ліхтароў таксама ўключае ў сябе штогадовую гульню на барабанах і інтэрактыўную танцавальную праграму. Наведвальнікі запускаюць свае ліхтары ў цэнтральнае возера пасля заходу сонца.<ref>{{Cite web|url=https://morikami.org/lantern-festival/lantern-floating/|title=Lantern Floating|website=Morikami Museum and Japanese Gardens|access-date=2022-05-15|archive-date=2023-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307164016/https://morikami.org/lantern-festival/lantern-floating/|url-status=live}}</ref> <gallery> Файл:Morikami Rock Garden.jpg|Сад камянёў Файл:Morikami Bonzai Garden.jpg|Дрэвы бансай Файл:Morikami Museum Bridge.jpg|Японскі мост Файл:Morikami Museum Center.jpg|Цэнтральны ўваход Файл:Morikami Tea House.jpg|Чайны домік Файл:Morikami Museum View of Grounds.jpg|Тэрыторыя садоў Файл:Morikami Museum View of Grounds Lakeview.jpg|Від на возера з сада бансай Файл:Morikami Museum View of Grounds Center.jpg|Уваход у сад Файл:Morikami Museum View of Grounds (Rock Garden).jpg|Сад камянёў Файл:Morikami Museum View of Grounds Bonzai.jpg|Тэрыторыя садоў Файл:Morikami Museum View of Grounds (Waterfall).jpg|Вадаспад </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://www.bocahistory.org/yamato-colony/|title=Yamato Colony|author=Gregerson|first=Tom|website=www.bocahistory.org|publisher=Boca Raton Historical Society and Museum}} * {{Афіцыйны сайт|http://www.morikami.org}} {{ВС}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Палм-Біч]] [[Катэгорыя:Дэлрэй-Біч]] [[Катэгорыя:Японская дыяспара]] [[Катэгорыя:Музеі Фларыды]] lhh8ygaxxaxu6wv566yye993292jmjl 5144385 5144379 2026-05-21T10:05:50Z Γλωσσολαλιά 164873 5144385 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = |Нацыянальная назва = en/Morikami Museum and Gardens |Выява = Morikami Museum and Gardens - Entrance Pond.jpg |Подпіс = сажалка на ўваходзе |Каардынаты = |Краіна = |Рэгіён = |Раён = |Месцазнаходжанне = |Тып = |Заснаваны = |Архітэктар = |Плошча = |Метро = |Наведвальнікі = |Час працы = |Статус = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} {{Музей | выява = MorikamiLakeHouse.jpg | наведвальнікі = | сайт = {{URL|http://www.morikami.org/}} | месцазнаходжанне = 4000 Morikami Park Road<br> Delray Beach, FL 33446 (United States)<ref name="pbc">{{Cite web |url=http://discover.pbcgov.org/parks/Locations/Morikami.aspx |title=Morikami Park |website=discover.pbcgov.org |publisher=Palm Beach County, FL |access-date=2014-12-14 |archive-date=2023-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127201153/https://discover.pbcgov.org/parks/Locations/Morikami.aspx |url-status=live }}</ref> }} '''Музей Марыкамі і японскія сады''' — цэнтр [[Мастацтва Японіі|японскага мастацтва]] і [[Культура Японіі|культуры]], размешчаны на захад ад [[Дэлрэй-Біч]] у [[Палм-Біч (акруга)|акрузе Палм-Біч]], [[Флорыда]], ЗША. Тэрыторыя ўключае ў сябе два музейныя будынкі, японскія сады Родзі-эн: сад «Кроплі расы», сад [[Бансай]], [[бібліятэка|бібліятэку]], сувенірную краму і японскае кафэ «Карнэл», якое было прадстаўлена на тэлевізійных каналах {{iw|Food Network}} і Vizcaya Television. У абодвух будынках праводзяцца часовыя выставы, а ў галоўным будынку праходзяць дэманстрацыі, у тым ліку [[Японская чайная цырымонія|чайныя цырымоніі]] і заняткі. Некалькі разоў на год праходзяць традыцыйныя японскія фестывалі. == Гісторыя == Парк і музей названы ў гонар Джорджа Марыкамі, ураджэнца горада [[Міядзу]] (прэфектура Кіёта), Японія, які ахвяраваў сваю ферму акрузе Палм-Біч для выкарыстання ў якасці парка.<ref name="fhs">{{Cite news|url=https://myfloridahistory.org/frontiers/article/30|title=A touch of Asia in south Florida|author=Brotemarkle|first=Ben|date=2014-08-19|website=Florida Today|access-date=2017-12-14|page=11A|archive-date=2023-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307164021/https://myfloridahistory.org/frontiers/article/30}}</ref> Джордж Марыкамі быў адзіным членам {{iw|калонія Ямата|калоніі Ямата ў Фларыдзе||Yamato Colony, Florida}}, які застаўся тут пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Першапачаткова ён прапаноўваў перадаць зямлю ў дар гораду Дэлрэй-Біч, але той адмовіўся.<ref name="fhs" /> Музей быў адкрыты ў 1977 годзе ў будынку, які зараз называецца Ямата-кан, а галоўны будынак музея адкрыўся ў 1993 годзе. У тым жа годзе пачалося будаўніцтва садоў Родзі-эн. == Збудаванні == Парк Марыкамі, які ўключае ў сябе музей, займае {{Convert|188.5|acre|ha}}. У ім ёсць адзін павільён і шэсць невялікіх навесаў для пікніка, а таксама дзіцячая пляцоўка. Тут знаходзяцца Мемарыял экіпажа [[Чэленджэр (шатл)|Чэленджэра]] (які загінуў пры выбуху на старце 28 студзеня 1986 г.) і Мемарыял піянераў Ямата. Першапачатковы будынак музея, Ямата-кан, спраектаваны ў выглядзе японскай вілы з сухім ландшафтным садам. У ім знаходзіцца пастаянная выстава, прысвечаная гісторыі калоніі Ямата ў Бока-Ратон, а таксама інтэрактыўная выстава «Японія вачыма дзіцяці». У галоўным будынку прадстаўлены тры выставы, тэатр на 225 месцаў, чайхана, навучальныя класы, навуковая бібліятэка, сувенірная крама і кафэ «Карнэл». Калекцыя Марыкамі налічвае больш за 7 000 артэфактаў.<ref>{{Cite web|url=http://morikami.org/museum/|title=Museum|website=morikami.org|publisher=Morikami Museum and Japanese Gardens|access-date=|archive-date=2023-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307164010/http://morikami.org/museum/|url-status=live}}</ref> Шэсць садоў, якія складаюць «Японскія сады Родзі-эн», спраектаваны як дапаўненне да музея і натхнёныя вядомымі стылямі садоў на працягу ўсёй гісторыі Японіі. Яны былі спраектаваны Хоіці Курысу і завершаны ў 2001 годзе. Шэсць гістарычных садоў — гэта сад Шындэн, райскі сад, ранні сад камянёў, сад Карэсансуі, сад Хіраніва і сучасны рамантычны сад. Сад Шындэн натхнёны садамі [[Перыяд Хэйан|перыяду Хэйан]] 9-12 стагоддзяў. У гэты час японская знаць выкарыстоўвала дызайн кітайскіх садоў з азёрамі і астравамі; гэты стыль сада звычайна разглядалі з лодкі. Райскі сад усходзіць да перыядаў [[Перыяд Камакура|Камакура]] і [[Перыяд Мурамаці|Мурамаці]]. Сады былі спраектаваны як храмы [[Буда Шак'ямуні|Буды]] і ўяўлялі сабой будыйскія нябёсы. Ранні [[сад камянёў]], які таксама адносіцца да перыяду Мурамаці, быў створаны пад уплывам кітайскага ландшафтнага мастацтва і ранняй канцэпцыяй дзэн. Сады Карэсансуі перыяду Мурамаці выкананы ў сапраўдным стылі дзэн. Гэтыя сады былі створаны не для прагулак, а для таго, каб іх можна было разглядаць з храмаў і разважаць. Стыль «сухі пейзаж» прадугледжвае наяўнасць камянёў і жвіру замест раслін. [[Перыяд Эда]] быў вядомы стылем плоскага сада Хіраніва. Гэтыя сады ўяўлялі сабой гібрыд позняга альпінарыя і чайнага сада. Гэты стыль вядомы наяўнасцю пагад, ліхтароў і прыступак. Апошні гістарычны сад Марыкамі — гэта Сучасны рамантычны сад. Гэты сад узнік у [[Мэйдзі|перыяд Мэйдзі]] пад уплывам натуралізму і заходняй культуры.<ref>{{Cite web|url=http://morikami.org/roji-en/historical-gardens/|title=Historical Gardens: About the Historical Gardens|website=morikami.org|publisher=Morikami Museum and Japanese Gardens|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222062233/http://morikami.org/roji-en/historical-gardens/|archive-date=2018-12-22|access-date=|url-status=dead}}</ref> == Падзеі == У музеі і садах Марыкамі штогод праводзяцца японскія фестывалі, у тым ліку [[Новы год у Японіі|Ашогацу]] (Новы год) у студзені, кірмаш Хацумэ ў красавіку і фестываль ліхтароў (на аснове японскага фестывалю [[Абон (свята)|Абон]]) у кастрычніку.<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=A touch of Asia in south Florida|author=Brotemarkle|first=Ben|url=https://myfloridahistory.org/frontiers/article/30|website=Florida Today|date=2014-08-19|page=11A|access-date=2017-12-14|archive-date=2023-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307164021/https://myfloridahistory.org/frontiers/article/30}}</ref> Яны прыцягваюць наведвальнікаў з усяго штата як рознай ежай, так і прадметамі мастацтва. А фестываль ліхтароў таксама ўключае ў сябе штогадовую гульню на барабанах і інтэрактыўную танцавальную праграму. Наведвальнікі запускаюць свае ліхтары ў цэнтральнае возера пасля заходу сонца.<ref>{{Cite web|url=https://morikami.org/lantern-festival/lantern-floating/|title=Lantern Floating|website=Morikami Museum and Japanese Gardens|access-date=2022-05-15|archive-date=2023-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307164016/https://morikami.org/lantern-festival/lantern-floating/|url-status=live}}</ref> <gallery> Файл:Morikami Rock Garden.jpg|Сад камянёў Файл:Morikami Bonzai Garden.jpg|Дрэвы бансай Файл:Morikami Museum Bridge.jpg|Японскі мост Файл:Morikami Museum Center.jpg|Цэнтральны ўваход Файл:Morikami Tea House.jpg|Чайны домік Файл:Morikami Museum View of Grounds.jpg|Тэрыторыя садоў Файл:Morikami Museum View of Grounds Lakeview.jpg|Від на возера з сада бансай Файл:Morikami Museum View of Grounds Center.jpg|Уваход у сад Файл:Morikami Museum View of Grounds (Rock Garden).jpg|Сад камянёў Файл:Morikami Museum View of Grounds Bonzai.jpg|Тэрыторыя садоў Файл:Morikami Museum View of Grounds (Waterfall).jpg|Вадаспад </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://www.bocahistory.org/yamato-colony/|title=Yamato Colony|author=Gregerson|first=Tom|website=www.bocahistory.org|publisher=Boca Raton Historical Society and Museum}} * {{Афіцыйны сайт|http://www.morikami.org}} {{ВС}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Палм-Біч]] [[Катэгорыя:Дэлрэй-Біч]] [[Катэгорыя:Японская дыяспара]] [[Катэгорыя:Музеі Фларыды]] pl1tq7zwm37gsy0zof3fkvu3pdsq31g 0 808138 5144380 2026-05-21T09:57:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)]] 5144380 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)]] rud33j14mhaozlj79h7nb5euqiipoac 0 808139 5144381 2026-05-21T09:58:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)]] 5144381 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)]] pxm7q43ueb50pmqit6t6gerbxpqpyqu 0 808140 5144383 2026-05-21T10:03:46Z Feeleman 163471 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1351902785|Clark Gregg]]» 5144383 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст|Гады актыўнасці=1988 – наш час}}   '''Роберт Кларк Грэг-малодшы''' ({{Lang-en|Robert Clark Gregg Jr.}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[акцёр]], [[рэжысёр]] і [[сцэнарыст]]. Найбольш вядомы роляй Філа Коўлсана ў фільмах і тэлесерыялах [[Кінематаграфічны сусвет Marvel|кінасусвету Marvel]], дзе ён з’яўляўся з 2008 па 2024 год. Акрамя жывых здымак, акцёр таксама агучваў гэтага персанажа ў [[Мультсерыял|мультсерыялах]] і [[Відэагульня|відэагульнях]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0163988/bio/?ref_=nm_ov_bio_sm|title=Clark Gregg {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-21}}</ref>. Таксама Грэг выканаў ролю [[Федэральнае бюро расследаванняў|спецыяльнага агента ФБР]] Майка Каспера ў палітычным [[Драма (жанр)|драматычным]] серыяле "[[Заходняе крыло (тэлесерыял)|Заходняе крыло]]" (2001–2004), а пазней сыграў Рычарда — былога мужа Крысцін Кэмпбэл — у [[Сітком|сіткоме]] "{{Не перакладзена 5|Новыя прыгоды старой Крысцін|4=The New Adventures of Old Christine}}'''"''' (2006–2010)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Грэг нарадзіўся 2 красавіка 1962 года ў [[Бостан|Бостане]] у сям’і Мэры Лэйн Грэг і Роберта Кларка Грэга-старэйшага — [[Епіскапальная царква|епіскапальнага святара]] і прафесара [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскага ўніверсітэта]]<ref>{{cite web|lang=en|url=http://news.stanford.edu/pr/97/971105gregg.html|title=Priestly passions: Dean Robert Gregg talks about what's dear to his heart|date=1997-10-05|publisher=[[Стэнфардскі ўніверсітэт]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100730210517/http://news.stanford.edu/pr/97/971105gregg.html|archive-date=2010-07-30|access-date=2026-05-21|url-status=dead}}</ref>. З-за працы сям’я часта пераязджала, і да сямнаццаці гадоў Грэг паспеў пажыць у сямі розных гарадах. Сярэднюю адукацыю ён атрымаў у [[Чапел-Хіл (Паўночная Караліна)|Чапел-Хіле]], [[Паўночная Караліна|штат Паўночная Караліна]], дзе яго бацька выкладаў ва [[Універсітэт імя В. Дзюка|ўніверсітэце імя В. Дзюка]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.huffpost.com/entry/clark-gregg-avengers_n_1468283|title='The Avengers'' Agent Coulson Hates Loki And Hates The Lakers|website=HuffPost|date=2012-05-01|access-date=2026-05-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.ibiblio.org/carrborocitizen/mill/2011/12/caught-on-film-5/|title=CAUGHT ON FILM – The Mill|access-date=2026-05-21}}</ref>. Пасля школы Грэг два гады вучыўся ва [[Уэсліянскі універсітэт Агаё|Уэсліянскім універсітэце Агаё]], пасля чаго пакінуў навучанне і пераехаў у [[Манхэтэн]]. У той час ён шмат дзе працаваў — памочнікам бармена, ахоўнікам у музеі Гугенхайма і паркоўшчыкам аўтамабіляў у рэстаране<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.indiewire.com/news/general-news/park-city-08-interview-choke-director-clark-gregg-73281/|title=PARK CITY ’08 INTERVIEW {{!}} “Choke” Director Clark Gregg|last=Indiewire|website=IndieWire|date=2008-01-03|access-date=2026-05-21}}</ref>. Пазней паступіў у [[Школа мастацтваў імя Тыша|школу мастацтваў імя Тыша]] пры [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім ўніверсітэце]]. Навучанне скончыў у 1986 годзе<ref name="NYU">{{cite journal|url=http://www.nyu.edu/alumni.magazine/issue22/culture_1.html|title=No Cape? No Problem|last=Alfuso|first=Renee|journal=NYU Alumni Magazine|publisher=New York University|issue=22|date=Восень 2014|access-date=21 мая 2026}}</ref>. == Фільмаграфія == === Кіно === {| class="wikitable" !Год !Назва |- |1988 |''Things Change'' |- |1989 |''Fat Man and Little Boy'' |- |1991 |''Lana in Love'' |- | rowspan="3" |1994 |''Ride Me'' |- |''I Love Trouble'' |- |''Clear and Present Danger'' |- | rowspan="2" |1995 |[[Звычайныя падазроныя]] |- |''Above Suspicion'' |- | rowspan="3" |1997 |''The Spanish Prisoner'' |- |''The Last Time I Committed Suicide'' |- |''Six Ways to Sunday'' |- |1998 |''The Adventures of Sebastian Cole'' |- |1999 |[[Магнолія (фільм)|Магнолія]] |- | rowspan="2" |2000 |''State and Main'' |- |''What Lies Beneath'' |- | rowspan="2" |2001 |[[Штучны розум (фільм)|Штучны розум]] |- |''Lovely &amp;amp; Amazing'' |- | rowspan="2" |2002 |''One Hour Photo'' |- |''We Were Soldiers'' |- | rowspan="3" |2003 |''Northfork'' |- |''11:14'' |- |''The Human Stain'' |- | rowspan="3" |2004 |''Spartan'' |- |''In Enemy Hands'' |- |''In Good Company'' |- | rowspan="3" |2006 |''When a Stranger Calls'' |- |''Bickford Shmeckler's Cool Ideas'' |- |''Hoot'' |- | rowspan="2" |2007 |''In the Land of Women'' |- |''The Air I Breathe'' |- | rowspan="2" |2008 |''Choke'' |- |[[Жалезны чалавек (фільм)|Жалезны чалавек]] |- |2009 |''500 Days of Summer'' |- |2010 |[[Жалезны чалавек 2]] |- | rowspan="4" |2011 |[[Тор (фільм)|Тор]] |- |''Mr. Popper's Penguins'' |- |''The Consultant'' |- |''A Funny Thing Happened on the Way to Thor's Hammer'' |- | rowspan="3" |2012 |[[Мсціўцы (фільм, 2012)|Мсціўцы]] |- |''Much Ado About Nothing'' |- |''Brightest Star'' |- | rowspan="3" |2013 |''The To Do List'' |- |''Labor Day'' |- |''Trust Me'' |- |2014 |''Very Good Girls'' |- |2015 |''Thrilling Adventure Hour Live'' |- |2016 |''Live by Night'' |- |2018 |''Spinning Man'' |- |2019 |[[Капітан Марвел (фільм)|Капітан Марвел]] |- |2020 |''Run Sweetheart Run'' |- | rowspan="2" |2021 |''Moxie'' |- |''Being the Ricardos'' |- |2022 |''The Anthrax Attacks: In the Shadow of 9/11'' |- |2024 |''Thelma'' |- | rowspan="2" |2025 |''G20'' |- |''War of the Worlds'' |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable" !Год !Назва |- |1988 |Lip Service |- | rowspan="3" |1991 |Law &amp;amp; Order |- |Shannon's Deal |- |A Woman Named Jackie |- |1993 |[[Хронікі маладога Індыяны Джонса]] |- |1994 |The George Carlin Show |- | rowspan="3" |1995 |Tyson |- |The Commish |- |Central Park West |- |1996 |Touched by an Angel |- | rowspan="3" |2000 |Sports Night |- |Sex and the City |- |The Practice |- |2001–2004 |[[Заходняе крыло (тэлесерыял)|Заходняе крыло]] |- | rowspan="2" |2002 |My Sister's Keeper |- |Live from Baghdad |- |2003 |Will &amp;amp; Grace |- |2004 |The Shield |- |2005 |CSI: NY |- |2006 |The Road to Christmas |- |2006–2010 |The New Adventures of Old Christine |- |2012–2017 |Ultimate Spider-Man |- |2013 |Comedy Bang! Bang! |- |2013–2020 |Agents of S.H.I.E.L.D. |- |2015 |Agents of S.H.I.E.L.D.: Double Agent |- | rowspan="4" |2016 |Lip Sync Battle |- |BattleBots |- |Agents of S.H.I.E.L.D.: Academy |- |Agents of S.H.I.E.L.D.: Slingshot |- |2019 |SMILF |- |2020 |The Conners |- |2021; 2024 |[[Што, калі...? (серыял)|Што, калі...?]] |- | rowspan="3" |2023 |Florida Man |- |How I Met Your Father |- |Painkiller |- | rowspan="3" |2024 |Criminal Minds: Evolution |- |Will Trent |- |Snowpiercer |- |2025 |Zero Day |} === Відэагульні === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | rowspan="2" | 2013 |[[Lego Marvel Super Heroes (відэагульня)|Lego Marvel Super Heroes]] |- |[[Marvel Heroes (відэагульня)|Marvel Heroes]] |- | 2016 |[[Lego Marvel's Avengers (відэагульня)|Lego Marvel's Avengers]] |- |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|163988|Кларк Грэг}} * {{Ibdb}} * {{Twitter}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] 19wbkl067lbr1h0zu0g57wte3hq4tys 5144386 5144383 2026-05-21T10:08:41Z Feeleman 163471 афармленне, вікіфікацыя 5144386 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Грэг}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1988 – наш час }} '''Роберт Кларк Грэг-малодшы''' ({{Lang-en|Robert Clark Gregg Jr.}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[акцёр]], [[рэжысёр]] і [[сцэнарыст]]. Найбольш вядомы роляй Філа Коўлсана ў фільмах і тэлесерыялах [[Кінематаграфічны сусвет Marvel|кінасусвету Marvel]], дзе ён з’яўляўся з 2008 па 2024 год. Акрамя жывых здымак, акцёр таксама агучваў гэтага персанажа ў [[мультсерыял]]ах і [[відэагульня]]х<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0163988/bio/?ref_=nm_ov_bio_sm|title=Clark Gregg {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-21}}</ref>. Таксама Грэг выканаў ролю [[Федэральнае бюро расследаванняў|спецыяльнага агента ФБР]] Майка Каспера ў палітычным [[Драма (жанр)|драматычным]] серыяле «[[Заходняе крыло (тэлесерыял)|Заходняе крыло]]» (2001—2004), а пазней сыграў Рычарда — былога мужа Крысцін Кэмпбэл — у [[сітком]]е «{{Не перакладзена 5|Новыя прыгоды старой Крысцін|4=The New Adventures of Old Christine}}'''»''' (2006—2010)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Грэг нарадзіўся 2 красавіка 1962 года ў [[Бостан]]е у сям’і Мэры Лэйн Грэг і Роберта Кларка Грэга-старэйшага — [[Епіскапальная царква|епіскапальнага святара]] і прафесара [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскага ўніверсітэта]]<ref>{{cite web|lang=en|url=http://news.stanford.edu/pr/97/971105gregg.html|title=Priestly passions: Dean Robert Gregg talks about what's dear to his heart|date=1997-10-05|publisher=[[Стэнфардскі ўніверсітэт]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100730210517/http://news.stanford.edu/pr/97/971105gregg.html|archive-date=2010-07-30|access-date=2026-05-21|url-status=dead}}</ref>. З-за працы сям’я часта пераязджала, і да сямнаццаці гадоў Грэг паспеў пажыць у сямі розных гарадах. Сярэднюю адукацыю ён атрымаў у [[Чапел-Хіл (Паўночная Караліна)|Чапел-Хіле]], дзе яго бацька выкладаў ва [[Універсітэт імя В. Дзюка|ўніверсітэце імя В. Дзюка]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.huffpost.com/entry/clark-gregg-avengers_n_1468283|title='The Avengers'' Agent Coulson Hates Loki And Hates The Lakers|website=HuffPost|date=2012-05-01|access-date=2026-05-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.ibiblio.org/carrborocitizen/mill/2011/12/caught-on-film-5/|title=CAUGHT ON FILM – The Mill|access-date=2026-05-21}}</ref>. Пасля школы Грэг два гады вучыўся ва [[Уэсліянскі універсітэт Агаё|Уэсліянскім універсітэце Агаё]], пасля чаго пакінуў навучанне і пераехаў у [[Манхэтэн]]. У той час ён шмат дзе працаваў — памочнікам бармена, ахоўнікам у музеі Гугенхайма і паркоўшчыкам аўтамабіляў у рэстаране<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.indiewire.com/news/general-news/park-city-08-interview-choke-director-clark-gregg-73281/|title=PARK CITY ’08 INTERVIEW {{!}} “Choke” Director Clark Gregg|last=Indiewire|website=IndieWire|date=2008-01-03|access-date=2026-05-21}}</ref>. Пазней паступіў у [[Тышская школа мастацтваў|Тышскую школу мастацтваў]] пры [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім ўніверсітэце]]. Навучанне скончыў у 1986 годзе<ref name="NYU">{{cite journal|url=http://www.nyu.edu/alumni.magazine/issue22/culture_1.html|title=No Cape? No Problem|last=Alfuso|first=Renee|journal=NYU Alumni Magazine|publisher=New York University|issue=22|date=Восень 2014|access-date=21 мая 2026}}</ref>. == Фільмаграфія == === Кіно === {| class="wikitable" !Год !Назва |- |1988 |''Things Change'' |- |1989 |''Fat Man and Little Boy'' |- |1991 |''Lana in Love'' |- | rowspan="3" |1994 |''Ride Me'' |- |''I Love Trouble'' |- |''Clear and Present Danger'' |- | rowspan="2" |1995 |[[Звычайныя падазроныя]] |- |''Above Suspicion'' |- | rowspan="3" |1997 |''The Spanish Prisoner'' |- |''The Last Time I Committed Suicide'' |- |''Six Ways to Sunday'' |- |1998 |''The Adventures of Sebastian Cole'' |- |1999 |[[Магнолія (фільм)|Магнолія]] |- | rowspan="2" |2000 |''State and Main'' |- |''What Lies Beneath'' |- | rowspan="2" |2001 |[[Штучны розум (фільм)|Штучны розум]] |- |''Lovely &amp;amp; Amazing'' |- | rowspan="2" |2002 |''One Hour Photo'' |- |''We Were Soldiers'' |- | rowspan="3" |2003 |''Northfork'' |- |''11:14'' |- |''The Human Stain'' |- | rowspan="3" |2004 |''Spartan'' |- |''In Enemy Hands'' |- |''In Good Company'' |- | rowspan="3" |2006 |''When a Stranger Calls'' |- |''Bickford Shmeckler’s Cool Ideas'' |- |''Hoot'' |- | rowspan="2" |2007 |''In the Land of Women'' |- |''The Air I Breathe'' |- | rowspan="2" |2008 |''Choke'' |- |[[Жалезны чалавек (фільм)|Жалезны чалавек]] |- |2009 |''500 Days of Summer'' |- |2010 |[[Жалезны чалавек 2]] |- | rowspan="4" |2011 |[[Тор (фільм)|Тор]] |- |''Mr. Popper’s Penguins'' |- |''The Consultant'' |- |''A Funny Thing Happened on the Way to Thor’s Hammer'' |- | rowspan="3" |2012 |[[Мсціўцы (фільм, 2012)|Мсціўцы]] |- |''Much Ado About Nothing'' |- |''Brightest Star'' |- | rowspan="3" |2013 |''The To Do List'' |- |''Labor Day'' |- |''Trust Me'' |- |2014 |''Very Good Girls'' |- |2015 |''Thrilling Adventure Hour Live'' |- |2016 |''Live by Night'' |- |2018 |''Spinning Man'' |- |2019 |[[Капітан Марвел (фільм)|Капітан Марвел]] |- |2020 |''Run Sweetheart Run'' |- | rowspan="2" |2021 |''Moxie'' |- |''Being the Ricardos'' |- |2022 |''The Anthrax Attacks: In the Shadow of 9/11'' |- |2024 |''Thelma'' |- | rowspan="2" |2025 |''G20'' |- |''War of the Worlds'' |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable" !Год !Назва |- |1988 |Lip Service |- | rowspan="3" |1991 |Law &amp;amp; Order |- |Shannon’s Deal |- |A Woman Named Jackie |- |1993 |[[Хронікі маладога Індыяны Джонса]] |- |1994 |The George Carlin Show |- | rowspan="3" |1995 |Tyson |- |The Commish |- |Central Park West |- |1996 |Touched by an Angel |- | rowspan="3" |2000 |Sports Night |- |Sex and the City |- |The Practice |- |2001-2004 |[[Заходняе крыло (тэлесерыял)|Заходняе крыло]] |- | rowspan="2" |2002 |My Sister’s Keeper |- |Live from Baghdad |- |2003 |Will &amp;amp; Grace |- |2004 |The Shield |- |2005 |CSI: NY |- |2006 |The Road to Christmas |- |2006-2010 |The New Adventures of Old Christine |- |2012-2017 |Ultimate Spider-Man |- |2013 |Comedy Bang! Bang! |- |2013-2020 |Agents of S.H.I.E.L.D. |- |2015 |Agents of S.H.I.E.L.D.: Double Agent |- | rowspan="4" |2016 |Lip Sync Battle |- |BattleBots |- |Agents of S.H.I.E.L.D.: Academy |- |Agents of S.H.I.E.L.D.: Slingshot |- |2019 |SMILF |- |2020 |The Conners |- |2021; 2024 |[[Што, калі...? (серыял)|Што, калі…?]] |- | rowspan="3" |2023 |Florida Man |- |How I Met Your Father |- |Painkiller |- | rowspan="3" |2024 |Criminal Minds: Evolution |- |Will Trent |- |Snowpiercer |- |2025 |Zero Day |} === Відэагульні === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | rowspan="2" | 2013 |[[Lego Marvel Super Heroes (відэагульня)|Lego Marvel Super Heroes]] |- |[[Marvel Heroes (відэагульня)|Marvel Heroes]] |- | 2016 |[[Lego Marvel's Avengers (відэагульня)|Lego Marvel’s Avengers]] |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|163988|Кларк Грэг}} * {{Ibdb}} * {{Twitter}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Грэг Кларк}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] 73tan114bqap4iq6hirzr7j7licpt91 5144391 5144386 2026-05-21T10:12:16Z Feeleman 163471 афармленне 5144391 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Грэг}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1988 – наш час }} '''Роберт Кларк Грэг-малодшы''' ({{Lang-en|Robert Clark Gregg Jr.}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[акцёр]], [[рэжысёр]] і [[сцэнарыст]]. Найбольш вядомы роляй Філа Коўлсана ў фільмах і тэлесерыялах [[Кінематаграфічны сусвет Marvel|кінасусвету Marvel]], дзе ён з’яўляўся з 2008 па 2024 год. Акрамя жывых здымак, акцёр таксама агучваў гэтага персанажа ў [[мультсерыял]]ах і [[відэагульня]]х<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0163988/bio/?ref_=nm_ov_bio_sm|title=Clark Gregg {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-21}}</ref>. Таксама Грэг выканаў ролю [[Федэральнае бюро расследаванняў|спецыяльнага агента ФБР]] Майка Каспера ў палітычным [[Драма (жанр)|драматычным]] серыяле «[[Заходняе крыло (тэлесерыял)|Заходняе крыло]]» (2001—2004), а пазней сыграў Рычарда — былога мужа Крысцін Кэмпбэл — у [[сітком]]е «{{Не перакладзена 5|Новыя прыгоды старой Крысцін|4=The New Adventures of Old Christine}}'''»''' (2006—2010)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Грэг нарадзіўся 2 красавіка 1962 года ў [[Бостан]]е у сям’і Мэры Лэйн Грэг і Роберта Кларка Грэга-старэйшага — [[Епіскапальная царква|епіскапальнага святара]] і прафесара [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскага ўніверсітэта]]<ref>{{cite web|lang=en|url=http://news.stanford.edu/pr/97/971105gregg.html|title=Priestly passions: Dean Robert Gregg talks about what's dear to his heart|date=1997-10-05|publisher=[[Стэнфардскі ўніверсітэт]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100730210517/http://news.stanford.edu/pr/97/971105gregg.html|archive-date=2010-07-30|access-date=2026-05-21|url-status=dead}}</ref>. З-за працы сям’я часта пераязджала, і да сямнаццаці гадоў Грэг паспеў пажыць у сямі розных гарадах. Сярэднюю адукацыю ён атрымаў у [[Чапел-Хіл (Паўночная Караліна)|Чапел-Хіле]], дзе яго бацька выкладаў ва [[Універсітэт імя В. Дзюка|ўніверсітэце імя В. Дзюка]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.huffpost.com/entry/clark-gregg-avengers_n_1468283|title='The Avengers'' Agent Coulson Hates Loki And Hates The Lakers|website=HuffPost|date=2012-05-01|access-date=2026-05-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.ibiblio.org/carrborocitizen/mill/2011/12/caught-on-film-5/|title=CAUGHT ON FILM – The Mill|access-date=2026-05-21}}</ref>. Пасля школы Грэг два гады вучыўся ва [[Уэсліянскі універсітэт Агаё|Уэсліянскім універсітэце Агаё]], пасля чаго пакінуў навучанне і пераехаў у [[Манхэтэн]]. У той час ён шмат дзе працаваў — памочнікам бармена, ахоўнікам у музеі Гугенхайма і паркоўшчыкам аўтамабіляў у рэстаране<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.indiewire.com/news/general-news/park-city-08-interview-choke-director-clark-gregg-73281/|title=PARK CITY ’08 INTERVIEW {{!}} “Choke” Director Clark Gregg|last=Indiewire|website=IndieWire|date=2008-01-03|access-date=2026-05-21}}</ref>. Пазней паступіў у [[Тышская школа мастацтваў|Тышскую школу мастацтваў]] пры [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім ўніверсітэце]]. Навучанне скончыў у 1986 годзе<ref name="NYU">{{cite journal|url=http://www.nyu.edu/alumni.magazine/issue22/culture_1.html|title=No Cape? No Problem|last=Alfuso|first=Renee|journal=NYU Alumni Magazine|publisher=New York University|issue=22|date=Восень 2014|access-date=21 мая 2026}}</ref>. == Фільмаграфія == === Кіно === {| class="wikitable" !Год !Назва |- |1988 |Things Change |- |1989 |Fat Man and Little Boy |- |1991 |Lana in Love |- | rowspan="3" |1994 |Ride Me |- |I Love Trouble |- |Clear and Present Danger |- | rowspan="2" |1995 |[[Звычайныя падазроныя]] |- |Above Suspicion |- | rowspan="3" |1997 |The Spanish Prisoner |- |The Last Time I Committed Suicide |- |Six Ways to Sunday |- |1998 |The Adventures of Sebastian Cole |- |1999 |[[Магнолія (фільм)|Магнолія]] |- | rowspan="2" |2000 |State and Main |- |What Lies Beneath |- | rowspan="2" |2001 |[[Штучны розум (фільм)|Штучны розум]] |- |Lovely &amp;amp; Amazing |- | rowspan="2" |2002 |One Hour Photo |- |We Were Soldiers |- | rowspan="3" |2003 |Northfork |- |11:14 |- |The Human Stain |- | rowspan="3" |2004 |Spartan |- |In Enemy Hands |- |In Good Company |- | rowspan="3" |2006 |When a Stranger Calls |- |Bickford Shmeckler’s Cool Ideas |- |Hoot |- | rowspan="2" |2007 |In the Land of Women |- |The Air I Breathe |- | rowspan="2" |2008 |Choke |- |[[Жалезны чалавек (фільм)|Жалезны чалавек]] |- |2009 |500 Days of Summer |- |2010 |[[Жалезны чалавек 2]] |- | rowspan="4" |2011 |[[Тор (фільм)|Тор]] |- |Mr. Popper’s Penguins |- |The Consultant |- |A Funny Thing Happened on the Way to Thor’s Hammer |- | rowspan="3" |2012 |[[Мсціўцы (фільм, 2012)|Мсціўцы]] |- |Much Ado About Nothing |- |Brightest Star |- | rowspan="3" |2013 |The To Do List |- |Labor Day |- |Trust Me |- |2014 |Very Good Girls |- |2015 |Thrilling Adventure Hour Live |- |2016 |Live by Night |- |2018 |Spinning Man |- |2019 |[[Капітан Марвел (фільм)|Капітан Марвел]] |- |2020 |Run Sweetheart Run |- | rowspan="2" |2021 |Moxie |- |Being the Ricardos |- |2022 |The Anthrax Attacks: In the Shadow of 9/11 |- |2024 |Thelma |- | rowspan="2" |2025 |G20 |- |War of the Worlds |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable" !Год !Назва |- |1988 |Lip Service |- | rowspan="3" |1991 |Law &amp;amp; Order |- |Shannon’s Deal |- |A Woman Named Jackie |- |1993 |[[Хронікі маладога Індыяны Джонса]] |- |1994 |The George Carlin Show |- | rowspan="3" |1995 |Tyson |- |The Commish |- |Central Park West |- |1996 |Touched by an Angel |- | rowspan="3" |2000 |Sports Night |- |Секс у вялікім горадзе |- |The Practice |- |2001-2004 |[[Заходняе крыло (тэлесерыял)|Заходняе крыло]] |- | rowspan="2" |2002 |My Sister’s Keeper |- |Live from Baghdad |- |2003 |Will &amp;amp; Grace |- |2004 |The Shield |- |2005 |CSI: NY |- |2006 |The Road to Christmas |- |2006-2010 |{{Не перакладзена 5|Новыя прыгоды старой Крысцін|4=The New Adventures of Old Christine}} |- |2012-2017 |Ultimate Spider-Man |- |2013 |Comedy Bang! Bang! |- |2013-2020 |Agents of S.H.I.E.L.D. |- |2015 |Agents of S.H.I.E.L.D.: Double Agent |- | rowspan="4" |2016 |Lip Sync Battle |- |BattleBots |- |Agents of S.H.I.E.L.D.: Academy |- |Agents of S.H.I.E.L.D.: Slingshot |- |2019 |SMILF |- |2020 |The Conners |- |2021; 2024 |[[Што, калі...? (серыял)|Што, калі…?]] |- | rowspan="3" |2023 |Florida Man |- |How I Met Your Father |- |Painkiller |- | rowspan="3" |2024 |Criminal Minds: Evolution |- |Will Trent |- |Snowpiercer |- |2025 |Zero Day |} === Відэагульні === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | rowspan="2" | 2013 |[[Lego Marvel Super Heroes (відэагульня)|Lego Marvel Super Heroes]] |- |[[Marvel Heroes (відэагульня)|Marvel Heroes]] |- | 2016 |[[Lego Marvel's Avengers (відэагульня)|Lego Marvel’s Avengers]] |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|163988|Кларк Грэг}} * {{Ibdb}} * {{Twitter}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Грэг Кларк}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] 3l40al49lzitx4obz2klkkxaa078wtf 5144432 5144391 2026-05-21T11:21:42Z Feeleman 163471 /* Спасылкі */ афармленне 5144432 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Грэг}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1988 – наш час }} '''Роберт Кларк Грэг-малодшы''' ({{Lang-en|Robert Clark Gregg Jr.}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[акцёр]], [[рэжысёр]] і [[сцэнарыст]]. Найбольш вядомы роляй Філа Коўлсана ў фільмах і тэлесерыялах [[Кінематаграфічны сусвет Marvel|кінасусвету Marvel]], дзе ён з’яўляўся з 2008 па 2024 год. Акрамя жывых здымак, акцёр таксама агучваў гэтага персанажа ў [[мультсерыял]]ах і [[відэагульня]]х<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0163988/bio/?ref_=nm_ov_bio_sm|title=Clark Gregg {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-21}}</ref>. Таксама Грэг выканаў ролю [[Федэральнае бюро расследаванняў|спецыяльнага агента ФБР]] Майка Каспера ў палітычным [[Драма (жанр)|драматычным]] серыяле «[[Заходняе крыло (тэлесерыял)|Заходняе крыло]]» (2001—2004), а пазней сыграў Рычарда — былога мужа Крысцін Кэмпбэл — у [[сітком]]е «{{Не перакладзена 5|Новыя прыгоды старой Крысцін|4=The New Adventures of Old Christine}}'''»''' (2006—2010)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Грэг нарадзіўся 2 красавіка 1962 года ў [[Бостан]]е у сям’і Мэры Лэйн Грэг і Роберта Кларка Грэга-старэйшага — [[Епіскапальная царква|епіскапальнага святара]] і прафесара [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскага ўніверсітэта]]<ref>{{cite web|lang=en|url=http://news.stanford.edu/pr/97/971105gregg.html|title=Priestly passions: Dean Robert Gregg talks about what's dear to his heart|date=1997-10-05|publisher=[[Стэнфардскі ўніверсітэт]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100730210517/http://news.stanford.edu/pr/97/971105gregg.html|archive-date=2010-07-30|access-date=2026-05-21|url-status=dead}}</ref>. З-за працы сям’я часта пераязджала, і да сямнаццаці гадоў Грэг паспеў пажыць у сямі розных гарадах. Сярэднюю адукацыю ён атрымаў у [[Чапел-Хіл (Паўночная Караліна)|Чапел-Хіле]], дзе яго бацька выкладаў ва [[Універсітэт імя В. Дзюка|ўніверсітэце імя В. Дзюка]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.huffpost.com/entry/clark-gregg-avengers_n_1468283|title='The Avengers'' Agent Coulson Hates Loki And Hates The Lakers|website=HuffPost|date=2012-05-01|access-date=2026-05-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.ibiblio.org/carrborocitizen/mill/2011/12/caught-on-film-5/|title=CAUGHT ON FILM – The Mill|access-date=2026-05-21}}</ref>. Пасля школы Грэг два гады вучыўся ва [[Уэсліянскі універсітэт Агаё|Уэсліянскім універсітэце Агаё]], пасля чаго пакінуў навучанне і пераехаў у [[Манхэтэн]]. У той час ён шмат дзе працаваў — памочнікам бармена, ахоўнікам у музеі Гугенхайма і паркоўшчыкам аўтамабіляў у рэстаране<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.indiewire.com/news/general-news/park-city-08-interview-choke-director-clark-gregg-73281/|title=PARK CITY ’08 INTERVIEW {{!}} “Choke” Director Clark Gregg|last=Indiewire|website=IndieWire|date=2008-01-03|access-date=2026-05-21}}</ref>. Пазней паступіў у [[Тышская школа мастацтваў|Тышскую школу мастацтваў]] пры [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім ўніверсітэце]]. Навучанне скончыў у 1986 годзе<ref name="NYU">{{cite journal|url=http://www.nyu.edu/alumni.magazine/issue22/culture_1.html|title=No Cape? No Problem|last=Alfuso|first=Renee|journal=NYU Alumni Magazine|publisher=New York University|issue=22|date=Восень 2014|access-date=21 мая 2026}}</ref>. == Фільмаграфія == === Кіно === {| class="wikitable" !Год !Назва |- |1988 |Things Change |- |1989 |Fat Man and Little Boy |- |1991 |Lana in Love |- | rowspan="3" |1994 |Ride Me |- |I Love Trouble |- |Clear and Present Danger |- | rowspan="2" |1995 |[[Звычайныя падазроныя]] |- |Above Suspicion |- | rowspan="3" |1997 |The Spanish Prisoner |- |The Last Time I Committed Suicide |- |Six Ways to Sunday |- |1998 |The Adventures of Sebastian Cole |- |1999 |[[Магнолія (фільм)|Магнолія]] |- | rowspan="2" |2000 |State and Main |- |What Lies Beneath |- | rowspan="2" |2001 |[[Штучны розум (фільм)|Штучны розум]] |- |Lovely &amp;amp; Amazing |- | rowspan="2" |2002 |One Hour Photo |- |We Were Soldiers |- | rowspan="3" |2003 |Northfork |- |11:14 |- |The Human Stain |- | rowspan="3" |2004 |Spartan |- |In Enemy Hands |- |In Good Company |- | rowspan="3" |2006 |When a Stranger Calls |- |Bickford Shmeckler’s Cool Ideas |- |Hoot |- | rowspan="2" |2007 |In the Land of Women |- |The Air I Breathe |- | rowspan="2" |2008 |Choke |- |[[Жалезны чалавек (фільм)|Жалезны чалавек]] |- |2009 |500 Days of Summer |- |2010 |[[Жалезны чалавек 2]] |- | rowspan="4" |2011 |[[Тор (фільм)|Тор]] |- |Mr. Popper’s Penguins |- |The Consultant |- |A Funny Thing Happened on the Way to Thor’s Hammer |- | rowspan="3" |2012 |[[Мсціўцы (фільм, 2012)|Мсціўцы]] |- |Much Ado About Nothing |- |Brightest Star |- | rowspan="3" |2013 |The To Do List |- |Labor Day |- |Trust Me |- |2014 |Very Good Girls |- |2015 |Thrilling Adventure Hour Live |- |2016 |Live by Night |- |2018 |Spinning Man |- |2019 |[[Капітан Марвел (фільм)|Капітан Марвел]] |- |2020 |Run Sweetheart Run |- | rowspan="2" |2021 |Moxie |- |Being the Ricardos |- |2022 |The Anthrax Attacks: In the Shadow of 9/11 |- |2024 |Thelma |- | rowspan="2" |2025 |G20 |- |War of the Worlds |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable" !Год !Назва |- |1988 |Lip Service |- | rowspan="3" |1991 |Law &amp;amp; Order |- |Shannon’s Deal |- |A Woman Named Jackie |- |1993 |[[Хронікі маладога Індыяны Джонса]] |- |1994 |The George Carlin Show |- | rowspan="3" |1995 |Tyson |- |The Commish |- |Central Park West |- |1996 |Touched by an Angel |- | rowspan="3" |2000 |Sports Night |- |Секс у вялікім горадзе |- |The Practice |- |2001-2004 |[[Заходняе крыло (тэлесерыял)|Заходняе крыло]] |- | rowspan="2" |2002 |My Sister’s Keeper |- |Live from Baghdad |- |2003 |Will &amp;amp; Grace |- |2004 |The Shield |- |2005 |CSI: NY |- |2006 |The Road to Christmas |- |2006-2010 |{{Не перакладзена 5|Новыя прыгоды старой Крысцін|4=The New Adventures of Old Christine}} |- |2012-2017 |Ultimate Spider-Man |- |2013 |Comedy Bang! Bang! |- |2013-2020 |Agents of S.H.I.E.L.D. |- |2015 |Agents of S.H.I.E.L.D.: Double Agent |- | rowspan="4" |2016 |Lip Sync Battle |- |BattleBots |- |Agents of S.H.I.E.L.D.: Academy |- |Agents of S.H.I.E.L.D.: Slingshot |- |2019 |SMILF |- |2020 |The Conners |- |2021; 2024 |[[Што, калі...? (серыял)|Што, калі…?]] |- | rowspan="3" |2023 |Florida Man |- |How I Met Your Father |- |Painkiller |- | rowspan="3" |2024 |Criminal Minds: Evolution |- |Will Trent |- |Snowpiercer |- |2025 |Zero Day |} === Відэагульні === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | rowspan="2" | 2013 |[[Lego Marvel Super Heroes (відэагульня)|Lego Marvel Super Heroes]] |- |[[Marvel Heroes (відэагульня)|Marvel Heroes]] |- | 2016 |[[Lego Marvel's Avengers (відэагульня)|Lego Marvel’s Avengers]] |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|163988|Кларк Грэг}} * {{Ibdb}} * {{Twitter}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму кінаакцёру другога плана}} {{DEFAULTSORT:Грэг Кларк}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] 9xhpyvd32xaito0ib3mis7hc53i2ph2 0 808141 5144384 2026-05-21T10:04:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Касцёл Святога Архангела Міхаіла (Лужкі)]] 5144384 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Святога Архангела Міхаіла (Лужкі)]] 13bqycmbjo9wxrqantqpquonsi0aenk 0 808142 5144387 2026-05-21T10:09:26Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Портлендскі японскі сад |Нацыянальная назва = en/Portland Japanese Garden |Выява = Portland Japanese garden creek.jpg | Подпіс = |Тып = Японскі сад |Заснаваны = 1967 год |Каардынаты = 45/31/07.39/N/122/42/28.8/W |Краіна = З...» 5144387 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Портлендскі японскі сад |Нацыянальная назва = en/Portland Japanese Garden |Выява = Portland Japanese garden creek.jpg | Подпіс = |Тып = Японскі сад |Заснаваны = 1967 год |Каардынаты = 45/31/07.39/N/122/42/28.8/W |Краіна = ЗША |Рэгіён = Арэгон |Горад = Портленд (Арэгон) |Плошча = 4,9 |Наведвальнікі = |Пазіцыйная карта = ЗША Захад |Пазіцыйная карта 1 = - |Сайт = http://www.japanesegarden.com |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=15|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}} }} '''Портлендскі японскі сад''' ({{lang-en|Portland Japanese Garden}}) — [[японскі сад|сад у традыцыйным японскім стылі]] ў горадзе [[Портленд (Арэгон)|Портленд]], штат [[Арэгон]], [[ЗША]]. Японскі сад размешчаны на тэрыторыі [[Вашынгтон (парк, Портленд)|парка Вашынгтон]]. == Гісторыя == Гісторыя сада пачынаецца ў 1959 годзе, калі паміж Портлендам і [[Сапора]] былі ўсталяваны пабрацімскія адносіны. Тады японскае таварыства Арэгона пачало вывучэнне магчымасці стварэння ў Портлендзе японскага сада. У якасці месца была абрана былая тэрыторыя Портлендскага заапарка ў парку Вашынгтон плошчай 5,5 акраў. У 1963 годзе тэрыторыя была перададзена мэрам Портленда для ўладкавання сада. У 1967 годзе сад быў адкрыты для публікі. Аўтарам праекта сада быў Такума Тона, японскі ландшафтны дызайнер, прафесар Такійскага сельскагаспадарчага ўніверсітэта. Створаны ім праект аб'ядноўвае некалькі традыцыйных японскіх элементаў: сад для прагулак з сажалкай, плоскі сад, чайны сад і сад камянёў. У 1968 годзе ў садзе быў усталяваны [[цясіцу|чайны домік]], які быў выраблены ў Японіі і перавезены ў разабраным выглядзе. У 1980 годзе ў садзе быў адкрыты павільён-галерэя. У красавіку 2017 года была адкрыта «Культурная вёска» (культурны цэнтр), створаная па праекце японскага архітэктара [[Кума, Кэнга|Кэнга Кума]]<ref name="oregonencyclopedia">{{cite web |author = Diane Durston |date = |url = https://www.oregonencyclopedia.org/articles/portland_japanese_garden |title = Portland Japanese Garden |publisher = Oregon Encyclopedia |access-date = |lang = en |archive-date = 2021-04-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210418092312/https://www.oregonencyclopedia.org/articles/portland_japanese_garden/ |url-status = live }}</ref><ref name="Japanese garden">{{cite web | author = | date = | url = https://japanesegarden.org/about-portland-japanese-garden/history/ | title = History | publisher = Афіцыйны сайт сада | access-date = | lang = en | archive-date = 2021-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210411193357/https://www.japanesegarden.org/about-portland-japanese-garden/history/ | url-status = live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Сады і паркі Портленда (Арэгон)]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1967 годзе ў ЗША]] g2kal7pjz9hx6r4gmlfq0q6msz35id5 5144390 5144387 2026-05-21T10:11:12Z Γλωσσολαλιά 164873 5144390 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Портлендскі японскі сад |Нацыянальная назва = en/Portland Japanese Garden |Выява = Portland Japanese garden creek.jpg | Подпіс = |Тып = Японскі сад |Заснаваны = 1967 год |Каардынаты = 45/31/07.39/N/122/42/28.8/W |Краіна = ЗША |Рэгіён = Арэгон |Горад = Портленд (Арэгон) |Плошча = 4,9 |Наведвальнікі = |Пазіцыйная карта = ЗША Захад |Пазіцыйная карта 1 = - |Сайт = http://www.japanesegarden.com }} '''Портлендскі японскі сад''' ({{lang-en|Portland Japanese Garden}}) — [[японскі сад|сад у традыцыйным японскім стылі]] ў горадзе [[Портленд (Арэгон)|Портленд]], штат [[Арэгон]], [[ЗША]]. Японскі сад размешчаны на тэрыторыі [[Вашынгтон (парк, Портленд)|парка Вашынгтон]]. == Гісторыя == Гісторыя сада пачынаецца ў 1959 годзе, калі паміж Портлендам і [[Сапора]] былі ўсталяваны пабрацімскія адносіны. Тады японскае таварыства Арэгона пачало вывучэнне магчымасці стварэння ў Портлендзе японскага сада. У якасці месца была абрана былая тэрыторыя Портлендскага заапарка ў парку Вашынгтон плошчай 5,5 акраў. У 1963 годзе тэрыторыя была перададзена мэрам Портленда для ўладкавання сада. У 1967 годзе сад быў адкрыты для публікі. Аўтарам праекта сада быў Такума Тона, японскі ландшафтны дызайнер, прафесар Такійскага сельскагаспадарчага ўніверсітэта. Створаны ім праект аб'ядноўвае некалькі традыцыйных японскіх элементаў: сад для прагулак з сажалкай, плоскі сад, чайны сад і сад камянёў. У 1968 годзе ў садзе быў усталяваны [[цясіцу|чайны домік]], які быў выраблены ў Японіі і перавезены ў разабраным выглядзе. У 1980 годзе ў садзе быў адкрыты павільён-галерэя. У красавіку 2017 года была адкрыта «Культурная вёска» (культурны цэнтр), створаная па праекце японскага архітэктара [[Кума, Кэнга|Кэнга Кума]]<ref name="oregonencyclopedia">{{cite web |author = Diane Durston |date = |url = https://www.oregonencyclopedia.org/articles/portland_japanese_garden |title = Portland Japanese Garden |publisher = Oregon Encyclopedia |access-date = |lang = en |archive-date = 2021-04-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210418092312/https://www.oregonencyclopedia.org/articles/portland_japanese_garden/ |url-status = live }}</ref><ref name="Japanese garden">{{cite web | author = | date = | url = https://japanesegarden.org/about-portland-japanese-garden/history/ | title = History | publisher = Афіцыйны сайт сада | access-date = | lang = en | archive-date = 2021-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210411193357/https://www.japanesegarden.org/about-portland-japanese-garden/history/ | url-status = live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Сады і паркі Портленда (Арэгон)]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1967 годзе ў ЗША]] jupczmu2w57swnk77xkyaqej3fy09b4 5144401 5144390 2026-05-21T10:24:09Z Γλωσσολαλιά 164873 5144401 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Портлендскі японскі сад |Нацыянальная назва = en/Portland Japanese Garden |Выява = Portland Japanese garden creek.jpg | Подпіс = |Тып = Японскі сад |Заснаваны = 1967 год |Каардынаты = 45/31/07.39/N/122/42/28.8/W |Краіна = ЗША |Рэгіён = Арэгон |Горад = Портленд (Арэгон) |Плошча = 4,9 |Наведвальнікі = |Пазіцыйная карта = ЗША Захад |Сайт = http://www.japanesegarden.com }} '''Портлендскі японскі сад''' ({{lang-en|Portland Japanese Garden}}) — [[японскі сад|сад у традыцыйным японскім стылі]] ў горадзе [[Портленд (Арэгон)|Портленд]], штат [[Арэгон]], [[ЗША]]. Японскі сад размешчаны на тэрыторыі [[Вашынгтон (парк, Портленд)|парка Вашынгтон]]. == Гісторыя == Гісторыя сада пачынаецца ў 1959 годзе, калі паміж Портлендам і [[Сапора]] былі ўсталяваны пабрацімскія адносіны. Тады японскае таварыства Арэгона пачало вывучэнне магчымасці стварэння ў Портлендзе японскага сада. У якасці месца была абрана былая тэрыторыя Портлендскага заапарка ў парку Вашынгтон плошчай 5,5 акраў. У 1963 годзе тэрыторыя была перададзена мэрам Портленда для ўладкавання сада. У 1967 годзе сад быў адкрыты для публікі. Аўтарам праекта сада быў Такума Тона, японскі ландшафтны дызайнер, прафесар Такійскага сельскагаспадарчага ўніверсітэта. Створаны ім праект аб'ядноўвае некалькі традыцыйных японскіх элементаў: сад для прагулак з сажалкай, плоскі сад, чайны сад і сад камянёў. У 1968 годзе ў садзе быў усталяваны [[цясіцу|чайны домік]], які быў выраблены ў Японіі і перавезены ў разабраным выглядзе. У 1980 годзе ў садзе быў адкрыты павільён-галерэя. У красавіку 2017 года была адкрыта «Культурная вёска» (культурны цэнтр), створаная па праекце японскага архітэктара [[Кума, Кэнга|Кэнга Кума]]<ref name="oregonencyclopedia">{{cite web |author = Diane Durston |date = |url = https://www.oregonencyclopedia.org/articles/portland_japanese_garden |title = Portland Japanese Garden |publisher = Oregon Encyclopedia |access-date = |lang = en |archive-date = 2021-04-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210418092312/https://www.oregonencyclopedia.org/articles/portland_japanese_garden/ |url-status = live }}</ref><ref name="Japanese garden">{{cite web | author = | date = | url = https://japanesegarden.org/about-portland-japanese-garden/history/ | title = History | publisher = Афіцыйны сайт сада | access-date = | lang = en | archive-date = 2021-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210411193357/https://www.japanesegarden.org/about-portland-japanese-garden/history/ | url-status = live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Сады і паркі Портленда (Арэгон)]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1967 годзе ў ЗША]] 590fa7qswk7f5ykfdlxyob96qven7wz 0 808143 5144393 2026-05-21T10:13:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Касцёл Карла Барамея (Пінск)]] у [[Касцёл Святога Карла Барамея (Пінск)]] 5144393 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Святога Карла Барамея (Пінск)]] 3a9q8wsxluxkn1bitff3o3s7rzdsrjy 0 808144 5144397 2026-05-21T10:17:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар дамініканцаў (Дунілавічы)]] 5144397 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар дамініканцаў (Дунілавічы)]] 0inln2l8udqfpg9q9twx0hci47zb0cr 10 808145 5144398 2026-05-21T10:18:14Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{#switch:{{{1}}} | name = ЗША Захад | top = 49.5 | bottom = 28.3 | left = -126.0 | right = -101.4 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = USA Region West relief location map.jpg |#default = USA Region West location map.svg }} }}<noinclude>{{На карце/Інфа|ЗША}} [[Катэгорыя:Шаблоны:На карце:ЗША| ]] </noinclude>» 5144398 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | name = ЗША Захад | top = 49.5 | bottom = 28.3 | left = -126.0 | right = -101.4 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = USA Region West relief location map.jpg |#default = USA Region West location map.svg }} }}<noinclude>{{На карце/Інфа|ЗША}} [[Катэгорыя:Шаблоны:На карце:ЗША| ]] </noinclude> qcva8aeqwcznodnmhj6tsf2x6gbdc34 0 808146 5144402 2026-05-21T10:26:48Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Японскі сад |Нацыянальная назва = nl/Japanse tuin |Выява = Jtceremoniehuis.jpg | Подпіс выявы = Цырыманіяльны павільён |Тып = Японскі сад |Заснаваны = 1992 год |Горад = Хаселт |Каардынаты = 50/56/07/N/05/21/21/E...» 5144402 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад |Нацыянальная назва = nl/Japanse tuin |Выява = Jtceremoniehuis.jpg | Подпіс выявы = Цырыманіяльны павільён |Тып = Японскі сад |Заснаваны = 1992 год |Горад = Хаселт |Каардынаты = 50/56/07/N/05/21/21/E |Краіна = Бельгія |Рэгіён = Лімбург (правінцыя Бельгіі) |Плошча = 2,5 |Наведвальнікі = |Пазіцыйная карта = |Сайт = http://visithasselt.be/nl/japanse-tuin }} '''Японскі сад''' ({{lang-nl|Japanse tuin}}) у [[Хаселт]]е ([[Бельгія]]) – [[японскі сад|сад у традыцыйным японскім стылі]], адзін з самых вялікіх японскіх садоў у Еўропе (плошча складае 2,5 гектара). == Гісторыя == Японскі сад з'яўляецца плёнам сяброўскіх адносін паміж Хаселтам і яго японскім горадам-пабрацімам [[Ітамі]]. З моманту ўстанаўлення сяброўскіх адносін паміж Хаселтам і Ітамі ў 1985 годзе абодва гарады пачалі рабіць крокі да развіцця культурных сувязей. У межах гэтага культурнага абмену Хаселт падарыў Ітамі фламандскі [[карыльён]], а ў адказ на гэта Ітамі высунуў ідэю стварэння ў Хаселце традыцыйнага японскага сада. Работы па стварэнні сада фінансаваліся гарадскімі ўладамі Ітамі, а таксама японскімі спонсарамі і Еўрапейскім фондам рэгіянальнага развіцця. Урачыстае адкрыццё сада адбылося 20 лістапада 1992 года.<ref>{{cite web | author = | date = | url =http://visithasselt.be/nl/historiek-japanse-tuin | title =Historiek Japanse tuin | publisher =Афіцыйны сайт Хаселта | accessdate = | lang =nl | archive-date =2018-12-04 | archive-url =https://web.archive.org/web/20181204205845/https://www.visithasselt.be/nl/historiek-japanse-tuin | url-status =live }}</ref> == Апісанне == Японскі сад у Хаселце адпавядае прынцыпам прылады садоў, апісаным у японскім трактаце [[Сакутэйкі]], і адносіцца да катэгорыі прагулачных садоў. У садзе ёсць ручай, вадаспад і сажалка, у якой утрымліваюцца карпы. На тэрыторыі сада пабудавана два павільёны ў японскім стылі: цырыманіяльны павільён «каракан» і павільён для правядзення чайнай цырымоніі [[цясіцу]]. == Літаратура == * {{публікацыя|кніга | аўтар = Claire Lelièvre, Marc Swyngedouw, Marc Verachtert, Jean-Paul Houben | аўтар імя = | частка = | частка спасылка = | частка від = | загаловак = De Japanse tuin in Hasselt | спасылка = | від = | асноўны аўтар = | адказны = | выданне = | месца = Hasselt | выдавецтва = Stadsbestuur Hasselt | год = 2010 | старонкі = | тыраж = | isbn = }} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Хаселт]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Бельгіі]] [[Катэгорыя:Японскі сад|Хаселт]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе ў Бельгіі]] r7qaqcothxlmxh3h9unk9s3kxuyq4xj 5144403 5144402 2026-05-21T10:30:45Z Γλωσσολαλιά 164873 5144403 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад |Нацыянальная назва = nl/Japanse tuin |Выява = 20100710 hasselt07.JPG | Подпіс выявы = ламаны масток |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1992 год |Горад = Хаселт |Каардынаты = 50/56/07/N/05/21/21/E |Краіна = Бельгія |Рэгіён = Лімбург (правінцыя Бельгіі) |Плошча = 2,5 |Наведвальнікі = |Пазіцыйная карта = |Сайт = http://visithasselt.be/nl/japanse-tuin }} '''Японскі сад''' ({{lang-nl|Japanse tuin}}) у [[Хаселт]]е ([[Бельгія]]) – [[японскі сад|сад у традыцыйным японскім стылі]], адзін з самых вялікіх японскіх садоў у Еўропе (плошча складае 2,5 гектара). == Гісторыя == Японскі сад з'яўляецца плёнам сяброўскіх адносін паміж Хаселтам і яго японскім горадам-пабрацімам [[Ітамі]]. З моманту ўстанаўлення сяброўскіх адносін паміж Хаселтам і Ітамі ў 1985 годзе абодва гарады пачалі рабіць крокі да развіцця культурных сувязей. У межах гэтага культурнага абмену Хаселт падарыў Ітамі фламандскі [[карыльён]], а ў адказ на гэта Ітамі высунуў ідэю стварэння ў Хаселце традыцыйнага японскага сада. Работы па стварэнні сада фінансаваліся гарадскімі ўладамі Ітамі, а таксама японскімі спонсарамі і Еўрапейскім фондам рэгіянальнага развіцця. Урачыстае адкрыццё сада адбылося 20 лістапада 1992 года.<ref>{{cite web | author = | date = | url =http://visithasselt.be/nl/historiek-japanse-tuin | title =Historiek Japanse tuin | publisher =Афіцыйны сайт Хаселта | accessdate = | lang =nl | archive-date =2018-12-04 | archive-url =https://web.archive.org/web/20181204205845/https://www.visithasselt.be/nl/historiek-japanse-tuin | url-status =live }}</ref> == Апісанне == Японскі сад у Хаселце адпавядае прынцыпам прылады садоў, апісаным у японскім трактаце [[Сакутэйкі]], і адносіцца да катэгорыі прагулачных садоў. У садзе ёсць ручай, вадаспад і сажалка, у якой утрымліваюцца карпы. На тэрыторыі сада пабудавана два павільёны ў японскім стылі: цырыманіяльны павільён «каракан» і павільён для правядзення чайнай цырымоніі [[цясіцу]]. == Літаратура == * {{публікацыя|кніга | аўтар = Claire Lelièvre, Marc Swyngedouw, Marc Verachtert, Jean-Paul Houben | загаловак = De Japanse tuin in Hasselt | спасылка = | адказны = | выданне = | месца = Hasselt | выдавецтва = Stadsbestuur Hasselt | год = 2010 | старонкі = | тыраж = | isbn = }} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Хаселт]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Бельгіі]] [[Катэгорыя:Японскі сад|Хаселт]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе ў Бельгіі]] 9w0s5uxqxub5icuk1wx260yfg1jutms 0 808147 5144405 2026-05-21T10:31:35Z MocnyDuham 99818 Перасылае да [[Аліна Коўшык]] 5144405 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аліна Коўшык]] co6he8mb2cqj7y6dp7fmrfm1jwxd3iu 0 808148 5144406 2026-05-21T10:35:16Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Файл:Shisendo Souzu.jpg|thumb|300px|Содзу — разнавіднасць сісі-адосі — у [[Сісэндо]], гістарычнай славутасці [[Кіёта]]]] {{nihongo|'''Сісі-адосі'''|ししおどし, 鹿威し|}} — літаральна «адпужвальнік [[алень|аленяў]]». У шырокім сэнсе — японскія прыстасаванні для адпужвання птушак і...» 5144406 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shisendo Souzu.jpg|thumb|300px|Содзу — разнавіднасць сісі-адосі — у [[Сісэндо]], гістарычнай славутасці [[Кіёта]]]] {{nihongo|'''Сісі-адосі'''|ししおどし, 鹿威し|}} — літаральна «адпужвальнік [[алень|аленяў]]». У шырокім сэнсе — японскія прыстасаванні для адпужвання птушак і жывёл-шкоднікаў, такія як «какасі» ([[пудзіла]]), «наруко» ([[трашчолка]]) і «содзу» (гл. ніжэй). У больш вузкім сэнсе — уласна содзу. {{nihongo|'''Содзу'''|そうず, 添水|Со:дзу}} — прылада, якая выкарыстоўваецца ў [[японскі сад|японскіх садах]]. Звычайна вырабляецца з [[Бамбукавыя|бамбука]], содзу складаецца з вертыкальных стоек і прымацаванага да іх пустацелага каромысла, у якое праз трубку або жолаб, што знаходзіцца зверху, паступае вада. Пры напаўненні каромысла вага вады прымушае яго перакуліцца, пры гэтым вада выліваецца, а каромысла выдае рэзкі гук, удараючыся аб цвёрдую паверхню знізу. Апаражнёнае каромысла вяртаецца ў зыходнае становішча, зноў напаўняючыся вадой. Гук, які ўтвараецца, павінен спудзіць жывёл-шкоднікаў, якія могуць аб'ядаць садовыя расліны. Рытмічны стук сярод цішыні саду нагадвае наведвальнікам саду пра плынь часу. Таксама выкарыстоўваецца для дэкаратыўных мэтаў у памяшканнях. == Гл. таксама == * [[Суйкінкуцу]] == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070311034551/http://www.htokai.ac.jp/DD/ogawa/st02/99sdd232/sisiods/E-ss.html Інфармацыя, схема працы і ўзор гуку]{{ref|en}} * [https://web.archive.org/web/20061208095034/http://www.kippo.or.jp/culture_e/water/scenes/scenes.htm Інфармацыя і схема працы]{{ref|en}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад]] munvmnvnfwpb2e2s0576g6hnlzpv7wd 5144412 5144406 2026-05-21T10:41:46Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Гл. таксама */ 5144412 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shisendo Souzu.jpg|thumb|300px|Содзу — разнавіднасць сісі-адосі — у [[Сісэндо]], гістарычнай славутасці [[Кіёта]]]] {{nihongo|'''Сісі-адосі'''|ししおどし, 鹿威し|}} — літаральна «адпужвальнік [[алень|аленяў]]». У шырокім сэнсе — японскія прыстасаванні для адпужвання птушак і жывёл-шкоднікаў, такія як «какасі» ([[пудзіла]]), «наруко» ([[трашчолка]]) і «содзу» (гл. ніжэй). У больш вузкім сэнсе — уласна содзу. {{nihongo|'''Содзу'''|そうず, 添水|Со:дзу}} — прылада, якая выкарыстоўваецца ў [[японскі сад|японскіх садах]]. Звычайна вырабляецца з [[Бамбукавыя|бамбука]], содзу складаецца з вертыкальных стоек і прымацаванага да іх пустацелага каромысла, у якое праз трубку або жолаб, што знаходзіцца зверху, паступае вада. Пры напаўненні каромысла вага вады прымушае яго перакуліцца, пры гэтым вада выліваецца, а каромысла выдае рэзкі гук, удараючыся аб цвёрдую паверхню знізу. Апаражнёнае каромысла вяртаецца ў зыходнае становішча, зноў напаўняючыся вадой. Гук, які ўтвараецца, павінен спудзіць жывёл-шкоднікаў, якія могуць аб'ядаць садовыя расліны. Рытмічны стук сярод цішыні саду нагадвае наведвальнікам саду пра плынь часу. Таксама выкарыстоўваецца для дэкаратыўных мэтаў у памяшканнях. == Гл. таксама == * [[Суікінкуцу]] == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070311034551/http://www.htokai.ac.jp/DD/ogawa/st02/99sdd232/sisiods/E-ss.html Інфармацыя, схема працы і ўзор гуку]{{ref|en}} * [https://web.archive.org/web/20061208095034/http://www.kippo.or.jp/culture_e/water/scenes/scenes.htm Інфармацыя і схема працы]{{ref|en}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад]] afckke6f9jnsu9agwbqyp7u6ilff7a8 0 808149 5144408 2026-05-21T10:39:55Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Файл:DoubleSuikinkutsu IwasakiCastle.jpg|thumb|300px|right|Двайны суйкінкуцу ў крэпасці Івасакі, [[Нісін, Аіці]]]] '''Суйкінкуцу ''' ({{lang-ja|水琴窟}}, літаральна пячора воднага [[кота]]) — музычнае прыстасаванне, якое выкарыстоўваецца ў [[японія|японскіх]] садах. Суйкінкуцу складаецца з...» 5144408 wikitext text/x-wiki [[Файл:DoubleSuikinkutsu IwasakiCastle.jpg|thumb|300px|right|Двайны суйкінкуцу ў крэпасці Івасакі, [[Нісін, Аіці]]]] '''Суйкінкуцу ''' ({{lang-ja|水琴窟}}, літаральна пячора воднага [[кота]]) — музычнае прыстасаванне, якое выкарыстоўваецца ў [[японія|японскіх]] садах. Суйкінкуцу складаецца з перавернутага, закапанага ў зямлі гаршка, над якім размяшчаецца лужынка вады. Кроплі вады, паступова пранікаючы ў гаршчок праз адтуліны ў донцы, выдаюць прыемныя булькатлівыя гукі, якія фарміруюць нескладаныя мелодыі. Гукі суйкінкуцу можна параўнаць са званочкам або японскай цытрай [[кота]]. Нярэдка суйкінкуцу абсталёўваюць каля японскага рукамыйніка [[цукубаі]] для мыцця рук перад [[Японская чайная цырымонія|гарбатнай цырымоніяй]]. == Традыцыйная канструкцыя == Усе кампаненты суйкінкуцу павінны быць настроены з высокай дакладнасцю і выкананы гранічна акуратна для атрымання добрых акустычных характарыстык. Гістарычна выкарыстоўвалі гаршкі для захоўвання рысу або вады, керамічныя глазураваныя альбо неглазураваныя. Пазней сталі выкарыстоўваць металічныя гаршкі, асабліва ў камерцыйных суйкінкуцу. Больш грубыя керамічныя гаршкі лічацца лепшымі. Вышыня гаршка — ад 30 см да 1 м. Горлышка мае дыяметр каля 2 см. Суйкінкуцу звініць падобна званочку, але калі гаршчок з трэшчынай, гук рэзка губляе якасць. == Мадэрнізаваныя варыянты суйкінкуцу == У пазнейшы час з'явілася нямала ўдасканаленняў суйкінкуцу. * Сучасныя суйкінкуцу не абавязкова ўсталёўваюць каля рукамыйніка [[цёцубасі]]. * Суйкінкуцу будуюць на бесперапынным патоку вады. * У апошні час вырабляюць суйкінкуцу з металічнымі гаршкамі. * Прылады, падобныя да суйкінкуцу, усталёўваюць у парках як частку скульптурных кампазіцый. * Суйкінкуцу будуюць унутры жылых памяшканняў. * У рэстаранах або крамах камерцыйныя суйкінкуцу паляпшаюць сістэмай электроннага ўзмацнення гуку і прайгравання праз гукамаўляльнікі. * Дадаюць трубы для пераносу гуку. == Гісторыя == [[Файл:Suikinkutsu CrossSection.jpg|alt=Image:USS-BUNKER-HILL.jpg|thumb|120px|left|Суйкінкуцу ў разрэзе]] Першапачаткова інструмент называўся ''тосуймон'' (洞水門), але ён не выкарыстоўваўся ў японскіх садах. Расказваюць, што аднойчы для дрэнажу сада быў выкарыстаны гаршчок з адтулінай, і садоўнікі, здзівіўшыся вытанчанаму гуку, сталі абсталёўваць сады такімі гаршкамі. Папулярнасць суйкінкуцу ўзрасла ў [[перыяд Эда]] ([[1603]]—[[1867]]), тады быў укаранёны рукамыйнік цёцубаці. Вынаходнікам суйкінкуцу лічаць таксама майстра гарбатных цырымоній [[Кодоры Энсю]]. У пазнейшы час мастацтва было забыта, і да [[1959]] у Японіі змаглі знайсці толькі два суйкінкуцу. У [[1982]] у газеце [[Асахі Сімбун]] было прыведзена падрабязнае апісанне суйкінкуцу, а ў [[1985]] цэнтральны тэлеканал [[NHK]] арганізаваў цыкл перадач, і суйкінкуцу зноў набыло папулярнасць. == Філасофія == {{Listen | filename = Suikinkutsu5740.ogg | title = ''Суйкінкуцу'' | description = (Запіс мелодыі суйкінкуцу) }} Важнай ідэяй суйкінкуцу з'яўляецца тое, што інструмент схаваны і гукі ўзнікаюць з-пад зямлі. Гэта ўражвае гасцей, якія прыходзяць мыць рукі. Цырымонія мыцця рук ператвараецца ў ігру на схаваным музычным інструменце. Гук капаючай вады дзейнічае заспакаяльна і дастаўляе асалоду. == Гл. таксама == * [[Сісі-одосі]] == Спасылкі == {{Навігацыя}} * Yoshio Watanabe: ''Analytic Study of Acoustic Mechanism of «Suikinkutsu»''. Japanese Journal of Applied Physics, Vol. 43 (9A), 2004; 6429-6443 ([http://www.suikinkutsu.com/watanabeJJAP43-9A.pdf PDF-Download]) * [https://web.archive.org/web/20040502194524/http://www.suikinkutsu.net/english/suikinkutsu-e.html What is a Sui-kin-kutsu?] * [http://www.jgarden.org/features.asp?ID=15 Suikinkutsu Construction Details] * [https://web.archive.org/web/20070311003800/http://otokoyama.hokkai.or.jp/english/otoko_b/otoko_b2/otoko_b24/index.html Suikinkutsu, with sound sample] * [http://www.suikinkutsu.com Japan Suikinkutsu Forum] {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскія музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:Садовыя ўпрыгажэнні]] f2d7sxy72f5m94njw046olqxiz46f4o 2 808150 5144413 2026-05-21T10:43:07Z MocnyDuham 99818 Створана пустая старонка 5144413 javascript text/javascript phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 808151 5144419 2026-05-21T11:00:26Z Feeleman 163471 Новая старонка: «'''Грэг''' ({{Lang-en|Gregg}}) — англійскае прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Кларк Грэг]] (нар. 1962) — амерыканскі акцёр, сцэнарыст і рэжысёр * [[Джэймі Грэг]] (нар. 1985) — канадскі канькабежац * [[Вірджынія Грэг]] (1916—1986) — амерыканская актрыса == Тапонім == === ЗША === * [...» 5144419 wikitext text/x-wiki '''Грэг''' ({{Lang-en|Gregg}}) — англійскае прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Кларк Грэг]] (нар. 1962) — амерыканскі акцёр, сцэнарыст і рэжысёр * [[Джэймі Грэг]] (нар. 1985) — канадскі канькабежац * [[Вірджынія Грэг]] (1916—1986) — амерыканская актрыса == Тапонім == === ЗША === * [[Грэг (акруга)]] {{спіс цёзак2}} 6nvlmw012lhx8adzumw818kniezj7jq 5144420 5144419 2026-05-21T11:02:04Z Feeleman 163471 афармленне 5144420 wikitext text/x-wiki '''Грэг''' ({{Lang-en|Gregg, Greg}}) — англійскае прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Кларк Грэг]] (нар. 1962) — амерыканскі акцёр, сцэнарыст і рэжысёр * [[Джэймі Грэг]] (нар. 1985) — канадскі канькабежац * [[Вірджынія Грэг]] (1916—1986) — амерыканская актрыса == Тапонім == === ЗША === * [[Грэг (акруга)]] {{спіс цёзак2}} qbdhoy7ppb2hx6rb51lvuqn3qe0va8m 5144421 5144420 2026-05-21T11:02:48Z Feeleman 163471 афармленне 5144421 wikitext text/x-wiki '''Грэг''' ({{Lang-en|Gregg, Greg}}) — англійскае прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Кларк Грэг]] (нар. 1962) — амерыканскі акцёр, сцэнарыст і рэжысёр * [[Джэймі Грэг]] (нар. 1985) — канадскі канькабежац * [[Вірджынія Грэг]] (1916—1986) — амерыканская актрыса == Тапонім == === ЗША === * [[Грэг (акруга)]] {{спіс цёзак2}}{{неадназначнасць}} qcr99zvc1fmoi2t2ato71d8nt8j7gps 0 808152 5144423 2026-05-21T11:05:22Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Сядзіба Лабецкіх (Цясноўка)]] 5144423 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сядзіба Лабецкіх (Цясноўка)]] b6tnapkf3aggw7hldfwd39zb84x54pd 0 808153 5144425 2026-05-21T11:11:58Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Славутасць}} '''Сядзіба Лабецкіх''' — помнік жылой архітэктуры ў в. [[Цясноўка]] Клецкага раёна. Займае прыпаднятую лагчынападобную даліну плошчай каля 20 га. Маёнтак і ўсе асноўныя будынкі былі ўзведзены ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў стылі неакласіцызму. За...» 5144425 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Сядзіба Лабецкіх''' — помнік жылой архітэктуры ў в. [[Цясноўка]] Клецкага раёна. Займае прыпаднятую лагчынападобную даліну плошчай каля 20 га. Маёнтак і ўсе асноўныя будынкі былі ўзведзены ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў стылі неакласіцызму. Захаваліся фрагменты. == Сучасны стан == Перад домам захаваліся контуры авальнага партэра, на якім насаджэннямі апошняга часу сфарміраваліся густыя зараслі з розных парод. З левага боку ад дарогі, перад сядзібным домам размешчаны невялікі будынак былой старожкі ў аварыйным стане, затым фрагменты сядзібнага дома ў руйнаваным стане і знаходзіцца будынак афіцыны. З правага боку, за партэрам, размешчаны драўляны свіран, лядоўня (ці склеп), падмурак неўстаноўленага страчанага будынка і побач з ім, аднапавярховы драўляны будынак (магчыма раней жылы дом). Далей размяшчаўся гаспадарчы двор з асобнымі пабудовамі ў нездавальняючым стане, якія захаваліся да цяперашняга моманту. Алея з дуба чарэшчатага захавалася на працягу 250 м уздоўж дарогі ў напрамку да выезду. Таксама гэты від дуба прысутнічае ў ахоўным абсаджванні сядзібы з заходняга і паўночнага боку. Захаваўся ўчастак пладовага саду на паўночна-заходняй ускраіне тэрыторыі і фрагментарна прасочваюцца рэшткі садоў, больш старых, у паўночнай і паўночна-ўсходняй частках. Будынкі сядзібы не выкарыстоўваюцца. == Спасылкі == {{ГККРБ|613Г000211}} * [https://heritage.gov.by/catalog/fragmenty-kompleksu-byloi-siadziby-reshtki-siadzibnaga-doma-reshtki-afitcyny-reshtki-gaspadarchai-pabudovy-211 heritage.gov.by] [[Катэгорыя:Цясноўка]] 1nudvkprr33ls4llkcth7lkbjtti5r2 5144427 5144425 2026-05-21T11:15:11Z JerzyKundrat 174 5144427 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Сядзіба Лабецкіх''' — помнік жылой архітэктуры ў в. [[Цясноўка]] Клецкага раёна. Займае прыпаднятую лагчынападобную даліну плошчай каля 20 га. Маёнтак і ўсе асноўныя будынкі былі ўзведзены ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў стылі неакласіцызму. Захаваліся фрагменты. == Сучасны стан == Перад домам захаваліся контуры авальнага партэра, на якім насаджэннямі апошняга часу сфарміраваліся густыя зараслі з розных парод. З левага боку ад дарогі, перад сядзібным домам размешчаны невялікі будынак былой старожкі ў аварыйным стане, затым фрагменты сядзібнага дома ў руйнаваным стане і знаходзіцца будынак афіцыны. З правага боку, за партэрам, размешчаны драўляны свіран, лядоўня (ці склеп), падмурак неўстаноўленага страчанага будынка і побач з ім, аднапавярховы драўляны будынак (магчыма раней жылы дом). Далей размяшчаўся гаспадарчы двор з асобнымі пабудовамі ў нездавальняючым стане, якія захаваліся да цяперашняга моманту. Алея з дуба чарэшчатага захавалася на працягу 250 м уздоўж дарогі ў напрамку да выезду. Таксама гэты від дуба прысутнічае ў ахоўным абсаджванні сядзібы з заходняга і паўночнага боку. Захаваўся ўчастак пладовага саду на паўночна-заходняй ускраіне тэрыторыі і фрагментарна прасочваюцца рэшткі садоў, больш старых, у паўночнай і паўночна-ўсходняй частках. Будынкі сядзібы не выкарыстоўваюцца. == Спасылкі == {{ГККРБ|613Г000211}} * [https://heritage.gov.by/catalog/fragmenty-kompleksu-byloi-siadziby-reshtki-siadzibnaga-doma-reshtki-afitcyny-reshtki-gaspadarchai-pabudovy-211 heritage.gov.by] * {{radzima|3829}} [[Катэгорыя:Цясноўка]] gr09q8vm2zl79fc47egeshcnsjpfq2p 5144431 5144427 2026-05-21T11:20:28Z JerzyKundrat 174 5144431 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Выява = Цясноўка. Алея каля Нагорнаўскай школы (03).jpg }} '''Сядзіба Лабецкіх''' — помнік жылой архітэктуры ў в. [[Цясноўка]] Клецкага раёна. Займае прыпаднятую лагчынападобную даліну плошчай каля 20 га. Маёнтак і ўсе асноўныя будынкі былі ўзведзены ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў стылі [[неакласіцызм]]у. Захаваліся фрагменты. == Сучасны стан == Перад домам захаваліся контуры авальнага партэра, на якім насаджэннямі апошняга часу сфарміраваліся густыя зараслі з розных парод. З левага боку ад дарогі, перад сядзібным домам размешчаны невялікі будынак былой старожкі ў аварыйным стане, затым фрагменты сядзібнага дома ў руйнаваным стане і знаходзіцца будынак афіцыны. З правага боку, за партэрам, размешчаны драўляны свіран, лядоўня (ці склеп), падмурак неўстаноўленага страчанага будынка і побач з ім, аднапавярховы драўляны будынак (магчыма раней жылы дом). Далей размяшчаўся гаспадарчы двор з асобнымі пабудовамі ў нездавальняючым стане, якія захаваліся да цяперашняга моманту. Алея з дуба чарэшчатага захавалася на працягу 250 м уздоўж дарогі ў напрамку да выезду. Таксама гэты від дуба прысутнічае ў ахоўным абсаджванні сядзібы з заходняга і паўночнага боку. Захаваўся ўчастак пладовага саду на паўночна-заходняй ускраіне тэрыторыі і фрагментарна прасочваюцца рэшткі садоў, больш старых, у паўночнай і паўночна-ўсходняй частках. Будынкі сядзібы не выкарыстоўваюцца. == Спасылкі == {{ГККРБ|613Г000211}} * [https://heritage.gov.by/catalog/fragmenty-kompleksu-byloi-siadziby-reshtki-siadzibnaga-doma-reshtki-afitcyny-reshtki-gaspadarchai-pabudovy-211 heritage.gov.by] * {{radzima|3829}} [[Катэгорыя:Цясноўка]] [[Катэгорыя:Славутасці Клецкага раёна]] g1k2m1kvkqxhg28yhzyruravp7od2zo 5144434 5144431 2026-05-21T11:22:49Z JerzyKundrat 174 /* Сучасны стан */ 5144434 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Выява = Цясноўка. Алея каля Нагорнаўскай школы (03).jpg }} '''Сядзіба Лабецкіх''' — помнік жылой архітэктуры ў в. [[Цясноўка]] Клецкага раёна. Займае прыпаднятую лагчынападобную даліну плошчай каля 20 га. Маёнтак і ўсе асноўныя будынкі былі ўзведзены ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў стылі [[неакласіцызм]]у. Захаваліся фрагменты. == Сучасны стан == Перад домам захаваліся контуры авальнага партэра, на якім насаджэннямі апошняга часу сфарміраваліся густыя зараслі з розных парод. З левага боку ад дарогі, перад сядзібным домам размешчаны невялікі будынак былой старожкі ў аварыйным стане, затым фрагменты сядзібнага дома ў руйнаваным стане і знаходзіцца будынак афіцыны. З правага боку, за партэрам, размешчаны драўляны свіран, лядоўня (ці склеп), падмурак неўстаноўленага страчанага будынка і побач з ім, аднапавярховы драўляны будынак (магчыма раней жылы дом). Далей размяшчаўся гаспадарчы двор з асобнымі пабудовамі ў нездавальняючым стане, якія захаваліся да цяперашняга моманту. Будынкі сядзібы не выкарыстоўваюцца. [[Файл:Цясноўка._Алея_каля_Нагорнаўскай_школы_(01).jpg|thumb|left|Алея.]] Алея з [[дуб звычайны|дуба чарэшчатага]] захавалася на працягу 250 м уздоўж дарогі ў напрамку да выезду. Таксама гэты від дуба прысутнічае ў ахоўным абсаджванні сядзібы з заходняга і паўночнага боку. Захаваўся ўчастак пладовага саду на паўночна-заходняй ускраіне тэрыторыі і фрагментарна прасочваюцца рэшткі садоў, больш старых, у паўночнай і паўночна-ўсходняй частках. == Спасылкі == {{ГККРБ|613Г000211}} * [https://heritage.gov.by/catalog/fragmenty-kompleksu-byloi-siadziby-reshtki-siadzibnaga-doma-reshtki-afitcyny-reshtki-gaspadarchai-pabudovy-211 heritage.gov.by] * {{radzima|3829}} [[Катэгорыя:Цясноўка]] [[Катэгорыя:Славутасці Клецкага раёна]] nwcckxb6yyapu1j811tyj6guso6qvu2 0 808154 5144428 2026-05-21T11:15:41Z Γλωσσολαλιά 164873 ru → be 5144428 wikitext text/x-wiki {{Картка гета |Беларуская назва = Гета ў Крывічах |Арыгінальная назва = |Выява = Krzywicze and Pleszczenice holocaust memorial.jpg |Подпіс выявы = Помнік забітым падчас Халакосту яўрэям Крывічаў і Плешчаніц на мемарыяльных могілках у [[Халон (горад)|Халоне]] |Тып = |Месцазнаходжанне =[[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічы]]<br>[[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] |Каардынаты = |Іншыя назвы = |Перыяд існавання = лета 1941 —<br>13 верасня 1942 |Колькасць вязняў = больш за 450 |Колькасць загінулых = больш за 330 |Старшыня юдэнрата = }} '''Гета ў Кры́вічах''' (лета 1941 — 13 верасня 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] пасёлка [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Акупацыя і стварэнне гета == Мястэчка [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічы]] немцы акупавалі на працягу 3-х гадоў — з 2 ліпеня (28 чэрвеня<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2012-01-27 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>) 1941 года па 4 ліпеня 1944 года. У першы ж дзень акупацыі [[нацысты]] забілі сямідзесяцігадовага Зільберглейта<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.pleschenitsy.by/index.php?option=com_content&view=article&id=303&Itemid=351 |title=Убийство евреев в Глубоком и в других местечках (Долгиново, Кривичи) |access-date=2013-06-19 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304124312/http://www.pleschenitsy.by/index.php?option=com_content&view=article&id=303&Itemid=351 |url-status=live }}</ref>{{sfn|Чёрная книга|2015|с=222}}. Адразу пасля акупацыі часцямі [[вермахт]]а ў Крывічах было створана гета ў раёне вуліцы Пралетарскай і прыняты меры па ізаляцыі яўрэяў — усяго каля 450 чалавек{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=48}}<ref name=autogenerated2>{{РЕЭ|Кривичи}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=479}}. Жыхароў Крывічаў немцы абавязалі штодня вывешваць сцягі, колеры якіх мяняліся па ўказанні акупантаў, прычым яўрэям было прадпісана вывешваць сцягі іншага колеру — каб іх дамы можна было адрозніць ад неяўрэйскіх. Яўрэйская маёмасць бескантрольна раскрадалася. [[Сінагога]] ў Крывічах была разбурана, а кнігі разарваны і спалены<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Чёрная книга|2015|с=222-223}}. == Умовы ў гета == [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|Беларускія паліцаі]] штодня цягалі яўрэяў у паліцыю, дзе без ніякай прычыны секлі розгамі<ref name=autogenerated1 />. На досвітку яўрэяў гналі на прымусовыя працы, дзе на працягу ўсяго часу немцы і паліцаі здзекаваліся з іх. За найменшую хібу яўрэяў збівалі палкамі і пляцямі, так што практычна кожны дзень кагосьці калечылі. У сакавіку 1942 года паліцаі прывезлі са [[Смаргонь|Смаргоні]] нарабаваныя рэчы на 20 павозках. Для разгрузкі сагналі яўрэяў, якіх на холадзе прымушалі падчас працы босымі бегаць па лужынах, класціся і ўставаць<ref name=autogenerated1 />. Большасць яўрэяў суседняга мястэчка [[Даўгінава (Вілейскі раён)|Даўгінава]] (15 кіламетраў ад Крывічаў) спалілі жыўцом. Ацалелых даўгінаўскіх яўрэяў — прыкладна 100 чалавек — прыгналі ў Крывічы, прымусілі поўзаць на карачках, спяваць песні і танцаваць да знямогі. Здзекаванні, якім падвяргаліся яўрэі, былі бясконцыя. Іх прымушалі чысціць прыбіральні голымі рукамі і выносіць нечыстоты ў мяшках на плячах<ref name=autogenerated1 />. Яўрэйскіх дзяўчат прымусілі прыбіраць і чысціць сялянскія хаты, жанчын старэйшага ўзросту выкарыстоўвалі на палявых працах. У жніўні 1941 года немцы заперлі яўрэйскіх дзяўчат у хляве і спрабавалі іх згвалціць. Спрабуючы выратавацца, дзяўчаты разбілі вокны і беглі, але большасць з іх былі застрэлены гітлераўцамі<ref name=autogenerated1 />. == Супраціў у гета == Пры ўсім гэтым, нягледзячы на найцяжэйшыя ўмовы існавання, [[Яўрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|яўрэі супраціўляліся]], як толькі маглі. Вядомы выпадак, калі ў гета Крывічаў высеклі розгамі некалькі яўрэяў за дапамогу 5 палонным [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|чырвонаармейцам]], якія знаходзіліся ў Крывічах<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3>{{Cite web |url=http://www.netzulim.org/R/OrgR/Articles/Stories/Smilovitsky01.html |title=Д-р Леонид Смиловицкий Поиски спасения евреев на оккупированной территории Белоруссии, 1941—1944 гг. |access-date=2012-01-27 |archive-date=2012-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515013825/http://netzulim.org/R/OrgR/Articles/Stories/Smilovitsky01.html |url-status=live }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=479}}. У шпіталях гета хавалі параненых партызан, беларусаў і рускіх. На іх адзенне нашывалі [[Зорка Давіда|шасціканцовыя зоркі]], а ў дакументах змянялі імёны на яўрэйскія. Вылечыўшы, выводзілі назад у лес. Яўрэі дапамагалі выратоўваць палонных з лагераў{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=479}}. == Знішчэнне гета == У красавіку 1942 года пачаліся першыя «акцыі» (такім [[эўфемізм|эўфемізмам]] нацысты называлі арганізаваныя імі масавыя забойствы) для выканання [[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграмы знішчэння яўрэяў]]. 25 красавіка 1942 года на чыгунцы ў паўтары кіламетрах ад Крывічаў партызаны пусцілі пад адхон нямецкі цягнік. Скарыстаўшыся гэтым як падставай, 28 красавіка 1942 года ранняй раніцай немцы схапілі першых выпадковых 12 яўрэяў і прыгналі ў Смілавічы, дзе пасля катаванняў расстралялі<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Чёрная книга|2015|с=224}}. У гэты ж дзень у Крывічы прыехалі [[СС|эсэсаўцы]] і [[Дапаможная паліцыя|жандары]], акружылі мястэчка, сагналі ўсіх яўрэяў, у тым ліку і дзяцей, на плошчу і прымусілі распрануцца дагала. Двух дзяцей (ва ўзросце 3 і 1 года) аднаго з 12 ахвяр ранішняга расстрэлу — Давіда Глета — па загадзе паліцаяў нёс на руках іх дзядзька. Заштурхаўшы людзей у вялікі хлеў, немцы падпалілі яго<ref name=autogenerated5>[[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь]] (НАРБ). — фонд 861, вопіс 1, справа 10, лісты 9-10</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=479}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=45, 178}}. Дванаццацігадовая Сара Кацовіч змагла тройчы выбегчы з палаючага хлява, але паліцаі заштурхалі яе назад у агонь. Там жа загінула і Блюма Каплан<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Чёрная книга|2015|с=224}}. Памочнікамі немцаў у масавым забойстве яўрэяў 28 красавіка былі мясцовыя крывіцкія паліцаі Ляшчынскі Сямён Лявонавіч, Адамовіч Іван Вікенцьевіч і Палачанскі Аляксандр{{sfn|«Памяць. Мядзельскi раён»|1998|с=194}}<ref name=autogenerated5 />. 28 красавіка 1942 года загінулі каля 200 (160<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|Чёрная книга|2015|с=224}}) яўрэяў<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=48}}{{sfn|«Памяць. Мядзельскi раён»|1998|с=194}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=479}}. 13 верасня 1942 года гета было ліквідавана канчаткова, і былі забіты апошнія 130 (127{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=178}}) яўрэяў<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=479}}{{sfn|Чёрная книга|2015|с=224}}. == Выпадкі выратавання == Інвалід Гірш Цэпелевіч не мог своечасова ўцячы ад немцаў, і месяцамі хаваўся ў склепе, дзе яго таемна карміла родная сястра М. Ботвіннік. 28 красавіка 1942 года, калі немцы пачалі поўнае знішчэнне гета, ён зразумеў, што далей змагацца за жыццё няма сэнсу, таму што немцы разам з паліцаямі старанна высочвалі ўсіх яўрэяў, якія хаваліся. Не жадаючы паміраць ад рук нацыстаў, Гірш Цэпелевіч выпіў яд, які ўвесь час трымаў пры сабе. Доўгі час хаваўся на гарышчы Мойшэ-Лейб Шуд, а калі пры аблаве быў выяўлены, то здолеў уцячы. Яго злавілі і жывым кінулі ў агонь<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 />. Падчас расстрэлу 28 красавіка 1942 года 20 чалавек змаглі ўцячы. З 420 яўрэяў, жыхароў Крывічаў, загінула 336. Выратаваліся практычна толькі тыя, якія своечасова змаглі сысці да партызан. Напрыклад, у Слабодцы, за два кіламетры ад Крывічаў, адзінаццаць яўрэйскіх жанчын змаглі падмануць нямецкую ахову, уцячы ў лес і знайсці партызан. У мястэчку Покут (у 4-х кіламетрах ад Крывічаў) працавала пяцёра дзяцей, якіх немцы таксама запланавалі забіць пры ліквідацыі гета, і толькі аднаму Гевішу Гітліцу ўдалося ўцячы да партызан<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|Чёрная книга|2015|с=224-225}}. == Памяць == На месцы спалення яўрэяў Крывічаў усталяваны помнік ахвярам [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|генацыду]]. Таксама сімвалічны помнік забітым яўрэям Крывічаў і Плешчаніц усталяваны на мемарыяльных могілках у [[Халон (горад)|Халоне]]. Апублікаваны няпоўныя спісы забітых у Крывічах яўрэяў{{sfn|«Памяць. Мядзельскi раён»|1998|с=306, 320-323}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Адамушка, Уладзімір Іванавіч|Адамушка У. І.]], Бірукова В. В., Крук В. П., Кудракова Г. А. |частка = |загаловак = Даведнік аб месцах прымусовага ўтрымання грамадзянскага насельніцтва на акупаванай тэрыторыі Беларусі 1941—1944 |адказны = <!-- Навуковыя рэдактары: Платонаў Р. П., Адамушка У. І., рэцэнзенты: Кнацько Г. Д., Селеменеў В. Д. --> |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь]], Дзяржаўны камітэт па архівах і справаводстве Рэспублікі Беларусь |год = 2001 |старонкі = {{{старонкі|}}} |старонак = 158 |isbn = 985-6372-19-4 |тыраж = 2000 |ref = Даведнік аб месцах прымусовага ўтрымання }} * {{кніга |аўтар=''Г. П. Пашкоў, А.Л. Петрашкевіч i iнш.'' (рэдкал.), ''Я. Г. Звяруга'' (укладальнік)|загаловак=«Памяць. Мядзельскi раён»|месца=Мн.| выдавецтва =«Беларуская энцыклапедыя»|год=1998| старонак =640|isbn=985-11-0107-9|ref=«Памяць. Мядзельскi раён»|мова=be}} * {{РЕЭ|Кривичи}}; * {{кніга | аўтар = {{{аўтар|}}} | частка = {{{частка|}}} | загаловак = Халакост на тэрыторыі СССР. Энцыклапедыя | адказны = Гал. рэд. [[Альтман, Ілья Аляксандравіч|І. А. Альтман]] | месца = М. | выдавецтва = [[РОССПЭН]] | год = 2011 | старонкі = {{{старонкі|}}} | старонак = 1143 | isbn = 978-5-8243-1463-2 | выданне = 2-е выд., выпр. і дап | ref = {{{ref|Халакост на тэрыторыі СССР}}} }} * {{кніга |аўтар={{{аўтар|}}} |частка={{{частка|}}} |спасылка частка=https://web.archive.org/web/20121019232433/https://jhist.org/shoa/grossman{{{спасылка частка|}}}.htm |загаловак = [[Чорная кніга (Халакост)|Чорная кніга]]: пра злачыннае паўсюднае забойства яўрэяў нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў часова акупаваных раёнах Савецкага Саюза і ў гітлераўскіх лагерах знішчэння на тэрыторыі Польшчы падчас вайны 1941-1945 гг. |адказны=Пад рэд. [[Гросман, Васіль Сямёнавіч|В. Гросмана]], [[Эрэнбург, Ілля Рыгоравіч|І. Эрэнбурга]] |месца = {{М.}} |выдавецтва = ACT: CORPUS |год= 2015 |старонкі = {{{старонкі|}}} |старонак = 768 |isbn = 978-5-17-085233-8 |ref={{{ref|Чорная кніга}}}}} * {{кніга |загаловак = Сведчаць каты. Знішчэнне яўрэяў на акупаванай тэрыторыі Беларусі ў 1941—1944 гг.|адказны= Складальнікі [[Адамушко, Владимир Иванович|У. І. Адамушка]], І. П. Герасімава, В. Д. Селеменеў|месца = {{Мн.}}|выдавецтва = [[Национальный архив Республики Беларусь|НАРБ]]|год= 2010|выданне=2-е выданне|старонак =199 |isbn =978-985-6372-67-7 |ref=Сведчаць каты}} '''Архіўныя крыніцы''' * [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь]] (НАРБ), — фонд 845, вопіс 1, справа 63, лісты 17, 17адв.; * [[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі]] (ГАРФ). — фонд 7021, вопіс 89, справа 7, лісты 70, 79, 99; '''Дадатковая літаратура''' * {{Кніга |ref=Черноглазова, Хеер |аўтар=Чарнаглазава Р. А., [[Хеер, Ханнес|Хеер Х.]] |загаловак=Трагедыя яўрэяў Беларусі ў 1941—1944 гг.: зборнік матэрыялаў і дакументаў |год=1997 |выданне=Выд. 2-е, выпр. і дап. |месца={{Мн.}} |выдавецтва=Э. С. Гальперына |старонак=398 |isbn=978-985-6279-02-0 |тыраж=1000}} * {{кніга |аўтар = [[Смілавіцкі, Леанід Львовіч|Смілавіцкі Л. Л.]] |частка = |загаловак = Катастрофа яўрэяў у Беларусі, 1941—1944 |спасылка=https://vtoraya-literatura.com/pdf/smilovitsky_katastrofa_evreev_v_belorussii_1941-44_2000__ocr.pdf |выдавецтва=Бібліятэка Матвея Чорнага |месца = Тэль-Авіў |год = 2000 |старонкі = {{{2|}}} |старонак = 432 |тыраж = |isbn = 9789657094242 |ref=Смілавіцкі }} == Гл. таксама == * [[Гета ў Мядзельскім раёне (Мінская вобласць)|Гета ў Мядзельскім раёне]] {{Гета на Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Кривичи}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Мядзельскі раён]] [[Катэгорыя:Гета, створаныя ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Гета, ліквідаваныя ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Крывічы (Мядзельскі раён)]] pbite9xarjhgn0o7xcj7avcosn0n840 0 808155 5144435 2026-05-21T11:25:58Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Файл:Drugstore aisle sign with euphemisms.jpg|міні|250пкс|Вывеска амерыканскай аптэчнай сеткі ''[[Rite Aid]]'' з распаўсюджанымі эўфемізмамі для абазначэння: [[кантрацэпцыя|супрацьзачаткавых сродкаў]], [[спрынцоўка|спрынцаванняў]], гінекалагічны тампон|гінекалагічных тампона...» 5144435 wikitext text/x-wiki [[Файл:Drugstore aisle sign with euphemisms.jpg|міні|250пкс|Вывеска амерыканскай аптэчнай сеткі ''[[Rite Aid]]'' з распаўсюджанымі эўфемізмамі для абазначэння: [[кантрацэпцыя|супрацьзачаткавых сродкаў]], [[спрынцоўка|спрынцаванняў]], [[гінекалагічны тампон|гінекалагічных тампонаў]] і [[гігіенічная пракладка|жаночых гігіенічных пракладак]]]] '''Эўфемі́зм''' (ад {{lang-el|ἐυφήμη}} «добрагалоссе» ← {{lang-grc|[[wikt:εὖ#Древнегреческий|εὖ]]}} «добра» + {{lang-grc2|[[wikt:φήμη#Древнегреческий|φήμη]]}} «мова, пагалоска») — нейтральнае па сэнсе і эмацыйнай «нагрузцы» [[слова]] або апісальнае выражэнне, якое звычайна выкарыстоўваецца ў тэкстах і публічных выказваннях для замены іншых слоў і выражэнняў, што лічацца непрыстойнымі або недарэчнымі. У палітыцы эўфемізмы часта выкарыстоўваюцца для змякчэння некаторых слоў і выражэнняў з мэтай увядзення грамадскасці ў зман і фальсіфікацыі рэчаіснасці. Напрыклад, выкарыстанне выражэння «[[допыт з прыстрасцю]]» замест слова «[[катаванні]]»<ref>{{кніга |аўтар = |загаловак = Словарь эвфемизмов русского языка |адказны = Сеничкина Е.П. |серыя = |спасылка = |выданне = |месца = Масква |выдавецтва = Флинта. Наука |год = 2004 |том = |старонак = 464 |isbn = 978-5-9765-0219-2 |тыраж = }}</ref>, «акцыя» у [[нацыст]]аў для завуаляванай назвы масавых расстрэлаў і г. д. Эўфемізмы выкарыстоўваюцца ў маўленчых або друкаваных тэкстах для замены слоў, прызнаных грубымі або «непрыстойнымі», напрыклад, лаянкавых і [[Абсцэная лексіка|нецэнзурных]] слоў. Часам у якасці эўфемізмаў выкарыстоўваюцца «нелітаратурныя» словы з меншай адмоўнай «нагрузкай», чым [[Абсцэная лексіка|лаянка]] і [[Мат|мат]] — [[прастамоўе|прастамоўныя]], [[жаргон]]ныя, аўтарскія. Выкарыстанне эўфемізмаў значна змякчае негатыўную «нагрузку» на тэкст лаянкавых або мацюкальных слоў, хоць у большасці выпадкаў па эўфемізме альбо па сэнсе тэксту можна вызначыць, якое слова ён замяняе. У аснове з'явы эўфемізму ляжаць: * здаўна вядомыя моўныя [[табу]], якія забаранялі вымаўляць прамыя найменні такіх небяспечных прадметаў і з'яў, як, напрыклад, [[бог]]і або [[хвароба|хваробы]], паколькі акт іх згадвання, як лічылася, можа выклікаць саму з'яву. Таксама вядомыя шырока ўжывальныя і дагэтуль эўфемізмы, абумоўленыя рэлігійнымі перакананнямі, тыпу «нячысты» замест «[[чорт]]». * фактары сацыяльнай [[дыялекталогія|дыялекталогіі]]. Па меры таго, як становяцца больш тонкімі формы быту чалавека, прамыя абазначэнні вядомых прадметаў і з'яў (напрыклад, некаторых [[фізіялогія|фізіялагічных]] актаў і частак чалавечага цела) пачынаюць лічыцца адыёзнымі і выганяюцца з мовы, асабліва з яе літаратурнага адлюстравання. Так, для знатнага [[Патрыцыі|патрыцыя]] ў эпоху росквіту эканамічнай і палітычнай моцы [[Старажытны Рым|Рыма]] становяцца непрымальнымі некаторыя абароты больш ранняй эпохі: {{lang-la|Noli dici morte Africani “castratam” esse rem publicam}} ([[Цыцэрон]], «De oratore», II)<ref>{{Cite web|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-0522.htm?cmd=p&istext=1|title=ФЭБ: Евфемизм, или эвфемизм // Литературная энциклопедия. Т. 4. — 1930|website=feb-web.ru|accessdate=2021-01-21|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128210958/http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-0522.htm?cmd=p&istext=1|url-status=live}}</ref>{{няма АІ|08|10|2020}}. Сярэднявечнае [[рыцарства]] пазбягае ў [[куртуазная паэзія|куртуазнай паэзіі]] прамых абазначэнняў [[палавыя органы|палавых органаў]], якія дэманстратыўна захоўваюцца ў сваёй мове [[трэцяе саслоўе|трэцім саслоўем]], што вылучаецца («[[Раман пра Розу]]»). Асаблівай схільнасцю да эўфемізмаў вызначаецца звычайна мова ў момант стабілізацыі культуры, напрыклад моўнае [[wikt:манернасць|манерніцтва]] ў [[арыстакратыя|арыстакратычных]] салонах XVI—XVII стагоддзяў, мова [[літаратура|літаратуры]] XIX стагоддзя. Не толькі ў зносінах прымяняюцца іншыя формы звароту, але і пра [[загана|заганы]] або [[праступкі]] гаворыцца ў асабліва змякчаных выражэннях. На «выяўленні» падобных эўфемізмаў будуюцца часта формы [[сатыра|сатыры]] і [[іронія|іранічнай]] [[антыфраза|антыфразы]]. == Эўфемізмы ў нашай мове == === Эўфемізмы мацюкальных слоў === Згодна з Макіенкам<ref name=moki>Валерый Міхайлавіч Макіенка. [http://www.philology.ru/linguistics2/mokiyenko-94.htm Руская лаянкавая лексіка: цэнзурнае і нецэнзурнае] {{Wayback|url=http://www.philology.ru/linguistics2/mokiyenko-94.htm |date=20150319062202 }}. // Русістыка, № 1/2 (С. 50-73): Берлін; 1994</ref>, папулярным эўфемізмам «[[Хуй|першага члена]]» [[Абсцэнная трыяда|абсцэннай трыяды]] з’яўляецца абарот «тры літары». Акрамя відавочна эўфемістычных мацюкальных слоў і словазлучэнняў (''блін, блін гарэлы, бляха муха, ядрон батон, японда біхер, японскі гарадавы''), Макіенка ўказвае на «падкалодную змяю рускага мату» ў бяскрыўдных на выгляд эўфемізмах «ёлачкі зялёныя!» і «матухны мае!». Для шэрага эўфемізмаў (''хер'', ''хрэн'', ''фіг'', ''даўбаць'', ''зорка'' і т. п.) характэрны амаль поўны перанос багатай словаўтваральнай [[Парадыгма (лінгвістыка)|парадыгмы]] зыходнага мацюкальнага слова з захаваннем семантыкі: ''херня'', ''да хрэнішча'', ''афігіцельны'', ''задаўбаўся'', ''звяздзёж'' і г. д. Такія эўфемізмы маюць даволі высокі патэнцыял абсцэнізацыі. У прыватнасці, ужо амаль цалкам абсцэнным стаў корань ''хер'' (першапачаткова назва [[Х (кірыліца)|літары Х]] у [[Стараславянская кірыліца|стараславянскім алфавіце]]). Даследчыкі-філолагі, якія працуюць у гэтай галіне, самі выкарыстоўваюць эўфемізмы, звычайна з намерам «пашырыць кола адрасатаў»<ref name="sep">Сенічкіна Е. П. [https://books.google.com/books?id=8Y7LAAAAQBAJ Слоўнік эўфемізмаў рускай мовы]. — М.: Флінта: Навука, 2008. ISBN 978-5-9765-0219-2, ISBN 978-5-02-034859-2.</ref> іх прац. Макіенка ўказвае на эўфемістычны псеўданім {{lang-en|Boris Sukitch Razvratnikov}}, пад якім публікаваў свае працы па абсцэннай лексіцы амерыканскі [[Славістыка|славіст]] [[Фрыдман, Віктар (лінгвіст)|Віктар Фрыдман]]<ref name="moki" />. [[Сенічкіна, Алена Паўлаўна|А. П. Сенічкіна]] ў сваім слоўніку эўфемізмаў для захавання навуковага стылю выкарыстоўвае тэрмін «замест прамога абазначэння» і, у адзінкавых выпадках, замену літар у «прамых найменнях» зорачкамі; пры гэтым аматары моцных слоў адсылаюцца да слоўніка В. Буя «Руская запаветная ідыяматыка»<ref>Васіль Буй. Руская запаветная ідыяматыка: вясёлы слоўнік народных выразаў. «Альта-Прынт», 2005. 367 с.</ref>, у якім з «вычарпальнай паўнатой» апісаны пазалітаратурныя эўфемізмы<ref name="sep" />. [[Плуцэр-Сарно, Аляксей Юр’евіч|А. Плуцэр-Сарно]] ўказвае на тое, што, з прычыны адносна слабай табуяванасці мату і высокага патэнцыялу словаўтварэння ад мацюкальных каранёў, эўфемізм мацюкальнага слова можа ўспрымацца проста як больш вытанчаны і выразны варыянт зыходнага выразу<ref name="sarno">''[[Плуцэр-Сарно, Аляксей Юр’евіч|Плуцэр-Сарно А. Ю.]]'' Пра семантыку слова «мат». // Вялікі слоўнік мату. Том 1. Лімбус Прэс, 2005.</ref>. == Сацыяльна значныя эўфемізмы == У дакументах, паведамленнях сродкаў масавай інфармацыі часта выкарыстоўваюцца эўфемізмы, якія змяняюць эмацыйную афарбоўку паведамлення. Напрыклад: «[[негр]]» (амерыканскі) → «[[афраамерыканец]]», «[[інвалід]]» → «асоба з абмежаванымі магчымасцямі», «асоба з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця», «іншы чалавек» (у некаторых краінах); [[турма]] → «месцы пазбаўлення волі», «месцы не гэтак аддаленыя». У савецкія часы словы «беспародны [[касмапаліт]]» і «[[сіяніст]]» часта служылі заменай слоў «[[Яўрэі|яўрэй]]» або «[[Жыд#Сучаснае ўжыванне слова|жыд]]»<ref>{{ЭЕЭ|12203|Касмапаліты}}</ref><ref>[http://www.migdal.ru/times/47/4195/ Мігдаль Times № 47, «Яўрэі і жыды»] {{Wayback|url=http://www.migdal.ru/times/47/4195/ |date=20100826024238 }}, Усевалад Віхновіч</ref><ref>[http://holocaust.ioso.ru/history/29.htm Праект Халакост, «Лёс яўрэяў у СССР у пасляваенныя дзесяцігоддзі»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120173533/http://holocaust.ioso.ru/history/29.htm |date=2012-01-20 }}</ref>. Выраз «[[крымінальны аўтарытэт|аўтарытэтны]] бізнесмен» («аўтарытэтны прадпрымальнік») ужываецца прэсай у якасці эўфемізма, калі аўтар хоча празрыста намякнуць на дачыненне дадзенай асобы да злачыннай дзейнасці, але асцерагаецца прэтэнзій і абвінавачванняў у бяздоказнасці. Назвы малапрэстыжных работ таксама атрымліваюць эўфемізмы: [[асенізатар]] → «залатар», [[кур’ер]] → «экспедытар», [[Сакратар-рэферэнт|сакратар]] → «офіс-менеджар», «асістэнт», прыбіральшчык памяшканняў → «клінінг-менеджар», «аператар прафесійнай уборкі», прыбіральшчыца → «тэхнічка», дворнік → «наглядчык», [[вартаўнік]] → «ахоўнік». Такое перайменаванне, якое прыводзіць да вялікай колькасці пасад з назвамі «[[менеджар]]», характарызуе жарт: «дворнік — менеджэр па знешняй экалогіі» і «хаўскіпінканвайзер», «грузчык — менеджэр лагістыкі», «ахоўнік — менеджэр па няштатных сітуацыях». == Рэлігійныя мілагучнасці == Каб абысці [[табу]] на прамое ўжыванне імя [[д’ябал]]а, раней ужывалі такія эўфемізмы, як «[[блазан]]», «рагаты», «лукавы», «нячысты» і інш. У [[іудаізм]]е лічыцца недапушчальным вымаўляць імя Бога ўсуе (гэта значыць дарэмна, без прычыны), асабліва недапушчальным лічыцца вымаўляць уласнае імя Бога. Таму пры чытанні [[яўрэйская Біблія|яўрэйскай Бібліі]] ў месцах, дзе згадана ўласнае імя Бога ({{lang-he|יהוה}}), вымаўляецца «Аданай» — «Гасподзь» (падрабязней гл. [[Тэтраграматон]], [[яўрэйская мова]] і [[Егова]]). == Ператварэнне эўфемізмаў у табуяваныя словы == Новыя абазначэнні «непрыстойных» прадметаў і з’яў з цягам часу губляюць характар эўфемізмаў, пачынаюць успрымацца як прамое ўказанне на «непрыстойны» прадмет і ў сваю чаргу становяцца «непрыстойнымі». Так, у нейтральнай мове для абазначэння [[певень|пеўня]] і [[Свойскі асёл|асла]] ў англійскай мове выкарыстоўваюцца адпаведна «''rooster''» і «''donkey''», а для ласкавага звароту да [[кошка|кошак]] — «''kitty''», у той час як за першапачатковымі «''cock''», «''ass''» і «''pussy''» трывала замацавалася абсцэнная форма. На гэтай уласцівасці эўфемізмаў будуецца адзін з улюбёных прыёмаў «грубай комікі» — гульня так званымі «празрыстымі» эўфемізмамі (напрыклад, раздзел IX «[[Гарганцюа]]» [[Рабле, Франсуа|Рабле]]). Падобная сітуацыя адбылася і з ланцужком «''negro''» → «''black''» → «''afro-american''» (амерыканскі негр) або «''lame''» → «''crippled''» → «''handicapped''» → «''disabled''» → «''differently abled''» ([[інвалід]]). Класічны ланцужок з рускай мовы: ''нужник'' → ''сортир'' → ''уборная'' → ''клозет'' → ''туалет''<ref>Яськова Наталля «Папулярная і займальная філалогія»</ref>. Зрэшты, такая ж сітуацыя існуе і з [[дысфемізм]]амі: дысфемізм з часам можа страціць сваю табуяванасць, напрыклад, {{lang-fr|tête}}, {{lang-it|testa}} — галава < {{lang-la|testa}} — гаршчок пры нейтральным ''caput''. == Гл. таксама == {{вікіслоўнік}} * [[Паліткарэктнасць]] * [[Прэцыёзная паэзія]] * [[Эсхрафемізм]] == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|частка=Эвфемизм|слупкі= 1217|аўтар=|загаловак=Литературная энциклопедия терминов и понятий|адказны=Пад рэд. [[Нікалюкін, Аляксандр Мікалаевіч|А. М. Нікалюкіна]]|выданне=|месца=[[Інстытут навуковай інфармацыі па грамадскіх навуках РАН]]|выдавецтва=Інтэлвак|год=2001|старонак=1596|isbn=5-93264-026-X|ref=}} * {{кніга|частка= Эвфемизм|старонкі= 459|аўтар= |загаловак= Словарь литературоведческих терминов|адказны= Рэдкал.-склад.: [[Цімафееў, Леанід Іванавіч|Л. І. Цімафееў]] і [[Тураў, Сяргей Васільевіч|С. В. Тураў]]|месца= М.|выдавецтва= «Просвещение»|год=1974|старонак= 509|тыраж= 300000|ref= }} * ''[[Масквін, Васіль Паўлавіч|Масквін В. П.]]''. Эвфемизмы в лексической системе современного русского языка. — 5-е выд. — М. : УРСС, 2017. * ''Крысін Л. П.'' [http://www.philology.ru/linguistics2/krysin-94.htm Эвфемизмы в современной русской речи] * [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-0522.htm Евфемизм, или эвфемизм] // Литературная энциклопедия : в 11 т. — [М.], 1929—1939. * Сенічкіна Е. П. [https://books.google.com/books?id=8Y7LAAAAQBAJ Словарь эвфемизмов русского языка]. — М. : Флінта : Навука, 2008. — ISBN 978-5-9765-0219-2, ISBN 978-5-02-034859-2. * ''Яськова, Наталля''. Популярная и занимательная филология. * {{ЛЭ-ОД|author1=[[Шор, Разалія Восіпаўна|R. S.]]|d1=1939}} == Спасылкі == {{ВС}} {{Рытарычныя фігуры}} [[Катэгорыя:Эўфемізмы| ]] nh42he0ters37sdc0kjfxoyvcjud7g5 0 808156 5144439 2026-05-21T11:32:34Z MocnyDuham 99818 Старт 5144439 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Наступ}} '''«Наступ»''' — фракцыя [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады Беларусі]]. Першапачаткова дзейнічаў як фракцыя '''«Моладзевы наступ»''' у Каардынацыйнай радзе другога складу, у 2024 годзе ўдзельнічаў у [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах у Каардынацыйную раду III склікання]], а ў 2026 годзе быў зарэгістраваны і ўдзельнічаў у выбарах у КР IV склікання пад назвай «Наступ». == Гісторыя == === Каардынацыйная рада другога складу === У 2023—2024 гадах «Моладзевы наступ» дзейнічаў як фракцыя ў Каардынацыйнай радзе другога складу. Фракцыя ўдзельнічала ў працы камісіі па справах студэнтаў, юрыдычнай і міжнароднай камісій, у падрыхтоўцы слуханняў па пытаннях палітычных зняволеных і слуханняў з прадстаўнікамі [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]], а таксама ў распрацоўцы канцэпцыі выбараў у наступны склад Каардынацыйнай рады<ref name="kr2-report">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Spravazdacha_ab_dzejnasci_Kaardynacyjnaj_rady_drugoga_skladu_.pdf Справаздача аб дзейнасці Каардынацыйнай рады другога складу за перыяд з 9 лютага 2023 года па 9 лютага 2024 года] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Сярод іншых кірункаў дзейнасці фракцыі былі ўдзел у [[Стратэгічны дыялог з ЗША|Стратэгічным дыялогу з ЗША]], сустрэчы кантактнай групы [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], беларуска-ўкраінскім экспертным [[Форум імя Астрожскіх|форуме імя Астрожскіх]], рабочай групе па стыпендыі SALT, кампаніі падтрымкі палітычных зняволеных праз [[Dissidentby]], а таксама падрыхтоўка заявы ў падтрымку [[ЛГБТ|ЛГБТК+]]<ref name="kr2-report" />. Да 2024 года фракцыя выкарыстоўвала назву «Моладзевая фракцыя». Яна займалася зборам інфармацыі і адвакатаваннем праблем беларускай моладзі ў Беларусі і ў эміграцыі. У фракцыю ўваходзілі ўдзельнікі розных грамадскіх рухаў і кампаній, у тым ліку «[[Моладзевы блок|Моладзевага блока]]», [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночання беларускіх студэнтаў]] і [[Legalize Belarus]]<ref name="euroradio-2024">[https://euroradio.fm/khto-mozha-trapic-u-kaardynacyynuyu-radu-ad-volgi-karach-da-zyanona-paznyaka Хто можа трапіць у Каардынацыйную раду? Ад Вольгі Карач да Зянона Пазняка] // Еўрарадыё. — 2024. — 15 красавіка.</ref>. === Каардынацыйная рада III склікання === На выбарах у Каардынацыйную раду III склікання ў 2024 годзе «Моладзевы наступ» выступаў як адзін з выбарчых спісаў. Сярод прадстаўнікоў, якіх фракцыя планавала вылучыць на выбары, былі [[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]], [[Яўгеній Караулаў]], [[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] і [[Аляксандр Аўтушка-Сікорскі]]<ref name="euroradio-2024" />. Выбары прайшлі 25—27 мая 2024 года ў анлайн-фармаце. У галасаванні ўдзельнічалі 6723 выбаршчыкі<ref name="osw-2024">[https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2024-05-29/belarus-elections-to-opposition-parliament Belarus: elections to the opposition parliament] // Centre for Eastern Studies. — 2024. — 29 May.</ref>. Спіс атрымаў 598 галасоў (8,89 %), што дало яму 8 месцаў у КР<ref name="kas-2024">[https://www.kas.de/en/country-reports/detail/-/content/political-system-in-belarus Political system in Belarus: One nation — two new representative bodies?] // Konrad-Adenauer-Stiftung. — 2024. — 4 June.</ref>. Лізавета Пракопчык займала пазіцыю віцэ-спікеркі КР, а іншыя прадстаўнікі фракцыі ўваходзілі ў рабочыя камісіі<ref name="members-3">[https://rada.vision/members-3 Сябры Каардынацыйнай Рады III складу] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Яўгеній Караулаў быў намеснікам кіраўніка камісіі па бюджэце і кіраўніком камісіі па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах, [[Аляксандра Дойніч]] — намесніцай кіраўніка камісіі па этыцы. Аляксандр Лапко і Маргарыта Ворыхава ўваходзілі ў міжнародную камісію, Лізавета Пракопчык — у праўную камісію<ref name="budget-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-biudzetu Камісія па бюджэту Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="statute-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-pytannyah-statuta Камісія па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="ethics-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-etycy Камісія па этыцы] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="international-commission">[https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya Міжнародная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="legal-commission">[https://rada.vision/commission/pra-naya-kamisiya Праўная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. === Каардынацыйная рада IV склікання === У 2026 годзе спіс быў зарэгістраваны пад назвай «Наступ». Выбарчая камісія дапусціла фракцыю да выбараў 3 красавіка 2026 года<ref name="nastup-reg-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-N-reg.pdf Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Наступ» № 04/03-5/ВС] // Выбарчая камісія выбараў у Каардынацыйную раду. — 2026. — 3 красавіка.</ref>. У спіс кандыдатаў увайшлі 13 чалавек<ref name="nastup-reg-2026" />. Галасаванне на завяршылася 19 траўня 2026 года. У выбарах узялі ўдзел 2113 чалавекі<ref name="belsat-2026">[https://belsat.eu/93333984/vyniki-vybarau-kr-u-liczbach Пірава перамога Латушкі. Хто прайшоў у КР і што паказалі выбары — у лічбах] // Белсат. — 2026. — 19 траўня.</ref>. Паводле папярэдніх вынікаў, «Наступ» атрымаў 204 галасы (9,65 %) і 8 мандатаў, захаваўшы такую ж колькасць месцаў, як і пасля выбараў 2024 года<ref name="belsat-2026" />. У КР IV склікання ад спіса прайшлі Лізавета Пракопчык, Маргарыта Ворыхава, Яўгеній Караулаў, [[Аляксандр Лапко]], [[Іван Яўгенавіч Краўцоў|Іван Краўцоў]], [[Яўгеній Андрэйчык]], [[Станіслава Цярэнцьева]] і Аляксандра Дойніч<ref name="belsat-2026" />. == Праграма і пазіцыі == У 2024 годзе фракцыя вызначала сваёй місіяй прадстаўніцтва, абарону і прасоўванне інтарэсаў беларускай моладзі на розных узроўнях прыняцця палітычных рашэнняў. Праграма ўключала пашырэнне ўдзелу моладзі ў палітычных працэсах, працу з праблемамі студэнтаў і беларускай дыяспары, барацьбу з дыскрымінацыяй па пашпарце, развіццё міжнародных сувязяў і праект «Мільён віз для Беларусі»<ref name="nastup-faction">[https://rada.vision/faction/nastup «Наступ»] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. У праграме 2026 года асноўны акцэнт быў зроблены на пераглядзе стратэгіі дэмакратычных сіл, вяртанні беларусам права бяспечна жыць у Беларусі, вызваленні палітычных зняволеных, абароне інтарэсаў дыяспары і ўзмацненні ролі Каардынацыйнай рады ў выпрацоўцы стратэгічных рашэнняў<ref name="nastup-program-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Nastup.pdf Выбарчая праграма спісу «Наступ» на выбарах у Каардынацыйную Раду IV склікання, 2026—2028 гг.] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} 1g5h1up2ryg6utxa2f2kwbzp5jmbjyk 5144442 5144439 2026-05-21T11:38:58Z MocnyDuham 99818 афармленне, дапаўненне 5144442 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Наступ}} {{Партыя |назва партыі = Наступ |лагатып = |шырыня лагатыпа = |подпіс = |лідар = |прэзідэнт = |старшыня = |заснавальнік = |дата заснавання = 2023 |дата роспуску = |аб’яднанне = [[Каардынацыйная рада (Беларусь)]] |штаб-кватэра = |ідэалогія = [[Дэмакратыя]]<br>[[Правы чалавека]]<br>[[Моладзевая палітыка]] |персаналіі = |афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/nastup rada.vision/faction/nastup] }} '''«Наступ»''' — фракцыя [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады Беларусі]]. Першапачаткова дзейнічаў як фракцыя '''«Моладзевы наступ»''' у Каардынацыйнай радзе другога складу, у 2024 годзе ўдзельнічаў у [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах у Каардынацыйную раду III склікання]], а ў 2026 годзе быў зарэгістраваны і ўдзельнічаў у выбарах у КР IV склікання пад назвай «Наступ». == Гісторыя == === Каардынацыйная рада другога складу === У 2023—2024 гадах «Моладзевы наступ» дзейнічаў як фракцыя ў Каардынацыйнай радзе другога складу. Фракцыя ўдзельнічала ў працы камісіі па справах студэнтаў, юрыдычнай і міжнароднай камісій, у падрыхтоўцы слуханняў па пытаннях палітычных зняволеных і слуханняў з прадстаўнікамі [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]], а таксама ў распрацоўцы канцэпцыі выбараў у наступны склад Каардынацыйнай рады<ref name="kr2-report">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Spravazdacha_ab_dzejnasci_Kaardynacyjnaj_rady_drugoga_skladu_.pdf Справаздача аб дзейнасці Каардынацыйнай рады другога складу за перыяд з 9 лютага 2023 года па 9 лютага 2024 года] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Сярод іншых кірункаў дзейнасці фракцыі былі ўдзел у [[Стратэгічны дыялог з ЗША|Стратэгічным дыялогу з ЗША]], сустрэчы кантактнай групы [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], беларуска-ўкраінскім экспертным [[Форум імя Астрожскіх|форуме імя Астрожскіх]], рабочай групе па стыпендыі SALT, кампаніі падтрымкі палітычных зняволеных праз [[Dissidentby]], а таксама падрыхтоўка заявы ў падтрымку [[ЛГБТ|ЛГБТК+]]<ref name="kr2-report" />. Да 2024 года фракцыя выкарыстоўвала назву «Моладзевая фракцыя». Яна займалася зборам інфармацыі і адвакатаваннем праблем беларускай моладзі ў Беларусі і ў эміграцыі. У фракцыю ўваходзілі ўдзельнікі розных грамадскіх рухаў і кампаній, у тым ліку «[[Моладзевы блок|Моладзевага блока]]», [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночання беларускіх студэнтаў]] і [[Legalize Belarus]]<ref name="euroradio-2024">[https://euroradio.fm/khto-mozha-trapic-u-kaardynacyynuyu-radu-ad-volgi-karach-da-zyanona-paznyaka Хто можа трапіць у Каардынацыйную раду? Ад Вольгі Карач да Зянона Пазняка] // Еўрарадыё. — 2024. — 15 красавіка.</ref>. === Каардынацыйная рада III склікання === На выбарах у Каардынацыйную раду III склікання ў 2024 годзе «Моладзевы наступ» выступаў як адзін з выбарчых спісаў. Сярод прадстаўнікоў, якіх фракцыя планавала вылучыць на выбары, былі [[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]], [[Яўгеній Караулаў]], [[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] і [[Аляксандр Аўтушка-Сікорскі]]<ref name="euroradio-2024" />. Выбары прайшлі 25—27 мая 2024 года ў анлайн-фармаце. У галасаванні ўдзельнічалі 6723 выбаршчыкі<ref name="osw-2024">[https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2024-05-29/belarus-elections-to-opposition-parliament Belarus: elections to the opposition parliament] // Centre for Eastern Studies. — 2024. — 29 May.</ref>. Спіс атрымаў 598 галасоў (8,89 %), што дало яму 8 месцаў у КР<ref name="kas-2024">[https://www.kas.de/en/country-reports/detail/-/content/political-system-in-belarus Political system in Belarus: One nation — two new representative bodies?] // Konrad-Adenauer-Stiftung. — 2024. — 4 June.</ref>. Лізавета Пракопчык займала пазіцыю віцэ-спікеркі КР, а іншыя прадстаўнікі фракцыі ўваходзілі ў рабочыя камісіі<ref name="members-3">[https://rada.vision/members-3 Сябры Каардынацыйнай Рады III складу] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Яўгеній Караулаў быў намеснікам кіраўніка камісіі па бюджэце і кіраўніком камісіі па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах, [[Аляксандра Дойніч]] — намесніцай кіраўніка камісіі па этыцы. Аляксандр Лапко і Маргарыта Ворыхава ўваходзілі ў міжнародную камісію, Лізавета Пракопчык — у праўную камісію<ref name="budget-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-biudzetu Камісія па бюджэту Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="statute-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-pytannyah-statuta Камісія па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="ethics-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-etycy Камісія па этыцы] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="international-commission">[https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya Міжнародная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="legal-commission">[https://rada.vision/commission/pra-naya-kamisiya Праўная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. === Каардынацыйная рада IV склікання === У 2026 годзе спіс быў зарэгістраваны пад назвай «Наступ». Выбарчая камісія дапусціла фракцыю да выбараў 3 красавіка 2026 года<ref name="nastup-reg-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-N-reg.pdf Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Наступ» № 04/03-5/ВС] // Выбарчая камісія выбараў у Каардынацыйную раду. — 2026. — 3 красавіка.</ref>. У спіс кандыдатаў увайшлі 13 чалавек<ref name="nastup-reg-2026" />. Галасаванне на завяршылася 19 траўня 2026 года. У выбарах узялі ўдзел 2113 чалавекі<ref name="belsat-2026">[https://belsat.eu/93333984/vyniki-vybarau-kr-u-liczbach Пірава перамога Латушкі. Хто прайшоў у КР і што паказалі выбары — у лічбах] // Белсат. — 2026. — 19 траўня.</ref>. Паводле папярэдніх вынікаў, «Наступ» атрымаў 204 галасы (9,65 %) і 8 мандатаў, захаваўшы такую ж колькасць месцаў, як і пасля выбараў 2024 года<ref name="belsat-2026" />. У КР IV склікання ад спіса прайшлі Лізавета Пракопчык, Маргарыта Ворыхава, Яўгеній Караулаў, [[Аляксандр Лапко]], [[Іван Яўгенавіч Краўцоў|Іван Краўцоў]], [[Яўгеній Андрэйчык]], [[Станіслава Цярэнцьева]] і Аляксандра Дойніч<ref name="belsat-2026" />. == Праграма і пазіцыі == У 2024 годзе фракцыя вызначала сваёй місіяй прадстаўніцтва, абарону і прасоўванне інтарэсаў беларускай моладзі на розных узроўнях прыняцця палітычных рашэнняў. Праграма ўключала пашырэнне ўдзелу моладзі ў палітычных працэсах, працу з праблемамі студэнтаў і беларускай дыяспары, барацьбу з дыскрымінацыяй па пашпарце, развіццё міжнародных сувязяў і праект «Мільён віз для Беларусі»<ref name="nastup-faction">[https://rada.vision/faction/nastup «Наступ»] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. У праграме 2026 года асноўны акцэнт быў зроблены на пераглядзе стратэгіі дэмакратычных сіл, вяртанні беларусам права бяспечна жыць у Беларусі, вызваленні палітычных зняволеных, абароне інтарэсаў дыяспары і ўзмацненні ролі Каардынацыйнай рады ў выпрацоўцы стратэгічных рашэнняў<ref name="nastup-program-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Nastup.pdf Выбарчая праграма спісу «Наступ» на выбарах у Каардынацыйную Раду IV склікання, 2026—2028 гг.] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. == Электаральная гісторыя == {| class=wikitable ! colspan="6" |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]] |- ! Выбары ! Лідар ! Галасоў ! % ! Колькасць мандатаў ! Статус |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]] | rowspan="2" |[[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] | 598 | 8,89 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]] | 204 | 9,65 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} 7qup7v5sll7ecpt2lj77rtqbwanr8vo 5144447 5144442 2026-05-21T11:45:11Z MocnyDuham 99818 дапаўненне 5144447 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Наступ}} {{Партыя |назва партыі = Наступ |лагатып = |шырыня лагатыпа = |подпіс = |лідар = |прэзідэнт = |старшыня = |заснавальнік = |дата заснавання = 2023 |дата роспуску = |аб’яднанне = [[Каардынацыйная рада (Беларусь)]] |штаб-кватэра = |ідэалогія = [[Дэмакратыя]]<br>[[Правы чалавека]]<br>[[Моладзевая палітыка]] |персаналіі = Члены фракцыі Наступ |афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/nastup rada.vision/faction/nastup] }} '''«Наступ»''' — фракцыя [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады Беларусі]]. Першапачаткова дзейнічаў як фракцыя '''«Моладзевы наступ»''' у Каардынацыйнай радзе другога складу, у 2024 годзе ўдзельнічаў у [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах у Каардынацыйную раду III склікання]], а ў 2026 годзе быў зарэгістраваны і ўдзельнічаў у выбарах у КР IV склікання пад назвай «Наступ». == Гісторыя == === Каардынацыйная рада другога складу === У 2023—2024 гадах «Моладзевы наступ» дзейнічаў як фракцыя ў Каардынацыйнай радзе другога складу. Фракцыя ўдзельнічала ў працы камісіі па справах студэнтаў, юрыдычнай і міжнароднай камісій, у падрыхтоўцы слуханняў па пытаннях палітычных зняволеных і слуханняў з прадстаўнікамі [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]], а таксама ў распрацоўцы канцэпцыі выбараў у наступны склад Каардынацыйнай рады<ref name="kr2-report">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Spravazdacha_ab_dzejnasci_Kaardynacyjnaj_rady_drugoga_skladu_.pdf Справаздача аб дзейнасці Каардынацыйнай рады другога складу за перыяд з 9 лютага 2023 года па 9 лютага 2024 года] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Сярод іншых кірункаў дзейнасці фракцыі былі ўдзел у [[Стратэгічны дыялог з ЗША|Стратэгічным дыялогу з ЗША]], сустрэчы кантактнай групы [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], беларуска-ўкраінскім экспертным [[Форум імя Астрожскіх|форуме імя Астрожскіх]], рабочай групе па стыпендыі SALT, кампаніі падтрымкі палітычных зняволеных праз [[Dissidentby]], а таксама падрыхтоўка заявы ў падтрымку [[ЛГБТ|ЛГБТК+]]<ref name="kr2-report" />. Да 2024 года фракцыя выкарыстоўвала назву «Моладзевая фракцыя». Яна займалася зборам інфармацыі і адвакатаваннем праблем беларускай моладзі ў Беларусі і ў эміграцыі. У фракцыю ўваходзілі ўдзельнікі розных грамадскіх рухаў і кампаній, у тым ліку «[[Моладзевы блок|Моладзевага блока]]», [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночання беларускіх студэнтаў]] і [[Legalize Belarus]]<ref name="euroradio-2024">[https://euroradio.fm/khto-mozha-trapic-u-kaardynacyynuyu-radu-ad-volgi-karach-da-zyanona-paznyaka Хто можа трапіць у Каардынацыйную раду? Ад Вольгі Карач да Зянона Пазняка] // Еўрарадыё. — 2024. — 15 красавіка.</ref>. === Каардынацыйная рада III склікання === На выбарах у Каардынацыйную раду III склікання ў 2024 годзе «Моладзевы наступ» выступаў як адзін з выбарчых спісаў. Сярод прадстаўнікоў, якіх фракцыя планавала вылучыць на выбары, былі [[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]], [[Яўгеній Караулаў]], [[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] і [[Аляксандр Аўтушка-Сікорскі]]<ref name="euroradio-2024" />. Выбары прайшлі 25—27 мая 2024 года ў анлайн-фармаце. У галасаванні ўдзельнічалі 6723 выбаршчыкі<ref name="osw-2024">[https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2024-05-29/belarus-elections-to-opposition-parliament Belarus: elections to the opposition parliament] // Centre for Eastern Studies. — 2024. — 29 May.</ref>. Спіс атрымаў 598 галасоў (8,89 %), што дало яму 8 месцаў у КР<ref name="kas-2024">[https://www.kas.de/en/country-reports/detail/-/content/political-system-in-belarus Political system in Belarus: One nation — two new representative bodies?] // Konrad-Adenauer-Stiftung. — 2024. — 4 June.</ref>. Лізавета Пракопчык займала пазіцыю віцэ-спікеркі КР, а іншыя прадстаўнікі фракцыі ўваходзілі ў рабочыя камісіі<ref name="members-3">[https://rada.vision/members-3 Сябры Каардынацыйнай Рады III складу] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Яўгеній Караулаў быў намеснікам кіраўніка камісіі па бюджэце і кіраўніком камісіі па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах, [[Аляксандра Дойніч]] — намесніцай кіраўніка камісіі па этыцы. Аляксандр Лапко і Маргарыта Ворыхава ўваходзілі ў міжнародную камісію, Лізавета Пракопчык — у праўную камісію<ref name="budget-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-biudzetu Камісія па бюджэту Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="statute-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-pytannyah-statuta Камісія па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="ethics-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-etycy Камісія па этыцы] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="international-commission">[https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya Міжнародная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="legal-commission">[https://rada.vision/commission/pra-naya-kamisiya Праўная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. === Каардынацыйная рада IV склікання === У 2026 годзе спіс быў зарэгістраваны пад назвай «Наступ». Выбарчая камісія дапусціла фракцыю да выбараў 3 красавіка 2026 года<ref name="nastup-reg-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-N-reg.pdf Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Наступ» № 04/03-5/ВС] // Выбарчая камісія выбараў у Каардынацыйную раду. — 2026. — 3 красавіка.</ref>. У спіс кандыдатаў увайшлі 13 чалавек<ref name="nastup-reg-2026" />. Галасаванне на завяршылася 19 траўня 2026 года. У выбарах узялі ўдзел 2113 чалавекі<ref name="belsat-2026">[https://belsat.eu/93333984/vyniki-vybarau-kr-u-liczbach Пірава перамога Латушкі. Хто прайшоў у КР і што паказалі выбары — у лічбах] // Белсат. — 2026. — 19 траўня.</ref>. Паводле папярэдніх вынікаў, «Наступ» атрымаў 204 галасы (9,65 %) і 8 мандатаў, захаваўшы такую ж колькасць месцаў, як і пасля выбараў 2024 года<ref name="belsat-2026" />. У КР IV склікання ад спіса прайшлі Лізавета Пракопчык, Маргарыта Ворыхава, Яўгеній Караулаў, [[Аляксандр Лапко]], [[Іван Яўгенавіч Краўцоў|Іван Краўцоў]], [[Яўгеній Андрэйчык]], [[Станіслава Цярэнцьева]] і Аляксандра Дойніч<ref name="belsat-2026" />. == Праграма і пазіцыі == У 2024 годзе фракцыя вызначала сваёй місіяй прадстаўніцтва, абарону і прасоўванне інтарэсаў беларускай моладзі на розных узроўнях прыняцця палітычных рашэнняў. Праграма ўключала пашырэнне ўдзелу моладзі ў палітычных працэсах, працу з праблемамі студэнтаў і беларускай дыяспары, барацьбу з дыскрымінацыяй па пашпарце, развіццё міжнародных сувязяў і праект «Мільён віз для Беларусі»<ref name="nastup-faction">[https://rada.vision/faction/nastup «Наступ»] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. У праграме 2026 года асноўны акцэнт быў зроблены на пераглядзе стратэгіі дэмакратычных сіл, вяртанні беларусам права бяспечна жыць у Беларусі, вызваленні палітычных зняволеных, абароне інтарэсаў дыяспары і ўзмацненні ролі Каардынацыйнай рады ў выпрацоўцы стратэгічных рашэнняў<ref name="nastup-program-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Nastup.pdf Выбарчая праграма спісу «Наступ» на выбарах у Каардынацыйную Раду IV склікання, 2026—2028 гг.] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. == Электаральная гісторыя == {| class=wikitable ! colspan="6" |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]] |- ! Выбары ! Лідар ! Галасоў ! % ! Колькасць мандатаў ! Статус |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]] | rowspan="2" |[[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] | 598 | 8,89 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]] | 204 | 9,65 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} btg4odgfawj07flww6mezke0rv2qvh4 5144457 5144447 2026-05-21T11:53:21Z MocnyDuham 99818 дададзена [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5144457 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Наступ}} {{Партыя |назва партыі = Наступ |лагатып = |шырыня лагатыпа = |подпіс = |лідар = |прэзідэнт = |старшыня = |заснавальнік = |дата заснавання = 2023 |дата роспуску = |аб’яднанне = [[Каардынацыйная рада (Беларусь)]] |штаб-кватэра = |ідэалогія = [[Дэмакратыя]]<br>[[Правы чалавека]]<br>[[Моладзевая палітыка]] |персаналіі = Члены фракцыі Наступ |афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/nastup rada.vision/faction/nastup] }} '''«Наступ»''' — фракцыя [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады Беларусі]]. Першапачаткова дзейнічаў як фракцыя '''«Моладзевы наступ»''' у Каардынацыйнай радзе другога складу, у 2024 годзе ўдзельнічаў у [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах у Каардынацыйную раду III склікання]], а ў 2026 годзе быў зарэгістраваны і ўдзельнічаў у выбарах у КР IV склікання пад назвай «Наступ». == Гісторыя == === Каардынацыйная рада другога складу === У 2023—2024 гадах «Моладзевы наступ» дзейнічаў як фракцыя ў Каардынацыйнай радзе другога складу. Фракцыя ўдзельнічала ў працы камісіі па справах студэнтаў, юрыдычнай і міжнароднай камісій, у падрыхтоўцы слуханняў па пытаннях палітычных зняволеных і слуханняў з прадстаўнікамі [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]], а таксама ў распрацоўцы канцэпцыі выбараў у наступны склад Каардынацыйнай рады<ref name="kr2-report">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Spravazdacha_ab_dzejnasci_Kaardynacyjnaj_rady_drugoga_skladu_.pdf Справаздача аб дзейнасці Каардынацыйнай рады другога складу за перыяд з 9 лютага 2023 года па 9 лютага 2024 года] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Сярод іншых кірункаў дзейнасці фракцыі былі ўдзел у [[Стратэгічны дыялог з ЗША|Стратэгічным дыялогу з ЗША]], сустрэчы кантактнай групы [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], беларуска-ўкраінскім экспертным [[Форум імя Астрожскіх|форуме імя Астрожскіх]], рабочай групе па стыпендыі SALT, кампаніі падтрымкі палітычных зняволеных праз [[Dissidentby]], а таксама падрыхтоўка заявы ў падтрымку [[ЛГБТ|ЛГБТК+]]<ref name="kr2-report" />. Да 2024 года фракцыя выкарыстоўвала назву «Моладзевая фракцыя». Яна займалася зборам інфармацыі і адвакатаваннем праблем беларускай моладзі ў Беларусі і ў эміграцыі. У фракцыю ўваходзілі ўдзельнікі розных грамадскіх рухаў і кампаній, у тым ліку «[[Моладзевы блок|Моладзевага блока]]», [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночання беларускіх студэнтаў]] і [[Legalize Belarus]]<ref name="euroradio-2024">[https://euroradio.fm/khto-mozha-trapic-u-kaardynacyynuyu-radu-ad-volgi-karach-da-zyanona-paznyaka Хто можа трапіць у Каардынацыйную раду? Ад Вольгі Карач да Зянона Пазняка] // Еўрарадыё. — 2024. — 15 красавіка.</ref>. === Каардынацыйная рада III склікання === На выбарах у Каардынацыйную раду III склікання ў 2024 годзе «Моладзевы наступ» выступаў як адзін з выбарчых спісаў. Сярод прадстаўнікоў, якіх фракцыя планавала вылучыць на выбары, былі [[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]], [[Яўгеній Караулаў]], [[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] і [[Аляксандр Аўтушка-Сікорскі]]<ref name="euroradio-2024" />. Выбары прайшлі 25—27 мая 2024 года ў анлайн-фармаце. У галасаванні ўдзельнічалі 6723 выбаршчыкі<ref name="osw-2024">[https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2024-05-29/belarus-elections-to-opposition-parliament Belarus: elections to the opposition parliament] // Centre for Eastern Studies. — 2024. — 29 May.</ref>. Спіс атрымаў 598 галасоў (8,89 %), што дало яму 8 месцаў у КР<ref name="kas-2024">[https://www.kas.de/en/country-reports/detail/-/content/political-system-in-belarus Political system in Belarus: One nation — two new representative bodies?] // Konrad-Adenauer-Stiftung. — 2024. — 4 June.</ref>. Лізавета Пракопчык займала пазіцыю віцэ-спікеркі КР, а іншыя прадстаўнікі фракцыі ўваходзілі ў рабочыя камісіі<ref name="members-3">[https://rada.vision/members-3 Сябры Каардынацыйнай Рады III складу] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Яўгеній Караулаў быў намеснікам кіраўніка камісіі па бюджэце і кіраўніком камісіі па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах, [[Аляксандра Дойніч]] — намесніцай кіраўніка камісіі па этыцы. Аляксандр Лапко і Маргарыта Ворыхава ўваходзілі ў міжнародную камісію, Лізавета Пракопчык — у праўную камісію<ref name="budget-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-biudzetu Камісія па бюджэту Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="statute-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-pytannyah-statuta Камісія па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="ethics-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-etycy Камісія па этыцы] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="international-commission">[https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya Міжнародная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="legal-commission">[https://rada.vision/commission/pra-naya-kamisiya Праўная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. === Каардынацыйная рада IV склікання === У 2026 годзе спіс быў зарэгістраваны пад назвай «Наступ». Выбарчая камісія дапусціла фракцыю да выбараў 3 красавіка 2026 года<ref name="nastup-reg-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-N-reg.pdf Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Наступ» № 04/03-5/ВС] // Выбарчая камісія выбараў у Каардынацыйную раду. — 2026. — 3 красавіка.</ref>. У спіс кандыдатаў увайшлі 13 чалавек<ref name="nastup-reg-2026" />. Галасаванне на завяршылася 19 траўня 2026 года. У выбарах узялі ўдзел 2113 чалавекі<ref name="belsat-2026">[https://belsat.eu/93333984/vyniki-vybarau-kr-u-liczbach Пірава перамога Латушкі. Хто прайшоў у КР і што паказалі выбары — у лічбах] // Белсат. — 2026. — 19 траўня.</ref>. Паводле папярэдніх вынікаў, «Наступ» атрымаў 204 галасы (9,65 %) і 8 мандатаў, захаваўшы такую ж колькасць месцаў, як і пасля выбараў 2024 года<ref name="belsat-2026" />. У КР IV склікання ад спіса прайшлі Лізавета Пракопчык, Маргарыта Ворыхава, Яўгеній Караулаў, [[Аляксандр Лапко]], [[Іван Яўгенавіч Краўцоў|Іван Краўцоў]], [[Яўгеній Андрэйчык]], [[Станіслава Цярэнцьева]] і Аляксандра Дойніч<ref name="belsat-2026" />. == Праграма і пазіцыі == У 2024 годзе фракцыя вызначала сваёй місіяй прадстаўніцтва, абарону і прасоўванне інтарэсаў беларускай моладзі на розных узроўнях прыняцця палітычных рашэнняў. Праграма ўключала пашырэнне ўдзелу моладзі ў палітычных працэсах, працу з праблемамі студэнтаў і беларускай дыяспары, барацьбу з дыскрымінацыяй па пашпарце, развіццё міжнародных сувязяў і праект «Мільён віз для Беларусі»<ref name="nastup-faction">[https://rada.vision/faction/nastup «Наступ»] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. У праграме 2026 года асноўны акцэнт быў зроблены на пераглядзе стратэгіі дэмакратычных сіл, вяртанні беларусам права бяспечна жыць у Беларусі, вызваленні палітычных зняволеных, абароне інтарэсаў дыяспары і ўзмацненні ролі Каардынацыйнай рады ў выпрацоўцы стратэгічных рашэнняў<ref name="nastup-program-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Nastup.pdf Выбарчая праграма спісу «Наступ» на выбарах у Каардынацыйную Раду IV склікання, 2026—2028 гг.] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. == Электаральная гісторыя == {| class=wikitable ! colspan="6" |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]] |- ! Выбары ! Лідар ! Галасоў ! % ! Колькасць мандатаў ! Статус |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]] | rowspan="2" |[[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] | 598 | 8,89 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]] | 204 | 9,65 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] 9axt132w4yak38wcf3qlj2nne8yqcjv 0 808157 5144441 2026-05-21T11:38:25Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «[[Файл:Ваенны_мемарыял_у_Ардзе_(2).jpg|thumb|Брацкая магіла, Арда.]] '''Брацкая магіла савецкіх воінаў''' — ваеннае пахаванне, знаходзіцца ў цэнтры вёскі [[Арда (Клецкі раён)]]. Тут пахаваны 24 воіны, якія загінулі ў 1944 годзе пры вызваленні вёскі. Сярод пахаваных —...» 5144441 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ваенны_мемарыял_у_Ардзе_(2).jpg|thumb|Брацкая магіла, Арда.]] '''Брацкая магіла савецкіх воінаў''' — ваеннае пахаванне, знаходзіцца ў цэнтры вёскі [[Арда (Клецкі раён)]]. Тут пахаваны 24 воіны, якія загінулі ў 1944 годзе пры вызваленні вёскі. Сярод пахаваных — воіны 48-й стралковай дывізіі і 20-га стралковага корпуса 28-й арміі. З іх вядомых — 23, 1 — невядомы. Пазней, з ардынскіх хутароў сюды былі перапахаваны загінуўшыя савецкія воіны. У 1968 г. на магіле ўстаноўлена скульптура воіна. == Спасылкі == {{ГККРБ|613Д000193}} * [https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-savetckikh-voinau-000193 heritage.gov.by] [[Катэгорыя:Арда (Клецкі раён)]] [[Катэгорыя:Брацкія магілы Беларусі]] [[Катэгорыя:1944 год у Беларусі]] bg8jop9f212cdjr36wrdenqoj7h78wn 0 808158 5144444 2026-05-21T11:43:02Z MocnyDuham 99818 Перасылае да [[Наступ (фракцыя)]] 5144444 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Наступ (фракцыя)]] k6xfhioc4dhxkw3bkgr1k8n9hpiam2n 0 808159 5144445 2026-05-21T11:43:20Z MocnyDuham 99818 Перасылае да [[Наступ (фракцыя)]] 5144445 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Наступ (фракцыя)]] k6xfhioc4dhxkw3bkgr1k8n9hpiam2n 14 808160 5144446 2026-05-21T11:44:52Z MocnyDuham 99818 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Члены Каардынацыйнай рады]] [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]]» 5144446 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Члены Каардынацыйнай рады]] [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] 86t5ellpcrvx2u52ntu91yttpaov9qp 0 808161 5144452 2026-05-21T11:47:15Z MocnyDuham 99818 Перасылае да [[Наступ (фракцыя)]] 5144452 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Наступ (фракцыя)]] k6xfhioc4dhxkw3bkgr1k8n9hpiam2n 0 808162 5144460 2026-05-21T11:58:30Z MocnyDuham 99818 Перасылае да [[Алана Гебрэмарыям]] 5144460 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Алана Гебрэмарыям]] 54k9hwns6qzgylssrz1on4g7ig0pl20